الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: الظَّاهِرُ يَقْتَضِي حُرْمَةَ السَّمَكِ وَالْجَرَادِ إِلَّا أَنَّهُمَا خُصَّا بِالْخَبَرِ
Altıncı Mesele: Lafzın zahiri balık ve çekirgenin haram olmasını gerektirir; ancak bu ikisi hadisle tahsis edilmiştir.
عَنِ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ، قَالَ ﵊: «أُحِلَّتْ لَنَا مَيْتَتَانِ وَدَمَانِ أَمَّا الْمَيْتَتَانِ فَالْجَرَادُ وَالنُّونُ/ وَأَمَّا الدَّمَانِ فَالطِّحَالُ وَالْكَبِدُ»
İbn Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre O aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Bize iki ölü ve iki kan helal kılındı. İki ölüye gelince; onlar çekirge ve balıktır. İki kana gelince; onlar dalak ve ciğerdir.»
وَعَنْ جَابِرٍ فِي قِصَّةٍ طَوِيلَةٍ: أَنَّ الْبَحْرَ أَلْقَى إِلَيْهِمْ حُوتًا فَأَكَلُوا مِنْهُ نِصْفَ شَهْرٍ، فَلَمَّا رَجَعُوا أَخْبَرُوا النَّبِيَّ ﵊ بِذَلِكَ فَقَالَ: هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْهُ شَيْءٍ تُطْعِمُونِي،
Câbir'den nakledilen uzun bir kıssada [şöyle geçmektedir]: Denizin kendilerine büyük bir balık (hût) fırlattığı ve ondan yarım ay boyunca yedikleri, geri döndüklerinde bunu Peygamber aleyhisselâm'a haber verdikleri, bunun üzerine O'nun: «Bana da yedireceğiniz ondan yanınızda bir şey var mı?» buyurduğu [rivayet edilmiştir].
وَقَالَ ﵊ فِي صِفَةِ الْبَحْرِ «هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ الْحِلُّ مَيْتَتُهُ»
Yine O aleyhisselâm denizin niteliği hakkında şöyle buyurmuştur: «Onun suyu temizleyici, ölüsü ise helaldir.»
وَأَيْضًا فَإِنَّهُ
Ayrıca,
ثَبَتَ بِالتَّوَاتُرِ عَنِ الرَّسُولِ ﵊: حِلُّ السَّمَكِ،
Resûl aleyhisselâm'dan balığın helal olduğu tevatür yoluyla sabit olmuştur.
وَاخْتَلَفُوا فِي السَّمَكِ الطَّافِي وَهُوَ الَّذِي يَمُوتُ فِي الْمَاءِ حَتْفَ أَنْفِهِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ ﵄ لَا بَأْسَ بِهِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَالْحَسَنُ بْنُ صَالِحٍ إِنَّهُ مَكْرُوهٌ وَاخْتَلَفَ الصَّحَابَةُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ
Suda eceliyle ölüp su yüzüne çıkan (tâfî) balık hakkında ise ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve Şâfiî rahimehumallâh: "Bunda bir beis yoktur" demişlerdir. Ebû Hanîfe, arkadaşları ve Hasan b. Sâlih ise: "O mekruhtur" demişlerdir. Sahabe de bu meselede ihtilaf etmiştir.
فَعَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: مَا طَفَا مِنْ صَيْدِ الْبَحْرِ فَلَا نَأْكُلُهُ، وَهَذَا أَيْضًا مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّه،
Nitekim Ali radıyallâhu anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Deniz avından su yüzüne çıkanı yemeyiz." Bu görüş aynı şekilde İbn Abbâs ve Câbir b. Abdillâh'tan da rivayet edilmiştir.
وَرُوِيَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ وَأَبِي أَيُّوبَ إِبَاحَتُهُ، وَرَوَى أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ رِوَايَاتٍ مُخْتَلِفَةً
Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh ve Ebû Eyyûb'dan ise bunun mubah olduğu rivayet edilmiştir. Ebû Bekir er-Râzî ise farklı rivayetler nakletmiştir.
عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّه أَنَّهُ ﵊ قال: «ما ألقى البحر أو جرد عَنْهُ فَكُلُوهُ، وَمَا مَاتَ فِيهِ وَطَفَا فَلَا تَأْكُلُوهُ»
Câbir b. Abdillâh'tan rivayet edildiğine göre O aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Denizin attığını veya çekilip açığa çıkardığını yiyiniz; fakat içinde ölüp de su yüzüne çıkanı yemeyiniz.»
وَأَمَّا الشَّافِعِيُّ ﵁ فَقَدِ احْتَجَّ بِالْآيَةِ وَالْخَبَرِ وَالْمَعْقُولِ، أَمَّا الْآيَةُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ [الْمَائِدَةِ: ٩٦] وَهَذَا السَّمَكُ الطَّافِي مِنْ طَعَامِ الْبَحْرِ فَوَجَبَ حِلُّهُ، وَأَمَّا الْخَبَرُ
Şâfiî radıyallâhu anh ise ayet, hadis ve akli delil ile delil getirmiştir. Ayete gelince; bu, Yüce [Allah]'ın: { أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ } “Sizin için deniz avı ve onun yiyeceği helal kılındı” [el-Mâide 96] kavlidir. Bu su yüzüne çıkan balık da deniz yiyeceğindendir; dolayısıyla helal olması vaciptir. Hadise gelince;
فَقَوْلُهُ ﵊: «أحلت لنا ميتتان السم وَالْجَرَادُ»
O aleyhisselâm'ın: «Bize iki ölü; balık ve çekirge helal kılındı» kavlidir.
وَهَذَا مُطْلَقٌ،
Bu ise mutlaktır.
وَقَوْلُهُ فِي الْبَحْرِ: «هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ الْحِلُّ مَيْتَتُهُ»
Yine deniz hakkındaki: «Onun suyu temizleyici, ölüsü ise helaldir» kavlidir.
وَهَذَا عَامٌّ
Bu da umumidir.
وَرُوِيَ عَنْ أَنَسٍ ﵁ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «كُلُّ مَا طَفَا عَلَى الْبَحْرِ» .
Enes radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre O aleyhisselâm: «Deniz üzerinde yüzen her şey [helaldir]» buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ ﵄: لَا بَأْسَ بِأَكْلِ الْجَرَادِ كُلِّهِ مَا أَخَذْتَهُ وَمَا وَجَدْتَهُ، وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ ﵁ أَنَّ مَا وُجِدَ مَيِّتًا لَا يَحِلُّ، وَأَمَّا مَا أُخِذَ حَيًّا ثُمَّ قُطِعَ رَأْسُهُ وَشُوِيَ أُكِلَ، وَمَا أُخِذَ حَيًّا فَغُفِلَ عَنْهُ حَتَّى يَمُوتَ لَمْ يُؤْكَلْ حُجَّةُ مَالِكٍ ظَاهِرُ الْآيَةِ، وَحُجَّةُ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ
Yedinci Mesele: Şâfiî ve Ebû Hanîfe rahimehumallâh: "Tuttuğun ve bulduğun çekirgenin tamamını yemekte bir beis yoktur" demişlerdir. Mâlik radıyallâhu anh'tan ölü olarak bulunanın helal olmadığı; ancak canlı yakalanıp başı koparılarak kızartılanın yeneceği, canlı yakalanıp ölene kadar terk edilenin ise yenmeyeceği rivayet edilmiştir. Mâlik'in delili ayetin zahiridir; Şâfiî ve Ebû Hanîfe'nin delili ise,
قَوْلُهُ ﵇: «أُحِلَّتْ لَنَا مَيْتَتَانِ السَّمَكُ وَالْجَرَادُ»
O aleyhisselâm'ın: «Bize iki ölü; balık ve çekirge helal kılındı» kavlidir.
فَوَجَبَ حَمْلُهُمَا عَلَى الْإِطْلَاقِ فَتَبَيَّنَ بِذَلِكَ أَنَّ قَطْعَ رَأْسِهِ إِنْ جُعِلَ لَهُ ذَكَاةً فَهُوَ كَالشَّاةِ الْمُذَكَّاةِ فِي أَنَّهُ لَا يَكُونُ مَيْتَةً، فَلَا يَكُونُ
Bu sebeple bu iki lafzı mutlak olarak almak vacip olmuştur. Böylece açığa çıkmıştır ki; başının koparılması onun için bir boğazlama (tezkiye) sayılsa bile, o leş olmama hususunda boğazlanmış koyun gibi olur; dolayısıyla [leş] olmaz.
لِقَوْلِهِ ﵇ «أُحِلَّتْ لَنَا مَيْتَتَانِ»
Çünkü O aleyhisselâm: «Bize iki ölü helal kılındı» buyurmuştur.
فَائِدَةٌ وَقَالَ عَبْدُ اللَّه بْنُ أَبِي أَوْفَى:
Faydalı bir bilgi: Abdullâh b. Ebî Evfâ şöyle demiştir:
غَزَوْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ سَبْعَ غَزَوَاتٍ نَأْكُلُ الْجَرَادَ وَلَا نَأْكُلُ غَيْرَهُ، فَلَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَ مَيْتَةٍ وَبَيْنَ مَقْتُولَةٍ.
"Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yedi gazveye katıldım; çekirge yiyor, başka bir şey yemiyorduk. O, kendiliğinden ölen ile öldürülen arasında bir ayrım yapmadı."
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْجَنِينِ إِذَا خَرَجَ مَيِّتًا بَعْدَ ذَبْحِ الْأُمِّ، فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، لَا يُؤْكَلُ إِلَّا أَنْ يَخْرُجَ حَيًّا فَيُذْبَحَ، وَهُوَ قَوْلُ حَمَّادٍ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ:
Sekizinci Mesele: Annesi kesildikten sonra ölü olarak çıkan cenin hakkında ihtilaf etmişlerdir. Ebû Hanîfe: "Canlı çıkıp boğazlanmadıkça yenmez" demiştir; bu Hammâd'ın da görüşüdür. Şâfiî, Ebû Yûsuf ve Muhammed ise:
إِنَّهُ يُؤْكَلُ وَهَذَا هُوَ الْمَرْوِيُّ عَنْ عَلِيٍّ،
"Yenir" demişlerdir. Bu görüş Ali,
وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَابْنِ عُمَرَ، وَقَالَ مَالِكٌ: إِنْ تَمَّ خَلْقُهُ وَنَبَتَ شَعْرُهُ أُكِلَ، وَإِلَّا لَمْ يُؤْكَلْ، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ بِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ أَنَّهُ مَيْتَةٌ، فَوَجَبَ أَنْ يحرم، قال الشافعي، خصص هَذَا الْعُمُومَ بِالْخَبَرِ وَالْقِيَاسِ، أَمَّا الْخَبَرُ فَهُوَ أَنَّا أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ الْمُذَكَّى مُبَاحٌ وَهَذَا مذكى، لما
İbn Mes'ûd ve İbn Ömer'den rivayet edilmiştir. Mâlik ise: "Eğer hilkati tamamlanmış ve tüyleri çıkmışsa yenir, aksi takdirde yenmez" demiştir; bu da Saîd b. el-Müseyyeb'in görüşüdür. Ebû Hanîfe bu ayetin zahiriyle, yani onun bir leş olmasıyla ve dolayısıyla haram olmasının vacip olmasıyla delil getirmiştir. Şâfiî ise: Bu umum hadisle ve kıyasla tahsis edilmiştir. Hadise gelince; bizler boğazlanmış (müzekkâ) olanın mubah olduğu hususunda icma ettik, bu da boğazlanmıştır; zira,
روى عن أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ، وَأَبُو الدَّرْدَاءِ، وَأَبُو أُمَامَةَ، وَكَعْبُ بْنُ مَالِكٍ، وَابْنُ عُمَرَ وَأَبُو أَيُّوبَ، وَأَبُو هُرَيْرَةَ ﵃، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: / «ذَكَاةُ الْجَنِينِ ذَكَاةُ أُمِّهِ»
Ebû Saîd el-Hudrî, Ebû'd-Derdâ, Ebû Ümâme, Kâ'b b. Mâlik, İbn Ömer, Ebû Eyyûb ve Ebû Hureyre radıyallâhu anhüm'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ceninin boğazlanması, annesinin boğazlanmasıdır.»
وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ كَوْنَ الذَّكَاةِ سَبَبًا لِلْإِبَاحَةِ حُكْمٌ شَرْعِيٌّ، فَجَازَ أَنْ تَكُونَ ذَكَاةُ الْجَنِينِ حَاصِلَةً شَرْعًا بِتَحْصِيلِ ذَكَاةِ أُمِّهِ، أَجَابَ الْحَنَفِيُّونَ بِأَنَّ قَوْلَهُ ذَكَاةُ الْجَنِينِ ذَكَاةُ أُمِّهِ، يَحْتَمِلُ أَنْ يُرِيدَ بِهِ أَنَّ ذَكَاةَ أُمِّهِ ذَكَاةٌ لَهُ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُرِيدَ بِهِ إِيجَابَ تَذْكِيَتِهِ كَمَا تُذَكَّى أُمُّهُ، وَأَنَّهُ لَا يُؤْكَلُ بِغَيْرِ ذَكَاةٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ [آل عمران: ١٣٣] ومعناه كعرض السموات والأرض، كقول الْقَائِلِ: قَوْلِي قَوْلُكَ، وَمَذْهَبِي مَذْهَبُكَ، وَإِنَّمَا الْمَعْنَى: قَوْلِي كَقَوْلِكَ، وَمَذْهَبِي كَمَذْهَبِكَ، وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Bunun açıklaması şudur: Boğazlamanın (tezkiyenin) mubahlığa sebep olması şer'î bir hükümdür. Dolayısıyla ceninin boğazlanmış olmasının, şer'an annesinin boğazlanması yoluyla gerçekleşmesi caizdir. Hanefîler şöyle cevap vermişlerdir: O'nun «Ceninin boğazlanması, annesinin boğazlanmasıdır» kavlinin, annesinin boğazlanmasının onun için de bir boğazlama olduğunu kastetmiş olması muhtemel olduğu gibi; annesi boğazlandığı gibi onun da boğazlanmasının vacip olduğunu ve kendi boğazlanması olmaksızın yenmeyeceğini kastetmiş olması da muhtemeldir. Nitekim Yüce [Allah]'ın: { وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } “ve genişliği göklerle yer kadar olan bir cennete...” [Âl-i İmrân 133] kavlinde olduğu gibi; bunun anlamı, göklerin ve yerin genişliği gibidir. Tıpkı bir kimsenin: "Benim sözüm senin sözündür, benim mezhebim senin mezhebindir" demesi gibi ki bunun anlamı yalnızca: "Benim sözüm senin sözün gibidir, benim mezhebim senin mezhebin gibidir" demektir. Şair şöyle demiştir:
فَعَيْنَاكِ عَيْنَاهَا ... وَجِيدُكِ جِيدُهَا
"Gözlerin onun gözleri... Boynun da onun boynudur"
وَإِذَا ثَبَتَ مَا ذَكَرْنَا كَانَ أَحَدُ الِاحْتِمَالَيْنِ إِيجَابَ تَذْكِيَتِهِ، وَأَنَّهُ لَا يُؤْكَلُ غَيْرُ مُذَكًّى فِي نَفْسِهِ، وَالْآخَرُ أَنَّ ذَكَاةَ أُمِّهِ تُبِيحُ أَكْلَهُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَجُزْ تَخْصِيصُ الْأَمْرِ بَلْ يَجِبُ حَمْلُهُ عَلَى الْمَعْنَى الْمُوَافِقِ لِلْآيَةِ، أَجَابَ الشَّافِعِيُّ ﵁ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ عَلَى الِاحْتِمَالِ الَّذِي ذَكَرْتُمُوهُ لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ إِضْمَارٍ وَهُوَ أَنَّ ذَكَاةَ الْجَنِينِ كَذَكَاةِ أُمِّهِ، وَالْإِضْمَارُ خِلَافُ الْأَصْلِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَا يُسَمَّى جَنِينًا إِلَّا حَالَ كَوْنِهِ فِي بَطْنِ أُمِّهِ، وَمَتَى وُلِدَ لَا يُسَمَّى جَنِينًا، وَالنَّبِيُّ ﵊ إِنَّمَا أَثْبَتَ لَهُ الذَّكَاةَ حَالَ كَوْنِهِ جَنِينًا، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ مُذَكًّى بِذَكَاتِهَا وَثَالِثُهَا: أَنَّ حَمْلَ الْخَبَرِ عَلَى مَا ذَكَرْتَ مِنْ إِيجَابِ ذَكَاتِهِ إِذَا خَرَجَ حَيًّا تَسْقُطُ فَائِدَتُهُ، لِأَنَّ ذَلِكَ مَعْلُومٌ قَبْلَ وُرُودِهِ وَرَابِعُهَا: مَا
Zikrettiğimiz husus sabit olunca, iki ihtimalden biri onun bizzat boğazlanmasının vacip olması ve kendisi bizzat boğazlanmadıkça yenmeyeceği; diğeri ise annesinin boğazlanmasının onun yenmesini mubah kıldığıdır. Durum böyle olunca emri tahsis etmek caiz olmaz; bilakis onu ayete uygun olan anlama hamletmek vacip olur. Şâfiî radıyallâhu anh ise buna birkaç açıdan cevap vermiştir: Birincisi: Sizin zikrettiğiniz ihtimale göre cümlede bir gizli öge (idmâr) takdir etmek gerekir ki o da "ceninin boğazlanması annesinin boğazlanması gibidir" demektir; gizli öge takdiri ise asıl olana aykırıdır. İkincisi: O, ancak annesinin karnında olduğu sürece "cenin" olarak isimlendirilir; doğduğu zaman ise cenin olarak isimlendirilmez. Peygamber aleyhisselâm ona boğazlanmış olma hükmünü ancak cenin olduğu hal için sabit kılmıştır; dolayısıyla onun o haldeyken annesinin boğazlanmasıyla boğazlanmış olması vacip olur. Üçüncüsü: Hadisi, canlı çıktığı zaman boğazlanmasının vacip olması şeklinde zikrettiğiniz manaya hamletmek onun faydasını düşürür; çünkü bu durum hadis gelmeden önce de bilinmektedir. Dördüncüsü ise,
رُوِيَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ أَنَّهُ ﵊ سُئِلَ عَنِ الْجَنِينِ يَخْرُجُ مَيِّتًا، قَالَ: إِنْ شِئْتُمْ فَكُلُوهُ، فَإِنَّ ذَكَاتَهُ ذَكَاةُ أُمِّهِ،
Ebû Saîd'den rivayet edilen şu husustur: O aleyhisselâm'a ölü çıkan cenin hakkında sorulmuş, O da: «Dilerseniz onu yiyiniz; çünkü onun boğazlanması annesinin boğazlanmasıdır» buyurmuştur.
وَأَمَّا الْقِيَاسُ فمن وجوه أحدهما: أَنَّا أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ مَنْ ضُرِبَ بَطْنُ امرأته فماتت وألقيت جَنِينًا مَيِّتًا، لَمْ يَنْفَرِدِ الْجَنِينُ بِحُكْمِ نَفْسِهِ، وَلَوْ خَرَجَ الْوَلَدُ حَيًّا ثُمَّ مَاتَ انْفَرَدَ بِحُكْمِ نَفْسِهِ دُونَ أُمِّهِ فِي إِيجَابِ الْغِرَّةِ، فَكَذَلِكَ جَنَيْنُ الْحَيَوَانِ إِذَا مَاتَ عَنْ ذَبْحِ أَمِّهِ وَخَرَجَ مَيِّتًا، كَانَ تَبَعًا لِلْأُمِّ فِي الذَّكَاةِ، وَإِذَا خَرَجَ حَيًّا لَمْ يُؤْكَلْ حَتَّى يُذَكَّى وَثَانِيهَا: أَنَّ الْجَنِينَ حَالَ اتِّصَالِهِ بِالْأُمِّ فِي حُكْمِ عُضْوٍ مِنْ أَعْضَائِهَا فَوَجَبَ أَنْ يَحِلَّ بِذَكَاتِهَا كَسَائِرِ الْأَعْضَاءِ وَثَالِثُهَا: الْوَاجِبُ فِي الْوَلَدِ أَنْ يَتْبَعَ الْأُمَّ فِي الذَّكَاةِ، كَمَا يَتْبَعُ الْوَلَدُ الْأُمَّ فِي الْعَتَاقِ وَالِاسْتِيلَادِ وَالْكِتَابَةِ وَنَحْوِهَا.
Kıyasa gelince; bu da birkaç açıdandır: Birincisi: Bir kimse karısının karnına vurup kadın öldüğünde ve ölü bir cenin düşürdüğünde, ceninin tek başına müstakil bir hüküm almadığı; şayet çocuk canlı doğup sonra ölseydi, gurrenin vacip olmasında annesinden ayrı olarak müstakil bir hüküm alacağı hususunda icma ettik. Aynı şekilde hayvanın cenini de annesinin kesilmesi sebebiyle öldüğünde ve ölü olarak çıktığında, boğazlama (tezkiye) konusunda anneye tabi olur; canlı olarak çıktığında ise boğazlanmadıkça yenmez. İkincisi: Cenin anneye bitişik olduğu sürece onun organlarından bir organ hükmündedir; dolayısıyla diğer organlar gibi annenin boğazlanmasıyla helal olması vacip olur. Üçüncüsü: Çocuğun azat olma, ümmüveled sayılma, mükâtebe ve benzeri konularda anneye tabi olması gibi, boğazlamada da çocuğun anneye tabi olması vaciptir.
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: مَا قُطِعَ مِنَ الْحَيِّ مِنَ الْأَبْعَاضِ فَهُوَ مُحَرَّمٌ لِأَنَّهُ مَيْتَةٌ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ حَرَامًا إِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ مَيْتَةٌ، لِلنَّصِّ وَالْمَعْقُولِ، أَمَّا النَّصُّ
Dokuzuncu Mesele: Canlıdan kesilip koparılan parçalar haramdır; çünkü o bir leştir, dolayısıyla haram olması vacip olur. Biz onun leş olduğunu hem nass hem de akıl yoluyla söyledik. Nassa gelince;
فَقَوْلُهُ ﵊: «مَا أُبِينَ مِنْ حَيٍّ فَهُوَ مَيِّتٌ»
O aleyhisselâm'ın: «Canlıdan koparılan her şey leştir» kavlidir.
وَأَمَّا الْمَعْقُولُ فَهُوَ أَنَّ ذَلِكَ الْبَعْضَ كَانَ حَيًّا لِأَنَّهُ يُدْرِكُ الْأَلَمَ وَاللَّذَّةَ، وَبِالْقَطْعِ زَالَ ذَلِكَ الْوَصْفُ فَصَارَ مَيِّتًا، فَوَجَبَ أَنْ يَحْرُمَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ [الْمَائِدَةِ: ٣] الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ ذَبْحَ مَا لَا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ هَلْ يَسْتَعْقِبُ طَهَارَةَ الْجِلْدِ، فَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵁، لَا يَسْتَعْقِبُهُ، لِأَنَّ هَذَا الذَّبْحَ لَا يَسْتَعْقِبُ حِلَّ الْأَكْلِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَسْتَعْقِبَ الطَّهَارَةَ كَذَبْحِ الْمَجُوسِيِّ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ يَسْتَعْقِبُهُ.
Akla gelince; o parça acıyı ve lezzeti hissettiği için canlı idi; kesilip koparılmakla bu nitelik ortadan kalktı ve leş haline geldi. Dolayısıyla Yüce [Allah]'ın: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } “Leş size haram kılındı” [el-Mâide 3] kavli gereğince haram olması vacip oldu. Onuncu Mesele: Eti yenmeyen bir hayvanın boğazlanmasının derisinin temiz olmasını sağlayıp sağlamayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî radıyallâhu anh'a göre bunu sağlamaz; çünkü bu boğazlama etin yenmesini helal kılmaz, dolayısıyla Mecûsî'nin boğazlaması gibi temizliği de sağlamaması vacip olur. Ebû Hanîfe'ye göre ise temizliği sağlar.
الْقِسْمُ الثَّانِي: مِمَّا دَخَلَ فِي الْآيَةِ وَلَيْسَ مِنْهَا، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
İkinci Kısım: Ayetin kapsamına giren fakat bizzat ondan olmayan şeyler hakkındadır ve bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وحُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ لَا يَقْتَضِي تَحْرِيمَ مَا مَاتَ فِيهِ مِنَ الْمَائِعَاتِ، وَإِنَّمَا يَقْتَضِي تَحْرِيمَ عَيْنِ الْمَيْتَةِ، وَمَا جَاوَرَ الْمَيْتَةَ فَلَا يُسَمَّى مَيْتَةً، فَلَا يَتَنَاوَلُهُ لَفْظُ التَّحْرِيمِ، كَالسَّمْنِ إِذَا وَقَعَتْ فيه فأوة وَمَاتَتْ فَإِنَّهُ لَا يَتَنَاوَلُهَا، هَذَا الظَّاهِرُ وَجُمْلَةُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْبَابِ تَدُورُ عَلَى فَصْلَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَمَّا الَّذِي يَنْجُسُ بِمُجَاوَرَتِهِ الْمَيْتَةَ فَيَحْرُمُ، وَأَمَّا الَّذِي لَا يَنْجُسُ فَلَا يَحْرُمُ وَالثَّانِي: أَنَّ الَّذِي يَنْجُسُ كَيْفَ الطَّرِيقُ إِلَى تَطْهِيرِهِ؟
Birinci Mesele: Bil ki Yüce [Allah]'ın: { إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ } “[Allah] size ancak leşi, kanı... haram kıldı” ve { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } “Leş size haram kılındı” kavilleri, içine ölü düşen sıvıların haram olmasını gerektirmez; sadece leşin bizzat kendisinin haram olmasını gerektirir. Leşin civarında olan şeye ise leş denilmez; dolayısıyla haramlık lafzı onu kapsamaz. Tıpkı içine fare düşüp ölen sadeyağ gibi ki lafız onu kapsamaz. Zahir olan budur. Bu konudaki sözün özü iki kısım etrafında döner: Birincisi: Leşin civarında bulunması sebebiyle necis olan şey haram olur; necis olmayan ise haram olmaz. İkincisi: Necis olan şeyin temizlenmesinin yolu nasıldır?
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: سَأَلَ عَبْدُ اللَّه بْنُ الْمُبَارَكِ أَبَا حَنِيفَةَ عَنْ طَائِرٍ وَقَعَ فِي قِدْرٍ مَطْبُوخٍ فَمَاتَ، فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ لِأَصْحَابِهِ: مَا تَرَوْنَ فِيهَا؟ فَذَكَرُوا لَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أن اللحم يؤكل بعد ما يُغْسَلُ وَيُرَاقُ الْمَرَقُ، فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ بِهَذَا نَقُولُ عَلَى شَرِيطَةِ إِنْ كَانَ وَقَعَ فِيهَا فِي حَالِ سُكُونِهَا كَمَا فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ وَإِنْ كَانَ وَقَعَ فِي حَالِ غَلَيَانِهَا: لَمْ
İkinci Mesele: Abdullâh b. el-Mübârek, Ebû Hanîfe'ye içinde yemek pişen bir kazana düşüp ölen kuşu sordu. Ebû Hanîfe arkadaşlarına: "Bu hususta ne dersiniz?" dedi. Onlar kendisine İbn Abbâs'tan naklen: Etin yıkandıktan ve çorba döküldükten sonra yeneceğini belirttiler. Bunun üzerine Ebû Hanîfe şöyle dedi: "Eğer bu rivayetteki gibi, [kuş] kazan durgun/kaynamaz haldeyken düşmüşse biz de bu şartla [bu görüşü] söyleriz; fakat kaynar haldeyken düşmüşse,
يُؤْكَلِ اللَّحْمُ وَلَا الْمَرَقُ، قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ: وَلِمَ ذَاكَ؟ قَالَ: لِأَنَّهُ إِذَا سَقَطَ فِيهَا غَلَيَانِهَا فَمَاتَ فَقَدْ دَاخَلَتِ الْمَيْتَةُ اللَّحْمَ، وَإِذَا وقع فيها في حَالَ سُكُونِهَا فَمَاتَ فَإِنَّمَا رَشَّحَتِ الْمَيْتَةُ اللَّحْمَ، قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَعَقَدَ بِيَدِهِ ثَلَاثِينَ:
ne et yenir ne de çorba." İbnü'l-Mübârek: "Bu niçin böyledir?" diye sordu. [Ebû Hanîfe]: "Çünkü kaynarken içine düştüğünde leş etin içine işlemiştir; durgun haldeyken içine düşüp öldüğünde ise leş ancak etin dışına sızmıştır" dedi. İbnü'l-Mübârek eliyle otuz sayısını bağlayıp [işaret ederek]:
هَذَا زرين، بِالْفَارِسِيَّةِ يَعْنِي الْمَذْهَبَ، وَرَوَى ابْنُ الْمُبَارَكِ مِثْلَ هَذَا عَنِ الْحَسَنِ.
"Bu altındır" demiştir; Farsça olarak, yani bu mezheptir. İbnü'l-Mübârek buna benzer bir görüşü el-Hasan'dan da rivayet etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ لَبَنُ الشَّاةِ الْمَيْتَةِ وَأَنْفِحَتُهَا طَاهِرَتَانِ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَمَالِكٌ: لَا يَحِلُّ هَذَا اللَّبَنُ وَالْأَنْفِحَةُ، وَقَالَ اللَّيْثُ: لَا تُؤْكَلُ الْبَيْضَةُ الَّتِي تَخْرُجُ مِنْ دَجَاجَةٍ مَيْتَةٍ، وَاعْلَمْ أَنَّ الشَّافِعِيَّ ﵁ لَا يَتَمَسَّكُ فِي هَذِهِ المسألة بظاهر قوله: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ [المائدة: ٣] لِأَنَّ اللَّبَنَ لَا يُوصَفُ بِأَنَّهُ مَيْتَةٌ، فَوَجَبَ الرُّجُوعُ فِيهِ نَفْيًا وَإِثْبَاتًا إِلَى دَلِيلٍ آخَرَ، وَمُعْتَمَدُ الشَّافِعِيِّ أَنَّ اللَّبَنَ لَوْ كَانَ مَجْمُوعًا فِي إِنَاءٍ فَسَقَطَ فِيهِ شَيْءٌ مِنَ الْمَيْتَةِ يَنْجُسُ فَكَذَلِكَ إِذَا مَاتَتْ وَهُوَ فِي ضَرْعِهَا، وَهَكَذَا الْخِلَافُ فِي الْأَنْفِحَةِ، أَمَّا الْبَيْضُ إِذَا أُخْرِجَ مِنْ جَوْفِ الدَّجَاجِ فَهُوَ طَاهِرٌ إِذَا غُسِلَ، وَيَحِلُّ أَكْلُهُ لِأَنَّ الْقِشْرَةَ إِذَا صَلُبَتْ حَجَزَتْ بَيْنَ الْمَأْكُولِ وَبَيْنَ الْمَيْتَةِ فَتَحِلُّ، وَلِذَلِكَ لَوْ كَانَتِ الْبَيْضَةُ غَيْرَ مُنْعَقِدَةٍ لَحَرُمَتْ.
Üçüncü Mesele: Ebû Hanîfe: "Ölmüş koyunun sütü ve mayası temizdir" demiştir. Şâfiî ve Mâlik ise: "Bu süt ve maya helal değildir" demişlerdir. Leys: "Ölmüş tavuktan çıkan yumurta yenmez" demiştir. Bil ki Şâfiî radıyallâhu anh bu meselede { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } “Leş size haram kılındı” [el-Mâide 3] kavlinin zahirine tutunmamaktadır; çünkü süt, leş olarak nitelendirilemez. Dolayısıyla bu konuda nefiy ve ispat yönünden başka bir delile başvurmak vacip olmuştur. Şâfiî'nin dayanağı şudur: Şayet süt bir kapta toplanmış olsa ve içine leşten bir şey düşse necis olur; aynı şekilde koyun memedeyken öldüğünde de böyledir. Maya konusundaki ihtilaf da böyledir. Tavuğun karnından çıkarılan yumurtaya gelince; yıkandığı takdirde temizdir ve yenmesi helaldir; çünkü kabuğu sertleştiğinde yenen kısım ile leşin arasını ayırır, böylece helal olur. Bundan dolayı şayet yumurta sertleşmemiş (kabuk bağlamamış) olsaydı haram olurdu.
وَلْنَخْتِمْ هَذَا الْفَصْلَ بِمَسَائِلَ مُشْتَرِكَةٍ بَيْنَ الْقِسْمَيْنِ.
Bu faslı iki kısım arasında müşterek olan meselelerle bitirelim.
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفَ الْمُتَكَلِّمُونَ فِي أَنَّ الْمَيْتَةَ هَلْ تَكُونُ مَيْتَةً بِمَعْنَى الْمَوْتِ، فَمِنْهُمْ مَنْ أَثْبَتَ الْمَوْتَ بِمَعْنًى مُضَادٍّ لِلْحَيَاةِ، عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى: الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ [الْمُلْكِ: ٢] وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ عَدَمُ الْحَيَاةِ عَمَّا مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَقْبَلَ الْحَيَاةَ وَهَذَا أَقْرَبُ.
Birinci Mesele: Kelamcılar leşin 'ölüm' anlamıyla mı ölü olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları Yüce [Allah]'ın: { الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ } “O ki ölümü ve hayatı yaratmıştır” [el-Mülk 2] buyurduğu üzere, ölümü hayata zıt bir mana olarak ispat etmişlerdir. Onlardan bazıları da: "O, hayatı kabul etme şanında olan şeyin hayatsız kalmasıdır" demişlerdir ki daha yakın olan da budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ حُرْمَةَ الْمَيْتَةِ هَلْ تَقْتَضِي نَجَاسَتَهَا، وَالْحَقُّ أَنَّ حُرْمَةَ الِانْتِفَاعِ لَا تقتضي النجاسة، لأن لَا يَمْتَنِعُ فِي الْعَقْلِ أَنْ يَحْرُمَ الِانْتِفَاعُ بِهَا، وَيَحِلُّ الِانْتِفَاعُ بِمَا جَاوَرَهَا، إِلَّا أَنَّهُ قَدْ ثَبَتَ بِالْإِجْمَاعِ أَنَّ الْمَيْتَةَ نَجِسَةٌ.
İkinci Mesele: Leşin haram olmasının onun necis olmasını gerektirip gerektirmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Doğrusu şudur ki, yararlanmanın haram olması necis olmayı gerektirmez; zira ondan yararlanmanın haram olması, buna karşın civarındakinden yararlanmanın helal olması aklen imkansız değildir. Ancak icma ile sabit olmuştur ki leş necistir.
الْفَصْلُ الثَّانِي فِي تَحْرِيمِ الدَّمِ، وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ
İkinci Fasıl: Kanın haram kılınması hakkındadır ve bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الشَّافِعِيُّ ﵁ حَرَّمَ جَمِيعَ الدِّمَاءِ سَوَاءٌ كَانَ مَسْفُوحًا أَوْ غَيْرَ مَسْفُوحٍ وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: دَمُ السَّمَكِ لَيْسَ بِمُحَرَّمٍ، أَمَّا الشَّافِعِيُّ فَإِنَّهُ تَمَسَّكَ بِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَهَذَا دَمٌ فَوَجَبَ أَنْ يَحْرُمَ، وَأَبُو حَنِيفَةَ تَمَسَّكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً [الْأَنْعَامِ: ١٤٥] فَصَرَّحَ بِأَنَّهُ لَمْ يَجِدْ شَيْئًا مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ إِلَّا هَذِهِ الْأُمُورَ، فَالدَّمُ الَّذِي لَا يَكُونُ مَسْفُوحًا وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ مُحَرَّمًا بِمُقْتَضَى هَذِهِ الْآيَةِ فَإِذَنْ هَذِهِ الْآيَةُ خَاصَّةٌ وَقَوْلُهُ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ عَامٌّ وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ، أَجَابَ الشَّافِعِيُّ ﵁ بِأَنَّ قَوْلَهُ: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً لَيْسَ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى تَحْلِيلِ غَيْرِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، بَلْ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَا بَيَّنَ لَهُ إِلَّا تَحْرِيمَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، وَهَذَا لَا يُنَافِي أَنْ يُبَيِّنَ لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ تَحْرِيمَ مَا عَدَاهَا، فَلَعَلَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ نَزَلَتْ بَعْدَ ذَلِكَ، فَكَانَ ذَلِكَ بَيَانًا لِتَحْرِيمِ الدَّمِ سَوَاءٌ كَانَ مَسْفُوحًا أَوْ غَيْرَ مَسْفُوحٍ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ الْحُكْمُ بِحُرْمَةِ جَمِيعِ الدِّمَاءِ وَنَجَاسَتِهَا فَتَجِبُ إِزَالَةُ الدَّمِ عَنِ اللَّحْمِ مَا
Birinci Mesele: Şâfiî radıyallâhu anh akıtılmış olsun veya olmasın bütün kanları haram kılmıştır. Ebû Hanîfe ise: "Balığın kanı haram değildir" demiştir. Şâfiî bu ayetin zahirine, yani O'nun: { إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ } “[Allah] size ancak leşi, kanı ve domuz etini haram kıldı” kavline tutunmuştur; bu da bir kandır, dolayısıyla haram olması vaciptir. Ebû Hanîfe ise Yüce [Allah]'ın: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً } “De ki: Bana vahyolunanda, yiyecek bir kimsenin yiyeceği şeyler içinde leş veya akıtılmış kan... dışında haram kılınmış bir şey bulamıyorum” [el-En'âm 145] kavline tutunmuştur. Böylece bu hususlar dışında haram kılınmış hiçbir şey bulamadığını açıkça belirtmiştir; dolayısıyla akıtılmış olmayan kanın bu ayetin muktezası gereğince haram olmaması vacip olmuştur. Buna göre bu ayet hastır (özeldir), { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ } “Leş ve kan size haram kılındı” kavli ise âmdır (geneldir); has olan ise âmm olana takdim edilir. Şâfiî radıyallâhu anh ise şöyle cevap vermiştir: O'nun { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً } “De ki: Bana vahyolunanda haram kılınmış bir şey bulamıyorum” kavlinde, bu ayette zikredilenlerin dışındakilerin helal kılındığına dair bir delalet yoktur; bilakis Yüce [Allah]'ın o anda O'na bu şeylerin haramlığı dışında bir şey açıklamadığına delalet eder. Bu durum, daha sonra bunların dışındakilerin haramlığının O'na açıklanmasına engel teşkil etmez. Muhtemeldir ki Yüce [Allah]'ın: { إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ } “[Allah] size ancak leşi haram kıldı” kavli bundan sonra inmiştir; böylece bu, akıtılmış olsun veya olmasın kanın haramlığının beyanı olmuştur. Bu durum sabit olunca, bütün kanların haram ve necis olduğuna hükmetmek vacip olur; dolayısıyla güç yettiğince kanın etten temizlenmesi gerekir,
أمكن، وكذا في المسلك، وَأَيُّ دَمٍ وَقَعَ فِي الْمَاءِ وَالثَّوْبِ فَإِنَّهُ يُنَجِّسُ ذَلِكَ الْمَوْرُودَ.
aynı şekilde [damarlardaki] yollarda da böyledir. Suya ve elbiseye düşen her kan ise, içine düştüğü o şeyi necis yapar.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي
İkinci Mesele: İhtilaf etmişlerdir;
قَوْلِهِ ﵊: «أُحِلَّتْ لَنَا مَيْتَتَانِ وَدَمَانِ الطِّحَالُ وَالْكَبِدُ»
O aleyhisselâm'ın: «Bize iki ölü ve iki kan; dalak ve ciğer helal kılındı» kavli gereğince,
هَلْ يُطْلَقُ اسْمُ الدَّمِ عَلَيْهِمَا فَيَكُونُ اسْتِثْنَاءً صَحِيحًا أَمْ لَا؟ فَمِنْهُمْ مَنْ مَنَعَ ذَلِكَ لِأَنَّ الْكَبِدَ يَجْرِي مَجْرَى اللَّحْمِ وَكَذَا الطِّحَالُ وَإِنَّمَا يُوصَفَانِ بِذَلِكَ تَشْبِيهًا، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ هُوَ كَالدَّمِ الْجَامِدِ وَيُسْتَدَلُّ عَلَيْهِ بِالْحَدِيثِ.
Bu ikisine kan ismi verilip de sahih bir istisna mı teşkil eder, yoksa etmez mi? Onlardan bazıları bunu men etmiştir; çünkü ciğer et hükmündedir, dalak da böyledir; bunlara sadece benzetme yoluyla [kan] denilmiştir. Onlardan bazıları ise: "O donmuş kan gibidir" der ve buna hadis ile delil getirir.
الْفَصْلُ الثَّالِثُ فِي الْخِنْزِيرِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ
Üçüncü Fasıl: Domuz hakkındadır ve bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ الْخِنْزِيرَ بِجَمِيعِ أَجْزَائِهِ مُحَرَّمٌ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى لَحْمَهُ لِأَنَّ مُعْظَمَ الِانْتِفَاعِ مُتَعَلِّقٌ بِهِ، وهو كَقَوْلِهِ: إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ [الْجُمُعَةِ:
Birinci Mesele: Ümmet, domuzun bütün parçalarıyla haram olduğu hususunda icma etmiştir. Yüce Allah'ın özellikle onun etini zikretmesi ise, kendisinden en çok faydalanılan kısmın o olmasından dolayıdır. Bu durum O'nun şu kavli gibidir: { إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ }
٩] فَخُصَّ الْبَيْعُ بِالنَّهْيِ لَمَّا كَانَ هُوَ أَعْظَمَ الْمُهِمَّاتِ عِنْدَهُمْ، أَمَّا شَعْرُ الْخِنْزِيرِ فَغَيْرُ دَاخِلٍ فِي الظَّاهِرِ وَإِنْ أَجْمَعُوا عَلَى تَحْرِيمِهِ وَتَنْجِيسِهِ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ يَجُوزُ الِانْتِفَاعُ بِهِ لِلْخَرَزِ، فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَمُحَمَّدٌ: يَجُوزُ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: لَا يَجُوزُ، وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ: أكره الخزر بِهِ، وَرُوِيَ عَنْهُ الْإِبَاحَةُ، حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ وَمُحَمَّدٍ أَنَّا نَرَى الْمُسْلِمِينَ يُقِرُّونَ الْأَسَاكِفَةَ عَلَى اسْتِعْمَالِهِ مِنْ/ غَيْرِ نَكِيرٍ ظَهَرَ مِنْهُمْ، وَلِأَنَّ الْحَاجَةَ مَاسَّةٌ إِلَيْهِ، وَإِذَا قَالَ الشَّافِعِيُّ فِي دَمِ الْبَرَاغِيثِ، إِنَّهُ لَا يُنَجِّسُ الثَّوْبَ لِمَشَقَّةِ الِاحْتِرَازِ فَهَلَّا جَازَ مِثْلُهُ فِي شَعْرِ الْخِنْزِيرِ إِذَا خُرِزَ بِهِ؟
“Cuma günü namaza çağrıldığı zaman hemen Allah'ın zikrine koşun ve alışverişi bırakın” [Cuma 9]. Nitekim onlar nezdinde en önemli meşgale olduğu için yasak özellikle alışverişe tahsis edilmiştir. Domuzun kılına gelince; haramlığı ve necisliği üzerinde icma edilmiş olsa da lafzın zahirine dahil değildir. [Ayakkabı vb. şeyleri] dikmek için ondan faydalanmanın caiz olup olmadığı hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Ebû Hanîfe ve Muhammed: "Caizdir" dediler. Şâfiî rahimehullâh: "Caiz değildir" dedi. Ebû Yûsuf: "Onunla dikim yapılmasını mekruh görürüm" dedi; kendisinden bunun mübah olduğu da rivayet edilmiştir. Ebû Hanîfe ve Muhammed'in delili şudur: Biz Müslümanların, ayakkabıcılardan açıkça bir inkâr/tepki göstermeksizin onu kullanmalarına ses çıkarmadıklarını görmekteyiz; ayrıca buna şiddetle ihtiyaç duyulmaktadır. Şâfiî, pire kanı hakkında sakınmanın meşakkatinden dolayı elbiseyi necis yapmayacağını söylediğine göre, domuz kılıyla dikim yapıldığında da benzer bir hükmün caiz olması gerekmez mi?
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي خِنْزِيرِ الْمَاءِ، قَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى وَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ: لَا بَأْسَ بِأَكْلِ شَيْءٍ يَكُونُ فِي الْبَحْرِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: لَا يُؤْكَلُ، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ قَوْلُهُ تَعَالَى: أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ [الْمَائِدَةِ: ٩٦] وَحُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّ هَذَا خِنْزِيرٌ فَيَحْرُمُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ [الْمَائِدَةِ: ٣] وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: الْخِنْزِيرُ إِذَا أُطْلِقَ فَإِنَّهُ يَتَبَادَرُ إِلَى الْفَهْمِ خِنْزِيرُ الْبَرِّ لَا خِنْزِيرُ الْبَحْرِ، كَمَا أَنَّ اللَّحْمَ إِذَا أُطْلِقَ يَتَبَادَرُ إِلَى الْفَهْمِ لَحْمُ غَيْرِ السَّمَكِ لَا لَحْمُ السَّمَكِ بِالِاتِّفَاقِ وَلِأَنَّ خِنْزِيرَ الْمَاءِ لَا يُسَمَّى خِنْزِيرًا عَلَى الْإِطْلَاقِ بَلْ يُسَمَّى خِنْزِيرَ الْمَاءِ.
İkinci Mesele: Deniz domuzu hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Ebî Leylâ, Mâlik, Şâfiî ve Evzâî: "Denizde bulunan hiçbir şeyin yenmesinde bir beis yoktur" dediler. Ebû Hanîfe ve ashabı ise: "Yenmez" dediler. Şâfiî'nin delili Yüce [Allah]'ın: { أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ } “Deniz avı ve onun yiyeceği size helal kılındı” [Mâide 96] kavlidir. Ebû Hanîfe'nin delili ise bunun bir domuz olduğu ve dolayısıyla Yüce [Allah]'ın: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ } “Leş, kan, domuz eti size haram kılındı” [Mâide 3] kavli gereğince haram olmasıdır. Şâfiî ise şöyle demiştir: Domuz lafzı mutlak olarak kullanıldığında akla deniz domuzu değil, kara domuzu gelir. Nitekim et lafzı mutlak olarak kullanıldığında, ittifakla balık eti değil, balık dışındakilerin eti akla gelir; ayrıca deniz domuzuna mutlak olarak domuz denilmez, bilakis "deniz domuzu" denilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لِلشَّافِعِيِّ ﵁ قَوْلَانِ: فِي أَنَّهُ هَلْ يُغْسَلُ الْإِنَاءُ مِنْ وَلْغِ الْخِنْزِيرِ سَبْعًا؟ أَحَدُهَا:
Üçüncü Mesele: Şâfiî radıyallâhu anh'ın, domuzun yaladığı kabın yedi defa yıkanıp yıkanmayacağı hususunda iki görüşü vardır: Birincisi,
نَعَمْ تَشْبِيهًا لَهُ بِالْكَلْبِ وَالثَّانِي: لَا لِأَنَّ ذَلِكَ التَّشْدِيدَ إِنَّمَا كَانَ فَطْمًا لَهُمْ عَنْ مُخَالَطَةِ الْكِلَابِ وَهُمْ مَا كَانُوا يُخَالِطُونَ الْخِنْزِيرَ فَظَهَرَ الْفَرْقُ.
Köpeğe kıyas edilerek "evet [yıkanır]" şeklindedir. İkincisi ise "hayır [yıkanmaz]" şeklindedir; çünkü bu konudaki şiddetli emir, onları köpeklerle içli dışlı olmaktan men etmek içindi, onlar ise domuzla içli dışlı olmuyorlardı; dolayısıyla aradaki fark ortaya çıkmıştır.
الْفَصْلُ الرَّابِعُ فِي تَحْرِيمِ مَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ
Dördüncü Fasıl: Allah'tan Başkası Adına Boğazlananların Haram Kılınması Hakkındadır
مِنَ النَّاسِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ ذَبَائِحُ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ الَّذِينَ كَانُوا يَذْبَحُونَ لِأَوْثَانِهِمْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ [الْمَائِدَةِ: ٣] وَأَجَازُوا ذَبِيحَةَ النَّصْرَانِيِّ إِذَا سَمَّى عَلَيْهَا بِاسْمِ الْمَسِيحِ، وَهُوَ مذهب عطاء
İnsanlardan bazıları, bundan maksadın Yüce [Allah]'ın: { وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ } “Dikili taşlar (putlar) üzerinde boğazlananlar” [Mâide 3] kavlinde olduğu gibi putları için kurban kesen putperestlerin kestikleri olduğunu ileri sürmüşler ve Hristiyan'ın üzerine Mesih'in ismini anarak kestiği kurbanı caiz görmüşlerdir. Bu, Atâ,
وَمَكْحُولٍ وَالْحَسَنِ وَالشَّعْبِيِّ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ لَا يَحِلُّ ذَلِكَ وَالْحُجَّةُ فِيهِ أَنَّهُمْ إِذَا ذَبَحُوا عَلَى اسْمِ الْمَسِيحِ فَقَدْ أَهَلُّوا بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ، فَوَجَبَ أَنْ يَحْرُمَ
Mekhûl, Hasan, Şa'bî ve Saîd b. el-Müseyyeb'in mezhebidir. Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe ve ashabı ise bunun helal olmadığını söylemişlerdir. Bu husustaki delil şudur: Onlar Mesih'in ismi üzerine kestiklerinde onu Allah'tan başkası adına boğazlamış olurlar; dolayısıyla haram olması vacip olur.
وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا سَمِعْتُمُ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى يُهِلُّونَ لِغَيْرِ اللَّهِ فَلَا تَأْكُلُوا وَإِذَا لَمْ تَسْمَعُوهُمْ فَكُلُوا فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ أَحَلَّ ذَبَائِحَهُمْ، وَهُوَ يَعْلَمُ مَا يَقُولُونَ،
Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Yahudi ve Hristiyanların Allah'tan başkasının ismini andıklarını işittiğinizde [o kestiklerinden] yemeyiniz; şayet işitmezseniz yiyiniz, zira Yüce Allah ne söylediklerini bildiği halde onların kestiklerini helal kılmıştır."
وَاحْتَجَّ الْمُخَالِفُ بِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:
Buna muhalif olanlar ise birtakım vecihlerle delil getirmişlerdir: Birincisi: Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur:
وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ [الْمَائِدَةِ: ٥] وَهَذَا عَامٌّ، الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ الثَّالِثُ:
{ وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ } “Kendilerine kitap verilenlerin yiyeceği size helaldir” [Mâide 5]. Bu ise âmdır (geneldir). İkincisi: Yüce [Allah]: { وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ } “Dikili taşlar üzerinde boğazlananlar” buyurmuştur; bu da O'nun: { وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ } “Allah'tan başkası adına kesilenler” kavlinden maksadın, { وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ } “Dikili taşlar üzerinde boğazlananlar” kavlinden kastedilen ile aynı olduğuna delalet etmiştir. Üçüncüsü:
أَنَّ النَّصْرَانِيَّ إِذَا سَمَّى اللَّهَ تَعَالَى وَإِنَّمَا يُرِيدُ بِهِ الْمَسِيحَ فَإِذَا كَانَتْ إِرَادَتُهُ لِذَلِكَ لَمْ تَمْنَعْ حِلَّ ذَبِيحَتِهِ مَعَ أَنَّهُ يُهِلُّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَكَذَلِكَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ حُكْمُهُ إِذَا أَظْهَرَ مَا يُضْمِرُهُ عِنْدَ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِرَادَتِهِ الْمَسِيحَ.
Hristiyan kimse Yüce Allah'ın ismini andığında bununla ancak Mesih'i kastetmektedir. Onun bu kastı, onu Allah'tan başkası adına kesmiş olmasına rağmen kestiğinin helal olmasına engel teşkil etmediğine göre, Allah'ı zikrederken ve Mesih'i kastederken içinde gizlediği şeyi açığa vurduğunda da hükmünün aynı şekilde olması gerekir.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ عَامٌّ وَقَوْلَهُ: وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ خَاصٌّ وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ لَا يَقْتَضِي تَخْصِيصَ قَوْلِهِ: وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ لِأَنَّهُمَا آيَتَانِ مُتَبَايِنَتَانِ وَلَا مُسَاوَاةَ بَيْنَهُمَا وَعَنِ/ الثَّالِثِ: أَنَّا إِنَّمَا كَلَّفَنَا بِالظَّاهِرِ لَا بِالْبَاطِنِ، فَإِذَا ذَبَحَهُ عَلَى اسْمِ اللَّهِ وَجَبَ أَنْ يَحِلَّ، وَلَا سَبِيلَ لَنَا إِلَى الْبَاطِنِ.
Birinciye verilecek cevap şudur: O'nun { وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ } “Kendilerine kitap verilenlerin yiyeceği size helaldir” kavli âmdır (geneldir), { وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ } “Allah'tan başkası adına kesilenler” kavli ise hastır (özeldir); has olan ise âmm olana takdim edilir. İkinciye cevap: O'nun { وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ } “Dikili taşlar üzerinde boğazlananlar” kavli, { وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ } “Allah'tan başkası adına kesilenler” kavlinin tahsis edilmesini gerektirmez; zira bunlar iki ayrı ayettir ve aralarında bir eşitlik yoktur. Üçüncüye cevap: Biz batın ile değil sadece zahir ile mükellef kılındık; dolayısıyla hayvanı Allah'ın ismiyle kestiği zaman helal olması vacip olur, batına ulaşmaya ise bizim için bir yol yoktur.
الْفَصْلُ الْخَامِسُ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ كَلِمَةَ «إِنَّمَا» لِلْحَصْرِ
Beşinci Fasıl: "İnnemâ" (إِنَّمَا) Kelimesinin Hasr (Sınırlandırma) İçin Olduğunu Söyleyenler Hakkındadır
اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنْ لَا يُحَرِّمُ سِوَى هَذِهِ الْأَشْيَاءِ لَكِنَّا نَعْلَمُ أَنَّ فِي الشَّرْعِ أَشْيَاءَ أُخَرَ سِوَاهَا مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ فَتَصِيرُ كَلِمَةُ «إِنَّمَا» مَتْرُوكَةَ الظَّاهِرِ فِي الْعَمَلِ وَمَنْ قَالَ إِنَّهَا لَا تُفِيدُ الْحَصْرَ فَالْإِشْكَالُ زَائِلٌ.
Ayetin zahirinin bu şeylerin dışındakileri haram kılmamayı gerektirdiği hususunda ittifak etmişlerdir. Ancak biz şeriatta bunlardan başka haram kılınmış başka şeylerin de bulunduğunu bilmekteyiz; bu durumda "innemâ" kelimesinin zahiri amelde terk edilmiş olmaktadır. Onun hasr ifade etmediğini söyleyen kimseye göre ise müşkil ortadan kalkmıştır.
الْفَصْلُ السَّادِسُ فِي «الْمُضْطَرِّ»
Altıncı Fasıl: "Muztar" (Zorda Kalan Kimse) Hakkındadır
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Ve bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ مَعْنَاهُ أَنَّ مَنْ كَانَ مُضْطَرًّا وَلَا يَكُونُ مَوْصُوفًا بِصِفَةِ الْبَغْيِ، وَلَا بِصِفَةِ الْعُدْوَانِ الْبَتَّةَ فَأَكَلَ، فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ مَعْنَاهُ فَمَنِ اضْطُرَّ فَأَكَلَ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فِي الْأَكْلِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ فَخَصَّصَ صِفَةَ الْبَغْيِ وَالْعُدْوَانِ بِالْأَكْلِ وَيَتَفَرَّعُ عَلَى هَذَا الِاخْتِلَافِ أَنَّ الْعَاصِيَ بِسَفَرِهِ هَلْ يَتَرَخَّصُ أَمْ لَا؟ فَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁ لَا يَتَرَخَّصُ لِأَنَّهُ مَوْصُوفٌ بِالْعُدْوَانِ فَلَا يَنْدَرِجُ تَحْتَ الْآيَةِ وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ بَلْ يَتَرَخَّصُ لِأَنَّهُ مُضْطَرٌّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فِي الْأَكْلِ فَيَنْدَرِجُ تَحْتَ الْآيَةِ، وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ عَلَى قَوْلِهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَبِالْمَعْقُولِ، أَمَّا الْآيَةُ فَهِيَ أَنَّهُ ﷾ حَرَّمَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ عَلَى الْكُلِّ بِقَوْلِهِ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ [الْمَائِدَةِ: ٣] ثُمَّ أَبَاحَهَا لِلْمُضْطَرِّ الَّذِي يَكُونُ مَوْصُوفًا بِأَنَّهُ غَيْرُ بَاغٍ وَلَا عَادٍ، وَالْعَاصِي بِسَفَرِهِ غَيْرُ مَوْصُوفٍ بِهَذِهِ الصِّفَةِ لِأَنَّ قولنا: فلان ليس بمعتد نَقِيضٌ لِقَوْلِنَا: فُلَانٌ مُتَعَدٍّ وَيَكْفِي فِي صِدْقِهِ كَوْنُهُ مُتَعَدِّيًا فِي أَمْرٍ مَا مِنَ الْأُمُورِ سَوَاءٌ كَانَ فِي السَّفَرِ، أَوْ فِي الْأَكْلِ، أَوْ فِي غَيْرِهِمَا، وَإِذَا كَانَ اسْمُ
Birinci Mesele: Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: Yüce [Allah]'ın: { فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ } “Kim mecbur kalırsa, başkaldırmaksızın ve haddi aşmaksızın...” kavlinin manası; kim zorda kalır ve asla isyankarlık sıfatıyla ve haddi aşma sıfatıyla vasıflanmamış olursa ve [harama] yerse, ona bir günah yoktur demektir. Ebû Hanîfe ise bunun manasının; kim zorda kalır da yemede haddi aşmaksızın ve sınırı geçmeksizin yerse ona bir günah yoktur şeklinde olduğunu söylemiş ve isyan ile haddi aşma sıfatını yemeye tahsis etmiştir. Bu ihtilaftan şu mesele dallanıp çıkmaktadır: Seferinde asi olan kimse [bu] ruhsattan yararlanabilir mi, yararlanamaz mı? Şâfiî radıyallâhu anh: "Ruhsattan yararlanamaz; çünkü o haddi aşma sıfatıyla vasıflanmıştır, dolayısıyla ayetin kapsamına girmez" demiştir. Ebû Hanîfe ise: "Aksine ruhsattan yararlanır; çünkü o zorda kalmıştır ve yemede haddi aşan ve sınırı geçen biri değildir, dolayısıyla ayetin kapsamına girer" demiştir. Şâfiî kendi görüşüne bu ayetle ve akli delille delil getirmiştir. Ayete gelince; [Allah] Teâlâ bu şeyleri: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ } “Leş ve kan size haram kılındı” [Mâide 3] kavliyle herkese haram kılmış, sonra da isyan etmeyen ve haddi aşmayan olarak vasıflanan muztara (zorda kalana) bunu mübah kılmıştır. Seferinde asi olan kimse ise bu sıfatla vasıflanmış değildir; çünkü "Falan kimse haddi aşan biri değildir" sözümüz, "Falan kimse haddi aşandır" sözümüzün çelişiğidir ve onun ister seferde, ister yemede, isterse bunların dışındaki herhangi bir hususta haddi aşan olması, onun için [haddi aşan] sözünün doğru olması hususunda yeterlidir. Bir kimseye
الْمُتَعَدِّي يَصْدُقُ بِكَوْنِهِ مُتَعَدِّيًا فِي أَمْرٍ مَا أَيَّ أَمْرٍ كَانَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُنَا: فلان غير معتدلا يَصْدُقُ إِلَّا إِذَا لَمْ يَكُنْ مُتَعَدِّيًا فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ الْبَتَّةَ، فَإِذَنْ قَوْلُنَا: غَيْرُ بَاغٍ وَلَا عَادٍ لَا يَصْدُقُ إِلَّا إِذَا انْتَفَى عَنْهُ صِفَةُ التَّعَدِّي مِنْ جَمِيعِ الْوُجُوهِ، وَالْعَاصِي بِسَفَرِهِ مُتَعَدٍّ بِسَفَرِهِ، فَلَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ كَوْنُهُ غَيْرَ عَادٍ، وَإِذَا لَمْ يَصْدُقُ عَلَيْهِ ذَلِكَ وَجَبَ بَقَاؤُهُ تَحْتَ الْآيَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ: هَذَا يُشْكِلُ بِالْعَاصِي فِي سَفَرِهِ، فَإِنَّهُ يَتَرَخَّصُ مَعَ أَنَّهُ مَوْصُوفٌ بِالْعُدْوَانِ لَكِنَّا نَقُولُ: إِنَّهُ عَامٌّ دَخَلَهُ التَّخْصِيصُ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ، وَالْفَرْقُ بَيْنَ الصُّورَتَيْنِ أَنَّ الرُّخْصَةَ إِعَانَةٌ عَلَى السَّفَرِ فَإِذَا كَانَ السَّفَرُ مَعْصِيَةً كَانَتِ الرُّخْصَةُ إِعَانَةً عَلَى الْمَعْصِيَةِ، أَمَّا إِذَا لَمْ يَكُنِ السَّفَرُ فِي نَفْسِهِ مَعْصِيَةً لَمْ تَكُنِ الْإِعَانَةُ عَلَيْهِ إِعَانَةً عَلَى الْمَعْصِيَةِ فَظَهَرَ الْفَرْقُ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَاضِيَ وَأَبَا بَكْرٍ/ الرَّازِيَّ نَقَلَا عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ قَالَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ أَيْ بَاغٍ عَلَى إِمَامِ الْمُسْلِمِينَ، وَلَا عَادٍ بِأَنْ لَا يَكُونُ سَفَرُهُ فِي مَعْصِيَةٍ، ثُمَّ قَالَا. تَفْسِيرُ الْآيَةِ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فِي الْأَكْلِ أَوْلَى مِمَّا ذَكَرَهُ الشَّافِعِيُّ ﵁، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ شَرْطٌ وَالشَّرْطُ بِمَنْزِلَةِ الِاسْتِثْنَاءِ فِي أَنَّهُ لَا يَسْتَقِلُّ بِنَفْسِهِ فَلَا بُدَّ مِنْ تَعَلُّقِهِ بِمَذْكُورٍ وَقَدْ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَا مَذْكُورَ إِلَّا الْأَكْلُ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ فَمَنِ اضْطُرَّ فَأَكَلَ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِالْأَكْلِ الَّذِي هُوَ فِي حُكْمِ الْمَذْكُورِ دُونَ السَّفَرِ الَّذِي هُوَ الْبَتَّةَ غَيْرُ مَذْكُورٍ.
"haddi aşan" isminin verilmesi her ne hususta olursa olsun herhangi bir konuda haddi aşmış olmasıyla doğru kabul edildiğinde; "Falan kimse haddi aşan değildir" sözümüzün de ancak o hiçbir hususta haddi aşmadığı takdirde doğru olması vacip olur. O halde "başkaldırmaksızın ve haddi aşmaksızın" sözümüz, ancak ondan haddi aşma vasfı her yönden nefyolunduğunda doğru olur. Seferiyle asi olan kimse ise seferi sebebiyle haddi aşandır; dolayısıyla onun hakkında "haddi aşmayan kimse" nitelemesi doğru olmaz. Bu niteleme onun hakkında doğru olmayınca, onun { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ } “Leş ve kan size haram kılındı” ayetinin [genel hükmünün] altında kalması vacip olur. Bu konuda en fazla şöyle denebilir: Bu durum seferinde asi olan kimse ile müşkil teşkil eder; zira o haddi aşma sıfatıyla vasıflanmış olmasına rağmen ruhsattan faydalanır. Ancak biz deriz ki: Bu durum, bahsi geçen surette tahsise uğramış bir âmmdır (genel hükümdür). İki suret arasındaki fark ise şudur: Ruhsat sefere bir yardımdır; sefer masiyet olduğunda ruhsat masiyete yardım olmuş olur. Fakat seferin kendisi masiyet olmadığında, ona yapılan yardım masiyete yardım olmaz; böylece aradaki fark ortaya çıkmıştır. Bil ki Kâdî ve Ebû Bekir er-Râzî, Şâfiî'den O'nun { غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ } “başkaldırmaksızın ve haddi aşmaksızın” kavlinin tefsirinde: "Yani Müslümanların imamına başkaldırmaksızın ve seferi masiyet üzere olmayıp haddi aşmaksızın" dediğini nakletmişlerdir. Sonra onlar şöyle demişlerdir: Ayetin tefsirinin, "yemede haddi aşmaksızın ve sınırı geçmeksizin" şeklinde yapılması, Şâfiî radıyallâhu anh'ın zikrettiğinden daha evladır. Zira O'nun: { غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ } kavli bir şarttır ve şart da tek başına müstakil olmaması bakımından istisna gibidir; bu yüzden zikredilen bir şeye taalluk etmesi gerekir. Biz bilmekteyiz ki burada yemeden başka zikredilen bir şey yoktur; çünkü biz ayetin manasının: "Kim muztar kalır da başkaldırmaksızın ve haddi aşmaksızın yerse ona bir günah yoktur" şeklinde olduğunu beyan etmiştik. Durum böyle olunca, asla zikredilmemiş olan sefere değil, zikredilmiş hükmünde olan yemeye taalluk etmesi vacip olur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ ضَعِيفٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ: غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ لَا يَصْدُقُ إِلَّا إِذَا انْتَفَى عَنْهُ الْبَغْيُ وَالْعُدْوَانُ فِي كُلِّ الْأُمُورِ، فَيَدْخُلُ فِيهِ نَفْيُ الْعُدْوَانِ بِالسَّفَرِ ضِمْنًا، وَلَا نَقُولُ: اللَّفْظُ يَدُلُّ عَلَى التَّعْيِينِ وَأَمَّا تَخْصِيصُهُ بِالْأَكْلِ فَهُوَ تَخْصِيصٌ مِنْ غَيْرِ ضَرُورَةٍ، فَكَانَ عَلَى خِلَافِ الْأَصْلِ، ثُمَّ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ صَرْفُهُ إِلَى الْأَكْلِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ حَالٌ مِنَ الِاضْطِرَارِ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ وَصْفُ الِاضْطِرَارِ بَاقِيًا مَعَ بَقَاءِ كَوْنِهِ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِكَوْنِهِ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ كَوْنَهُ كَذَلِكَ فِي الْأَكْلِ لَاسْتَحَالَ أَنْ يَبْقَى وَصْفُ الِاضْطِرَارَ مَعَهُ لِأَنَّ حَالَ الْأَكْلِ لا يبق وَصْفَ الِاضْطِرَارِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْإِنْسَانَ يَنْفِرُ بِطَبْعِهِ عَنْ تَنَاوُلِ الْمَيْتَةِ وَالدَّمِ، وَمَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ حَاجَةٌ إِلَى النَّهْيِ عَنْهُ فَصَرْفُ هَذَا الشَّرْطِ إِلَى التَّعَدِّي فِي الْأَكْلِ يُخْرِجُ الْكَلَامِ عَنِ الْفَائِدَةِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ كَوْنَهُ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ يُفِيدُ نَفْيَ مَاهِيَّةِ الْبَغْيِ وَنَفْيَ مَاهِيَّةِ الْعُدْوَانِ، وَهَذِهِ الْمَاهِيَّةُ إِنَّمَا تَنْتَفِي عِنْدَ انْتِفَاءِ جَمِيعِ أَفْرَادِهَا وَالْعُدْوَانُ فِي الْأَكْلِ أَحَدُ أَفْرَادِ هَذِهِ الْمَاهِيَّةِ وَكَذَا الْعُدْوَانُ فِي السَّفَرِ فَرْدٌ آخَرُ مِنْ أَفْرَادِهَا فَإِذَنْ نَفْيُ الْعُدْوَانِ يَقْتَضِي نَفْيَ الْعُدْوَانِ مِنْ جَمِيعِ هَذِهِ الْجِهَاتِ فَكَانَ تَخْصِيصُهُ بِالْأَكْلِ غَيْرَ جَائِزٍ، وَأَمَّا الشَّافِعِيُّ ﵁ فَإِنَّهُ لَا يُخَصِّصُهُ بِنَفْيِ الْعُدْوَانِ فِي السَّفَرِ بَلْ يَحْمِلُهُ عَلَى ظَاهِرِهِ، وَهُوَ نَفْيُ الْعُدْوَانِ مِنْ جَمِيعِ الْوُجُوهِ، وَيَسْتَلْزِمُ نَفْيَ الْعُدْوَانِ فِي السَّفَرِ وَحِينَئِذٍ يَتَحَقَّقُ مَقْصُودُهُ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ الِاحْتِمَالَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ مُتَأَيِّدٌ بِآيَةٍ أُخْرَى وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ [الْمَائِدَةِ: ٣] وَهُوَ الَّذِي قُلْنَاهُ مِنْ أَنَّ الْآيَةَ تَقْتَضِي أَنْ لَا يَكُونَ مَوْصُوفًا بِالْبَغْيِ وَالْعُدْوَانِ فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ، وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁ بِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آيَةٍ أُخْرَى وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ [الْأَنْعَامِ:
Bil ki bu söz zayıftır. Zira biz beyan ettik ki O'nun: { غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ } kavli, ancak her hususta ondan isyan ve haddi aşma nefyedildiği zaman doğru olur; dolayısıyla sefer ile haddi aşmanın nefyedilmesi de zımnen buna dahil olur. Biz "Lafız muayyen bir şeye delalet eder" demiyoruz. Bunun yemeye tahsis edilmesine gelince; bu, bir zaruret olmaksızın yapılan bir tahsistir ve asıl kurala aykırıdır. Sonra, bunun yemeye hamledilmesinin caiz olmadığına birtakım vecihler delalet etmektedir: Birincisi: O'nun { غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ } kavli, muztarlık durumundan bir haldir; dolayısıyla onun haddi aşmayan ve isyan etmeyen vasfı baki kaldığı müddetçe muztarlık vasfının da baki kalması şarttır. Şayet haddi aşmayan ve isyan etmeyen olmasından maksat, yemede böyle olması olsaydı, yeme esnasında muztarlık vasfı baki kalmayacağı için muztarlık vasfının onunla birlikte baki kalması imkansız olurdu. İkincisi: İnsan tabiatı gereği leş ve kan yemekten nefret eder; böyle olan bir şey hakkında ise ondan nehyetmeye ihtiyaç duyulmaz. Dolayısıyla bu şartın yemede haddi aşmaya hamledilmesi kelamı faydadan çıkarır. Üçüncüsü: Onun haddi aşmayan ve isyan etmeyen oluşu, isyanın mahiyetini ve haddi aşmanın mahiyetini nefyetmeyi ifade eder. Bu mahiyet ise ancak bütün fertlerinin nefyedilmesiyle nefyolur. Yemedeki haddi aşma bu mahiyetin fertlerinden biridir, seferdeki haddi aşma da onun fertlerinden bir diğeridir. O halde haddi aşmanın nefyedilmesi, bütün bu yönlerden haddi aşmanın nefyedilmesini iktiza eder; dolayısıyla bunun sadece yemeye tahsis edilmesi caiz değildir. Şâfiî radıyallâhu anh'a gelince; o bunu seferde haddi aşmanın nefyine tahsis etmemekte, bilakis zahirine hamletmektedir ki o da haddi aşmanın her yönden nefyedilmesidir ve bu da seferde haddi aşmanın nefyini gerektirir; işte o zaman onun maksadı gerçekleşir. Dördüncüsü: Zikrettiğimiz bu ihtimal başka bir ayetle de desteklenmektedir ki o da Yüce [Allah]'ın: { فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ } “Kim bir açlık anında, günaha meyil göstermeksizin mecbur kalırsa...” [Mâide 3] kavlidir. Bu da ayetin, hiçbir hususta isyan ve haddi aşma vasfıyla vasıflanmamış olmayı iktiza ettiğine dair söylediğimiz şeydir. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise birtakım vecihlerle delil getirmiştir: Birincisi: Yüce [Allah]'ın başka bir ayetteki şu kavlidir: { وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ } “Oysa mecbur kaldıklarınız müstesna, size haram kıldıklarını ayrıntılı olarak açıklamıştır” [En'âm:
١١٩] وَهَذَا الشَّخْصُ مُضْطَرٌّ فَوَجَبَ أَنْ يَتَرَخَّصَ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً [النِّسَاءِ: ٢٩] وَقَالَ: وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ [الْبَقَرَةِ: ١٩٥] وَالِامْتِنَاعُ مِنَ الْأَكْلِ سَعْيٌ فِي قَتْلِ النَّفْسِ وَإِلْقَاءِ النَّفْسِ فِي التَّهْلُكَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يُحَرَّمَ وَثَالِثُهَا:
119]. Bu şahıs da muztardır (zorda kalmıştır); dolayısıyla ruhsattan faydalanması vacip olmuştur. İkincisi: Yüce [Allah]'ın: { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً } “Kendinizi öldürmeyin; şüphesiz Allah size karşı çok merhametlidir” [Nisâ 29] ve { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” [Bakara 195] kavilleridir. Yemekten kaçınmak ise kişinin kendini öldürmesi ve kendi nefsini tehlikeye atması yönünde bir çabadır; dolayısıyla haram olması vacip olmuştur. Üçüncüsü:
رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ رَخَّصَ لِلْمُقِيمِ يَوْمًا وَلَيْلَةً،
O aleyhisselâm'ın mukim için bir gün ve bir gece,
وَلِلْمُسَافِرِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ وَلَيَالِيهَا وَلَمْ يُفَرِّقْ فِيهِ بَيْنَ الْعَاصِي وَالْمُطِيعِ
yolcu için ise üç gün ve geceleri ruhsat tanıdığı ve bunda asi ile itaatkar arasında bir ayrım yapmadığı rivayet edilmiştir.
وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْعَاصِيَ بِسَفَرِهِ إِذَا كَانَ نَائِمًا فَأَشْرَفَ عَلَى غَرَقٍ أَوْ حَرْقٍ يَجِبُ عَلَى الْحَاضِرِ الَّذِي يَكُونُ فِي الصَّلَاةِ أَنَّ يَقْطَعَ صَلَاتَهُ لِإِنْجَائِهِ مِنَ الْغَرَقِ أَوِ الْحَرْقِ فَلَأَنْ/ يَجِبَ عَلَيْهِ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ أَنْ يَسْعَى فِي إِنْقَاذِ الْمُهْجَةِ أَوْلَى وَخَامِسُهَا: أَنْ يَدْفَعَ أَسْبَابَ الْهَلَاكِ، كَالْفِيلِ، وَالْجَمَلِ الصَّئُولِ، وَالْحَيَّةِ، وَالْعَقْرَبِ، بَلْ يَجِبُ عَلَيْهِ، فَكَذَا هاهنا وَسَادِسُهَا: أَنَّ الْعَاصِيَ بِسَفَرِهِ إِذَا اضْطُرَّ فَلَوْ أَبَاحَ لَهُ رَجُلٌ شَيْئًا مِنْ مَالِهِ فَإِنَّهُ يُحِلُّ لَهُ ذَلِكَ بَلْ يَجِبُ عَلَيْهِ فَكَذَا هاهنا وَالْجَامِعُ دَفْعُ الضَّرَرِ عَنِ النَّفْسِ وَسَابِعُهَا: أَنَّ الْمُؤْنَةَ فِي دَفْعِ ضَرَرِ النَّاسِ أَعْظَمُ فِي الْوُجُوبِ مِنْ كُلِّ مَا يَدْفَعُ الْمَرْءَ مِنَ الْمَضَارِّ عَنْ نَفْسِهِ، فَكَذَلِكَ يَدْفَعُ ضَرَرَ الْهَلَاكِ عَنْ نَفْسِهِ بِهَذَا الْأَكْلِ وَإِنْ كَانَ عَاصِيًا، وَثَامِنُهَا: أَنَّ الضَّرُورَةَ تُبِيحُ تَنَاوُلَ طَعَامِ الْغَيْرِ مِنْ دُونِ الرِّضَا بَلْ عَلَى سَبِيلِ الْقَهْرِ، وهذا التناول محرم لولا الاضطرار فكذا هاهنا أَجَابَ الشَّافِعِيُّ عَنِ التَّمَسُّكِ بِالْعُمُومَاتِ بِأَنَّ دَلِيلَنَا النَّافِيَ لِلتَّرَخُّصِ أَخَصُّ مِنْ دَلَائِلِهِمُ الْمُرَخِّصَةِ وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ، وَعَنِ الْوُجُوهِ الْقِيَاسِيَّةِ بِأَنَّهُ يُمْكِنُهُ الْوُصُولُ إِلَى اسْتِبَاحَةِ هَذِهِ الرُّخَصِ بِالتَّوْبَةِ وَإِذَا لَمْ يَتُبْ فَهُوَ الْجَانِي عَلَى نَفْسِهِ، ثُمَّ عَارَضَ هَذِهِ الْوُجُوهَ بِوَجْهٍ قَوِيٍّ وَهُوَ أَنَّ الرُّخْصَةَ إِعَانَةٌ عَلَى السَّفَرِ فَإِذَا كَانَ السَّفَرُ مَعْصِيَةً كَانَتِ الرُّخْصَةُ إِعَانَةً عَلَى الْمَعْصِيَةِ وَذَلِكَ مُحَالٌ لِأَنَّ الْمَعْصِيَةَ مَمْنُوعٌ مِنْهَا وَالْإِعَانَةُ سَعْيٌ فِي تَحْصِيلِهَا وَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا مُتَنَاقِضٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Dördüncüsü: Seferinde asi olan kimse uyurken boğulma veya yanma tehlikesiyle karşı karşıya kalsa, namazda olan bir kimsenin onu boğulmaktan veya yanmaktan kurtarmak için namazını kesmesi vacip olur; dolayısıyla bu surette [o kimsenin de] kendi canını kurtarmaya çalışmasının vacip olması evleviyetle geçerlidir. Beşincisi: Fil, saldırgan deve, yılan ve akrep gibi helak sebeplerini savuşturması [mubahtır], hatta kendisine vaciptir; burada da durum böyledir. Altıncısı: Seferinde asi olan kimse muztar kaldığında, şayet bir adam ona malından bir şeyi helal kılsa/verse bu ona helal olur, hatta [alması] vacip olur; burada da durum böyledir ve ortak illet nefisten zararın defedilmesidir. Yedincisi: İnsanlardan zararın savuşturulmasındaki külfet, kişinin kendisinden savuşturacağı her zarardan vücup bakımından daha büyüktür; dolayısıyla bu kimse asi de olsa bu yemeyle helak olma zararını kendisinden savuşturur. Sekizincisi: Zaruret, başkasının yiyeceğini rızası olmadan, hatta zorla alıp yemeyi mübah kılar; oysa muztarlık hali olmasaydı bu şekilde almak haram olurdu; dolayısıyla burada da durum böyledir. Şâfiî, umum ifade eden naslara tutunulmasına karşı, bizim ruhsatı nefyeden delilimizin onların ruhsat veren delillerinden daha hususi olduğunu ve has olanın âmm olana takdim edileceğini söyleyerek cevap vermiştir. Kıyasi vecihlere ise, o kimsenin tevbe ederek bu ruhsatları mübah kılmaya ulaşmasının mümkün olduğu, tevbe etmediği takdirde ise kendi nefsine cinayet işlemiş olacağı şeklinde cevap vermiştir. Sonra bu vecihlere güçlü bir vecihle karşı çıkmıştır ki o da şudur: Ruhsat sefere bir yardımdır; sefer masiyet olduğunda ruhsat masiyete yardım olmuş olur. Bu ise imkansızdır; çünkü masiyetten men edilmiştir, yardım ise onun meydana gelmesi için bir çabadır ve ikisini bir araya getirmek çelişkidir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: لَا يَأْكُلُ الْمُضْطَرُّ مِنَ الْمَيْتَةِ إِلَّا قَدْرَ مَا يُمْسِكُ رَمَقَهُ، وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَسَنِ الْعَنْبَرِيُّ: يَأْكُلُ مِنْهَا مَا يَسُدُّ جُوعَهُ، وَعَنْ مَالِكٍ: يَأْكُلُ مِنْهَا حَتَّى يَشْبَعَ وَيَتَزَوَّدَ، فَإِنْ وَجَدَ غِنًى عَنْهَا طَرَحَهَا، وَالْأَقْرَبُ في دلالة الآية ما ذكرناه أو لا لِأَنَّ سَبَبَ الرُّخْصَةِ إِذَا كَانَ الْإِلْجَاءَ فَمَتَى ارْتَفَعَ الْإِلْجَاءُ ارْتَفَعَتِ الرُّخْصَةُ، كَمَا لَوْ وَجَدَ الْحَلَالَ لَمْ يَجُزْ لَهُ تَنَاوُلُ الْمَيْتَةِ لِارْتِفَاعِ الْإِلْجَاءِ إِلَى أَكْلِهَا لِوُجُودِ الْحَلَالِ، فَكَذَلِكَ إِذَا زَالَ الِاضْطِرَارُ بِأَكْلِ قَدْرٍ مِنْهُ فَالزَّائِدُ مُحَرَّمٌ، وَلَا اعْتِبَارَ فِي ذَلِكَ بِسَدِّ الْجَوْعَةِ عَلَى مَا قَالَهُ الْعَنْبَرِيُّ، لِأَنَّ الْجَوْعَةَ فِي الِابْتِدَاءِ لَا تُبِيحُ أَكْلَ الْمَيْتَةِ إِذَا لَمْ يَخَفْ ضررًا بتركه، فكذا هاهنا، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا أَنَّهُ لَوْ كَانَ مَعَهُ مِنَ الطَّعَامِ مِقْدَارُ مَا إِذَا أَكَلَهُ أَمْسَكَ رَمَقَهُ لَمْ يَجُزْ لَهُ أَنْ يَتَنَاوَلَ الْمَيْتَةَ، فَإِذَا أَكَلَ ذَلِكَ الطَّعَامَ وَزَالَ خَوْفُ التَّلَفِ لَمْ يَجُزْ لَهُ أَنْ يَأْكُلَ الْمَيْتَةَ، فَكَذَا إِذَا أَكَلَ مِنَ الْمَيْتَةِ مَا زَالَ مَعَهُ خَوْفُ الضَّرَرِ وَجَبَ أَنْ يَحْرُمَ عَلَيْهِ الْأَكْلُ بَعْدَ ذَلِكَ.
İkinci Mesele: Şâfiî, Ebû Hanîfe ve ashabı: "Muztar olan kimse leşten ancak canını kurtaracak kadar yer" demişlerdir. Abdullah b. el-Hasan el-Anberî: "Ondan açlığını giderecek kadar yer" demiştir. Mâlik'ten ise şöyle rivayet edilmiştir: "Ondan doyuncaya ve azık yapıncaya kadar yer; şayet ona ihtiyaç bırakmayacak [helal bir şey] bulursa onu atar." Ayetin delaletine en yakın olanı, birinci olarak zikrettiğimiz görüştür; zira ruhsatın sebebi çaresiz kalmak (ilca) olduğuna göre, çaresizlik ortadan kalktığında ruhsat da ortadan kalkar. Tıpkı helali bulduğunda, helalin bulunması sebebiyle leşi yemeye yönelik çaresizlik kalktığı için leşi yemesi caiz olmadığı gibi, aynı şekilde ondan bir miktar yemekle muztarlık zail olduğunda fazlası haram olur. Anberî'nin dediği gibi bu hususta açlığın tamamen giderilmesine (sedd-i cev'a) itibar edilmez; çünkü terk ettiğinde bir zarardan korkulmuyorsa, başlangıçta da açlık leş yemeyi mübah kılmaz; dolayısıyla burada da durum böyledir. Şuna da delalet eder ki; şayet yanında yediğinde canını kurtaracak miktarda yiyecek bulunsa leşten yemesi caiz olmaz; o yiyeceği yiyip helak olma korkusu zail olduğunda da leş yemesi caiz olmaz. Aynı şekilde leşten zarar korkusunu zail edecek kadar yediğinde de bundan sonrasını yemesi kendisine haram olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُضْطَرِّ إِذَا وَجَدَ كُلَّ مَا يُعَدُّ مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ، فَالْأَكْثَرُونَ مِنَ الْعُلَمَاءِ خَيَّرُوهُ بَيْنَ الْكُلِّ لِأَنَّ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ سَوَاءٌ فِي التَّحْرِيمِ وَالِاضْطِرَارِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُخَيَّرًا فِي الْكُلِّ وَهَذَا هُوَ الْأَلْيَقُ بِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ أولى من قول من أوجب أن يتناول الْمَيْتَةَ دُونَ لَحْمِ الْخِنْزِيرِ أَعْظَمُ شَأْنًا فِي التَّحْرِيمِ.
Üçüncü Mesele: Haram kılınan şeylerin tamamını bulan muztar kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir. Alimlerin çoğu, onu hepsi arasında muhayyer bırakmışlardır; zira leş, kan ve domuz eti haramlık ve muztarlık hususunda eşittir, dolayısıyla hepsinde muhayyer olması vacip olur. Bu ayetin zahirine en uygun olan da budur ve bu, domuz etinin haramlıktaki durumu daha ağır olduğu için leşi yemeyi domuz etine tercih etmeyi vacip görenlerin görüşünden daha evladır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُضْطَرِّ إِلَى الشُّرْبِ إِذَا وَجَدَ خَمْرًا، أَوْ مَنْ غُصَّ بِلُقْمَةٍ فَلَمْ يَجِدْ مَاءً يُسِيغُهُ وَوَجَدَ الْخَمْرَ، فَمِنْهُمْ مَنْ أَبَاحَهُ بِالْقِيَاسِ عَلَى هَذِهِ الصُّورَةِ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِنَّمَا أَبَاحَ هَذِهِ الْمُحَرَّمَاتِ إِبْقَاءً لِلنَّفْسِ وَدَفْعًا لِلْهَلَاكِ عَنْهَا، فَكَذَلِكَ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ وَهَذَا هُوَ الْأَقْرَبُ إِلَى الظَّاهِرِ، / وَالْقِيَاسُ وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَأَبِي حَنِيفَةَ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: لَا يَشْرَبُ لِأَنَّهُ يَزِيدُهُ عَطَشًا وَجُوعًا وَيُذْهِبُ عَقْلَهُ، وَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّ قَوْلَهُ: لَا يَزِيدُهُ إِلَّا عَطَشًا وَجُوعًا مُكَابَرَةٌ، وَقَوْلُهُ: يُزِيلُ الْعَقْلَ فَكَلَامُنَا فِي الْقَلِيلِ الَّذِي لَا يَكُونُ كَذَلِكَ.
Dördüncü Mesele: İçeceğe muztar kalıp da sadece şarap bulan veya boğazına bir lokma takılıp onu yutacak su bulamayıp da sadece şarap bulan kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları bu surete kıyasla bunu mübah görmüşlerdir; zira Yüce Allah bu haramları ancak canı korumak ve helakı ondan defetmek için mübah kılmıştır, dolayısıyla bu surette de durum böyledir. Zahire ve kıyasa en yakın olan da budur; bu Saîd b. Cübeyr ve Ebû Hanîfe'nin görüşüdür. Şâfiî radıyallâhu anh ise: "İçmez, çünkü bu onun susuzluğunu ve açlığını artırır, aklını da giderir" demiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: "O ancak susuzluğu ve açlığı artırır" sözü bir inattır; "Aklı giderir" sözüne gelince, bizim sözümüz böyle [sarhoşluk verici] olmayan az miktar hakkındadır.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اخْتَلَفُوا إِذَا كَانَتِ الْمَيْتَةُ يُحْتَاجُ إِلَى تَنَاوُلِهَا لِلْعِلَاجِ إِمَّا بِانْفِرَادِهَا أَوْ بِوُقُوعِهَا فِي بعض
Beşinci Mesele: Leşin ya tek başına ya da bazı
الْأَدْوِيَةِ الْمُرَكَّبَةِ، فَأَبَاحَهُ بَعْضُهُمْ لِلنَّصِّ وَالْمَعْنَى، أَمَّا النَّصُّ فَهُوَ أَنَّهُ أَبَاحَ لِلْعُرَنِيِّينَ شُرْبَ أَبْوَالِ الْإِبِلِ وَأَلْبَانِهَا لِلتَّدَاوِي، وَأَمَّا الْمَعْنَى فَمِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ التِّرْيَاقَ الَّذِي جَعَلَ فِيهِ لُحُومَ الْأَفَاعِي مُسْتَطَابٌ فَوَجَبَ أَنْ يَحِلَّ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ [الْمَائِدَةِ: ٤] غَايَةُ مَا فِي الْبَابِ أَنَّ هَذَا الْعُمُومَ مَخْصُوصٌ وَلَكِنْ لَا يُقْدَحُ فِي كَوْنِهِ حُجَّةً الثَّانِي: أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ لَمَّا عَفَا عَنْ قَدْرِ الدِّرْهَمِ مِنَ النَّجَاسَةِ لِأَجْلِ الْحَاجَةِ، وَالشَّافِعِيُّ عَفَا عَنْ دَمِ الْبَرَاغِيثِ لِلْحَاجَةِ فَلِمَ لَا يَحْكُمَانِ بِالْعَفْوِ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ لِلْحَاجَةِ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَبَاحَ أكل الميتة لمصلحة النفس فكذا هاهنا، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ حَرَّمَهُ وَاحْتَجَّ
mürekkep (karışım) ilaçların içerisine girmesi suretiyle tedavi için kullanılmasına ihtiyaç duyulması hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları bunu nass ve mana sebebiyle mübah görmüşlerdir. Nassa gelince; O, Ureynelilere tedavi için deve idrarı ve sütü içmelerini mübah kılmıştır. Manaya gelince; bu birkaç vecihtendir: Birincisi: İçine yılan eti konulan tiryak temiz/hoş bir şeydir; dolayısıyla Yüce [Allah]'ın: { أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } “Temiz ve hoş şeyler size helal kılındı” [Mâide 4] kavli gereğince helal olması vacip olur. Bu konudaki en ileri durum bu umumun tahsis edilmiş olmasıdır, fakat bu onun delil olmasına halel getirmez. İkincisi: Ebû Hanîfe ihtiyaç sebebiyle dirhem miktarı necasetti affettiğine, Şâfiî de ihtiyaç sebebiyle pire kanını affettiğine göre, neden ihtiyaç sebebiyle bu surette de affa hükmetmesinler? Üçüncüsü: Yüce [Allah] canın maslahatı için leş yemeyi mübah kılmıştır, dolayısıyla burada da durum böyledir. İnsanlardan bazıları ise bunu haram kılmış ve
بِقَوْلِهِ ﵇: «إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَجْعَلْ شِفَاءَ أُمَّتِي فِيمَا حَرَّمَ عَلَيْهِمْ»
O aleyhisselâm'ın: «Şüphesiz Yüce Allah ümmetimin şifasını kendilerine haram kıldığı şeylerde kılmamıştır» kavliyle delil getirmiştir.
وَأَجَابَ الْأَوَّلُونَ بِأَنَّ التَّمَسُّكَ بِهَذَا الْخَبَرِ إِنَّمَا يَتِمُّ لَوْ ثَبَتَ أَنَّهُ يَحْرُمُ عَلَيْهِ تَنَاوُلُهُ، وَالنِّزَاعُ لَيْسَ إِلَّا فِيهِ.
Öncekiler ise şöyle cevap vermişlerdir: Bu habere sarılmak, ancak onu almanın kendisine haram olduğu sabit olduğu takdirde tam olur; oysa ihtilaf tam da bu husustadır.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: اخْتَلَفُوا فِي التَّدَاوِي بِالْخَمْرِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْحَاجَةَ إِلَى ذَلِكَ التَّدَاوِي إِنِ انْتَهَتْ إِلَى حَدِّ الضَّرُورَةِ فَقَدْ تَقَدَّمَ حُكْمُهُ فِي الْمَسْأَلَةِ الرَّابِعَةِ، فَإِنْ لَمْ تَنْتَهِ إِلَى حَدِّ الضَّرُورَةِ فَقَدْ تَقَدَّمَ حُكْمُهُ فِي الْمَسْأَلَةِ الخامسة:
Altıncı Mesele: Şarap ile tedavi olma konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bil ki bu tedaviye olan ihtiyaç şayet zaruret derecesine ulaşmışsa, onun hükmü dördüncü meselede geçmişti. Şayet zaruret derecesine ulaşmamışsa, onun hükmü beşinci meselede geçmişti.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٧٤]
[Bakara Suresi (2), Ayet 174]
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلاَّ النَّارَ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٧٤)
{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلاَّ النَّارَ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Allah'ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyip onu az bir pahaya satanlar var ya, işte onlar karınlarına ateşten başka bir şey yemezler. Kıyamet günü Allah onlarla konuşmaz ve onları temize çıkarmaz. Onlar için elem verici bir azap vardır.” (174)
الحكم الثاني
İkinci Hüküm
اعْلَمْ أَنَّ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَسَائِلُ:
Bil ki O'nun: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ } “Şüphesiz gizleyenler...” kavlinde birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي رُؤَسَاءِ الْيَهُودِ كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ، وَكَعْبِ بْنِ أَسَدٍ، وَمَالِكِ بْنِ الصَّيْفِ، وَحُيَيِّ بْنِ أَخْطَبَ، وَأَبِي يَاسِرِ بْنِ أَخْطَبَ، كَانُوا يَأْخُذُونَ/ مِنْ أَتْبَاعِهِمُ الْهَدَايَا، فَلَمَّا بُعِثَ مُحَمَّدٌ ﵇ خَافُوا انْقِطَاعَ تِلْكَ الْمَنَافِعِ، فَكَتَمُوا أَمْرَ مُحَمَّدٍ ﵇ وَأَمْرَ شَرَائِعِهِ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
Birinci Mesele: İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu ayet Yahudilerin reisleri Ka'b b. el-Eşref, Ka'b b. Esed, Mâlik b. es-Sayf, Huyey b. Ahtab ve Ebû Yâsir b. Ahtab hakkında inmiştir. Bunlar tâbilerinden hediyeler alırlardı. Muhammed aleyhisselâm peygamber olarak gönderilince bu menfaatlerin kesilmesinden korktular; bu sebeple Muhammed aleyhisselâm'ın durumunu ve şeriatının hükümlerini gizlediler, bunun üzerine bu ayet indi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُمْ أَيَّ شَيْءٍ كَانُوا يَكْتُمُونَ؟ فَقِيلَ: كَانُوا يَكْتُمُونَ صِفَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَنَعْتَهُ وَالْبِشَارَةَ بِهِ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ وَالْأَصَمِّ وَأَبِي مُسْلِمٍ، وَقَالَ الْحَسَنُ: كَتَمُوا الْأَحْكَامَ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ كَثِيراً مِنَ الْأَحْبارِ وَالرُّهْبانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ [التَّوْبَةِ: ٣٤] .
İkinci Mesele: Onların neyi gizledikleri hususunda ihtilaf etmişlerdir: Denildi ki: Muhammed ﷺ'in vasfını, niteliğini ve onunla müjdelenmeyi gizliyorlardı; bu İbn Abbâs, Katâde, Süddî, Esam ve Ebû Müslim'in görüşüdür. Hasan ise şöyle demiştir: Hükümleri gizlediler ki bu, Yüce [Allah]'ın: { إِنَّ كَثِيراً مِنَ الْأَحْبارِ وَالرُّهْبانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Hahamlardan ve rahiplerden birçoğu insanların mallarını haksızlıkla yerler ve Allah'ın yolundan alıkoyarlar” [Tevbe 34] kavlidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ الْكِتْمَانِ، فَالْمَرْوِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُمْ كَانُوا مُحَرِّفِينَ يُحَرِّفُونَ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ، وَعِنْدَ الْمُتَكَلِّمِينَ هَذَا مُمْتَنِعٌ، لِأَنَّهُمَا كَانَا كِتَابَيْنِ بَلَغَا فِي الشُّهْرَةِ وَالتَّوَاتُرِ إِلَى حَيْثُ يَتَعَذَّرُ ذَلِكَ فِيهِمَا، بَلْ كَانُوا يَكْتُمُونَ التَّأْوِيلَ، لِأَنَّهُ قَدْ كَانَ فِيهِمْ مَنْ يَعْرِفُ الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵇، وَكَانُوا يَذْكُرُونَ لَهَا تَأْوِيلَاتٍ بَاطِلَةً، وَيَصْرِفُونَهَا عَنْ مَحَامِلِهَا الصَّحِيحَةِ الدَّالَّةِ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵇، فَهَذَا هو المراد من الكتمان، فيصير المعنى: إن الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَعَانِيَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ.
Üçüncü Mesele: Gizlemenin keyfiyeti hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs'tan rivayet edilen: Onların Tevrat'ı ve İncil'i tahrif eden kimseler oldukları şeklindedir. Kelamcılara göre ise bu imkansızdır; çünkü bu iki kitap, tahrifin imkansız olacağı derecede bir şöhret ve tevatür seviyesine ulaşmıştı. Bilakis onlar tevili (yorumunu) gizliyorlardı; çünkü içlerinde Muhammed aleyhisselâm'ın nübüvvetine delalet eden ayetleri bilenler vardı da onlar için batıl teviller zikrediyor ve onları Muhammed aleyhisselâm'ın nübüvvetine delalet eden sahih manalarından çeviriyorlardı. İşte gizlemekten kastedilen budur; bu durumda mana: "Allah'ın indirdiği kitaptaki manaları gizleyenler..." şeklinde olur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce [Allah]'ın: { وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا } “Ve onu az bir pahaya satanlar...” kavline gelince; bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْكِنَايَةُ فِي: بِهِ، يَجُوزُ أَنْ تَعُودَ إِلَى الْكِتْمَانِ وَالْفِعْلُ يَدُلُّ عَلَى الْمَصْدَرِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ عَائِدَةً إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ عَائِدَةً إِلَى الْمَكْتُومِ.
Birinci Mesele: { بِهِ } lafzındaki zamirin gizlemeye (kitmân) dönmesi caizdir, zira fiil masdara delalet eder; Allah'ın indirdiği şeye dönmesi de muhtemeldir, gizlenen şeye dönmesi de muhtemeldir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَعْنَى قَوْلِهِ: وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا كَقَوْلِهِ: وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا [الْبَقَرَةِ:
İkinci Mesele: O'nun { وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا } kavlinin manası, O'nun şu kavli gibidir: { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا } “Ayetlerimi az bir pahaya satmayın” [Bakara:
٤١] وَقَدْ مَرَّ ذَلِكَ وَبِالْجُمْلَةِ فَكَانَ غَرَضُهُمْ مِنْ ذَلِكَ الْكِتْمَانِ: أَخْذَ الْأَمْوَالِ بِسَبَبِ ذَلِكَ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنِ اشْتِرَائِهِمْ بِذَلِكَ ثَمَنًا قَلِيلًا.
41]. Bu daha önce geçmişti. Özetle, bu gizlemeden maksatları bunun sebebiyle mallar elde etmekti; dolayısıyla bunun karşılığında az bir paha satın almalarından murat işte budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنَّمَا سَمَّاهُ قَلِيلًا إِمَّا لِأَنَّهُ فِي نَفْسِهِ قَلِيلٌ، وَإِمَّا لِأَنَّهُ بِالْإِضَافَةِ إِلَى مَا فِيهِ مِنَ الضَّرَرِ الْعَظِيمِ قَلِيلٌ.
Üçüncü Mesele: Onu "az" olarak isimlendirmesi; ya bizzat kendisinin az olmasından ya da içerdiği büyük zarara nispetle az olmasındandır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: كَانَ غَرَضُهُمْ مِنْ ذَلِكَ الْكِتْمَانِ أَخْذَ الْأَمْوَالِ مِنْ عَوَامِّهِمْ وَأَتْبَاعِهِمْ، وَقَالَ آخَرُونَ: بَلْ كَانَ غَرَضُهُمْ مِنْ ذَلِكَ أَخْذَهُمُ الْأَمْوَالَ مِنْ كُبَرَائِهِمْ وَأَغْنِيَائِهِمُ الَّذِينَ كَانُوا نَاصِرِينَ لِذَلِكَ الْمَذْهَبِ، وَلَيْسَ فِي الظَّاهِرِ أَكْثَرُ مِنِ اشْتِرَائِهِمْ بِذَلِكَ الْكِتْمَانِ الثَّمَنَ الْقَلِيلَ، وَلَيْسَ فِيهِ بَيَانُ مَنْ طَمِعُوا فِيهِ وَأَخَذُوا مِنْهُ، فَالْكَلَامُ مُجْمَلٌ وَإِنَّمَا يَتَوَجَّهُ الطَّمَعُ فِي ذَلِكَ إِلَى مَنْ يَجْتَمِعُ إِلَيْهِ الْجَهْلُ، وَقِلَّةُ الْمَعْرِفَةِ الْمُتَمَكِّنُ مِنَ الْمَالِ وَالشُّحُّ عَلَى الْمَأْلُوفِ فِي الدِّينِ فَيَنْزِلُ عَلَيْهِ مَا يَلْتَمِسُ مِنْهُ فَهَذَا هُوَ مَعْلُومٌ بِالْعَادَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْحِكَايَةَ عَنْهُمْ ذَكَرَ الْوَعِيدَ عَلَى ذَلِكَ مِنْ وُجُوهٍ أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: أُولئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Dördüncü Mesele: İnsanlardan bazıları: "Onların bu gizlemeden gayeleri avamlarından ve tâbilerinden mallar almaktı" demişlerdir. Diğerleri ise: "Bilakis onların bundan gayeleri, o mezhebi destekleyen büyüklerinden ve zenginlerinden mallar almaktı" demişlerdir. Lafzın zahirinde ise onların bu gizleme karşılığında az bir paha satın aldıklarından fazlası yoktur ve kime tamah edip kimden aldıklarının beyanı yer almamaktadır; dolayısıyla kelam mücmeldir. Bu husustaki tamah ise ancak kendisinde cehalet ve az bilgi bulunan, mala sahip olan ve dindeki alışılagelmiş şeylere hırs gösteren kimseye yönelir; böylece ondan talep ettiği şey elde edilir; bu ise adetle bilinen bir durumdur. Bil ki [Allah] Teâlâ onlardan bu nakli zikredince, buna dair tehdidi birkaç yönden zikretmiştir: Bunların birincisi: Yüce [Allah]'ın: { أُولئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ } “İşte onlar karınlarına ateşten başka bir şey yemezler” kavlidir ve bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ بعضهم: ذكر البطن هاهنا زِيَادَةُ بَيَانٍ لِأَنَّهُ يُقَالُ أَكَلَ فُلَانٌ الْمَالَ إِذَا بَدَرَهُ وَأَفْسَدَهُ وَقَالَ آخَرُونَ: بَلْ فِيهِ فَائِدَةٌ فَقَوْلُهُ: فِي بُطُونِهِمْ أَيْ مِلْءَ بُطُونِهِمْ يُقَالُ: أَكَلَ فُلَانٌ فِي بَطْنِهِ وَأَكَلَ فِي بَعْضِ بَطْنِهِ.
Birinci Mesele: Bazıları şöyle demiştir: Burada karnın zikredilmesi beyanı teyit içindir; çünkü bir kimse malı saçıp savurduğunda ve telef ettiğinde "falan kimse malı yedi" denir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis bunda bir fayda vardır; nitekim O'nun: { فِي بُطُونِهِمْ } “karınlarına” kavli, yani "karınları dolusu" demektir. Nitekim "Falan karnı dolusu yedi" ve "Falan karnının bir kısmı kadar yedi" denir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قِيلَ: إِنَّ أَكْلَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَإِنْ كَانَ طَيِّبًا فِي الْحَالِ فَعَاقِبَتُهُ النَّارُ فَوُصِفَ بِذَلِكَ كَقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا [النِّسَاءِ: ١٠] عَنِ الْحَسَنِ وَالرَّبِيعِ وَجَمَاعَةٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا أَكَلَ مَا يُوجِبُ النَّارَ فَكَأَنَّهُ أَكَلَ النَّارَ، كَمَا
İkinci Mesele: Şöyle denilmiştir: Onların dünyadaki yemeleri o an için hoş olsa da akıbeti ateştir; bu yüzden böyle vasıflanmıştır. Nitekim Hasan, Rebî' ve ilim ehlinden bir cemaatten rivayetle O'nun şu kavli de böyledir: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا } “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler, karınlarına ancak ateş yerler” [Nisâ 10]. Zira o ateşi gerektiren şeyi yediğinde, sanki ateşi yemiş gibi olmaktadır; nitekim
رُوِيَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ «الشَّارِبُ مِنْ آنِيَةِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ إِنَّمَا يُجَرْجِرُ فِي بَطْنِهِ نَارَ جَهَنَّمَ»
diğer bir hadiste şöyle rivayet edilmiştir: «Altın ve gümüş kaplardan içen kimse, karnına cehennem ateşini akıtmış olur.»
وَقَوْلُهُ: إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً [يُوسُفَ: ٣٦] أي عنباً فسماه باسم ما يؤول إِلَيْهِ وَقِيلَ: إِنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ يَأْكُلُونَ النَّارَ لأكلهم في الدنيا الحرام عن الأصم وثانيها: قَوْلُهُ تَعَالَى:
O'nun: { إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً } “Rüyamda kendimi şarap sıkarken görüyorum” [Yûsuf 36] kavli de böyledir; yani "üzüm sıkarken" demektir ve varacağı şeyin ismiyle isimlendirilmiştir. Esam'dan nakledildiğine göre, dünyada haram yemelerinden ötürü ahirette gerçekten ateş yiyecekleri de söylenmiştir. İkincisi: Yüce [Allah]'ın şu kavlidir:
وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ فَظَاهِرُهُ: أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ أَصْلًا لَكِنَّهُ لَمَّا أَوْرَدَهُ مَوْرِدَ الْوَعِيدِ فُهِمَ مِنْهُ مَا يَجْرِي مَجْرَى الْعُقُوبَةِ لَهُمْ، وَذَكَرُوا فِيهِ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ قَدْ دَلَّتِ الدَّلَائِلُ عَلَى أَنَّهُ ﷾ يكلمهم، وذلك قوله: فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ [الحجر: ٩٢، ٩٣] وقوله: فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ [الْأَعْرَافِ: ٦] فَعَرَفْنَا أَنَّهُ يَسْأَلُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُكَلَّفِينَ، وَالسُّؤَالُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِكَلَامٍ فَقَالُوا: وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُكَلِّمُهُمْ بِتَحِيَّةٍ وَسَلَامٍ وَإِنَّمَا يُكَلِّمُهُمْ بِمَا يَعْظَمُ عِنْدَهُ مِنَ الْغَمِّ وَالْحَسْرَةِ من المناقشة والمساءلة وبقوله: اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٨] الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لا يكلمهم وأما قوله تعالى: فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ [الْحِجْرِ: ٩٢] فَالسُّؤَالُ إِنَّمَا يَكُونُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ بِأَمْرِهِ تَعَالَى وَإِنَّمَا كَانَ عَدَمُ تَكْلِيمِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَذْكُورًا فِي مَعْرِضِ التَّهْدِيدِ لِأَنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ هُوَ الْيَوْمُ الَّذِي يُكَلِّمُ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ كُلَّ الْخَلَائِقِ بِلَا وَاسِطَةٍ فَيَظْهَرُ عِنْدَ كَلَامِهِ السُّرُورُ فِي أَوْلِيَائِهِ، وَضِدُّهُ فِي أَعْدَائِهِ، وَيَتَمَيَّزُ أَهْلُ الْجَنَّةِ بِذَلِكَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ فَلَا جَرَمَ كَانَ ذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ الْوَعِيدِ الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَلا يُكَلِّمُهُمُ اسْتِعَارَةٌ عَنِ الْغَضَبِ لِأَنَّ عَادَةَ الْمُلُوكِ أَنَّهُمْ عِنْدَ الْغَضَبِ يُعْرِضُونَ عَنِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِ وَلَا يُكَلِّمُونَهُ كَمَا أَنَّهُمْ عِنْدَ الرِّضَا يُقْبِلُونَ عَلَيْهِ بِالْوَجْهِ وَالْحَدِيثِ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَلا يُزَكِّيهِمْ وَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: لَا يَنْسُبُهُمْ إِلَى التَّزْكِيَةِ وَلَا يُثْنِي عَلَيْهِمْ الثاني: لا
{ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ } “Allah onlarla konuşmaz”. Bunun zahiri; onlarla asla konuşmayacağı şeklindedir; fakat bunu tehdit makamında zikredince, bundan onlar için ceza makamında olan şey anlaşılmıştır. Bu hususta üç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: [Allah] Teâlâ'nın onlarla konuşacağına deliller delalet etmiştir ki bu, O'nun şu kavlidir: { فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Rabbine andolsun ki onların hepsine yaptıklarını mutlaka soracağız” [Hicr 92, 93] ve şu kavlidir: { فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ } “Kendilerine elçi gönderilenlere mutlaka soracağız, gönderilen elçilere de mutlaka soracağız” [A'râf 6]. Böylece mükelleflerin her birine soru soracağını bilmiş olduk; soru sormak ise ancak kelam ile olur. Dediler ki: Ayetten muradın, Yüce [Allah]'ın onlarla tebrik ve selam ile konuşmayacağı; bilakis hesaplaşma ve sorguya çekme ile ve { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } “Yıkılıp gidin orada, benimle konuşmayın!” [Mü'minûn 108] kavliyle katında gam ve hasretin büyüyeceği şekilde konuşacağı olması vacip olur. İkincisi: Yüce [Allah] onlarla konuşmaz; O'nun { فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “Rabbine andolsun ki onların hepsine mutlaka soracağız” [Hicr 92] kavline gelince, bu sorgulama Yüce [Allah]'ın emriyle melekler tarafından yapılır. Kıyamet gününde onlarla konuşmamasının tehdit makamında zikredilmesinin sebebi ise, kıyamet gününün Yüce Allah'ın bütün mahlukatla vasıtasız olarak konuşacağı bir gün olmasıdır; O'nun kelamı esnasında dostlarında sevinç, düşmanlarında ise bunun zıddı açığa çıkar ve cennet ehli bununla cehennem ehlinden ayrılır; dolayısıyla bu en büyük tehditlerden biri olmuştur. Üçüncüsü: O'nun { وَلا يُكَلِّمُهُمُ } “onlarla konuşmaz” kavli gazaptan bir istiaredir; çünkü hükümdarların adeti, gazap anında gazap edilen kimseden yüz çevirip onunla konuşmamaktır; nitekim rıza anında da ona yüzleriyle ve sözleriyle yönelirler. Üçüncüsü: O'nun { وَلا يُزَكِّيهِمْ } “onları temize çıkarmaz” kavlidir ve bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Onları tezkiyeye nispet etmez ve onları övmez. İkincisi: Onları