يَقْبَلُ أَعْمَالَهُمْ كَمَا يَقْبَلُ أَعْمَالَ الْأَزْكِيَاءِ الثَّالِثُ: لَا يُنْزِلُهُمْ مَنَازِلَ الْأَزْكِيَاءِ وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ وَاعْلَمْ أَنَّ الْفَعِيلَ قَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى الْفَاعِلِ كَالسَّمِيعِ بِمَعْنَى السَّامِعِ وَالْعَلِيمَ بِمَعْنَى الْعَالِمِ، وَقَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ كَالْجَرِيحِ وَالْقَتِيلِ بِمَعْنَى الْمَجْرُوحِ وَالْمَقْتُولِ، وَقَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى الْمُفْعِلِ كَالْبَصِيرِ بِمَعْنَى الْمُبْصِرِ وَالْأَلِيمِ بِمَعْنَى الْمُؤْلِمِ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى مَسَائِلَ:
temiz insanların amellerini kabul ettiği gibi amellerini kabul etmez. Üçüncüsü: Onları temiz kimselerin mertebelerine yerleştirmez. Dördüncüsü: O'nun { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Onlar için elem dolu bir azap vardır” kavlidir. Bil ki fa‘îl vezni bazen fâil manasında olur; semi‘ (سَمِيع) kelimesinin sâmi‘ (işiten) ve alîm (عَلِيم) kelimesinin âlim (bilen) manasında olması gibi. Bazen mef‘ûl manasında olur; cerîh (جَرِيح) ve katîl (قَتِيل) kelimelerinin mecrûh (yaralanmış) ve maktûl (öldürülmüş) manasında olması gibi. Bazen de muf‘il manasında olur; basîr (بَصِير) kelimesinin mubsır (gören) ve elîm (أَلِيم) kelimesinin mu'lim (elem verici) manasında olması gibi. Bil ki bu ayet birtakım meseleleri içermektedir:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ عُلَمَاءَ الْأُصُولِ قَالُوا: الْعِقَابُ هُوَ الْمَضَرَّةُ الْخَالِصَةُ الْمَقْرُونَةُ بِالْإِهَانَةِ فَقَوْلُهُ: وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلَا يُزَكِّيهِمْ إِشَارَةٌ إِلَى الْإِهَانَةِ وَالِاسْتِخْفَافِ، وَقَوْلُهُ: وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَضَرَّةِ وَقَدَّمَ الْإِهَانَةَ عَلَى الْمَضَرَّةِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْإِهَانَةَ أَشَقُّ وَأَصْعَبُ.
Birinci Mesele: Usul alimleri şöyle demişlerdir: İkab (ceza), aşağılama ile birlikte olan katıksız zarardır. O'nun { وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلَا يُزَكِّيهِمْ } “Allah onlarla konuşmaz ve onları temize çıkarmaz” kavli aşağılamaya ve hafife almaya işarettir. { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Onlar için elem dolu bir azap vardır” kavli ise zarara işarettir. Aşağılamanın daha meşakkatli ve daha zor olduğuna dikkat çekmek için aşağılamayı zarardan önce zikretmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى تَحْرِيمِ الْكِتْمَانِ لِكُلِّ عِلْمٍ فِي بَابِ الدِّينِ يَجِبُ إِظْهَارُهُ.
İkinci Mesele: Ayet, din konusunda açıklanması vacip olan her ilmin gizlenmesinin haram olduğuna delalet etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْعِبْرَةُ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ فَالْآيَةُ وَإِنْ نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ لَكِنَّهَا عَامَّةٌ فِي حَقِّ كُلِّ مَنْ كَتَمَ شَيْئًا مِنْ بَابِ الدِّينِ يَجِبُ إِظْهَارُهُ فَتَصْلُحُ لِأَنْ يَتَمَسَّكُ بِهَا الْقَاطِعُونَ بِوَعِيدِ أَصْحَابِ الكبائر والله اعلم.
Üçüncü Mesele: İtibar sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir. Ayet her ne kadar Yahudiler hakkında inmiş olsa da, din hususunda açıklanması vacip olan bir şeyi gizleyen herkes hakkında umumidir. Dolayısıyla büyük günah sahiplerinin tehdide uğrayacağına kesin olarak hükmedenlerin buna tutunması uygundur. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٧٥]
[Bakara Suresi (2), Ayet 175]
أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى وَالْعَذابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ (١٧٥)
{ أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى وَالْعَذابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ } “İşte onlar hidayete karşılık sapıklığı, bağışlanmaya karşılık azabı satın alanlardır. Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” (175)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ عُلَمَاءَ الْيَهُودِ بِكِتْمَانِ الْحَقِّ وَعَظَّمَ فِي الْوَعِيدِ عَلَيْهِ، وَصَفَ ذَلِكَ الْجُرْمِ لِيُعْلِمَ أَنَّ ذَلِكَ الْعِقَابَ إِنَّمَا عَظُمَ لِهَذَا الْجُرْمِ الْعَظِيمِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْفِعْلَ إِمَّا أَنْ يُعْتَبَرَ حَالُهُ فِي الدُّنْيَا أَوْ فِي الْآخِرَةِ، أَمَّا فِي الدُّنْيَا فَأَحْسَنُ الْأَشْيَاءِ الِاهْتِدَاءُ وَالْعِلْمُ وَأَقْبَحُ الْأَشْيَاءِ الضَّلَالُ وَالْجَهْلُ فَلَمَّا تَرَكُوا الْهُدَى وَالْعِلْمَ فِي الدُّنْيَا، وَرَضُوا بِالضَّلَالِ وَالْجَهْلِ، فَلَا شَكَّ أنهم في نهاية الخيانة فِي الدُّنْيَا، وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَأَحْسَنُ الْأَشْيَاءِ الْمَغْفِرَةُ، وَأَخْسَرُهَا الْعَذَابُ، فَلَمَّا تَرَكُوا الْمَغْفِرَةَ وَرَضُوا بِالْعَذَابِ، فَلَا شَكَّ أَنَّهُمْ فِي نِهَايَةِ الْخَسَارَةِ فِي الْآخِرَةِ وَإِذَا كَانَتْ صِفَتُهُمْ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ، كَانُوا لَا مَحَالَةَ أَعْظَمَ النَّاسِ خَسَارًا فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ، وَإِنَّمَا حَكَمَ تَعَالَى عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمُ اشْتَرَوُا الْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ، لِأَنَّهُمْ لَمَّا كَانُوا عَالِمِينَ بِمَا هُوَ الْحَقُّ، وَكَانُوا عَالِمِينَ بِأَنَّ فِي إِظْهَارِهِ وَإِزَالَةِ الشُّبْهَةِ عَنْهُ أَعْظَمَ الثواب، وفي إخفائه وإلقائه الشُّبْهَةِ فِيهِ أَعْظَمَ الْعِقَابِ، فَلَمَّا أَقْدَمُوا عَلَى إِخْفَاءِ ذَلِكَ الْحَقِّ كَانُوا بَائِعِينَ لِلْمَغْفِرَةِ بِالْعَذَابِ لَا مَحَالَةَ.
Bil ki [Allah] Teâlâ Yahudi alimlerini hakkı gizlemekle niteleyip bunun üzerindeki tehdidi büyütünce, bu cezanın ancak bu büyük suç sebebiyle büyüdüğünü bildirmek için o suçu niteledi. Bil ki fiil ya dünyadaki haliyle ya da ahiretteki haliyle değerlendirilir. Dünyaya gelince; en güzel şeyler hidayete ermek ve ilim, en çirkin şeyler ise sapıklık ve cehalettir. Onlar dünyada hidayeti ve ilmi terk edip sapıklığa ve cehalete razı olduklarında, şüphesiz dünyada hıyanetin son noktasında olmuş olurlar. Ahirete gelince; en güzel şey bağışlanma, en hüsran verici şey ise azaptır. Onlar bağışlanmayı terk edip azaba razı olduklarında, şüphesiz ahirette hüsranın son noktasında olmuş olurlar. Onların niteliği zikrettiğimiz gibi olunca, şüphesiz dünyada da ahirette de insanların en büyük hüsrana uğrayanı olurlar. [Allah] Teâlâ'nın onların azabı bağışlanma karşılığında satın aldıklarına hükmetmesi ise şundandır: Çünkü onlar hakkın ne olduğunu biliyorlardı ve onu açığa çıkarmada ve ondan şüpheyi gidermede en büyük mükafatın, onu gizlemede ve onun içine şüphe düşürmede ise en büyük cezanın olduğunu biliyorlardı. Bu hakkı gizlemeye cüret ettiklerinde, şüphesiz bağışlanmayı azap karşılığında satmış oldular.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun { فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ } “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” kavline gelince, bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ في هذه اللفظة قولان أَحَدُهُمَا: أَنَّ «مَا» فِي هَذِهِ الْآيَةِ اسْتِفْهَامُ التَّوْبِيخِ مَعْنَاهُ: مَا الَّذِي أَصْبَرَهُمْ وَأَيُّ شَيْءٍ صَبَّرَهَمْ عَلَى النَّارِ حَتَّى تَرَكُوا الْحَقَّ وَاتَّبَعُوا الْبَاطِلَ وَهَذَا قَوْلُ عَطَاءٍ وَابْنِ زَيْدٍ وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَقَدْ يَكُونُ أَصْبَرَ بِمَعْنَى صَبَّرَ وَكَثِيرًا مَا يَكُونُ أَفْعَلَ بِمَعْنَى فَعَّلَ نَحْوُ أَكْرَمَ وَكَرَّمَ، وَأَخْبَرَ وَخَبَّرَ الثَّانِي:
Birinci Mesele: Bil ki bu lafız hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bu ayetteki “mâ” (مَا) kınama amaçlı istifhamdır (soru edatıdır); anlamı şudur: Onları ateşe karşı bu denli sabırlı kılan nedir ve hakkı terk edip batıla uyacak kadar ateşe karşı onları ne sabrettirmiştir? Bu, Atâ ve İbn Zeyd'in görüşüdür. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Asbara (أَصْبَرَ) kelimesi sabbara (صَبَّرَ) manasında olabilir. Ef‘ale (أَفْعَلَ) kalıbı çoğunlukla fe‘‘ale (فَعَّلَ) manasında gelir; ekrame (أَكْرَمَ) - kerrame (كَرَّمَ) ve ahbara (أَخْبَرَ) - habbara (خَبَّرَ) gibi. İkincisi:
أَنَّهُ بِمَعْنَى التَّعَجُّبِ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الرَّاضِيَ بِمُوجِبِ الشَّيْءِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ رَاضِيًا بِمَعْلُولِهِ وَلَازِمِهِ إِذَا عَلِمَ ذَلِكَ اللُّزُومَ فَلَمَّا أَقْدَمُوا عَلَى مَا يُوجِبُ النَّارَ وَيَقْتَضِي عَذَابَ اللَّهِ مَعَ عِلْمِهِمْ بِذَلِكَ صَارُوا كَالرَّاضِينَ بِعَذَابِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالصَّابِرِينَ عَلَيْهِ، فَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ وَهُوَ كَمَا تَقُولُ لِمَنْ يَتَعَرَّضُ لِمَا يُوجِبُ غَضَبَ السُّلْطَانِ مَا أَصْبَرَكَ عَلَى الْقَيْدِ وَالسِّجْنِ إِذَا عَرَفْتَ هَذَا ظَهَرَ أَنَّهُ يَجِبُ حَمْلُ قَوْلِهِ: فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ عَلَى حَالِهِمْ فِي الدُّنْيَا لِأَنَّ/ ذَلِكَ وَصْفٌ لَهُمْ فِي حَالِ التَّكْلِيفِ، وَفِي حَالِ اشْتِرَائِهِمُ الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى، وَقَالَ الْأَصَمُّ:
Onun taaccüb (hayret) manasında olmasıdır. Bunun açıklaması şudur: Bir şeyin sebebine razı olan kimse, o gerekliliği bildiğinde onun sonucuna ve lazımı olan şeye de mutlaka razı olmuş olur. Onlar bunu bildikleri halde ateşi gerektiren ve Allah'ın azabını iktiza eden şeye cüret edince, sanki Allah Teâlâ'nın azabına razı olmuş ve ona sabreden kimseler gibi oldular. İşte bu yüzden [Allah] Teâlâ: { فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ } “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” buyurmuştur. Bu, sultanın gazabını gerektiren şeylere maruz kalan kimseye “Prangaya ve hapse ne kadar da sabırlısın!” demen gibidir. Bunu bildiğinde O'nun { فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ } “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” kavlini onların dünyadaki haline hamletmenin vacip olduğu açığa çıkar; çünkü bu, onların mükellefiyet halindeki ve hidayete karşılık sapıklığı satın aldıkları andaki nitelikleridir. el-Esamm şöyle demiştir:
الْمُرَادُ أَنَّهُ إِذَا قِيلَ لهم اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٨] فَهُمْ يَسْكُتُونَ وَيَصْبِرُونَ عَلَى النَّارِ لِلْيَأْسِ
Murat şudur: Onlara { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } “Yıkılıp gidin orada, benimle konuşmayın!” [Mü'minûn 108] denildiğinde, kurtuluştan ümit kestikleri için
مِنَ الْخَلَاصِ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِذَلِكَ فِي الْحَالِ فَصَرَفَهُ إِلَى أَنَّهُمْ سَيَصِيرُونَ كَذَلِكَ خِلَافَ الظَّاهِرِ وَثَانِيهَا: أَنَّ أَهْلَ النَّارِ قَدْ يَقَعُ مِنْهُمُ الْجَزَعُ وَالِاسْتِغَاثَةُ.
susarlar ve ateşe sabrederler. Bu [görüş] birtakım vecihlerden dolayı zayıftır: Birincisi: Allah Teâlâ onları şimdiki halde bununla nitelemiştir; dolayısıyla bunu ileride öyle olacaklarına çevirmek zahire aykırıdır. İkincisi: Cehennem ehlinden sızlanma ve feryat edip yardım isteme hali vuku bulabilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي حَقِيقَةِ التَّعَجُّبِ وَفِي الألفاظ الدالة عليه في اللغة وهاهنا بَحْثَانِ:
İkinci Mesele: Taaccübün hakikati ve dilde buna delalet eden lafızlar hakkındadır. Burada iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: فِي التَّعَجُّبِ: وَهُوَ اسْتِعْظَامُ الشَّيْءِ مَعَ خَفَاءِ سَبَبِ حُصُولِ عِظَمِ ذَلِكَ الشَّيْءِ فَمَا لَمْ يُوجَدِ الْمَعْنَيَانِ لَا يَحْصُلُ التَّعَجُّبُ هَذَا هُوَ الْأَصْلُ، ثُمَّ قَدْ تُسْتَعْمَلُ لَفْظَةُ التَّعَجُّبِ عِنْدَ مُجَرَّدِ الِاسْتِعْظَامِ مِنْ غَيْرِ خَفَاءِ السَّبَبِ أَوْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ لِلْعَظَمَةِ سَبَبُ حُصُولٍ، وَلِهَذَا أَنْكَرَ شُرَيْحٌ قِرَاءَةَ مَنْ قَرَأَ بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخَرُونَ [الصَّافَّاتِ: ١٢] بِضَمِّ التَّاءِ مِنْ عَجِبْتُ، فَإِنَّهُ رَأَى أَنَّ خَفَاءَ شَيْءٍ مَا عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ قَالَ النَّخَعِيُّ:
Birinci İnceleme: Taaccüb hakkındadır: O, o şeyin büyüklüğünün meydana geliş sebebi gizli kalmakla birlikte bir şeyi büyük görmektir. Bu iki mana bulunmadıkça taaccüb meydana gelmez; asıl olan budur. Sonra taaccüb lafzı bazen sebep gizli kalmaksızın veya büyüklüğün meydana gelmesinin bir sebebi olmaksızın sadece büyük görme anında da kullanılır. Bu sebeple Şureyh, { بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخَرُونَ } [Sâffât 12] ayetini acibtü (عَجِبْتُ) şeklinde te'nin zammesiyle okuyanın kıraatini inkar etmiştir; çünkü o, Allah'a herhangi bir şeyin gizli kalmasının imkansız olduğunu görmüştür. en-Nehaî şöyle demiştir:
مَعْنَى التَّعَجُّبِ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى مُجَرَّدُ الِاسْتِعْظَامِ، وَإِنْ كَانَ فِي حَقِّ الْعِبَادِ لَا بُدَّ مَعَ الِاسْتِعْظَامِ مِنْ خَفَاءِ السَّبَبِ كَمَا أَنَّهُ يَجُوزُ إِضَافَةُ السُّخْرِيَةِ وَالِاسْتِهْزَاءِ وَالْمَكْرِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، لَا بِالْمَعْنَى الَّذِي يُضَافُ إِلَى الْعِبَادِ.
Allah Teâlâ hakkında taaccübün manası sadece büyük görmektir; kullar hakkında ise büyük görmenin yanında sebebin gizli olması da zorunludur. Nitekim alay etme, istihza ve tuzak kurmanın Allah Teâlâ'ya nispet edilmesi kullara nispet edilen manada olmaksızın caizdir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: اعْلَمْ أَنَّ لِلتَّعَجُّبِ صِيغَتَيْنِ أَحَدُهُمَا: مَا أَفْعَلَهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ وَالثَّانِي: أَفْعِلْ بِهِ كَقَوْلِهِ: أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ [مَرْيَمَ: ٣٨] أَمَّا الْعِبَارَةُ الْأُولَى: وَهِيَ قَوْلُهُمْ مَا أَصْبَرَهُ فَفِيهَا مَذَاهِبُ.
İkinci İnceleme: Bil ki taaccübün iki kalıbı vardır: Birincisi: Teâlâ'nın { فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ } “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” kavlinde olduğu gibi mâ ef‘alehu (مَا أَفْعَلَهُ) kalıbıdır. İkincisi: { أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ } “Onlar ne iyi işitirler, ne iyi görürler!” [Meryem 38] kavlinde olduğu gibi ef‘ıl bihî (أَفْعِلْ بِهِ) kalıbıdır. Birinci ifadeye, yani onların mâ asbarahu (مَا أَصْبَرَهُ) sözüne gelince; bunda birtakım mezhepler vardır.
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ اخْتِيَارُ الْبَصْرِيِّينَ أَنَّ «مَا» اسْمٌ مُبْهَمٌ يَرْتَفِعُ بِالِابْتِدَاءِ، وَأَحْسَنَ فِعْلٌ وَهُوَ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ وَزَيْدًا مَفْعُولٌ وَتَقْدِيرُهُ: شَيْءٌ حَسَّنَ زَيْدًا أَيْ صَيَّرَهُ حَسَنًا.
Birinci Görüş: Bu Basralıların tercihidir; “mâ” (مَا) mübteda (özne) olarak merfu olan müphem bir isimdir. Ahsene (أَحْسَنَ) fiildir ve mübtedanın haberidir (yüklemidir). Zeyden (زَيْدًا) ise mef‘ûldür (nesnedir). Takdiri şöyledir: “Bir şey Zeyd'i güzelleştirdi” yani onu güzel kıldı.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ عِنْدَ الكوفيين فاسداً وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ مَا أَكْرَمَ اللَّهَ، وَمَا أَعْظَمَهُ وَمَا أَعْلَمَهُ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي سَائِرِ صِفَاتِهِ وَيَسْتَحِيلُ أَنْ يُقَالَ: شَيْءٌ جَعَلَ اللَّهَ كَرِيمًا وَعَظِيمًا وَعَالِمًا، لِأَنَّ صِفَاتِ اللَّهِ ﷾ وَاجِبَةٌ لِذَاتِهِ فَإِنْ قِيلَ. هَذِهِ اللَّفْظَةُ إِذَا أُطْلِقَتْ فِيمَا يَجُوزُ عَلَيْهِ الْحُدُوثُ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ الِاسْتِعْظَامُ مَعَ خَفَاءِ سَبَبِهِ وَإِذَا أُطْلِقَتْ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَحَدَ شَطْرَيْهِ وَهُوَ الِاسْتِعْظَامُ فَحَسْبُ، قُلْنَا:
Bil ki bu görüş Kûfelilere göre batıldır. Onlar buna karşı birtakım deliller getirdiler: Birincisi: Mâ ekrame'llāh (Allah ne cömerttir!), mâ a‘zamehû (O ne büyüktür!) ve mâ a‘lemehû (O ne kadar bilendir!) denilmesi sahihtir; O'nun diğer sıfatları hakkındaki söz de böyledir. “Bir şey Allah'ı cömert, büyük ve bilen kıldı” demek ise imkansızdır; çünkü Allah cellet azametühû'nun sıfatları zatı gereği vaciptir. Eğer şöyle denilirse: Bu lafız meydana gelmesi (hudûsu) caiz olan varlıklar hakkında mutlak olarak kullanıldığında bundan murat sebebi gizli olmakla birlikte büyük görmektir; Allah Teâlâ hakkında mutlak olarak kullanıldığında ise murat onun iki cüzünden biri, yani sadece büyük görmektir. Deriz ki:
إِذَا قُلْنَا مَا أعظم الله فكلمة «ما» هاهنا لَيْسَتْ بِمَعْنَى شَيْءٍ فَلَا تَكُونُ مُبْتَدَأً، وَلَا يَكُونُ أَعْظَمَ خَبَرًا عَنْهُ، فَلَا بُدَّ مِنْ صَرْفِهِ إِلَى وَجْهٍ آخَرَ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّ تَفْسِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ فِي مَقَامِ التَّعَجُّبِ غَيْرُ صَحِيحٍ.
Mâ a‘zame'llāh dediğimizde buradaki “mâ” kelimesi “bir şey” manasında değildir; dolayısıyla mübteda olmaz ve a‘zame de onun haberi olmaz. Bu durumda onu başka bir veche çevirmek kaçınılmazdır. Böyle olunca, bu ayetin taaccüb makamında bu şeylerle tefsir edilmesinin sahih olmadığı sabit olur.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ لَوْ كَانَ مَعْنَى قَوْلِنَا. مَا أَحْسَنَ زَيْدًا شَيْءٌ حَسَّنَ زَيْدًا، لَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى مَعْنَى التَّعَجُّبِ إِذَا صَرَّحْنَا بِهَذَا الْكَلَامِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّا إِذَا قُلْنَا: شَيْءٌ حَسَّنَ زَيْدًا فَإِنَّهُ لَا يَبْقَى فِيهِ مَعْنَى التَّعَجُّبِ الْبَتَّةَ، بَلْ كَانَ ذَلِكَ كَالْهَذَيَانِ، فَعَلِمْنَا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَفْسِيرُ قَوْلِنَا: مَا أَحْسَنَ زَيْدًا بِقَوْلِنَا شَيْءٌ حَسَّنَ زَيْدًا.
İkinci Delil: Eğer bizim “mâ ahsene Zeyden” sözümüzün manası “bir şey Zeyd'i güzelleştirdi” olsaydı, bu sözü açıkça ifade ettiğimizde taaccüb manasının baki kalması gerekirdi. Bilinmektedir ki biz “bir şey Zeyd'i güzelleştirdi” dediğimizde onda asla taaccüb manası kalmaz; bilakis bu saçmalamak gibi olur. Böylece bildik ki bizim “mâ ahsene Zeyden” sözümüzü “bir şey Zeyd'i güzelleştirdi” sözümüzle tefsir etmek caiz değildir.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ الَّذِي حَسَّنَ زَيْدًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالْعَالَمَ هُوَ اللَّهُ ﷾ ولا يجوز التعبير عنه بما وإن جاز ذلك لكن التعبير عنه سبحانه بمن أَوْلَى، فَكَانَ يَنْبَغِي أَنَّا لَوْ قُلْنَا مَنْ أَحْسَنَ زَيْدًا أَنْ يَبْقَى مَعْنَى التَّعَجُّبِ، وَلَمَّا لَمْ يَبْقَ عَلِمْنَا فَسَادَ مَا قَالُوهُ.
Üçüncü Delil: Zeyd'i, güneşi, ayı ve alemi güzelleştiren Allah cellet azametühû'dur. O'ndan “mâ” (مَا) ile bahsetmek caiz değildir; bu caiz olsa bile O subhânehû'dan “men” (مَنْ) ile bahsetmek daha evladır. Dolayısıyla “men ahsene Zeyden” dediğimizde taaccüb manasının baki kalması gerekirdi. [Bu mana] baki kalmayınca onların söylediklerinin tutarsızlığını anladık.
الْحُجَّةُ الرابعة: أن على التفسير الذي قالوه لَا فَرْقَ بَيْنَ قَوْلِهِ: مَا أَحْسَنَ زَيْدًا وَبَيْنَ قَوْلِهِ زَيْدًا ضَرَبَ عَمْرًا فَكَمَا أَنَّ هَذَا لَيْسَ بِتَعَجُّبٍ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْأَوَّلُ كَذَلِكَ.
Dördüncü Delil: Onların söyledikleri tefsire göre “mâ ahsene Zeyden” sözü ile “Zeyd Amr'a vurdu” sözü arasında bir fark yoktur. Nitekim bu taaccüb olmadığı gibi, birincisinin de öyle olması vacip olur.
الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّ كُلَّ صِفَةٍ ثَبَتَتْ لِلشَّيْءِ فَثُبُوتُهَا لَهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ لَهُ مِنْ نَفْسِهِ أَوْ مَنْ غَيْرِهِ فَإِذَا كَانَ الْمُؤَثِّرُ فِي تِلْكَ الصِّفَةِ نَفْسَهُ أَوْ غَيْرَهُ وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَشَيْءٌ صَيَّرَهُ حَسَنًا، إِمَّا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الشَّيْءُ هُوَ نَفْسُهُ أَوْ غَيْرُهُ،
Beşinci Delil: Bir şey için sabit olan her sıfatın ona sübutu ya kendisindendir ya da başkasındandır. O sıfatta tesir eden kendisi veya başkası olduğunda -her iki takdire göre de- bir şey onu güzel kılmıştır; o şey ya kendisidir ya da başkasıdır.
فَإِذَنِ الْعِلْمُ بِأَنَّ شَيْئًا صَيَّرَهُ حَسَنًا عِلْمٌ ضَرُورِيٌّ وَالْعِلْمُ بِكَوْنِهِ مُتَعَجَّبًا مِنْهُ غَيْرُ ضَرُورِيٍّ، فَإِذَنْ لَا يَجُوزُ تَفْسِيرُ قَوْلِنَا: مَا أَحْسَنَ زَيْدًا بِقَوْلِنَا شَيْءٌ حَسَّنَ زَيْدًا.
O halde bir şeyin onu güzel kıldığını bilmek zaruri bir ilimdir; kendisinden taaccüb edilen bir şey olduğunu bilmek ise zaruri değildir. Dolayısıyla bizim “mâ ahsene Zeyden” sözümüzü “bir şey Zeyd'i güzelleştirdi” sözümüzle tefsir etmek caiz değildir.
الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: أَنَّهُمْ قَالُوا: الْمُبْتَدَأُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نكرة فكيف جعلوا هاهنا أَشَدَّ الْأَشْيَاءِ تَنْكِيرًا مُبْتَدَأً؟
Altıncı Delil: Onlar şöyle demişlerdir: Mübtedanın nekra (belirsiz) olması caiz değildir. O halde burada nekralığı en şiddetli olan şeyi nasıl mübteda yaptılar?
وَقَالُوا: لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: رَجُلٌ كَاتِبٌ لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْلَمُ أَنَّ فِي الدُّنْيَا رَجُلًا كَاتِبًا فَلَا يَكُونُ هَذَا الْكَلَامُ مُفِيدًا:
Ve dediler ki: “Bir adam katiptir” denilmesi caiz değildir; çünkü dünyada katip bir adamın olduğunu herkes bilir, dolayısıyla bu söz fayda vermez.
وَكَذَا كُلُّ أَحَدٍ يَعْلَمُ أَنَّ شَيْئًا مَا هُوَ الَّذِي حَسَّنَ زَيْدًا فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي هَذَا الْإِخْبَارِ؟
Aynı şekilde herhangi bir şeyin Zeyd'i güzelleştiren şey olduğunu herkes bilir; o halde bu haber vermede ne fayda vardır?
الْحُجَّةُ السَّابِعَةُ: دُخُولُ التَّصْغِيرِ الَّذِي هُوَ مِنْ خَاصِّيَّةِ الْأَسْمَاءِ فِي قَوْلِكَ: مَا أَحْسَنَ زَيْدًا، فَإِنْ قِيلَ:
Yedinci Delil: İsimlerin özelliklerinden olan tasğîrin (küçültme ekinin) “mâ ahsene Zeyden” sözüne dahil olmasıdır. Eğer şöyle denilirse:
جَوَازُ دُخُولِ التَّصْغِيرِ إِنَّمَا كَانَ لِأَنَّ هَذَا الْفِعْلَ قَدْ لَزِمَ طَرِيقَةً وَاحِدَةً، فَصَارَ مشابهاً للاسم فأخذ خاصية وَهُوَ التَّصْغِيرُ قُلْنَا: لَا شَكَّ أَنَّ لِلْفِعْلِ مَاهِيَّةً وَلِلتَّصْغِيرِ مَاهِيَّةً فَهَاتَانِ الْمَاهِيَّتَانِ: إِمَّا أَنْ يكونا متنافيتين، أو لا يكون مُتَنَافِيَتَيْنِ فَإِنْ كَانَتَا مُتَنَافِيَتَيْنِ اسْتَحَالَ اجْتِمَاعُهُمَا فِي كل المواضع فحيث اجتماعهما هاهنا عَلِمْنَا أَنَّ هَذَا لَيْسَ بِفِعْلٍ، وَإِنْ لَمْ يَكُونَا مُتَنَافِيَتَيْنِ وَجَبَ صِحَّةُ تَطَرُّقِ التَّصْغِيرِ إِلَى كُلِّ الْأَفْعَالِ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ عَلِمْنَا فَسَادَ هَذَا الْقِسْمِ.
Tasğîrin dahil olmasının caiz oluşu ancak bu fiilin tek bir tarz üzere kalmasından ötürüdür; böylece isme benzemiş ve bir özellik olan tasğîri almıştır. Deriz ki: Şüphesiz fiilin bir mahiyeti, tasğîrin de bir mahiyeti vardır. Bu iki mahiyet ya birbirine zıttır ya da birbirine zıt değildir. Eğer birbirine zıt iseler, her yerde bir arada bulunmaları imkansızdır; dolayısıyla burada bir araya geldiklerinde bildik ki bu bir fiil değildir. Eğer birbirine zıt değillerse, tasğîrin bütün fiillere dahil olmasının sahih olması gerekirdi. Durum böyle olmayınca bu kısmın tutarsızlığını anladık.
الْحُجَّةُ الثَّامِنَةُ: تَصْحِيحُ هَذِهِ اللَّفْظَةِ وَإِبْطَالُ إِعْلَالِهِ فَإِنَّكَ تَقُولُ فِي التَّعَجُّبِ: مَا أَقْوَمَ زَيْدًا بِتَصْحِيحِ الْوَاوِ كَمَا تَقُولُ: زَيْدٌ أَقْوَمُ مِنْ عَمْرٍو، وَلَوْ كَانَتْ فِعْلًا لَكَانَتْ وَاوُهُ أَلِفًا لِفَتْحَةِ مَا قَبْلَهَا، أَلَا تَرَاهُمْ يَقُولُونَ: أَقَامَ يُقِيمُ فَإِنْ قِيلَ: هَذِهِ اللَّفْظَةُ لَمَّا لَزِمَتْ طَرِيقَةً وَاحِدَةً صَارَتْ بِمَنْزِلَةِ الِاسْمِ، وَتَمَامُ التَّقْرِيرِ أَنَّ الْإِعْلَالَ فِي الْأَفْعَالِ مَا كَانَ لِعِلَّةِ كَوْنِهَا فِعْلًا وَلَا التَّصْحِيحَ فِي الْأَسْمَاءِ لِعِلَّةِ الِاسْمِيَّةِ، بَلْ كَانَ الْإِعْلَالُ فِي الْأَفْعَالِ لِطَلَبِ الْخِفَّةِ عِنْدَ وُجُوبِ كَثْرَةِ التَّصَرُّفِ، وَعَدَمُ الْإِعْلَالِ فِي الْأَسْمَاءِ لِعَدَمِ التَّصَرُّفِ وَهَذَا الْفِعْلُ بِمَنْزِلَةِ الِاسْمِ فِي عِلَّةِ التَّصْحِيحِ وَالِامْتِنَاعِ مِنَ الْإِعْلَالِ قُلْنَا: لَمَّا كَانَ الْإِعْلَالُ فِي الْأَفْعَالِ لِطَلَبِ الْخِفَّةِ، فَكَانَ يَنْبَغِي أَنْ يُجْعَلَ خَفِيفًا ثُمَّ يُتْرُكَ عَلَى خِفَّتِهِ فَإِنَّ هَذَا أَقْرَبُ إِلَى الْعَقْلِ.
Sekizinci Delil: Bu lafzın sahih kılınması ve i'lâlinin iptal edilmesidir. Zira sen taaccübde “Zeyd Amr'dan daha dik durandır” dediğin gibi vav harfini sahih kılarak “mâ akveme Zeyden” dersin. Eğer fiil olsaydı, kendisinden önceki fethadan dolayı vav harfi elife dönüşürdü; nitekim onların ekāme-yükīmu (أَقَامَ يُقِيمُ) dediklerini görmez misin? Eğer şöyle denilirse: Bu lafız tek bir tarz üzere kalınca isim mertebesinde oldu. Açıklamanın tamamı şudur: Fiillerdeki i'lâl fiil olmalarının illetinden dolayı değildir; isimlerdeki tashîh de isim olmalarından dolayı değildir. Bilakis fiillerdeki i'lâl çok çekimli olmalarının gerektirdiği yerde hafiflik arayışındandır; isimlerde i'lâlin olmaması ise çekimsizlikten ötürüdür. Bu fiil tashîh illetinde ve i'lâlden imtina etmede isim mertebesindedir. Deriz ki: Fiillerdeki i'lâl hafiflik arayışı için olduğuna göre, önce hafif kılınıp sonra hafifliği üzere bırakılması gerekirdi; zira akla en yakın olan budur.
الْحُجَّةُ التَّاسِعَةُ: أَنَّ قَوْلَكَ: أَحْسَنَ لَوْ كَانَ فِعْلًا، وَقَوْلَكَ: زَيْدًا مَفْعُولًا لَجَازَ الْفَصْلُ بَيْنَهُمَا/ بِالظَّرْفِ، فَيُقَالُ: مَا أَحْسَنَ عِنْدَكَ زَيْدًا، وَمَا أَجْمَلَ الْيَوْمَ عَبْدَ اللَّهِ، وَالرِّوَايَةُ الظَّاهِرَةُ أَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ، فَبَطَلَ مَا ذَهَبْتُمْ إِلَيْهِ.
Dokuzuncu Delil: Eğer senin “ahsene” sözün fiil, “Zeyden” sözün de mef‘ûl olsaydı, aralarının zarf ile ayrılması caiz olurdu; böylece “mâ ahsene indeke Zeyden” ve “mâ ecmele'l-yevme Abdallāh” denilirdi. Zahir olan rivayet ise bunun caiz olmadığıdır; dolayısıyla savunduğunuz görüş iptal olmuştur.
الْحُجَّةُ الْعَاشِرَةُ: أَنَّ الْأَمْرَ لَوْ كَانَ عَلَى مَا ذَكَرْتُمْ لَكَانَ يَنْبَغِي أَنْ يَجُوزَ التَّعَجُّبُ بِكُلِّ فِعْلٍ مُتَعَدٍّ مُجَرَّدًا كَانَ أَوْ مَزِيدًا، ثُلَاثِيًّا كَانَ أَوْ رُبَاعِيًّا، وَحَيْثُ لَمْ يَجُزْ إِلَّا مِنَ الثُّلَاثِيِّ الْمُجَرَّدِ دَلَّ عَلَى فَسَادِ هَذَا الْقَوْلِ، وَاحْتَجَّ الْبَصْرِيُّونَ عَلَى أَنَّ أَحْسَنَ فِي قَوْلِنَا، مَا أَحْسَنَ زَيْدًا فِعْلٌ بِوُجُوهٍ أَوَّلُهَا: بِأَنَّ أَحْسَنَ فِعْلٌ بِالِاتِّفَاقِ فَنَحْنُ عَلَى فِعْلِيَّتِهِ إِلَى قِيَامِ الدَّلِيلِ الصَّارِفِ عَنْهُ وَثَانِيهَا: أَنَّ أَحْسَنَ مَفْتُوحُ الْآخِرِ، وَلَوْ كَانَ اسْمًا لَوَجَبَ أَنْ يَرْتَفِعَ إِذَا كَانَ خَبَرًا لِمُبْتَدَأٍ وَثَالِثُهَا: الدَّلِيلُ عَلَى كَوْنِهِ فِعْلًا اتِّصَالُ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوبِ بِهِ، وَهُوَ قَوْلُكَ: مَا أَحْسَنَهُ.
Onuncu Delil: Eğer mesele zikrettiğiniz gibi olsaydı, mücerred olsun mezîd olsun, sülâsî olsun rubâî olsun geçişli her fiille taaccüb yapmanın caiz olması gerekirdi. Bu ancak sülâsî mücerredden caiz olduğuna göre bu görüşün tutarsızlığına delalet etmiştir. Basralılar ise “mâ ahsene Zeyden” sözümüzdeki “ahsene” kelimesinin fiil olduğuna birtakım deliller getirdiler: Birincisi: Ahsene ittifakla fiildir; dolayısıyla biz onu bundan çeviren bir delil ortaya çıkıncaya kadar fiilliği üzere kabul ederiz. İkincisi: Ahsene kelimesinin sonu fethalıdır; şayet isim olsaydı mübtedanın haberi olduğunda merfu olması gerekirdi. Üçüncüsü: Onun fiil olduğuna delil, “mâ ahsenehû” sözünde olduğu gibi mansub zamirin ona bitişmesidir.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ أَحْسَنَ كَمَا أَنَّهُ قَدْ يَكُونُ فِعْلًا، فَهُوَ أَيْضًا قَدْ يَكُونُ اسْمًا، حِينَ مَا يَكُونُ كَلِمَةَ تَفْضِيلٍ، وَأَيْضًا فَقَدْ دَلَّلْنَا بِالْوُجُوهِ الْكَثِيرَةِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِعْلًا وَأَنْتُمْ مَا طَلَبْتُمُونَا إِلَّا بِالدَّلَالَةِ.
Birinciye cevap: Ahsene fiil olabildiği gibi, tafdîl kelimesi (ismi tafdîl) olduğunda isim de olabilir. Ayrıca biz onun fiil olmasının caiz olmadığına pek çok vecihle delil getirdik; siz ise bizden delilden başkasını talep etmemiştiniz.
وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: أَنَّا سَنَذْكُرُ الْعِلَّةَ فِي لُزُومِ الْفَتْحَةِ لِآخِرِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ.
İkinciye cevap: Biz bu kelimenin sonunun fethalı olmasının gerekliliğindeki illeti zikredeceğiz.
وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّالِثِ: أَنَّهُ مُنْتَقَضٌ بِقَوْلِكَ: لَعَلِّي وَلَيْتَنِي، وَالْعَجَبُ أَنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِالتَّصْغِيرِ عَلَى الِاسْمِيَّةِ
Üçüncüye cevap: Bu, “leallî” ve “leytenî” sözünle nakzedilmiştir. Şaşılacak şeydir ki tasğîr ile isim oluşuna istidlal etmek,
أَقْوَى مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِهَذَا الضَّمِيرِ عَلَى الْفِعْلِيَّةِ، فَإِذَا تَرَكْتُمْ ذَلِكَ الدَّلِيلَ الْقَوِيَّ، فَبِأَنْ تَتْرُكُوا هَذَا الضَّعِيفَ أَوْلَى، فَهَذَا جُمْلَةُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْقَوْلِ.
bu zamir ile fiil oluşuna istidlal etmekten daha kuvvetlidir. Siz o kuvvetli delili terk ettiğinize göre bu zayıf olanı terk etmeniz daha evladır. İşte bu görüş hakkındaki sözün özeti budur.
الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ اخْتِيَارُ الْأَخْفَشِ قَالَ: الْقِيَاسُ أَنْ يُجْعَلَ الْمَذْكُورُ بَعْدَ كَلِمَةِ «مَا» وَهُوَ قَوْلُكَ: أَحْسَنَ صِلَةً لِمَا، وَيَكُونُ خَبَرُ «مَا» مُضْمَرًا، وَهَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ لِأَكْثَرِ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ مِنْهَا أَنَّكَ لَوْ قُلْتَ: الَّذِي أَحْسَنَ زَيْدًا لَيْسَ هُوَ بِكَلَامٍ مُنْتَظِمٍ، وَقَوْلُكَ: مَا أَحْسَنَ زَيْدًا كَلَامٌ مُنْتَظِمٌ وَكَذَا الْقَوْلُ فِي بَقِيَّةِ الْوُجُوهِ.
İkinci Görüş: Bu Ahfeş'in tercihidir. O şöyle demiştir: Kıyas, “mâ” kelimesinden sonra zikredilen şeyin -ki bu senin “ahsene” sözündür- mâ için sıla kılınması ve “mâ”nın haberinin gizli olmasıdır. Bu da zikredilen vecihlerin çoğu sebebiyle zayıftır. Bunlardan biri şudur: Sen “ellezî ahsene Zeyden” (Zeyd'i güzelleştiren kimse) desen bu düzgün bir kelam olmaz; oysa “mâ ahsene Zeyden” sözün düzgün bir kelamdır. Kalan vecihlerdeki söz de böyledir.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ اخْتِيَارُ الْفَرَّاءِ: أَنَّ كَلِمَةَ «مَا» لِلِاسْتِفْهَامِ وَأَفْعَلَ اسْمٌ، وَهُوَ لِلتَّفْضِيلِ، كَقَوْلِكَ: زَيْدٌ أَحْسَنُ مِنْ عَمْرٍو، وَمَعْنَاهُ أَيُّ شَيْءٍ أَحْسَنُ مِنْ زَيْدٍ فَهُوَ اسْتِفْهَامٌ تَحْتَهُ إِنْكَارٌ أَنَّهُ وُجِدَ شَيْءٌ أَحْسَنُ مِنْهُ، كَمَا يَقُولُ مَنْ أَخْبَرَ عَنْ عِلْمِ إِنْسَانٍ فَأَنْكَرَهُ غَيْرُهُ فَيَقُولُ هَذَا الْمُخْبِرُ: وَمَنْ أَعْلَمُ مِنْ فُلَانٍ؟ إِظْهَارًا مِنْهُ مَا يَدَّعِيهِ مُنَازِعُهُ عَلَى خِلَافِ الْحَقِّ، وَأَنْ لَا يُمْكِنُهُ إِقَامَةُ الدَّلِيلِ عَلَيْهِ وَيَظْهَرُ عَجْزُهُ فِي ذَلِكَ عِنْدَ مُطَالَبَتِي إِيَّاهُ بِالدَّلِيلِ، ثُمَّ قَوْلُكَ أَحْسَنُ وَإِنْ كَانَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ مَرْفُوعًا كَمَا فِي قَوْلِكَ: مَا أَحْسَنُ زَيْدٍ إِذَا اسْتَفْهَمْتَ عَنْ أَحْسَنِ عُضْوٍ مِنْ أَعْضَائِهِ، إِلَّا أَنَّهُ نُصِبَ لِيَقَعَ الْفَرْقُ بَيْنَ ذَلِكَ الِاسْتِفْهَامِ وَبَيْنَ هَذَا، فَإِنَّ هُنَاكَ مَعْنَى قَوْلِكَ: مَا أَحْسَنُ زَيْدٍ أَيُّ عُضْوٍ مِنْ زَيْدٍ أَحْسَنُ، وَفِي هَذَا مَعْنَاهُ أَيُّ شَيْءٍ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ فِي الْعَالَمِ أَحْسَنُ مِنْ زَيْدٍ، وَبَيْنَهُمَا فَرْقٌ كَمَا تَرَى، وَاخْتِلَافُ الْحَرَكَاتِ مَوْضُوعٌ لِلدَّلَالَةِ عَلَى اخْتِلَافِ الْمَعَانِي وَالنَّصْبُ قَوْلُنَا زَيْدًا أَيْضًا لِلْفَرْقِ لِأَنَّهُ هُنَاكَ خَفْضٌ/ لِأَنَّهُ أُضِيفَ أَحْسَنُ إِلَيْهِ، وَنُصِبَ هنا للفرق، وأيضاً ففي كل تفصيل مَعْنَى الْفِعْلِ، وَفِي كُلِّ مَا فُضِّلَ عَلَيْهِ غَيْرُهُ مَعْنَى الْمَفْعُولِ، فَإِنَّ مَعْنَى قَوْلِكَ: زَيْدٌ أَعْلَمُ مِنْ عَمْرٍو، أَنَّ زَيْدًا جَاوَزَ عَمْرًا فِي الْعِلْمِ، فَجُعِلَ هَذَا الْمَعْنَى مُعْتَبَرًا عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَى الْفَرْقِ.
Üçüncü Görüş: Bu Ferrâ'nın tercihidir: “Mâ” (مَا) kelimesi istifham içindir; ef‘ale (أَفْعَلَ) ise senin “Zeyd Amr'dan daha güzeldir” sözündeki gibi tafdîl için bir isimdir. Manası: “Zeyd'den daha güzel olan hangi şeydir?” demektir. Bu, altında ondan daha güzel bir şeyin bulunduğunu inkar etme anlamı taşıyan bir istifhamdır; nitekim bir insanın ilminden haber veren ve başkasının bunu inkar ettiği kimsenin, hasmının iddia ettiği şeyin gerçeğe aykırı olduğunu, buna delil getirmesinin mümkün olmadığını ve benden delil talep ettiğinde bunda acziyetinin açığa çıkacağını göstermek için “Filancadan daha bilgili kim vardır?” demesi gibidir. Sonra senin “ahsene” sözün, bir uzvunun güzelliğini sorduğunda “mâ ahsenü Zeydin” (Zeyd'in en güzel yeri nedir?) sözünde olduğu gibi merfu olması gerekse de, o istifham ile bu istifham arasında bir fark bulunsun diye mansub kılınmıştır. Çünkü oradaki “mâ ahsenü Zeydin” sözünün manası “Zeyd'in hangi uzvu daha güzeldir?” demektir; bundaki mana ise “Alemdeki varlıklardan Zeyd'den daha güzel olan hangi şeydir?” demektir. Gördüğün gibi ikisi arasında fark vardır. Harekelerin farklılığı manaların farklılığına delalet etmek için konulmuştur. “Zeyden” sözümüzdeki nasb da fark içindir; çünkü orada ahsene kelimesi ona izafe edildiği için cer olmuştur, burada ise fark için mansub kılınmıştır. Ayrıca her tafdîlde fiil manası, başkası kendisine üstün kılınan her şeyde de mef‘ûl manası vardır. Zira senin “Zeyd Amr'dan daha bilgilidir” sözünün manası “Zeyd ilimde Amr'ı geçmiştir” demektir; bu mana farka ihtiyaç duyulduğunda muteber kılınmıştır.
الْقَوْلُ الرَّابِعُ: وَهُوَ أَيْضًا قَوْلُ بَعْضِ الْكُوفِيِّينَ قَالَ إِنَّ «مَا» لِلِاسْتِفْهَامِ وَأَحْسَنُ فِعْلٌ كَمَا يَقُولُهُ الْبَصْرِيُّونَ، مَعْنَاهُ: أَيُّ شَيْءٍ حَسَّنَ زَيْدًا، كَأَنَّكَ تَسْتَدِلُّ بِكَمَالِ هَذَا الْحُسْنِ عَلَى كَمَالِ فَاعِلِ هَذَا الْحُسْنِ، ثُمَّ تَقُولُ: إِنَّ عَقْلِي لَا يُحِيطُ بِكُنْهِ كَمَالِهِ، فَتَسْأَلُ غَيْرَكَ أَنَّ يَشْرَحَ لَكَ كَمَالَهُ، فَهَذَا جُمْلَةُ مَا قِيلَ فِي هَذَا الْبَابِ.
Dördüncü Görüş: Bu da bazı Kûfelilerin görüşüdür; onlar şöyle demiştir: “Mâ” (مَا) istifham içindir, ahsene ise Basralıların dediği gibi fiildir. Manası: “Zeyd'i hangi şey güzelleştirdi?” demektir. Sanki sen bu güzelliğin kemaliyle bu güzelliği yapanın kemaline istidlal ediyorsun; sonra da “Aklım O'nun kemalinin künhünü kuşatamaz” diyerek başkasından O'nun kemalini sana açıklamasını istiyorsun. İşte bu konuda söylenenlerin tamamı budur.
وَأَمَّا تَحْقِيقُ الْكَلَامِ فِي أَفْعِلْ بِهِ فَسَنَذْكُرُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فِي قَوْلِهِ: أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ [مريم: ٣٨] .
Ef‘ıl bihî (أَفْعِلْ بِهِ) kalıbı hakkındaki sözün tahkikine gelince, bunu inşallah O'nun { أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ } “Onlar ne iyi işitirler, ne iyi görürler!” [Meryem 38] kavlinde zikredeceğiz.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٧٦]
[Bakara Suresi (2), Ayet 176]
ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (١٧٦)
{ ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ } “Bu, Allah'ın Kitab'ı hak olarak indirmesindendir. Kitap hakkında anlaşmazlığa düşenler ise elbette derin bir ayrılık içindedirler.” (176)
اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:
Bil ki bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ قَوْلَهُ: ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى مَاذَا؟ فَذَكَرُوا وَجْهَيْنِ:
Birinci Mesele: O'nun { ذلِكَ } “Bu” kavlinin neye işaret ettiği hususunda ihtilaf edip iki vecih zikrettiler:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْوَعِيدِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَمَ عَلَى الَّذِينَ يَكْتُمُونَ الْبَيِّنَاتِ بِالْوَعِيدِ الشَّدِيدِ، بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ الْوَعِيدَ عَلَى ذَلِكَ الْكِتْمَانِ إِنَّمَا كَانَ لِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ فِي صِفَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَأَنَّ هَؤُلَاءِ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى لِأَجْلِ مُشَاقَّةِ الرَّسُولِ يُخْفُونَهُ وَيُوقِعُونَ الشُّبْهَةَ فِيهِ، فَلَا جَرَمَ اسْتَحَقُّوا ذَلِكَ الْوَعِيدَ الشَّدِيدَ، ثُمَّ قَدْ تَقَدَّمَ فِي وَعِيدِهِمْ أُمُورٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُمُ اشْتَرَوُا الْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ وَثَانِيهَا: اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى وَثَالِثُهَا: أَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَرَابِعُهَا: أَنَّ اللَّهَ لَا يُزَكِّيهِمْ وَخَامِسُهَا: أَنَّ اللَّهَ لَا يُكَلِّمُهُمْ فَقَوْلُهُ: ذلِكَ يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ إِشَارَةً إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، وَأَنْ يَكُونَ إِشَارَةً إِلَى مجموعها.
Birincisi: Bunun geçmişteki tehdide işaret olmasıdır; çünkü [Allah] Teâlâ apaçık delilleri gizleyenler hakkında şiddetli tehditle hükmedince, o gizlemeye yönelik bu tehdidin sırf Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfı hakkında Kitab'ı hak ile indirmiş olmasından ve bu Yahudi ve Hristiyanların Resul'e muhalefet etmek uğruna onu gizleyip içine şüphe düşürmelerinden kaynaklandığını beyan etmiştir; dolayısıyla bu şiddetli tehdidi hak etmişlerdir. Sonra onların tehdidinde birtakım hususlar geçmişti: Birincisi: Onların bağışlanma karşılığında azabı satın almalarıdır. İkincisi: Hidayete karşılık sapıklığı satın almalarıdır. Üçüncüsü: Onlar için elem dolu bir azap olmasıdır. Dördüncüsü: Allah'ın onları temize çıkarmayacak olmasıdır. Beşincisi: Allah'ın onlarla konuşmayacak olmasıdır. O'nun { ذلِكَ } “Bu” kavli, bu şeylerin her birine işaret olmaya elverişli olduğu gibi, hepsinin toplamına işaret olmaya da elverişlidir.
الثَّانِي: أَنَّ ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا يَفْعَلُونَهُ مِنْ جَرَاءَتِهِمْ عَلَى اللَّهِ فِي مُخَالَفَتِهِمْ أَمْرَ اللَّهِ، وَكِتْمَانِهِمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا هُوَ مِنْ أَجْلِ أَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ، وَقَدْ نَزَلَ فِيهِ أَنَّ هَؤُلَاءِ الرُّؤَسَاءَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَا يَنْقَادُونَ، وَلَا يَكُونُ مِنْهُمْ إِلَّا الْإِصْرَارُ عَلَى الْكُفْرِ، كَمَا قَالَ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ [الْبَقَرَةِ: ٦] .
İkincisi: { ذلِكَ } “Bu” ifadesinin, Allah'ın emrine muhalefet etmelerinde ve Allah Teâlâ'nın indirdiği şeyi gizlemelerinde Allah'a karşı cüretlerinden ötürü yaptıkları şeylere işaret olmasıdır. [Allah] Teâlâ bunun sırf Allah'ın Kitab'ı hak ile indirmiş olmasından kaynaklandığını beyan etmiştir; o Kitap'ta Ehl-i Kitap'tan olan bu reislerin iman etmeyecekleri, boyun eğmeyecekleri ve kendilerinden küfürde ısrardan başka bir şey sadır olmayacağı indirilmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz inkar edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir; iman etmezler.” [Bakara 6].
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: ذلِكَ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ أَوْ فِي مَحَلِّ النَّصْبِ، أَمَّا فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ بِأَنْ يَكُونَ مُبْتَدَأً، وَلَا مَحَالَةَ لَهُ خَبَرٌ، وَذَلِكَ الْخَبَرُ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ ذَلِكَ الْوَعِيدُ/ مَعْلُومٌ لَهُمْ بِسَبَبِ أَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ، فَبَيَّنَ فِيهِ وَعِيدَ مَنْ فَعَلَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ فَكَانَ هَذَا الْوَعِيدُ مَعْلُومًا لَهُمْ لَا مَحَالَةَ الثَّانِي: التَّقْدِيرُ:
İkinci Mesele: O'nun { ذلِكَ } “Bu” kavlinin ref mahallinde veya nasb mahallinde olması muhtemeldir. Ref mahallinde olmasına gelince; mübteda olması iledir ve kaçınılmaz olarak onun bir haberi vardır. Bu haber iki vecihtir: Birincisi: Takdir; “Bu tehdit, Allah'ın Kitab'ı hak olarak indirmesi sebebiyle onlarca bilinmektedir; çünkü onda bu şeyleri yapanların tehdidini beyan etmiştir, dolayısıyla bu tehdit onlarca kaçınılmaz olarak bilinir olmuştur” şeklindedir. İkincisi: Takdir;
ذَلِكَ الْعَذَابُ بِسَبَبِ أَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ وَكَفَرُوا بِهِ فَيَكُونُ الْبَاءُ فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ بِالْخَبَرِيَّةِ، وَأَمَّا فِي مَحَلِّ النَّصْبِ فَلِأَنَّ التَّقْدِيرَ: فَعَلْنَا ذَلِكَ بِسَبَبِ أَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَهُمْ قَدْ حَرَّفُوهُ.
“Bu azap, Allah'ın Kitab'ı indirmesi ve onların onu inkar etmeleri sebebiyledir” şeklindedir; böylece “bâ” harf-i ceri haber olmakla ref mahallinde olur. Nasb mahallinde olmasına gelince; çünkü takdir şöyledir: “Allah Kitab'ı hak olarak indirdiği ve onlar da onu tahrif ettikleri sebebiyle bunu yaptık.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمُرَادُ مِنَ الْكِتَابِ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ هُوَ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ الْمُشْتَمِلَيْنِ عَلَى بَعْثِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْقُرْآنَ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ كَانَ الْمَعْنَى: وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي تَأْوِيلِهِ وَتَحْرِيفِهِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ كَانَ الْمَعْنَى وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي كَوْنِهِ حَقًّا مُنَزَّلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ.
Üçüncü Mesele: Kitap'tan muradın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilişini içeren Tevrat ve İncil olması muhtemel olduğu gibi, Kur'an olması da muhtemeldir. Eğer birincisi ise mana: “Onun tevilinde ve tahrifinde anlaşmazlığa düşenler elbette derin bir ayrılık içindedirler” şeklinde olur. Eğer ikincisi ise mana: “Onun Allah katından indirilmiş bir hak olduğu hususunda anlaşmazlığa düşenler elbette derin bir ayrılık içindedirler” şeklinde olur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: بِالْحَقِّ أَيْ بِالصِّدْقِ، وَقِيلَ بِبَيَانِ الْحَقِّ.
Dördüncü Mesele: O'nun { بِالْحَقِّ } “hak olarak” kavli, yani doğruluk ile demektir; hakkın beyanı ile [indirmiştir] de denilmiştir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا } “Şüphesiz anlaşmazlığa düşenler” kavlinde iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا قِيلَ: هُمُ الْكُفَّارُ أَجْمَعُ اخْتَلَفُوا فِي القرآن، والأقرب حمله على التوراة والإنجيل الذين ذُكِرَتِ الْبِشَارَةُ بِمُحَمَّدٍ ﷺ فِيهِمَا، لِأَنَّ الْقَوْمَ قَدْ عَرَفُوا ذَلِكَ وَكَتَمُوهُ وَحَرَّفُوا تَأْوِيلَهُ، فَإِذَا أَوْرَدَ تَعَالَى مَا يَجْرِي مَجْرَى الْعِلَّةِ فِي إِنْزَالِ الْعُقُوبَةِ بِهِمْ فَالْأَقْرَبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ كِتَابَهُمُ الَّذِي هُوَ الْأَصْلُ عِنْدَهُمْ دُونَ الْقُرْآنِ الَّذِي إِذَا عَرَفُوهُ فَعَلَى وَجْهِ التَّبَعِ لِصِحَّةِ كِتَابِهِمْ، أَمَّا قَوْلُهُ: بِالْحَقِّ فقيل: بالصدق، وقيل: ببيان الحق، [المسألة الثانية] وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ فَاعْلَمْ أَنَّا وَإِنْ قُلْنَا: الْمُرَادُ مِنَ الْكِتَابِ هُوَ الْقُرْآنُ، كَانَ اخْتِلَافُهُمْ فِيهِ أَنَّ بَعْضَهُمْ قَالَ: إِنَّهُ كَهَانَةٌ، وَآخَرُونَ قَالُوا: إِنَّهُ سِحْرٌ، وَثَالِثٌ قَالَ: رِجْزٌ، وَرَابِعٌ قَالَ: إِنَّهُ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ وَخَامِسٌ قَالَ: إِنَّهُ كَلَامٌ مَنْقُولٌ مُخْتَلَقٌ، وَإِنْ قُلْنَا: الْمُرَادُ مِنَ الْكِتَابِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ فالمراد باختلافهم يحتمل وجوهاًأحدها: أَنَّهُمْ مُخْتَلِفُونَ فِي دَلَالَةِ التَّوْرَاةِ عَلَى نُبُوَّةِ الْمَسِيحِ، فَالْيَهُودُ قَالُوا: إِنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى الْقَدْحِ فِي عِيسَى وَالنَّصَارَى قَالُوا إِنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى نُبُوَّتِهِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْقَوْمَ اخْتَلَفُوا فِي تَأْوِيلِ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَذَكَرَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ لَهُ تَأْوِيلًا آخَرَ فَاسِدًا لِأَنَّ الشَّيْءَ إِذَا لَمْ يَكُنْ حَقًّا وَاجِبَ الْقَبُولِ بَلْ كَانَ مُتَكَلَّفًا كَانَ كُلُّ أَحَدٍ يَذْكُرُ شَيْئًا آخَرَ عَلَى خِلَافِ قَوْلِ صَاحِبِهِ، فَكَانَ هَذَا هُوَ الِاخْتِلَافَ وَثَالِثُهَا: مَا ذَكَرَهُ أَبُو مُسْلِمٍ فَقَالَ: قَوْلُهُ: اخْتَلَفُوا مِنْ بَابِ افْتَعَلَ الَّذِي يَكُونُ مَكَانَ فَعَلَ، كَمَا يُقَالُ: كَسَبَ وَاكْتَسَبَ، وَعَمِلَ وَاعْتَمَلَ، وَكَتَبَ وَاكْتَتَبَ، وَفَعَلَ وَافْتَعَلَ، وَيَكُونُ مَعْنَى قَوْلِهِ: الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ الَّذِينَ خَلَفُوا فِيهِ أَيْ تَوَارَثُوهُ وَصَارُوا خُلَفَاءَ فِيهِ كَقَوْلِهِ: فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ [الْأَعْرَافِ: ١٦٩] وَقَوْلِهِ: إِنَّ فِي اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ [يُونُسَ: ٦] أَيْ كُلُّ وَاحِدٍ يَأْتِي خَلْفَ الْآخَرِ، وَقَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ [الْفُرْقَانِ: ٦٢] أَيْ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَخْلُفُ الْآخَرَ، وَفِي الْآيَةِ تَأْوِيلٌ ثَالِثٌ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْكِتَابِ جِنْسَ/ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ
Birinci Mesele: { إِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا } “Şüphesiz anlaşmazlığa düşenler” hakkında; onların, Kur'an hakkında ihtilafa düşen bütün kâfirler olduğu söylenmiştir. En uygun olanı ise, bunun kendilerinde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in müjdelendiği zikredilen Tevrat ve İncil'e hamletmektir. Çünkü o kavim bunu bilmiş, gizlemiş ve tevilini tahrif etmiştir. Allah Teâlâ onlara ceza indirmede illet yerine geçen hususu zikrettiğinde, [buradaki Kitap'tan] muradın Kur'an değil de kendilerinde asıl olan kendi kitapları olması [anlama] daha uygundur; çünkü Kur'an'ı bildiklerinde de kendi kitaplarının sıhhatine tabi olarak [bilebilmişlerdir]. O'nun { بِالْحَقِّ } “hak ile” kavline gelince; doğruluk ile indirdiği söylenmiştir, hakkı beyan etmekle indirdiği de söylenmiştir. [İkinci Mesele] O'nun { وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ } “Şüphesiz Kitap'ta anlaşmazlığa düşenler” kavline gelince, bil ki: Biz Kitap'tan muradın Kur'an olduğunu söylersek, onların Kur'an hakkındaki ihtilafları; bazılarının 'O bir kâhinliktir', diğerlerinin 'O bir sihirdir', üçüncüsünün 'O bir saçmalıktır', dördüncüsünün 'O öncekilerin masallarıdır' ve beşincisinin 'O nakledilmiş, uydurulmuş bir sözdür' demeleridir. Eğer Kitap'tan muradın Tevrat ve İncil olduğunu söylersek, onların ihtilafından murat birkaç veçhi ihtiva eder: Birincisi: Onların Tevrat'ın Mesih'in peygamberliğine delalet etmesi hususunda ihtilaf etmiş olmalarıdır; Yahudiler onun İsa'yı yermeye delalet ettiğini söylemiş, Hristiyanlar ise onun peygamberliğine delalet ettiğini söylemişlerdir. İkincisi: O kavmin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine delalet eden ayetlerin tevilinde ihtilaf etmeleridir; böylece her biri onun için fasit başka bir tevil zikretmiştir. Çünkü bir şey hak ve kabulü zorunlu olmayıp aksine zorlama olduğunda, herkes arkadaşının sözüne aykırı başka bir şey zikreder; işte ihtilaf bu olmuştur. Üçüncüsü: Ebû Müslim'in zikrettiği görüştür. O şöyle demiştir: O'nun { اخْتَلَفُوا } kavli, sülâsî (fe'ale) yerine geçen ifti'âl babındandır; nitekim kasebe-iktesebe, amile-i'temele, ketebe-iktetebe, fe'ale-ifte'ale denildiği gibidir. Bu takdirde O'nun { الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ } kavlinin manası, 'Kitap'ta birbirinin ardınca gelenler', yani ona vâris olanlar ve onda halefler olanlar demek olur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ } “Onların ardından yerlerine bir nesil geldi...” [A'râf 169] kavli, { إِنَّ فِي اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “Şüphesiz gece ile gündüzün birbiri ardınca değişmesinde...” [Yûnus 6] yani her birinin diğerinin ardınca gelmesinde kavli ve { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ } “O, düşünüp ibret almak isteyen kimse için gece ile gündüzü birbiri ardınca getirendir.” [Furkân 62] yani her birinin diğerinin halefi olması kavli böyledir. Ayette üçüncü bir tevil daha vardır; o da Kitap'tan muradın Allah'ın indirdiği şeylerin cinsi olmasıdır.
وَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ الَّذِينَ اخْتَلَفَ قَوْلُهُمْ فِي الْكِتَابِ، فَقَبِلُوا بَعْضَ كُتُبِ اللَّهِ وَرَدُّوا الْبَعْضَ وَهُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى حَيْثُ قَبِلُوا بَعْضَ كُتُبِ اللَّهِ وَهُوَ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ وَرَدُّوا الْبَاقِيَ وَهُوَ الْقُرْآنُ.
Kitap'ta ihtilafa düşenlerden murat ise, Kitap hakkındaki sözleri ihtilaflı olup Allah'ın kitaplarının bir kısmını kabul edip bir kısmını reddedenlerdir; bunlar da Allah'ın kitaplarının bir kısmı olan Tevrat ve İncil'i kabul edip geri kalanı olan Kur'an'ı reddeden Yahudiler ve Hristiyanlardır.
أَمَّا قَوْلُهُ: لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَخْتَلِفُونَ فِي كَيْفِيَّةِ تَحْرِيفِ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ لِأَجْلِ عَدَاوَتِكَ هُمْ فِيمَا بَيْنَهُمْ فِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ وَمُنَازَعَةٍ شَدِيدَةٍ فَلَا يَنْبَغِي أَنْ تَلْتَفِتَ إِلَى اتِّفَاقِهِمْ عَلَى الْعَدَاوَةِ فَإِنَّهُ لَيْسَ فِيمَا بَيْنَهُمْ مُؤَالَفَةٌ وَمُوَافَقَةٌ وَثَانِيهَا: كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ لِمُحَمَّدٍ هَؤُلَاءِ وَإِنِ اخْتَلَفُوا فِيمَا بَيْنَهُمْ فَإِنَّهُمْ كَالْمُتَّفِقِينَ عَلَى عَدَاوَتِكَ وَغَايَةِ الْمُشَاقَّةِ لَكَ فَلِهَذَا خَصَّهُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ الْوَعِيدِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ اتَّفَقُوا عَلَى أَصْلِ التَّحْرِيفِ وَاخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ التَّحْرِيفِ فَإِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ يُكَذِّبُ صَاحِبَهُ وَيُشَاقُّهُ وَيُنَازِعُهُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَقَدِ اعْتَرَفُوا بِكَذِبِهِمْ بِقَوْلِهِمْ فَلَا يَكُونُ قَدْحُهُمْ فِيكَ قَادِحًا فيك ألبتة، والله أعلم.
O'nun { لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ } “elbette derin bir ayrılık içindedirler” kavline gelince; bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Sana olan düşmanlıkları sebebiyle Tevrat ve İncil'i tahrif etme biçiminde ihtilafa düşen bu kimseler, kendi aralarında da derin bir ayrılık ve şiddetli bir çekişme içindedirler; dolayısıyla sana düşmanlıkta ittifak etmelerine aldırmamalısın, zira kendi aralarında bir kaynaşma ve uyum yoktur. İkincisi: Sanki Allah Teâlâ Muhammed'e [şöyle] demektedir: Bunlar kendi aralarında ihtilaf etseler de, sana düşmanlık ve sana karşı son derece muhalefet etme hususunda adeta müttefiktirler; işte bu yüzden Allah onları bu tehditle muhatap kılmıştır. Üçüncüsü: Tahrifin aslında ittifak edip tahrifin şeklinde ihtilaf eden bu kimselerden her biri diğerini yalanlamakta, ona muhalefet etmekte ve onunla çekişmektedir. Durum böyle olunca, kendi sözleriyle kendi yalanlarını itiraf etmişlerdir; dolayısıyla onların seni yermesi senin değerinden hiçbir şey eksiltmez. Allah en doğrusunu bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٧٧]
[Bakara Suresi (2), Ayet 177]
لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقابِ وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (١٧٧)
{ لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقابِ وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ } (١٧٧) “Yüzlerinizi doğu ve batı yönüne çevirmeniz iyilik (ve erdemlilik) değildir. Asıl iyilik, Allah'a, ahiret gününe, meleklere, Kitab'a ve peygamberlere iman eden; mala olan sevgisine rağmen onu akrabaya, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, isteyenlere ve kölelikten kurtulmak isteyenlere veren; namazı dosdoğru kılan, zekatı veren; antlaşma yaptıklarında ahitlerini yerine getirenler ile sıkıntı, hastalık ve savaşın kızıştığı anlarda sabredenlerin [tavrıdır]. İşte doğru olanlar onlardır ve takva sahipleri de ancak onlardır.” (177)
الحكم الثالث
Üçüncü Hüküm
اعْلَمْ أَنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَسَائِلَ:
Bil ki bu ayette [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي أَنَّ هَذَا الْخِطَابَ عَامٌّ أَوْ خَاصٌّ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَرَادَ بِقَوْلِهِ: لَيْسَ الْبِرَّ أَهْلَ الْكِتَابِ لَمَّا شَدَّدُوا فِي الثَّبَاتِ عَلَى التَّوَجُّهِ نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَقَالَ تَعَالَى: لَيْسَ الْبِرُّ هَذِهِ الطَّرِيقَةَ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلِ الْمُرَادُ مُخَاطَبَةُ الْمُؤْمِنِينَ لَمَّا ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ نَالُوا الْبُغْيَةَ بِالتَّوَجُّهِ إِلَى الْكَعْبَةِ مِنْ حَيْثُ كَانُوا يُحِبُّونَ ذَلِكَ فَخُوطِبُوا بِهَذَا الْكَلَامِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ بَلْ هُوَ خِطَابٌ لِلْكُلِّ لِأَنَّ عِنْدَ نَسْخِ الْقِبْلَةِ وَتَحْوِيلِهَا حَصَلَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الِاغْتِبَاطُ بِهَذِهِ الْقِبْلَةِ وَحَصَلَ مِنْهُمُ التَّشَدُّدُ فِي تِلْكَ الْقِبْلَةِ حَتَّى ظَنُّوا أَنَّهُ الْغَرَضُ الْأَكْبَرُ فِي الدِّينِ فَبَعَثَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِهَذَا الْخِطَابِ عَلَى اسْتِيفَاءِ جَمِيعِ الْعِبَادَاتِ وَالطَّاعَاتِ، وَبَيَّنَ أَنَّ الْبِرَّ لَيْسَ بِأَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَرْقًا وَغَرْبًا، وَإِنَّمَا الْبِرُّ كَيْتَ وَكَيْتَ، وَهَذَا أَشْبَهُ بِالظَّاهِرِ إِذْ لَا تَخْصِيصَ فِيهِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لَيْسَ الْبِرُّ الْمَطْلُوبُ هُوَ أَمْرَ الْقِبْلَةِ، بَلِ الْبِرُّ الْمَطْلُوبُ هَذِهِ الْخِصَالُ الَّتِي عَدَّهَا.
Birinci Mesele: Âlimler bu hitabın genel mi yoksa özel mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: O'nun { لَيْسَ الْبِرَّ } “İyilik değildir” kavliyle, Beytü'l-Makdis'e yönelmekte sebat göstermede aşırıya kaçtıklarında Ehl-i Kitab'ı kastettiğini; bunun üzerine Allah Teâlâ'nın: { لَيْسَ الْبِرُّ هَذِهِ الطَّرِيقَةَ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } “İyilik bu yol değildir, fakat iyilik Allah'a iman eden kimsenin [iyiliğidir]” buyurduğunu söylemişlerdir. Bazıları: Aksine bundan muradın, Kâbe'ye yönelmeyi sevdikleri için bu yönelmeyle maksada ulaştıklarını zannettiklerinde müminlere hitap etmek olduğunu ve kendilerine bu sözle hitap edildiğini söylemişlerdir. Bazıları da: Aksine bunun herkese yönelik bir hitap olduğunu, çünkü kıblenin neshedilip çevrilmesi esnasında müminlerde bu kıble ile sevinme meydana geldiğini, o kıble konusunda da dinin en büyük gayesinin bu olduğunu zannedecek kadar bir taassup oluştuğunu, Allah Teâlâ'nın bu hitapla onları bütün ibadetleri ve taatleri eksiksiz yapmaya sevk ettiğini ve iyiliğin yüzlerinizi doğuya ve batıya çevirmenizden ibaret olmadığını, asıl iyiliğin şunlar ve şunlar olduğunu beyan ettiğini söylemişlerdir. Zahire en uygun olanı da budur, zira bunda tahsis yoktur. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: İstenen iyilik kıble meselesi değildir; aksine istenen iyilik, sayılan bu hasletlerdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّ «لَيْسَ» فِعْلٌ وَمِنْهُمْ مَنْ أَنْكَرَهُ وَزَعَمَ أَنَّهُ حُرِّفَ، حُجَّةُ مَنْ قَالَ: إِنَّهَا فِعْلٌ اتِّصَالُ الضَّمَائِرِ بِهَا الَّتِي لَا تَتَّصِلُ إِلَّا بِالْأَفْعَالِ كَقَوْلِكَ: لَسْتُ وَلَسْنَا وَلَسْتُمْ وَالْقَوْمُ لَيْسُوا قَائِمِينَ، وَهَذِهِ الْحُجَّةُ مَنْقُوضَةٌ بِقَوْلِهِ: إِنَّنِي وَلَيْتَنِي وَلَعَلَّ وَحُجَّةُ الْمُنْكِرِينَ أَوَّلُهَا: أَنَّهَا لَوْ كَانَتْ فِعْلًا لَكَانَتْ مَاضِيًا وَلَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِعْلًا مَاضِيًا، فَلَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِعْلًا، بَيَانُ الْمُلَازَمَةِ أَنَّ كُلَّ مَنْ قَالَ إِنَّهُ فِعْلٌ قَالَ: إِنَّهُ فِعْلٌ مَاضٍ وَبَيَانُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِعْلًا مَاضِيًا اتِّفَاقُ الْجُمْهُورِ عَلَى أَنَّهُ لِنَفْيِ الْحَالِ، وَلَوْ كَانَ مَاضِيًا لَكَانَ لِنَفْيِ الْمَاضِي لَا لِنَفْيِ الْحَالِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ يَدْخُلُ عَلَى الْفِعْلِ، فَنَقُولُ: لَيْسَ يَخْرُجُ زَيْدٌ، وَالْفِعْلُ لَا يَدْخُلُ عَلَى الْفِعْلِ عَقْلًا وَنَقْلًا، وَقَوْلُ مَنْ قَالَ إِنَّ «لَيْسَ» دَاخِلٌ عَلَى ضَمِيرِ الْقِصَّةِ وَالشَّأْنِ وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ تَفْسِيرٌ لِذَلِكَ الضَّمِيرِ ضَعِيفٌ، فَإِنَّهُ لَوْ جاز
İkinci Mesele: Çoğunluk «leyse» (لَيْسَ) lafzının bir fiil olduğu görüşündedir. İçlerinden bunu inkar edip onun tahrif edildiğini iddia edenler de vardır. Onun bir fiil olduğunu söyleyenlerin delili; «lestü» (لَسْتُ), «lesnâ» (لَسْنَا), «lestüm» (لَسْتُمْ) ve «el-kavmü leysû kâimîn» (الْقَوْمُ لَيْسُوا قَائِمِينَ) sözlerinde olduğu gibi, sadece fiillere bitişen zamirlerin ona bitişmesidir. Bu delil ise O'nun «innenî» (إِنَّنِي), «leytenî» (لَيْتَنِي) ve «le'alle» (لَعَلَّ) sözleriyle bozulmuştur. İnkar edenlerin delillerine gelince; birincisi: Şayet o bir fiil olsaydı mazi fiil olurdu; mazi fiil olması ise caiz değildir, dolayısıyla fiil olması da caiz değildir. Bu zorunlu sonucun açıklaması şudur: Onun bir fiil olduğunu söyleyen herkes onun mazi bir fiil olduğunu söylemiştir. Onun mazi bir fiil olmasının caiz olmadığının açıklaması ise, cumhurun onun şimdiki zamanı (hâl) nefyetmek için olduğu hususundaki ittifakıdır; şayet mazi olsaydı şimdiki zamanı değil geçmiş zamanı nefyetmek için olurdu. İkincisi: Fiilin üzerine dahil olmasıdır; nitekim biz «leyse yahrucu zeydün» (لَيْسَ يَخْرُجُ زَيْدٌ) deriz. Fiil ise aklen ve naklen fiilin üzerine dahil olmaz. «Leyse» lafzının kıssa ve şe'n zamirine dahil olduğunu ve bu cümlenin o zamirin tefsiri olduğunu söyleyen kimsenin sözü ise zayıftır; çünkü şayet bu caiz olsaydı,
ذَلِكَ جَازَ مِثْلُهُ فِي «مَا» وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْحَرْفَ «مَا» يَظْهَرُ مَعْنَاهُ فِي غَيْرِهِ، وَهَذِهِ الْكَلِمَةُ كَذَلِكَ فَإِنَّكَ لَوْ قُلْتَ:
benzeri «mâ» (مَا) nefy edatında da caiz olurdu. Üçüncüsü: «mâ» harfinin manası başkasında ortaya çıkar; bu kelime de böyledir, zira sen:
لَيْسَ زَيْدٌ لَمْ يَتِمَّ الْكَلَامُ، بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ تَقُولَ لَيْسَ زَيْدٌ قَائِمًا وَرَابِعُهَا: أَنَّ «لَيْسَ» لَوْ كَانَ فِعْلًا لَكَانَ «مَا» فِعْلًا وَهَذَا بَاطِلٌ، فَذَاكَ بَاطِلٌ بَيَانُ الْمُلَازَمَةِ أَنَّ «لَيْسَ» لو كان فعلًا لكان ذلك لدلالة عَلَى حُصُولِ مَعْنَى السَّلْبِ مَقْرُونًا بِزَمَانٍ مَخْصُوصٍ وَهُوَ الْحَالُ، وَهَذَا الْمَعْنَى قَائِمٌ فِي «مَا» فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ «مَا» فِعْلًا فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ هَذَا فِعْلًا فَكَذَا الْقَوْلُ ذَلِكَ، أَوْ نَذْكُرُ هَذَا الْمَعْنَى بِعِبَارَةٍ أُخْرَى فَنَقُولُ: «لَيْسَ» كَلِمَةٌ جَامِدَةٌ وُضِعَتْ لِنَفْيِ الْحَالِ فَأَشْبَهَتْ «مَا» فِي نَفْيِ الْفِعْلِيَّةِ وَخَامِسُهَا: أَنَّكَ تَصِلُ «مَا» بالأفعال الماضية فتقول: ما أحسن زيد وَلَا يَجُوزُ أَنْ تَصِلَ «مَا» بِلَيْسَ فَلَا تقول ما ليس زيد يذكرك وسادسها: أَنَّهُ عَلَى غَيْرِ أَوْزَانِ الْفِعْلِ لِأَنَّ فَعْلَ غَيْرُ مَوْجُودٍ فِي أَبْنِيَةِ الْفِعْلِ، فَكَانَ فِي الْقَوْلِ بِأَنَّهُ فِعْلٌ إِثْبَاتُ مَا لَيْسَ مِنْ أَوْزَانِ الْفِعْلِ.
«leyse zeydün» (لَيْسَ زَيْدٌ) desen söz tamamlanmış olmaz; bilakis mutlaka «leyse zeydün kâimen» (لَيْسَ زَيْدٌ قَائِمًا) demen gerekir. Dördüncüsü: Şayet «leyse» fiil olsaydı, «mâ» da fiil olurdu; bu batıl olduğuna göre, o da batıldır. Bu zorunlu sonucun açıklaması şudur: Şayet «leyse» fiil olsaydı, bu, olumsuzluk (selb) manasının belirli bir zamanla -ki o da şimdiki zamandır- birleşerek gerçekleştiğine delalet ettiği için olurdu; bu mana «mâ» harfinde de mevcuttur, dolayısıyla «mâ»nın da fiil olması gerekirdi. Bu fiil olmadığına göre o söz de böyledir. Yahut bu manayı başka bir ifadeyle zikredip şöyle deriz: «Leyse», şimdiki zamanı nefyetmek için vazedilmiş camid (türemeyen) bir kelimedir; dolayısıyla fiil olmamak hususunda «mâ» harfine benzemiştir. Beşincisi: Sen «mâ»yı mazi fiillere bitiştirir ve «mâ ahsene zeyden» (ما أحسن زيد) dersin; «mâ»yı «leyse»ye bitiştirmen ise caiz değildir, dolayısıyla «mâ leyse zeydün yezkürruke» (ما ليس زيد يذكرك) diyemezsin. Altıncısı: Fiil vezinlerinin dışında olmasıdır; çünkü fe'l (فَعْل) vezni fiil kalıplarında mevcut değildir; dolayısıyla onun fiil olduğunu söylemekte, fiil vezinlerinden olmayan bir şeyi ispat etmek vardır.
فَإِنْ قِيلَ: أَصْلُهُ لَيْسَ مِثْلَ صَيْدِ الْبَعِيرِ إِلَّا أَنَّهُمْ خَفَّفُوهُ وَأَلْزَمُوهُ التَّخْفِيفَ لِأَنَّهُ لَا يَتَصَرَّفُ/ لِلُزُومِهِ حَالَةً وَاحِدَةً، وَإِنَّمَا تَخْتَلِفُ أَبْنِيَةُ الْأَفْعَالِ لِاخْتِلَافِ الْأَوْقَاتِ الَّتِي تَدُلُّ عليها، وجعلوا للبناء الَّذِي خَصُّوهُ بِهِ مَاضِيًا، لِأَنَّهُ أَخَفُّ الْأَبْنِيَةِ.
Şayet: 'Onun aslı devenin avlanması (saydu'l-ba'îr) gibi «leyise» (لَيِسَ) idi; ancak tek bir halde kalmaya devam etmesi sebebiyle çekimi yapılmadığından hafiflettiler ve hafifletmeyi gerekli kıldılar; fiil kalıpları ancak delalet ettikleri vakitlerin farklılığı sebebiyle farklılaşır. Ona tahsis ettikleri yapıyı da kalıpların en hafifi olduğu için mazi kıldılar' denilirse;
قُلْنَا: هَذَا كُلُّهُ خِلَافُ الْأَصْلِ، فَالْأَصْلُ عَدَمُهُ وَلِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الْفِعْلِ التَّصَرُّفُ، فَلَمَّا مَنَعُوهُ التَّصَرُّفَ كَانَ مِنَ الْوَاجِبِ أَنْ يُبْقُوهُ عَلَى بِنَائِهِ الْأَصْلِيِّ لِئَلَّا يَتَوَالَى عَلَيْهِ النُّقْصَانَاتُ، فَأَمَّا أَنْ يُجْعَلَ مَنْعُ التَّصَرُّفِ الَّذِي هُوَ خِلَافُ الْأَصْلِ عِلَّةً لِتَغَيُّرِ الْبِنَاءِ الَّذِي هُوَ أَيْضًا خِلَافُ الْأَصْلِ فَذَاكَ فَاسِدٌ جِدًّا وَسَابِعُهَا: ذَكَرَ الْقُتَيْبِيُّ أَنَّهَا كَلِمَةٌ مُرَكَّبَةٌ مِنَ الْحُرُوفِ النَّافِي الَّذِي هُوَ لَا، وَ: أَيْسَ، أَيْ مَوْجُودٌ قَالَ وَلِذَلِكَ يَقُولُونَ: أَخْرَجَهُ مِنَ اللَّيْسِيَّةِ إِلَى الْأَيْسِيَّةِ أَيْ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ، وَأَيَسْتُهُ أَيْ وَجَدْتُهُ وَهَذَا نَصٌّ فِي الْبَابِ، قَالَ وَذَكَرَ الْخَلِيلُ أَنَّ «لَيْسَ» كَلِمَةُ جَحُودٍ مَعْنَاهَا:
Deriz ki: Bunların tamamı asla aykırıdır; asıl olan ise bunun yokluğudur. Ayrıca fiilde asıl olan çekimli (mutasarrıf) olmasıdır. Çekimini engellediklerinde, eksikliklerin peş peşe gelmemesi için onu asıl yapısı üzere bırakmaları gerekirdi. Asla aykırı olan çekimsizliği, yine asla aykırı olan yapı değişikliğine illet kılmaya gelince; bu son derece fasittir. Yedincisi: İbn Kuteybe onun nefy harfi olan «lâ» (لا) ile mevcut anlamına gelen «eyse» (أَيْسَ) kelimesinden birleşik bir kelime olduğunu zikretmiştir. Demiştir ki: Bu sebeple onlar 'Onu leysiyetten (yokluktan) eysiyete (varlığa) çıkardı' yani yokluktan varlığa çıkardı derler ve 'eyes-tühû' (أَيَسْتُهُ) yani 'onu buldum' derler; bu da bu konuda açık bir nastır. Halil'in de «leyse»nin 'lâ eyse' (var değil) manasında bir inkar kelimesi olduğunu zikrettiğini söylemiştir;
لَا أَيْسَ، فَطُرِحَتِ الْهَمْزَةُ اسْتِخْفَافًا لِكَثْرَةِ مَا يَجْرِي فِي الْكَلَامِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُ الْعَرَبِ: ائْتِنِي بِهِ مِنْ حَيْثُ أَيْسَ وَلَيْسَ، وَمَعْنَاهُ: مِنْ حَيْثُ هُوَ وَلَا هُوَ وَثَامِنُهَا: الِاسْتِقْرَاءُ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْفِعْلَ إِنَّمَا يُوضَعُ لِإِثْبَاتِ المصدر، وهذا إنما يفيد السلب أو لا يَكُونُ فِعْلًا، فَإِنْ قِيلَ: يَنْتَقِضُ قَوْلُكُمْ بِقَوْلِهِ: نَفَى زَيْدًا وَأَعْدَمَهُ، قُلْنَا: قَوْلُكَ نَفَى زَيْدًا مُشْتَقٌّ مِنَ النَّفْيِ فَقَوْلُكَ نَفَى دَلَّ عَلَى حُصُولِ مَعْنَى النَّفْيِ فَكَانَتِ الصِّيغَةُ الْفِعْلِيَّةُ دَالَّةً تُحَقِّقُ مَصْدَرَهَا، فَلَمْ يَكُنِ السُّؤَالُ وَارِدًا، وَأَمَّا الْقَائِلُونَ بِأَنَّ «لَيْسَ» فِعْلٌ فَقَدْ تَكَلَّفُوا فِي الْجَوَابِ عَنِ الْكَلَامِ الْأَوَّلِ بِأَنَّ «لَيْسَ» قَدْ يَجِيءُ لِنَفْيِ الْمَاضِي كَقَوْلِهِمْ: جَاءَنِي الْقَوْمُ لَيْسَ زَيْدًا، وَعَنِ الثَّانِي أَنَّهُ مَنْقُوضٌ بِقَوْلِهِمْ: أَخَذَ يفعل كذاو عن الثَّالِثِ: أَنَّهُ مَنْقُوضٌ بِسَائِرِ الْأَفْعَالِ النَّاقِصَةِ وَعَنِ الرَّابِعِ: أَنَّ الْمُشَابَهَةَ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ لَا تقتضي المماثلة وعن الخامس: أن لك إِنَّمَا امْتَنَعَ مِنْ قِبَلِ أَنَّ: مَا، لِلْحَالِ وليس لِلْمَاضِي، فَلَا يَكُونُ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا وَعَنِ السَّادِسِ:
kelamda çokça geçmesi sebebiyle hafifletilmek için hemze atılmıştır. Bunun delili Arapların: 'Bana onu nereden olursa olsun ('min haysü eyse ve leyse') getir' sözüdür; bunun manası: 'Olduğu ve olmadığı yerden' demektir. Sekizincisi: İstikrâ (tümevarım), fiilin ancak masdarı ispat etmek için vazolunduğunu göstermiştir; bu ise ancak olumsuzluğu ifade eder, dolayısıyla fiil olamaz. Şayet: 'Sizin sözünüz «nefâ zeyden» (Zeyd'i sürdü/nefyetti) ve «a'demehû» (onu yok etti) sözleriyle nakzolunur' denilirse; deriz ki: Senin «nefâ zeyden» sözün nefy kökünden türemiştir; dolayısıyla senin «nefâ» sözün nefy manasının gerçekleştiğine delalet etmiştir; böylece fiil sîgası kendi masdarını tahakkuk ettirdiğine delalet etmiş oldu, dolayısıyla bu itiraz geçerli değildir. «Leyse»nin fiil olduğunu söyleyenlere gelince; birinci söze cevap vermede zorlanarak «leyse»nin bazen Arapların 'Kavim bana geldi, Zeyd değil' («câenî el-kavmü leyse zeyden») sözlerinde olduğu gibi geçmiş zamanı nefyetmek için gelebileceğini söylemişlerdir; ikinciye karşı bunun 'Falanca şunu yapmaya başladı' («ahaze yef'alü kezâ») sözleriyle nakzolunduğunu söylemişlerdir; üçüncüye karşı bunun diğer nakıs fiillerle nakzolunduğunu söylemişlerdir; dördüncüye karşı bazı yönlerden benzemenin tam bir benzerliği gerektirmediğini söylemişlerdir; beşinciye karşı bunun ancak «mâ»nın şimdiki zaman için, «leyse»nin ise mazi için olmasından dolayı imkansız olduğunu, dolayısıyla ikisinin bir araya getirilemeyeceğini söylemişlerdir; altıncıya karşı ise:
أَنَّ تَغَيُّرَ الْبِنَاءِ وَإِنْ كَانَ عَلَى خِلَافِ الْأَصْلِ لَكِنَّهُ يَجِبُ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ ضَرُورَةَ الْعَمَلِ بما ذَكَرْنَا مِنَ الدَّلِيلِ وَعَنِ السَّابِعِ: أَنِ اللَّيْسِيَّةَ اسْمٌ فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ لَيْسَ اسْمٌ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: مِنْ حَيْثُ أَيْسَ وَلَيْسَ فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ الْمُضَافَ إِلَيْهِ يَجِبُ كَوْنُهُ اسْمًا، وَأَمَّا الْكِتَابُ فَمَمْنُوعٌ مِنْهُ بِالدَّلِيلِ وَعَنِ الثَّامِنِ: أَنَّ «لَيْسَ» مُشْتَقٌّ مِنَ اللَّيْسِيَّةِ فَهِيَ دَالَّةٌ عَلَى تَقْرِيرِ مَعْنَى اللَّيْسِيَّةِ، فَهَذَا مَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ وَإِنْ كَانَتْ هَذِهِ الْجَوَابَاتُ مُخْتَلِفَةً.
Kalıbın değişmesi asla aykırı olsa bile, zikrettiğimiz delille amel etme zaruretinden ötürü buna başvurmanın vacip olduğunu söylemişlerdir. Yedinciye karşı: Leysiyet bir isimdir; peki siz 'leyse'nin isim olduğunu nereden söylediniz? O'nun 'min haysü eyse ve leyse' sözüne gelince; muzâfun ileyhin isim olmasının vacip olduğunu nereden çıkardınız? Kitap ise delil sebebiyle bundan menedilmiştir. Sekizinciye karşı da: «Leyse» lafzı leysiyetten türemiştir ve o, leysiyet manasını pekiştirmeye delalet eder demişlerdir. İşte bu cevaplar birbirinden farklı olsa da, bu meselede söylenebilecek olanlar bunlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ لَيْسَ الْبِرَّ بِنَصْبِ الرَّاءِ، وَالْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ:
Üçüncü Mesele: Hamza ve Âsım'dan rivayetle Hafs, râ harfinin nasbıyla { لَيْسَ الْبِرَّ } şeklinde okumuş; diğerleri ise ref ile okumuşlardır. Vâhidî şöyle demiştir:
وَكِلَا الْقِرَاءَتَيْنِ حَسَنٌ لِأَنَّ اسْمَ «لَيْسَ» وَخَبَرَهَا اجْتَمَعَا فِي التَّعْرِيفِ فَاسْتَوَيَا فِي كَوْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا اسْمًا، وَالْآخَرِ خَبَرًا، وَحُجَّةُ مَنْ رَفَعَ الْبِرُّ أَنَّ اسْمَ لَيْسَ مُشَبَّهٌ بِالْفَاعِلِ، وَخَبَرَهَا بِالْمَفْعُولِ، وَالْفَاعِلُ بِأَنْ يلي
Her iki kıraat de güzeldir; çünkü «leyse»nin ismi ve haberi marifelik bakımından birleşmiş, dolayısıyla her birinin isim, diğerinin haber olması hususunda eşit olmuşlardır. «El-birru» kelimesini ref ile okuyanın hücceti; 'leyse'nin isminin faile, haberinin ise mef'ûle benzetilmiş olmasıdır. Failin ise fiile bitişmesi,
الْفِعْلَ أَوْلَى مِنَ الْمَفْعُولِ، وَمَنْ نَصَبَ الْبِرَّ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ بَعْضَ النَّحْوِيِّينَ قَالَ: أَنَّ مَعَ صِلَتِهَا أَوْلَى أَنْ تَكُونَ اسْمَ لَيْسَ لشبهها بالضمير فِي أَنَّهَا لَا تُوصَفُ كَمَا لَا يُوصَفُ المضمر، فكان هاهنا اجْتَمَعَ مُضْمَرٌ وَمُظْهَرٌ، وَالْأَوْلَى إِذَا اجْتَمَعَا أَنْ يَكُونَ الْمُضْمَرُ/ الِاسْمَ مِنْ حَيْثُ كَانَ أَذْهَبَ فِي الِاخْتِصَاصِ مِنَ الْمُظْهَرِ، وَعَلَى هَذَا قُرِئَ فِي التَّنْزِيلِ قَوْلُهُ: فَكانَ عاقِبَتَهُما أَنَّهُما فِي النَّارِ [الْحَشْرِ: ١٢] وَقَوْلِهِ: ما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا [الْأَعْرَافِ: ٨٢] وما كانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا [الْجَاثِيَةِ: ٢٥] وَالِاخْتِيَارُ رَفْعُ الْبِرِّ لِأَنَّهُ رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَرَأَ: لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ وَالْبَاءُ تَدْخُلُ فِي خَبَرِ لَيْسَ.
mef'ûlden daha evladır. «El-birra» kelimesini nasb ile okuyan kimse ise bazı nahivcilerin şu sözüne gitmiştir: Sılasıyla birlikte «en» (أَنْ), zamir gibi sıfatlanamaması bakımından zamire benzediği için «leyse»nin ismi olmaya daha evladır; dolayısıyla burada bir zamir ile bir açık isim (muzmar ve muzhar) bir araya gelmiştir. İkisi bir araya geldiğinde ise zamirin isim olması, açık isimden daha fazla belirlilik ifade etmesi bakımından daha evladır. Tenzil'de O'nun: { فَكانَ عاقِبَتَهُما أَنَّهُما فِي النَّارِ } “Böylece ikisinin akıbeti ateşte olmaları oldu.” [Haşr 17] kavli ile { ما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا } “Kavminin cevabı: ... demekten başka bir şey olmadı.” [A'râf 82] ve { وما كانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا } “Onların delili: ... demekten başka bir şey olmadı.” [Câsiye 25] kavilleri bu şekilde okunmuştur. Tercih edilen ise «el-birr» kelimesinin ref ile okunmasıdır; çünkü İbn Mes'ûd'dan onun { لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ } şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir ve «bâ» harfi 'leyse'nin haberine dahil olur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْبِرُّ اسْمٌ جَامِعٌ لِلطَّاعَاتِ، وَأَعْمَالِ الْخَيْرِ الْمُقَرِّبَةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَمِنْ هَذَا بِرُّ الْوَالِدَيْنِ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ [الِانْفِطَارِ: ١٣- ١٤] فَجَعَلَ الْبِرَّ ضِدَّ الْفُجُورِ وَقَالَ: وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى وَلا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ [الْمَائِدَةِ: ٢] فَجَعَلَ الْبِرَّ ضِدَّ الْإِثْمِ فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ اسْمٌ عَامٌّ لِجَمِيعِ مَا يُؤْجَرُ عَلَيْهِ الْإِنْسَانُ وَأَصْلُهُ مِنَ الِاتِّسَاعِ وَمِنْهُ الْبَرُّ الَّذِي هُوَ خِلَافُ الْبَحْرِ لِاتِّسَاعِهِ.
Dördüncü Mesele: «Birr» (الْبِرُّ), taatleri ve Allah Teâlâ'ya yaklaştıran hayır amellerini kapsayan bir isimdir; ana-babaya iyilik (birru'l-vâlideyn) de bundandır. Allah Teâlâ: { إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ } “Şüphesiz iyiler nimet içindedirler; günahkârlar ise cehennemdedirler.” [İnfitâr 13-14] buyurarak 'birr'i fücûrun (günahkarlığın) zıddı kılmıştır. Yine: { وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى وَلا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ } “İyilik ve takva üzerinde yardımlaşın; günah ve düşmanlık üzerinde yardımlaşmayın.” [Mâide 2] buyurarak 'birr'i ismin (günahın) zıddı kılmıştır; bu da onun insanın sevap kazanacağı her şey için genel bir isim olduğuna delalet eder. Onun aslı genişlikten gelir; genişliğinden dolayı denizin zıddı olan karaya da (berr) bu kökten isim verilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الْقَفَّالُ: قَدْ قِيلَ فِي نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَقْوَالٌ، وَالَّذِي عِنْدَنَا أَنَّهُ أَشَارَ إِلَى السُّفَهَاءِ الَّذِينَ طَعَنُوا فِي الْمُسْلِمِينَ وَقَالُوا: مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا مَعَ أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا يَسْتَقْبِلُونَ الْمَغْرِبَ، وَالنَّصَارَى كَانُوا يَسْتَقْبِلُونَ الْمَشْرِقَ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ صِفَةَ الْبِرِّ لَا تَحْصُلُ بِمُجَرَّدِ اسْتِقْبَالِ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ، بَلِ الْبِرُّ لَا يَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ مَجْمُوعِ أُمُورٍ أَحَدُهَا: الْإِيمَانُ بِاللَّهِ وَأَهْلُ الْكِتَابِ أخلوا بذلك، أما اليهود فقولهم:
Beşinci Mesele: Kaffâl şöyle demiştir: Bu ayetin inişi hakkında [çeşitli] sözler söylenmiştir. Bize göre doğru olan; Yahudilerin batıya, Hristiyanların ise doğuya yönelmelerine rağmen, Müslümanları kınayıp: 'Onları bulundukları kıbleden ne çevirdi?' diyen beyinsizlere işaret etmiş olmasıdır. Bunun üzerine Allah Teâlâ: İyilik vasfı sadece doğuya ve batıya yönelmekle elde edilmez; bilakis iyilik ancak bir takım hususların bir araya gelmesiyle elde edilir buyurmuştur. Bunlardan birincisi: Allah'a imandır; Ehl-i Kitap ise bunu ihlal etmiştir. Yahudilere gelince, tecsim
بِالتَّجْسِيمِ وَلِقَوْلِهِمْ: بِأَنَّ عُزَيْرًا ابْنُ اللَّهِ، وَأَمَّا النَّصَارَى، فَقَوْلُهُمْ: الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ، وَلِأَنَّ الْيَهُودَ وَصَفُوا اللَّهَ تَعَالَى بِالْبُخْلِ، عَلَى مَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ: قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨١] وَثَانِيهَا: الْإِيمَانُ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْيَهُودُ أَخَلُّوا بِهَذَا الْإِيمَانِ حيث قالوا: وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى [الْبَقَرَةِ: ١١١] وَقَالُوا: لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً [الْبَقَرَةِ: ٨٠] وَالنَّصَارَى أَنْكَرُوا الْمَعَادَ الْجُسْمَانِيَّ، وَكُلُّ ذَلِكَ تَكْذِيبٌ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَثَالِثُهَا: الْإِيمَانُ بِالْمَلَائِكَةِ، وَالْيَهُودُ أَخَلُّوا ذَلِكَ حَيْثُ أَظْهَرُوا عَدَاوَةَ جِبْرِيلَ ﵇ وَرَابِعُهَا: الْإِيمَانُ بِكُتُبِ اللَّهِ، وَالْيَهُودُ وَالنَّصَارَى قَدْ أَخَلُّوا بِذَلِكَ، لِأَنَّ مَعَ قِيَامِ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ كِتَابُ اللَّهِ رَدُّوهُ وَلَمْ يَقْبَلُوهُ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ [الْبَقَرَةِ: ٨٥] وَخَامِسُهَا: الْإِيمَانُ بِالنَّبِيِّينَ وَالْيَهُودُ أَخَلُّوا بِذَلِكَ حَيْثُ قَتَلُوا الْأَنْبِيَاءَ، عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى: وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ [الْبَقَرَةِ: ٦١] وَحَيْثُ طَعَنُوا فِي نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَسَادِسُهَا: بَذْلُ الْأَمْوَالِ عَلَى وَفْقِ أَمْرِ الله سبحانه واليهود وأخلوا بِذَلِكَ لِأَنَّهُمْ يُلْقُونَ الشُّبُهَاتِ لِطَلَبِ الْمَالِ الْقَلِيلِ كما قال وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا [البقرة: ١٨٧] وَسَابِعُهَا: إِقَامَةُ الصَّلَوَاتِ وَالزَّكَوَاتُ وَالْيَهُودُ كَانُوا يَمْنَعُونَ النَّاسَ مِنْهَا وَثَامِنُهَا: الْوَفَاءُ بِالْعَهْدِ، وَالْيَهُودُ نَقَضُوا العهد حيث قال: أَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ [البقرة:
inançları ve 'Üzeyir Allah'ın oğludur' sözleri sebebiyle [ihlale düşmüşlerdir]. Hristiyanlara gelince, 'Mesih Allah'ın oğludur' sözleri sebebiyle [ihlale düşmüşlerdir]. Ayrıca Yahudiler, Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği: { قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ } “'Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz' dediler.” [Âl-i İmrân 181] kavlinde olduğu gibi Allah Teâlâ'yı cimrilikle vasfetmişlerdir. İkincisi: Ahiret gününe imandır; Yahudiler: { وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى } “'Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir' dediler.” [Bakara 111] ve { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً } “'Ateş bize sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır' dediler.” [Bakara 80] dediklerinde bu imanı ihlal etmişlerdir; Hristiyanlar ise bedensel dirilişi inkar etmişlerdir; bütün bunlar ahiret gününü yalanlamaktır. Üçüncüsü: Meleklere imandır; Yahudiler Cebrail aleyhisselâm'a düşmanlık gösterdiklerinde bunu ihlal etmişlerdir. Dördüncüsü: Allah'ın kitaplarına imandır; Kur'an'ın Allah'ın kitabı olduğuna dair delil bulunmasına rağmen onu reddedip kabul etmedikleri için Yahudiler ve Hristiyanlar bunu ihlal etmişlerdir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ } “Size esir olarak geldiklerinde -onları yurtlarından çıkarmanız size haram kılındığı halde- fidyelerini verip kurtarıyorsunuz. Yoksa siz Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkar mı ediyorsunuz?” [Bakara 85]. Beşincisi: Peygamberlere imandır; Allah Teâlâ'nın: { وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Peygamberleri haksız yere öldürüyorlardı.” [Bakara 61] kavlinde olduğu gibi peygamberleri öldürdüklerinde ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini kınadıklarında Yahudiler bunu ihlal etmişlerdir. Altıncısı: Allah Sübhânehu'nun emrine uygun olarak malları harcamaktır; Yahudiler az bir dünya malını talep etmek için şüpheler attıklarından dolayı bunu ihlal etmişlerdir; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا } “ve onun karşılığında az bir değeri satın aldılar” [Bakara 187]. Yedincisi: Namazların ikame edilmesi ve zekatların verilmesidir; Yahudiler insanları bundan menediyorlardı. Sekizincisi: Ahde vefadır; Yahudiler ahdi bozmuşlardır; nitekim şöyle buyurmuştur: { أَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “Bana verdiğiniz ahdi yerine getirin ki Ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim” [Bakara 40].
٤٠] وهاهنا سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى نَفَى أَنْ يَكُونَ التَّوَجُّهُ إِلَى الْقِبْلَةِ بِرًّا ثُمَّ حَكَمَ بِأَنَّ الْبِرَّ مَجْمُوعُ أُمُورٍ أَحَدُهَا الصَّلَاةُ وَلَا بُدَّ فِيهَا مِنِ اسْتِقْبَالٍ فَيَلْزَمُ التَّنَاقُضُ وَلِأَجْلِ هَذَا السُّؤَالِ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَقْوَالٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ:
Burada şöyle bir soru vardır: Allah Teâlâ kıbleye yönelmenin birr (iyilik) olduğunu nefyetmiş, sonra da birrin biri namaz olan ve içinde mutlaka yönelmenin bulunduğu hususlar bütünü olduğuna hükmetmiştir; bu durumda bir çelişki gerekir. Bu sorudan dolayı müfessirler birkaç görüşe ayrılmışlardır. Birincisi: O'nun
لَيْسَ الْبِرَّ نَفْيٌ لِكَمَالِ الْبِرِّ وَلَيْسَ نَفْيًا لِأَصْلِهِ كَأَنَّهُ قَالَ لَيْسَ الْبِرَّ كُلَّهُ هُوَ هَذَا، الْبِرُّ اسْمٌ لِمَجْمُوعِ الْخِصَالِ الْحَمِيدَةِ وَاسْتِقْبَالُ الْقِبْلَةِ وَاحِدٌ مِنْهَا، فَلَا يَكُونُ ذَلِكَ/ تَمَامَ الْبِرِّ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ هَذَا نَفْيًا لِأَصْلِ كَوْنِهِ بِرًّا، لِأَنَّ اسْتِقْبَالَهُمْ لِلْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ كَانَ خَطَأً فِي وَقْتِ النَّفْيِ حِينَ مَا نَسَخَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ، بَلْ كَانَ ذَلِكَ إثماً وفجوراً
{ لَيْسَ الْبِرَّ } “İyilik değildir” kavlinin birrin kemalini nefyetmek olduğu, aslına yönelik bir nefy olmadığıdır; sanki 'İyiliğin tamamı bu değildir; iyilik övülen hasletler bütününün adıdır ve kıbleye yönelmek de bunlardan sadece biridir, dolayısıyla bu iyiliğin tamamı olmaz' demiştir. İkincisi: Bunun onun iyilik olmasının aslına yönelik bir nefy olmasıdır; çünkü onların doğuya ve batıya yönelmeleri, Allah Teâlâ'nın bunu neshettiği nefy vaktinde bir hataydı; bilakis o bir günah ve haksızlıktı;
لِأَنَّهُ عَمَلٌ بِمَنْسُوخٍ قَدْ نَهَى اللَّهُ عَنْهُ، وَمَا يَكُونُ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ لَا يُعَدُّ فِي الْبِرِّ الثَّالِثُ: أَنَّ اسْتِقْبَالَ الْقِبْلَةِ لَا يَكُونُ بِرًّا إِذَا لَمْ يُقَارِنْهُ مَعْرِفَةُ اللَّهِ، وَإِنَّمَا يَكُونُ بِرًّا إِذَا أُتِيَ بِهِ مَعَ الْإِيمَانِ، وَسَائِرِ الشَّرَائِطِ كَمَا أَنَّ السَّجْدَةَ لَا تَكُونُ مِنْ أَفْعَالِ الْبِرِّ، إِلَّا إِذَا أُتِيَ بِهَا مَعَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، فَأَمَّا إِذَا أُتِيَ بِهَا بِدُونِ هَذَا الشَّرْطِ، فَإِنَّهَا لَا تَكُونُ مِنْ أَفْعَالِ الْبِرِّ،
çünkü Allah'ın nehyettiği mensuh bir şeyle amel etmekti; böyle olan bir şey ise iyilikten sayılmaz. Üçüncüsü: Kıbleye yönelmenin Allah'ı tanıma ile beraber olmadığında iyilik olmayacağıdır; o ancak iman ve diğer şartlarla birlikte yerine getirildiğinde iyilik olur; nitekim secde de ancak Allah'a ve Resûlü'ne iman ile yerine getirildiğinde iyilik fiillerinden olur; bu şart olmaksızın yerine getirildiğinde ise asla iyilik fiillerinden olmaz.
رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا حُوِّلَتِ الْقِبْلَةُ كَثُرَ الْخَوْضُ فِي نَسْخِهَا وَصَارَ كَأَنَّهُ لَا يُرَاعَى بِطَاعَةِ اللَّهِ إِلَّا الِاسْتِقْبَالُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ مَا هَذَا الْخَوْضُ الشَّدِيدُ فِي أَمْرِ الْقِبْلَةِ مَعَ الْإِعْرَاضِ عَنْ كُلِّ أَرْكَانِ الدِّينِ.
Rivayet edildiğine göre kıble çevrildiğinde, onun neshedilmesi hakkında dedikodular çoğaldı ve adeta Allah'a itaatte kıbleye yönelmekten başka hiçbir şeye riayet edilmez oldu. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi; sanki Allah Teâlâ: 'Dinin bütün rükünlerinden yüz çevirip de kıble meselesinde bu derece şiddetli dedikoduya dalmak da nedir?' buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ: وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ فِيهِ حَذْفٌ وَفِي كَيْفِيَّتِهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: وَلَكِنَّ الْبِرَّ بِرُّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ وَهُوَ كَثِيرٌ فِي الْكَلَامِ كَقَوْلِهِ: وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ [الْبَقَرَةِ: ٩٣] أَيْ حُبَّ الْعِجْلِ، وَيَقُولُونَ: الْجُودُ حَاتِمٌ وَالشِّعْرُ زُهَيْرٌ، وَالشَّجَاعَةُ عَنْتَرَةُ، وَهَذَا اخْتِيَارُ الْفَرَّاءِ، وَالزَّجَّاجِ، وَقُطْرُبٍ، قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَمِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ [التَّوْبَةِ: ١٩] ثُمَّ قَالَ كَمَنْ آمَنَ [التَّوْبَةِ: ١٩] وَتَقْدِيرُهُ، أَجَعَلْتُمْ أَهْلَ سِقَايَةِ الْحَاجِّ كَمَنْ آمَنَ، أَوْ أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ كَإِيمَانِ مَنْ آمَنَ لِيَقَعَ التمثيل بين مصدرين أو بين فاعلين، إذا لَا يَقَعُ التَّمْثِيلُ بَيْنَ مَصْدَرٍ وَفَاعِلٍ وَثَانِيهَا: قال أبو عبيدة البر هاهنا بِمَعْنَى الْبَاءِ كَقَوْلِهِ:
Altıncı Mesele: O'nun { وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } “Fakat asıl iyilik, Allah'a iman eden kimsedir/kimsenin [iyiliğidir]” kavlinde bir hazif vardır; bunun keyfiyetinde ise birkaç vecih vardır: Birincisi: [Takdirin] 'Fakat asıl iyilik, Allah'a iman eden kimsenin iyiliğidir' şeklinde olmasıdır; böylece muzâf hazfedilmiştir; bu kelamda pek çoktur; nitekim O'nun: { وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ } “Kalplerine buzağı [sevgisi] içirildi” [Bakara 93] yani buzağının sevgisi kavli böyledir. Yine 'Cömertlik Hâtim'dir, şiir Züheyr'dir, cesaret Antere'dir' derler. Bu; Ferrâ, Zeccâc ve Kutrub'un tercihidir. Ebû Ali şöyle demiştir: Bu ayetin bir benzeri de O'nun: { أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ } “Hacılara su vermeyi ... mi tuttunuz?” [Tevbe 19] kavli, ardından da: { كَمَنْ آمَنَ } “iman eden kimse gibi [mi]” [Tevbe 19] buyurmasıdır; bunun takdiri: 'Hacılara su verenleri iman eden kimse gibi mi tuttunuz?' yahut benzetmenin iki masdar veya iki fail arasında gerçekleşmesi için 'Hacılara su vermeyi iman eden kimsenin imanı gibi mi tuttunuz?' şeklindedir; zira masdar ile fail arasında benzetme vaki olmaz. İkincisi: Ebû Ubeyde buradaki 'el-birr' kelimesinin 'el-bârr' (iyilik eden) manasında olduğunu söylemiştir; nitekim O'nun:
وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى [طه: ١٣٢] أَيْ لِلْمُتَّقِينَ وَمِنْهُ قَوْلُهُ: إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً [الْمُلْكِ: ٣٠] أَيْ غَائِرًا، وَقَالَتِ الْخَنْسَاءُ:
{ وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى } “Güzel akıbet takva sahiplerinindir.” [Tâhâ 132] yani müttakilerindir kavli böyledir. O'nun: { إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً } “Eğer suyunuz çekilip batarsa...” [Mülk 30] yani derinlere çekilmiş olursa kavli de bu kabildendir. Hansâ da şöyle demiştir:
فَإِنَّمَا هِيَ إِقْبَالٌ وَإِدْبَارُ
O ancak bir geliş ve gidiştir
أَيْ مُقْبِلَةٌ وَمُدْبِرَةٌ مَعًا وَثَالِثُهَا: أَنَّ مَعْنَاهُ وَلَكِنَّ ذَا الْبِرِّ فَحُذِفَ كَقَوْلِهِمْ: هم درجات عند الله أي ذووا دَرَجَاتٍ عَنِ الزَّجَّاجِ وَرَابِعُهَا: التَّقْدِيرُ وَلَكِنَّ الْبِرَّ يَحْصُلُ بِالْإِيمَانِ وَكَذَا وَكَذَا عَنِ الْمُفَصَّلِ.
Yani aynı anda hem gelen hem de gidendir. Üçüncüsü: Manasının 'fakat iyilik sahibi kimse' şeklinde olup hazfedilmiş olmasıdır; nitekim Zeccâc'dan rivayetle 'Onlar Allah katında derecelerdir' sözlerinin 'dereceler sahipleridir' manasında olması böyledir. Dördüncüsü: Mufassal'dan nakledildiğine göre takdirin: 'Fakat iyilik imanla ve şöyle şöyle hususlarla hasıl olur' şeklinde olmasıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْوَجْهَ الْأَوَّلَ أَقْرَبُ إِلَى مَقْصُودِ الْكَلَامِ فَيَكُونُ مَعْنَاهُ: وَلَكِنَّ الْبِرَّ الَّذِي هُوَ كُلُّ الْبِرِّ الَّذِي يُؤَدِّي إِلَى الثَّوَابِ الْعَظِيمِ بِرُّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ، وَعَنِ الْمُبَرِّدِ: لَوْ كُنْتُ مِمَّنْ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ بِقِرَاءَتِهِ لَقَرَأْتُ وَلكِنَّ الْبِرَّ بِفَتْحِ الْبَاءِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَلَكِنِ مُخَفَّفَةً الْبِرُّ بِالرَّفْعِ، وَالْبَاقُونَ لكِنَّ مُشَدَّدَةً الْبِرَّ بِالنَّصْبِ.
Bil ki birinci vecih sözün maksadına daha yakındır; bu takdirde manası: 'Fakat büyük sevaba ulaştıran tam iyilik, Allah'a iman eden kimsenin iyiliğidir' şeklinde olur. Müberred'den şöyle nakledilmiştir: 'Eğer Kur'an'ı kendi kıraatiyle okuyan kimselerden olsaydım, bâ harfinin fethasıyla { وَلكِنَّ الْبِرَّ } şeklinde okurdum.' Nâfi ve İbn Âmir 'lâkin' kelimesini şeddesiz (muhaffef) ve 'el-birru' kelimesini ref ile { وَلَكِنِ الْبِرُّ } şeklinde okumuş; diğerleri ise 'lâkinne'yi şeddeli ve 'el-birra'yı nasb ile okumuşlardır.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى اعتبر في تحقق ماهية البر أموراًالأول: الْإِيمَانُ بِأُمُورٍ خَمْسَةٍ أَوَّلُهَا:
Yedinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ iyilik (birr) mahiyetinin gerçekleşmesinde birtakım hususları muteber saymıştır. Birincisi: Beş şeye imandır. Bunların ilki:
الْإِيمَانُ بِاللَّهِ، وَلَنْ يَحْصُلَ الْعِلْمُ بِاللَّهِ إِلَّا عِنْدَ الْعِلْمِ بِذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ وَالْعِلْمِ بِمَا يَجِبُ وَيَجُوزُ وَيَسْتَحِيلُ عَلَيْهِ، وَلَنْ يَحْصُلَ الْعِلْمُ بِهَذِهِ الْأُمُورِ إِلَّا عِنْدَ الْعِلْمِ بِالدَّلَالَةِ الدَّالَّةِ عَلَيْهَا فَيَدْخُلُ فِيهِ الْعِلْمُ بِحُدُوثِ الْعَالَمِ، وَالْعِلْمُ بِالْأُصُولِ الَّتِي عَلَيْهَا يَتَفَرَّعُ حُدُوثُ الْعَالَمِ، وَيَدْخُلُ فِي الْعِلْمِ بِمَا يَجِبُ لَهُ مِنَ الصِّفَاتِ الْعِلْمُ بِوُجُودِهِ وَقِدَمِهِ وَبَقَائِهِ، وَكَوْنِهِ عَالِمًا بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ، قَادِرًا عَلَى كُلِّ الممكنات/ حياً مريداً سمعياً بَصِيرًا مُتَكَلِّمًا، وَيَدْخُلُ فِي الْعِلْمِ بِمَا يَسْتَحِيلُ عَلَيْهِ الْعِلْمُ بِكَوْنِهِ مُنَزَّهًا عَنِ الْحَالِيَّةِ وَالْمَحَلِّيَّةِ وَالتَّحَيُّزِ وَالْعَرَضِيَّةِ، وَيَدْخُلُ فِي الْعِلْمِ بِمَا يَجُوزُ عَلَيْهِ اقْتِدَارُهُ عَلَى الْخَلْقِ وَالْإِيجَادِ وَبَعْثَةِ الرُّسُلِ وَثَانِيهَا: الْإِيمَانُ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ، وَهَذَا الْإِيمَانُ مُفَرَّعٌ عَلَى الْأَوَّلِ، لِأَنَّا مَا لَمْ نَعْلِمْ كَوْنَهُ تَعَالَى عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ وَلَمْ نَعْلَمْ قُدْرَتَهُ عَلَى جَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ لَا يُمْكِنُنَا أَنْ نَعْلَمَ صِحَّةَ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ وَثَالِثُهَا: الْإِيمَانُ بِالْمَلَائِكَةِ وَرَابِعُهَا: الإيمان بالكتب وخامسها: الإيمان بالرسل، وهاهنا سُؤَالَاتٌ:
Allah'a imandır. Allah hakkındaki bilgi ise ancak O'nun zat-ı mahsusunu bilmekle ve O'nun hakkında vacip, caiz ve müstahil olan şeyleri bilmekle hasıl olur. Bu hususlardaki bilgi de ancak bunlara delalet eden delili bilmekle hasıl olur; dolayısıyla bunun içine âlemin sonradan yaratılmış (hâdis) olduğunu bilmek ve âlemin hudûsunun üzerine dayandığı esasları bilmek girer. O'nun hakkında vacip olan sıfatları bilmenin içine; O'nun varlığını, kıdemini, bekâsını, bütün bilinenleri bildiğini, bütün mümkinata güç yetirdiğini, diri, dileyen, işiten, gören ve konuşan olduğunu bilmek girer. O'nun hakkında müstahil olan şeyleri bilmenin içine; O'nun bir şeye hulûl etmekten (hâlliyyet), bir şeye mahal olmaktan (mahalliyyet), yer kaplamaktan (tahayyüz) ve araz olmaktan (araziyyet) münezzeh olduğunu bilmek girer. O'nun hakkında caiz olan şeyleri bilmenin içine de; yaratmaya, var etmeye ve peygamberler göndermeye güç yetirmesini bilmek girer. İkincisi: Ahiret gününe imandır; bu iman birincisine dayanır, çünkü biz Allah Teâlâ'nın bütün bilinenleri bildiğini ve bütün mümkinata güç yetirdiğini bilmedikçe haşr ve neşrin sıhhatini bilmemiz mümkün olmaz. Üçüncüsü: Meleklere imandır. Dördüncüsü: Kitaplara imandır. Beşincisi: Peygamberlere imandır. Burada birtakım sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: إِنَّهُ لَا طَرِيقَ لَنَا إِلَى الْعِلْمِ بِوُجُودِ الْمَلَائِكَةِ وَلَا إِلَى الْعِلْمِ بِصِدْقِ الْكُتُبِ إِلَّا بِوَاسِطَةِ صِدْقِ الرُّسُلِ
Birinci Soru: Meleklerin varlığını bilmeye ve kitapların doğruluğunu bilmeye peygamberlerin doğruluğunun vasıtası olmaksızın bizim için hiçbir yol yoktur.
فَإِذَا كَانَ قَوْلُ الرُّسُلِ كَالْأَصْلِ فِي مَعْرِفَةِ الْمَلَائِكَةِ وَالْكُتُبِ فَلِمَ قَدَّمَ الْمَلَائِكَةَ وَالْكُتُبَ فِي الذكر على الرسل؟
Peygamberlerin sözü melekleri ve kitapları tanımada adeta asıl olduğuna göre, zikirde melekleri ve kitapları peygamberlerden niçin öne almıştır?
الجواب: أن الأمل وَإِنْ كَانَ كَمَا ذَكَرْتُمُوهُ فِي عُقُولِنَا وَأَفْكَارِنَا، إِلَّا أَنَّ تَرْتِيبَ الْوُجُودِ عَلَى الْعَكْسِ مِنْ ذَلِكَ، لِأَنَّ الْمَلَكَ يُوجَدُ أَوَّلًا، ثُمَّ يَحْصُلُ بِوَاسِطَةِ تَبْلِيغِهِ نُزُولُ الْكُتُبِ، ثُمَّ يَصِلُ ذَلِكَ الْكِتَابُ إِلَى الرَّسُولِ، فَالْمُرَاعَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ تَرْتِيبُ الْوُجُودِ الْخَارِجِيِّ، لَا تَرْتِيبُ الِاعْتِبَارِ الذِّهْنِيِّ.
Cevap: Mesele akıllarımızda ve fikirlerimizde zikrettiğiniz gibi olsa da, varlıktaki sıralanış bunun tam tersinedir; çünkü melek ilk önce var olur, sonra onun tebliği vasıtasıyla kitapların indirilmesi hasıl olur, sonra o kitap peygambere ulaşır. Dolayısıyla bu ayette gözetilen; zihni itibarın sıralanışı değil, dış dünyadaki varlığın sıralanışıdır.
السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ خُصَّ الْإِيمَانُ بِهَذِهِ الْأُمُورِ الْخَمْسَةِ؟
İkinci Soru: İman niçin bu beş hususa tahsis edilmiştir?
الْجَوَابُ: لِأَنَّهُ دَخَلَ تَحْتَهَا كُلُّ مَا يلزم أن صدق بِهِ، فَقَدْ دَخَلَ تَحْتَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ: مَعْرِفَتُهُ بِتَوْحِيدِهِ وَعَدْلِهِ وَحِكْمَتِهِ، وَدَخَلَ تَحْتَ الْيَوْمِ الْآخِرِ: الْمَعْرِفَةُ بِمَا يَلْزَمُ مِنْ أَحْكَامِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ وَالْمَعَادِ، إِلَى سَائِرِ مَا يَتَّصِلُ بِذَلِكَ، وَدَخَلَ تَحْتَ الْمَلَائِكَةِ مَا يَتَّصِلُ بِأَدَائِهِمُ الرِّسَالَةَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ لِيُؤَدِّيَهَا إِلَيْنَا إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا يَجِبُ أَنْ يُعْلَمَ مِنْ أَحْوَالِ الْمَلَائِكَةِ، وَدَخَلَ تَحْتَ الْكِتَابِ الْقُرْآنُ، وَجَمِيعُ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى أَنْبِيَائِهِ، وَدَخَلَ تَحْتَ النَّبِيِّينَ الْإِيمَانُ بِنُبُوَّتِهِمْ، وَصِحَّةِ شَرَائِعِهِمْ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ شَيْءٌ مِمَّا يَجِبُ الْإِيمَانُ بِهِ إِلَّا دَخَلَ تَحْتَ هَذِهِ الْآيَةِ، وَتَقْرِيرٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنَّ لِلْمُكَلَّفِ مَبْدَأً وَوَسَطًا وَنِهَايَةً، ومعرفة المبدأ والمنتهي هو المقصود بالذات، هو الْمُرَادُ بِالْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ، وَأَمَّا مَعْرِفَةُ مَصَالِحِ الْوَسَطِ فَلَا تَتِمُّ إِلَّا بِالرِّسَالَةِ وَهِيَ لَا تَتِمُّ إِلَّا بِأُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: الْمَلَائِكَةِ الْآتِينَ بِالْوَحْيِ، وَنَفْسِ ذَلِكَ الْوَحْيِ وَهُوَ الْكِتَابُ، وَالْمُوحَى إليه وهي الرَّسُولُ؟
Cevap: Çünkü tasdik edilmesi gereken her şey bunların altına girmiştir. Allah'a imanın altına; O'nun tevhidi, adaleti ve hikmeti ile bilinmesi girmiştir. Ahiret gününün altına; sevap, ceza ve mead (yeniden diriliş) hükümlerinden gerekenlerin bilinmesi ve bunlara bağlı diğer hususlar girmiştir. Meleklerin altına; bize tebliğ etmesi için vahyi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirmeleri ve meleklerin hallerinden bilinmesi gereken diğer hususlar girmiştir. Kitab'ın altına; Kur'an ve Allah'ın peygamberlerine indirdiği her şey girmiştir. Peygamberlerin altına; onların peygamberliklerine ve şeriatlarının sıhhatine iman girmiştir. Böylece iman edilmesi vacip olan hiçbir şeyin kalmayıp bu ayetin altına girdiği sabit olmuştur. Başka bir açıklama da şudur: Mükellef için bir başlangıç, bir orta ve bir son vardır. Başlangıcı ve sonu bilmek bizzat kastedilen şeydir; o da Allah'a ve ahiret gününe iman ile kastedilendir. Ortadaki maslahatların bilinmesine gelince; bu ancak risalet ile tamam olur; risalet de ancak üç şeyle tamamlanır: Vahyi getiren melekler, o vahyin kendisi olan Kitap ve kendisine vahyolunan peygamber.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: لِمَ قُدِّمَ هَذَا الْإِيمَانُ عَلَى أَفْعَالِ الْجَوَارِحِ، وَهُوَ إِيتَاءُ الْمَالِ، وَالصَّلَاةُ، وَالزَّكَاةُ.
Üçüncü Soru: Bu iman, azaların amelleri olan mal verme, namaz ve zekattan niçin öne geçirilmiştir?
الْجَوَابُ: لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ أَعْمَالَ الْقُلُوبِ أَشْرَفُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ أَعْمَالِ الْجَوَارِحِ، الْأَمْرُ الثَّانِي مِنَ الْأُمُورِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي تَحَقُّقِ مُسَمَّى البر قوله: وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Cevap: Kalp amellerinin Allah katında aza amellerinden daha şerefli olduğuna dikkat çekmek içindir. İyilik isminin gerçekleşmesinde muteber sayılan hususlardan ikincisi O'nun: { وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ } “ona olan sevgisine rağmen malı veren” kavlidir; bunda da [birtakım] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: عَلى حُبِّهِ إِلَى مَاذَا يَرْجِعُ؟ وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ:
Birinci Mesele: O'nun { عَلى حُبِّهِ } “ona olan sevgisine rağmen” kavlindeki zamirin neye döndüğü hususunda ihtilaf etmişler ve bunda birkaç vecih zikretmişlerdir. Birincisi:
وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْمَالِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّ الْمَالِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ:
Çoğunluğun görüşü olup onun mala döndüğüdür; takdiri: 'Mala olan sevgiye rağmen malı verdi' şeklindedir. İbn Abbas ve İbn Mes'ûd şöyle demiştir:
وَهُوَ أَنْ تُؤْتِيَهُ وَأَنْتَ صَحِيحٌ شَحِيحٌ، تَأْمَلُ الْغِنَى، وَتَخْشَى/ الْفَقْرَ، وَلَا تُمْهِلْ حَتَّى إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ قُلْتَ:
Bu; senin sıhhatli ve cimri olduğun, zenginliği umup fakirlikten korktuğun halde [malı] vermendir; can boğaza gelip de:
لِفُلَانٍ كَذَا وَلِفُلَانٍ كَذَا، وَهَذَا التَّأْوِيلُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الصَّدَقَةَ حَالَ الصِّحَّةِ أَفْضَلُ مِنْهَا عِنْدَ الْقُرْبِ مِنَ الْمَوْتِ، وَالْعَقْلُ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَيْضًا مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ عِنْدَ الصِّحَّةِ يَحْصُلُ ظَنُّ الْحَاجَةِ إِلَى الْمَالِ وَعِنْدَ ظَنِّ قُرْبِ الْمَوْتِ يَحْصُلُ ظَنُّ الِاسْتِغْنَاءِ عَنِ الْمَالِ، وَبَذْلُ الشَّيْءِ عِنْدَ الِاحْتِيَاجِ إِلَيْهِ أَدَلُّ عَلَى الطَّاعَةِ مِنْ بَذْلِهِ عِنْدَ الِاسْتِغْنَاءِ عَنْهُ عَلَى مَا قَالَ: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ [آلِ عِمْرَانَ: ٩٢] وَثَانِيهَا: أَنَّ إِعْطَاءَهُ حَالَ الصِّحَّةِ أَدَلُّ عَلَى كَوْنِهِ مُتَيَقِّنًا بِالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ من إعطاءه حَالَ الْمَرَضِ وَالْمَوْتِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ إِعْطَاءَهُ حَالَ الصِّحَّةِ أَشَقُّ، فَيَكُونُ أَكْثَرَ ثَوَابًا قِيَاسًا عَلَى مَا يَبْذُلُهُ الْفَقِيرُ مِنْ جُهْدِ الْمُقِلِّ فَإِنَّهُ يَزِيدُ ثَوَابُهُ عَلَى مَا يَبْذُلُهُ الْغَنِيُّ وَرَابِعُهَا: أَنَّ مَنْ كَانَ مَالُهُ عَلَى شَرَفِ الزَّوَالِ فَوَهَبَهُ مِنْ أَحَدٍ مَعَ الْعِلْمِ بِأَنَّهُ لَوْ لم يهبه منه لَضَاعَ فَإِنَّ هَذِهِ الْهِبَةَ لَا تَكُونُ مُسَاوِيَةً لِمَا إِذَا لَمْ يَكُنْ خَائِفًا مِنْ ضَيَاعِ الْمَالِ ثُمَّ إِنَّهُ وَهَبَهُ مِنْهُ طَائِعًا وَرَاغِبًا فكذا هاهنا وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ مُتَأَيِّدٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ [آلِ عِمْرَانَ: ٩٢] وَقَوْلِهِ: وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ [الْإِنْسَانِ: ٨٠] أَيْ عَلَى حُبِّ الطَّعَامِ،
'Falancaya şu kadar, filancaya bu kadar' deyinceye dek ertelememendir. Bu tevil, sıhhat halindeki sadakanın ölüme yakın andakinden daha faziletli olduğuna delalet eder. Akıl da birkaç vecihten buna delalet eder: Birincisi: Sıhhat anında mala ihtiyaç zannı hasıl olur; ölümün yaklaştığı zannında ise mala ihtiyaç duymama zannı hasıl olur. Bir şeyi ona ihtiyaç varken vermek, ona ihtiyaç kalmadığında vermekten taate daha çok delalet eder; nitekim şöyle buyurmuştur: { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla iyiliğe erişemezsiniz.” [Âl-i İmrân 92]. İkincisi: Sıhhat halinde onu vermek, hastalık ve ölüm halinde vermekten, vaat ve tehdide kesin inanmış olmaya daha çok delalet eder. Üçüncüsü: Sıhhat halinde onu vermek daha meşakkatlidir; dolayısıyla fakirin az imkanla verdiği emeğe kıyasla daha çok sevaplı olur, zira fakirin verdiği az şeyin sevabı zenginin verdiğinden daha fazla olur. Dördüncüsü: Malı yok olma eşiğinde olan kimse, birine bağışlamasa zayi olacağını bilerek bağışlarsa, bu bağış, malın zayi olmasından korkmadığı halde gönüllü ve istekli olarak bağışladığı durumla eşit olmaz; burada da böyledir. Beşincisi: Bu görüş Allah Teâlâ'nın: { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla iyiliğe erişemezsiniz.” [Âl-i İmrân 92] kavli ve { وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ } “Ona duydukları sevgiye rağmen yemeği yedirirler” [İnsân 8] yani yemeğe olan sevgiye rağmen kavli ile desteklenmektedir.
وَعَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «مَثَلُ الَّذِي تصدق عند الموت مثل الذي يهدي بعد ما شبع» .
Ebû'd-Derdâ'dan rivayet edildiğine göre o sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Ölüm anında sadaka verenin misali, doyduktan sonra hediye verenin misali gibidir.”
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الضَّمِيرَ يَرْجِعُ إِلَى الْإِيتَاءِ كَأَنَّهُ قِيلَ: يُعْطِي وَيُحِبُّ الْإِعْطَاءَ رَغْبَةً فِي ثَوَابِ اللَّهِ.
İkinci Görüş: Zamirin vermeye dönmesidir; sanki: 'Allah'ın sevabına rağbet ederek verir ve vermeyi sever' denilmiştir.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ عَلَى اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى، يَعْنِي يُعْطُونَ الْمَالَ عَلَى حُبِّ اللَّهِ أَيْ عَلَى طَلَبِ مَرْضَاتِهِ.
Üçüncü Görüş: Zamirin Allah Teâlâ'nın ismine dönmesidir; yani Allah sevgisi uğruna, O'nun rızasını aramak için malı verirler demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ مِنْ هَذَا الْإِيتَاءِ فَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّهَا الزَّكَاةُ وَهَذَا ضَعِيفٌ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى عَطَفَ الزَّكَاةَ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ وَمِنْ حَقِّ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ أَنْ يَتَغَايَرَا، فَثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ به غير الزكاة، ثم إنه لا يخلوا إِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنَ التَّطَوُّعَاتِ أَوْ مِنَ الْوَاجِبَاتِ، لَا جَائِزٌ أَنْ يَكُونَ مِنَ التَّطَوُّعَاتِ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ: أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ وَقَفَ التَّقْوَى عَلَيْهِ، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ نَدْبًا لَمَا وَقَفَ التَّقْوَى عَلَيْهِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْإِيتَاءَ، وَإِنْ كَانَ غَيْرَ الزَّكَاةِ إِلَّا أَنَّهُ مِنَ الْوَاجِبَاتِ ثُمَّ فِيهِ قَوْلَانِ:
İkinci Mesele: Bu vermekten muradın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk: Bunun zekat olduğunu söylemiştir; bu zayıftır, çünkü Allah Teâlâ: { وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ } “namazı dosdoğru kılan, zekatı veren” kavliyle zekatı onun üzerine atfetmiştir; matuf ile matufun aleyhin birbirinden farklı olması kuraldır. Dolayısıyla bundan muradın zekat dışındaki bir şey olduğu sabit olmuştur. Sonra bu verme ya nafilelerden ya da vaciplerden olmaktan hali değildir. Nafilelerden olması caiz değildir; çünkü Allah Teâlâ ayetin sonunda: { أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ } “İşte doğru olanlar onlardır ve takva sahipleri de ancak onlardır” buyurarak takvayı buna bağlamıştır; şayet bu mendup olsaydı takvayı buna bağlamazdı. Böylece bu vermenin, zekat dışında olsa bile vaciplerden olduğu sabit olmuştur. Sonra bunda iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ دَفْعِ الْحَاجَاتِ الضَّرُورِيَّةِ مِثْلُ إِطْعَامِ الْمُضْطَرِّ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى تَحَقُّقِ هَذَا الْوُجُوبِ النَّصُّ والمعقول، أما النص
Birinci Görüş: Bunun, darda kalmışı doyurmak gibi zaruri ihtiyaçları gidermekten ibaret olduğudur. Bu vücubun gerçekleştiğine delalet eden hususlardan biri nas ve akıldır. Nassa gelince;
فقوله ﵊ «لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ مَنْ بَاتَ شَبْعَانًا وَجَارُهُ طَاوٍ إِلَى جَنْبِهِ»
O aleyhisselâm'ın: “Yanı başındaki komşusu açken tok yatan kimse Allah'a ve ahiret gününe [hakkıyla] iman etmemiştir” sözüdür.