Binûn

Bakara Suresi — 50. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَرُوِيَ عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ: أَنَّ فِي الْمَالِ حَقًّا سِوَى الزَّكَاةِ، ثُمَّ تَلَتْ وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ وَحُكِيَ عَنِ الشَّعْبِيِّ أَنَّهُ سُئِلَ عَمَّنْ لَهُ مَالٌ فَأَدَّى زَكَاتَهُ فَهَلْ عَلَيْهِ شَيْءٌ سِوَاهُ؟ فَقَالَ: نَعَمْ يَصِلُ الْقَرَابَةَ، وَيُعْطِي السَّائِلَ، ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ، وَأَمَّا الْعَقْلُ فَإِنَّهُ لَا خِلَافَ أَنَّهُ إِذَا انْتَهَتِ الْحَاجَةُ إِلَى الضَّرُورَةِ، وَجَبَ عَلَى النَّاسِ أَنْ يُعْطُوهُ مِقْدَارَ دَفْعِ الضَّرُورَةِ/ وَإِنْ لَمْ تَكُنِ الزَّكَاةُ وَاجِبَةً عَلَيْهِمْ، وَلَوِ امْتَنَعُوا مِنَ الْإِعْطَاءِ جَازَ الْأَخْذُ مِنْهُمْ قَهْرًا، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْإِيتَاءَ وَاجِبٌ، وَاحْتَجَّ مَنْ طَعَنَ فِي هَذَا الْقَوْلِ بِمَا

Fâtıma bint Kays'tan rivayet edildiğine göre o: “Malda zekattan başka da bir hak vardır” demiş, sonra { وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ } “Sevmesine rağmen malı veren” [ayetini] okumuştur. Şa'bî'den ise şöyle nakledilmiştir: Kendisine malı olup zekatını veren kimse hakkında, 'Onun üzerinde bundan başka bir şey [vacip] var mıdır?' diye soruldu. O da: 'Evet, akrabayı gözetir ve isteyene verir' dedi, sonra bu ayeti okudu. Akla gelince; ihtiyaç zaruret derecesine ulaştığında, üzerlerine zekat vacip olmasa bile zarureti giderecek miktarı vermelerinin insanlara vacip olduğu hususunda ihtilaf yoktur. Eğer vermekten kaçınırlarsa onlardan zorla alınması caiz olur. Bu da söz konusu vermenin vacip olduğuna delalet eder. Bu görüşü tenkit edenler ise şu delile tutunmuşlardır:

رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ الزَّكَاةَ نَسَخَتْ كُلَّ حَقٍّ.

Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o: “Zekat, [onun dışındaki] her hakkı nesh etmiştir” demiştir.

وَالْجَوَابُ: مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مُعَارَضٌ بِمَا

Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Bu görüş, şu rivayetle çelişmektedir:

رُوِيَ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «فِي الْمَالِ حُقُوقٌ سِوَى الزَّكَاةِ»

O aleyhisselâm'ın şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Malda zekattan başka haklar da vardır.”

وَقَوْلُ الرَّسُولِ أَوْلَى مِنْ قَوْلِ عَلِيٍّ الثَّانِي: أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّهُ إِذَا حَضَرَ الْمُضْطَرُّ فَإِنَّهُ يَجِبُ أَنْ يُدْفَعَ إِلَيْهِ مَا يَدْفَعُ الضَّرَرَ، وَإِنْ كَانَ قَدْ أَدَّى الزَّكَاةَ بِالْكَمَالِ الثَّالِثُ: الْمُرَادُ أَنَّ الزَّكَاةَ نَسَخَتِ الْحُقُوقَ الْمُقَدَّرَةَ، أَمَّا الَّذِي لَا يَكُونُ مُقَدَّرًا فَإِنَّهُ غَيْرُ مَنْسُوخٍ بِدَلِيلِ أَنَّهُ يَلْزَمُ التَّصَدُّقُ عِنْدَ الضَّرُورَةِ، وَيَلْزَمُ النَّفَقَةُ عَلَى الْأَقَارِبِ، وَعَلَى الْمَمْلُوكِ، وَذَلِكَ غَيْرُ مُقَدَّرٍ، فَإِنْ قِيلَ: هَبْ أَنَّهُ صَحَّ هَذَا التَّأْوِيلُ لَكِنْ مَا الْحِكْمَةُ فِي هَذَا التَّرْتِيبِ؟ قُلْنَا فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا:

Resûl'ün sözü ise Ali'nin sözünden daha önceliklidir. İkincisi: Ümmet, darda kalmış biri geldiğinde, zekatını tam olarak vermiş olsa dahi zararı giderecek olanı ona vermenin vacip olduğu hususunda icma etmiştir. Üçüncüsü: [Nesh ile] kastedilen, zekatın miktarı belirlenmiş hakları nesh ettiğidir. Miktarı belirlenmemiş olan haklar ise nesh edilmiş değildir; nitekim zaruret halinde sadaka vermek vaciptir, akrabaların ve kölenin nafakası vaciptir ve bunlar miktarı belirlenmemiş şeylerdir. Şayet: “Bu tevilin doğru olduğunu kabul edelim, fakat bu sıralamadaki hikmet nedir?” denilirse; deriz ki, bunda birkaç vecih vardır. Birincisi:

أَنَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ الْأَوْلَى فَالْأَوْلَى لِأَنَّ الْفَقِيرَ إِذَا كَانَ قَرِيبًا فَهُوَ أَوْلَى بِالصَّدَقَةِ مِنْ غَيْرِهِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يَكُونُ ذَلِكَ جَامِعًا بَيْنَ الصِّلَةِ وَالصَّدَقَةِ، وَلِأَنَّ الْقَرَابَةَ مِنْ أَوْكَدِ الْوُجُوهِ فِي صَرْفِ الْمَالِ إِلَيْهِ وَذَلِكَ يَسْتَحِقُّ بِهِ الْإِرْثَ وَيَحْجُرُ بِسَبَبِهِ عَلَى الْمَالِكِ فِي الْوَصِيَّةِ، حَتَّى لَا يَتَمَكَّنَ مِنَ الْوَصِيَّةِ إِلَّا فِي الثُّلْثِ، وَلِذَلِكَ كَانَتِ الْوَصِيَّةُ لِلْأَقَارِبِ مِنَ الْوَاجِبَاتِ عَلَى مَا قَالَ كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ [آل عمران: ١٨٠] الْآيَةَ، وَإِنْ كَانَتْ تِلْكَ الْوَصِيَّةُ قَدْ صَارَتْ مَنْسُوخَةً إِلَّا عِنْدَ بَعْضِهِمْ، فَلِهَذِهِ الْوُجُوهِ قَدَّمَ ذَا الْقُرْبَى، ثُمَّ أَتْبَعَهُ تَعَالَى بِالْيَتَامَى، لِأَنَّ الصَّغِيرَ الْفَقِيرَ الَّذِي لَا وَالِدَ لَهُ وَلَا كَاسِبَ فَهُوَ مُنْقَطِعُ الْحِيلَةِ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ، ثُمَّ أَتْبَعَهُمْ تَعَالَى بِذِكْرِ الْمَسَاكِينِ لِأَنَّ الْحَاجَةَ قَدْ تَشْتَدُّ بِهِمْ، ثُمَّ ذَكَرَ ابْنَ السَّبِيلِ إِذْ قَدْ تَشْتَدُّ حَاجَتُهُ عِنْدَ اشْتِدَادِ رَغْبَتِهِ إِلَى أَهْلِهِ، ثُمَّ ذَكَرَ السَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ لِأَنَّ حَاجَتَهُمَا دُونَ حَاجَةِ مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ وَثَانِيهَا: أَنَّ مَعْرِفَةَ الْمَرْءِ بِشِدَّةِ حَاجَةِ هَذِهِ الْفِرَقِ تَقْوَى وَتَضْعُفُ، فَرَتَّبَ تَعَالَى ذِكْرَ هَذِهِ الْفِرَقِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لِأَنَّ عِلْمَهُ بِشِدَّةِ حَاجَةِ مَنْ يَقْرُبُ إِلَيْهِ أَقْرَبُ، ثُمَّ بِحَاجَةِ الْأَيْتَامِ، ثُمَّ بِحَاجَةِ

Allah Teâlâ en öncelikli olandan başlayarak sıralamıştır. Çünkü fakir akraba olduğunda, hem sıla-i rahmi hem de sadakayı birleştirmesi bakımından başkalarına kıyasla sadakaya daha layıktır. Ayrıca akrabalık, malın kendisine harcanması hususundaki en kuvvetli gerekçelerdendir; nitekim onunla mirasa müstahak olunur ve bu sebeple mal sahibine vasiyet hususunda kısıtlama getirilir, öyle ki mal sahibi ancak üçte birde vasiyet edebilir. Bundan dolayı { كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ } “Birinize ölüm geldiği zaman size farz kılındı...” [Bakara 180] ayetinde belirtildiği üzere -bazılarına göre bu vasiyet nesh edilmiş olsa da- akrabalara vasiyet vaciplerden kılınmıştır. İşte bu gerekçelerle Allah Teâlâ akrabayı öne almış, ardından yetimleri getirmiştir; çünkü babası ve kazanç sağlayanı olmayan küçük ve fakir kimse her bakımdan çaresizdir. Sonra miskinlerin zikriyle onları takip ettirmiştir; çünkü ihtiyaçları şiddetli olabilir. Sonra yolcuyu zikretmiştir; zira ailesine duyduğu aşırı özlem anında ihtiyacı şiddetlenebilir. Sonra isteyenleri ve köleleri zikretmiştir; çünkü onların ihtiyacı, daha önce zikredilenlerin ihtiyacından daha aşağıdadır. İkincisi: Kişinin bu zümrelerin ihtiyacının şiddetine dair bilgisi kuvvetli ve zayıf olur; bu yüzden Allah Teâlâ bu zümrelerin zikrini bu şekilde tertip etmiştir; çünkü kendisine yakın olanın ihtiyacının şiddetine dair bilgisi daha yakındır, sonra yetimlerin ihtiyacına, sonra da

الْمَسَاكِينِ، ثُمَّ عَلَى هَذَا النَّسَقِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ ذَا الْقُرْبَى مِسْكِينٌ، وَلَهُ صِفَةٌ زَائِدَةٌ تَخُصُّهُ لِأَنَّ شِدَّةَ الْحَاجَةِ فِيهِ تَغُمُّهُ وَتُؤْذِي قَلْبَهُ، وَدَفْعُ الضَّرَرِ عَنِ النَّفْسِ مُقَدَّمٌ عَلَى دَفْعِ الضَّرَرِ عَنِ الْغَيْرِ، فَلِذَلِكَ بَدَأَ اللَّهُ تَعَالَى بِذِي الْقُرْبَى، ثُمَّ بِالْيَتَامَى، وَأَخَّرَ الْمَسَاكِينَ لِأَنَّ الْغَمَّ الْحَاصِلَ بِسَبَبِ عَجْزِ الصِّغَارِ عَنِ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ أَشَدُّ مِنَ الْغَمِّ الْحَاصِلِ بِسَبَبِ عَجْزِ الْكِبَارِ عَنْ تَحْصِيلِهِمَا فَأَمَّا ابْنُ السَّبِيلِ فَقَدْ يَكُونُ غَنِيًّا، وَقَدْ تَشْتَدُّ حَاجَتُهُ فِي الْوَقْتِ، وَالسَّائِلُ قَدْ يَكُونُ غَنِيًّا وَيُظْهِرُ شِدَّةَ الْحَاجَةِ وَأَخَّرَ الْمُكَاتِبَ لِأَنَّ إِزَالَةَ الرِّقِّ لَيْسَتْ فِي مَحَلِّ الْحَاجَةِ الشَّدِيدَةِ.

miskinlerin ihtiyacına ve bu minval üzere devam eder. Üçüncüsü: Akraba da bir miskindir ancak kendisine has fazladan bir vasfı vardır; çünkü onda ihtiyacın şiddetli olması [akrabasını] kederlendirir ve kalbini incitir. Nefisten zararı defetmek ise başkasından zararı defetmekten öncedir. Bu sebeple Allah Teâlâ önce akrabayla, sonra yetimlerle başlamış, miskinleri ise sonraya bırakmıştır; zira küçüklerin yiyecek ve içecekten aciz kalması sebebiyle hasıl olan keder, büyüklerin bunları temin etmekten aciz kalması sebebiyle hasıl olan kederden daha şiddetlidir. Yolcuya gelince, o bazen zengin olabilir ve ihtiyacı sadece o vakitte şiddetlenmiş olabilir. İsteyen kimse de bazen zengin olup ihtiyacını şiddetli gösterebilir. Mükâtebi (özgürlük sözleşmesi yapan köleyi) ise en sona bırakmıştır; çünkü köleliğin giderilmesi şiddetli ihtiyaç derecesinde değildir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بإيتاء الماء مَا

İkinci Görüş: Malı vermekten murat, şu rivayette geçen husustur:

رُوِيَ أَنَّهُ ﵊ عِنْدَ ذِكْرِهِ لِلْإِبِلِ قَالَ: «إِنَّ فِيهَا حَقًّا»

O aleyhisselâm'ın develeri zikrederken şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Şüphesiz onlarda bir hak vardır...”

هُوَ إِطْرَاقُ فَحْلِهَا وَإِعَارَةُ ذَلُولِهَا، وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ الْحَاجَةَ إِلَى إِطْرَاقِ الْفَحْلِ أَمْرٌ لَا يَخْتَصُّ بِهِ ابْنُ السَّبِيلِ وَالسَّائِلُ وَالْمُكَاتِبُ.

O da damızlık erkeğini [çiftleşme için] karşılıksız vermek ve uysal olanını ödünç vermektir. Bu görüş uzaktır; çünkü damızlık erkeğe ihtiyaç duyulması, yolda kalmışa, isteyene ve mükâtebe mahsus bir durum değildir.

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ إِيتَاءَ الْمَالِ إِلَى هَؤُلَاءِ كَانَ وَاجِبًا، ثُمَّ إِنَّهُ صَارَ مَنْسُوخًا بِالزَّكَاةِ، وَهَذَا/ أَيْضًا ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى جَمَعَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بين هذا الإيتاء وبين الزكاة.

Üçüncü Görüş: Bu kimselere mal vermek vacip idi, sonra zekatla nesh edildi. Bu da zayıftır; çünkü Allah Teâlâ bu ayette hem bu vermeyi hem de zekatı bir arada zikretmiştir.

المسألة الثالثة: أَمَّا ذَوُو الْقُرْبَى فَمِنَ النَّاسِ مَنْ حَمَلَ ذَلِكَ عَلَى الْمَذْكُورِ فِي آيَةِ النَّفْلِ وَالْغَنِيمَةِ وَالْأَكْثَرُونَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى ذَوِي الْقُرْبَى لِلْمُعْطِينَ، وَهُوَ الصَّحِيحُ لِأَنَّهُمْ بِهِ أَخَصُّ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تعالى: وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبى [النُّورِ: ٢٢] وَاعْلَمْ أَنَّ ذَوِي الْقُرْبَى هُمُ الَّذِينَ يَقْرُبُونَ مِنْهُ بِوِلَادَةِ الْأَبَوَيْنِ أَوْ بِوِلَادَةِ الْجَدَّيْنِ، فَلَا وَجْهَ لِقَصْرِ ذَلِكَ عَلَى ذَوِي الرَّحِمِ الْمُحَرَّمِ عَلَى مَا حُكِيَ عَنْ قَوْمٍ لِأَنَّ الْمُحَرَّمِيَّةِ حُكْمٌ شَرْعِيٌّ أَمَّا الْقَرَابَةُ فَهِيَ لَفْظَةٌ لُغَوِيَّةٌ مَوْضُوعَةٌ لِلْقَرَابَةِ فِي النَّسَبِ وَإِنْ كَانَ مَنْ يَخْتَصُّ بِذَلِكَ يَتَفَاضَلُ وَيَتَفَاوَتُ فِي الْقُرْبِ وَالْبُعْدِ، أَمَّا الْيَتَامَى فَفِي النَّاسِ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى ذَوِي الْيَتَامَى، قَالَ: لِأَنَّهُ لَا يَحْسُنُ مِنَ الْمُتَصَدِّقِ أَنْ يَدْفَعَ الْمَالَ إِلَى الْيَتِيمِ الَّذِي لَا يُمَيِّزُ وَلَا يَعْرِفُ وُجُوهَ مَنَافِعِهِ، فَإِنَّهُ مَتَى فَعَلَ ذَلِكَ يَكُونُ مُخْطِئًا بَلْ إِذَا كَانَ الْيَتِيمُ مُرَاهِقًا عَارِفًا بِمَوَاقِعِ حَظِّهِ، وَتَكُونُ الصَّدَقَةُ مِنْ بَابِ مَا يُؤَكَلُ وَيُلْبَسُ وَلَا يَخْفَى عَلَى الْيَتِيمِ وَجْهُ الِانْتِفَاعِ بِهِ جَازَ دَفْعُهَا إِلَيْهِ، هَذَا كُلُّهُ عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: الْيَتِيمُ هُوَ الَّذِي لَا أَبَ لَهُ مَعَ الصِّغَرِ، وَعِنْدَ أَصْحَابِنَا هَذَا الِاسْمُ قد يقع على الصغر وَعَلَى الْبَالِغِ وَالْحُجَّةُ فِيهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Üçüncü Mesele: Akrabalara gelince; insanlardan bazıları bunu ganimet ve fey ayetinde zikredilenlere hamletmiştir. Müfessirlerin çoğunluğu ise bunun veren kimselerin akrabaları olduğu görüşündedir ve doğru olan da budur, zira onlar ona daha yakındır. Bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبى } “İçinizden fazilet ve servet sahibi olanlar akrabaya vermekten geri durmasınlar” [Nûr 22] kavlidir. Bil ki akrabalar, anne-babanın doğumuyla yahut dedelerin doğumuyla kişiye yakın olanlardır. Dolayısıyla bir topluluktan nakledildiği üzere bunu sadece aralarında evlenme yasağı bulunan akrabalarla (zî rahim-i mahrem) sınırlandırmanın bir anlamı yoktur; çünkü mahremiyet şer'î bir hükümdür, akrabalık (karâbet) ise nesepten gelen yakınlık için konulmuş lügavî bir lafızdır; gerçi buna dahil olanlar yakınlık ve uzaklık bakımından birbirinden farklılık gösterir. Yetimlere gelince; insanlardan bazıları bunu 'yetim sahipleri'ne hamletmiş ve: 'Çünkü sadaka verenin, temyiz kabiliyeti olmayan ve menfaat yollarını bilmeyen yetime malı teslim etmesi uygun düşmez; bunu yaptığı takdirde hatalı davranmış olur. Bilakis yetim ergenlik çağına yaklaşmış, menfaatini bilecek durumda olduğunda ve sadaka da yenecek veya giyilecek şeylerden olup yetime bunun faydalanma şekli gizli kalmadığında ona verilmesi caiz olur' demiştir. Bütün bunlar, 'Yetim, küçük olmakla birlikte babası olmayandır' diyen kimsenin görüşüne göredir. Bizim ashabımıza göre ise bu isim hem küçüğe hem de bülûğa ermiş kimseye verilebilir. Buna delil Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:

وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ [النِّسَاءِ: ٢٠] وَمَعْلُومٌ أَنَّهُمْ لَا يُؤْتَوْنَ الْمَالَ إِلَّا إِذَا بَلَغُوا، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُسَمَّى:

{ وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ } “Yetimlere mallarını verin” [Nisâ 2]. Malumdur ki onlara malları ancak bülûğa erdiklerinde verilir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de [şöyle] isimlendirilirdi:

يَتِيمَ أَبِي طَالِبٍ بَعْدَ بُلُوغِهِ، فَعَلَى هَذَا إِنْ كَانَ الْيَتِيمُ بَالِغًا دُفِعَ الْمَالُ إِلَيْهِ، وَإِلَّا فَيُدْفَعُ إِلَى وَلِيِّهِ، وَأَمَّا الْمَسَاكِينُ فَفِيهِ خِلَافٌ سَنَذْكُرُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ التَّوْبَةِ وَالَّذِي نَقُولُهُ هُنَا: إِنَّ الْمَسَاكِينَ أَهْلُ الْحَاجَةِ، ثُمَّ هُمْ ضَرْبَانِ مِنْهُمْ مَنْ يَكُفُّ عَنِ السؤال وهو المراد هاهنا، وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْأَلُ وَيَنْبَسِطُ وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَالسَّائِلِينَ وَإِنَّمَا فَرَّقَ تَعَالَى بَيْنَهُمَا مِنْ حَيْثُ يَظْهَرُ عَلَى الْمِسْكِينِ الْمَسْكَنَةُ مِمَّا يَظْهَرُ مِنْ حَالِهِ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ السَّائِلُ لِأَنَّهُ بِمَسْأَلَتِهِ يَعْرِفُ فَقْرَهُ وَحَاجَتَهُ، وَأَمَّا ابْنُ السَّبِيلِ فَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ الْمُسَافِرُ، وَعَنْ قَتَادَةَ أَنَّهُ الضَّيْفُ لِأَنَّهُ إِنَّمَا وَصَلَ إِلَيْكَ مِنَ السَّبِيلِ، وَالْأَوَّلُ أشبه لأن السبيل لِلطَّرِيقِ وَجُعِلَ الْمُسَافِرُ ابْنًا لَهُ لِلُزُومِهِ إِيَّاهُ كَمَا يُقَالُ لِطَيْرِ الْمَاءِ: ابْنُ الْمَاءِ وَيُقَالُ لِلرَّجُلِ الَّذِي أَتَتْ عَلَيْهِ السُّنُونَ: ابْنُ الْأَيَّامِ. وَلِلشُّجْعَانِ: بَنُو الْحَرْبِ. وَلِلنَّاسِ: بَنُو الزَّمَانِ. قَالَ ذُو الرُّمَّةِ:

Bülûğundan sonra da 'Ebû Tâlib'in yetimi' [diye anılırdı]. Buna göre eğer yetim bülûğa ermişse mal ona teslim edilir, aksi takdirde velisine verilir. Miskinlere gelince; bu konuda ihtilaf vardır, inşallah Teâlâ bunu Tevbe Suresi'nde zikredeceğiz. Burada söyleyeceğimiz şudur: Miskinler ihtiyaç sahipleridir. Sonra onlar iki kısımdır: Bir kısmı istemekten kaçınır ki burada kastedilen budur; bir kısmı da ister ve yayılır ki { وَالسَّائِلِينَ } “isteyenler” kavliyle kastedilen de budur. Allah Teâlâ'nın ikisini birbirinden ayırması, miskinde miskinliğin halinden belli olmasından ötürüdür; isteyen ise öyle değildir, çünkü fakirliği ve ihtiyacı istemesiyle bilinir. Yolcuya (ibnü's-sebîl) gelince; Mücâhid'den onun misafir/yolcu olduğu, Katâde'den ise konuk olduğu rivayet edilmiştir, zira o sana ancak yoldan ulaşmıştır. Birincisi daha uygundur; çünkü sebîl (yol) demektir ve yolcu, yoldan ayrılmadığı için onun 'oğlu' (ibn) kılınmıştır; nitekim su kuşuna 'mâ oğlu' (ibnü'l-mâ), üzerinden yıllar geçmiş adama 'günler oğlu' (ibnü'l-eyyâm), cesurlara 'harp oğulları' (benü'l-harb), insanlara da 'zaman oğulları' (benü'z-zamân) denir. Zü'r-Rumme şöyle demiştir:

وَرَدْتُ عِشَاءً وَالثُّرَيَّا كَأَنَّهَا ... عَلَى قمة الرأس ابن ماء ملحق

Akşam vakti vardım; Ülker yıldızı sanki ... başımın tepesinde [uçan], peş peşe gelen bir su kuşu gibiydi.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَالسَّائِلِينَ فَعَنَى بِهِ الطَّالِبِينَ، وَمَنْ جَعَلَ الْآيَةَ فِي غَيْرِ الزَّكَاةِ أَدْخَلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْمُسْلِمَ

{ وَالسَّائِلِينَ } “isteyenler” kavline gelince; bununla talep edenleri kastetmiştir. Ayeti zekat dışındaki şeylere hamleden kimse, bu ayete hem Müslümanı

وَالْكَافِرَ،

hem de kâfiri dahil etmiştir.

رَوَى الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ ﵄ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «لِلسَّائِلِ حق ولو جاء على فرس»

Hasan b. Ali radıyallâhu anhümâ'nın rivayet ettiğine göre o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “İsteyenin, at üzerinde gelse bile bir hakkı vardır.”

وقال تعالى: فِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ [الْمَعَارِجِ: ٢٤، ٢٥] .

Allah Teâlâ da şöyle buyurmuştur: { فِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ } “Mallarında, isteyen ve mahrum olan için belirli bir hak vardır” [Meâric 24-25].

أَمَّا قَوْلُهُ: وَفِي الرِّقابِ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ.

{ وَفِي الرِّقابِ } “ve köleler uğrunda” kavline gelince; bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الرِّقابِ جَمْعُ الرَّقَبَةِ وَهِيَ مُؤَخَّرُ أَصْلِ الْعُنُقِ، وَاشْتِقَاقُهَا مِنَ الْمُرَاقَبَةِ، وَذَلِكَ أَنَّ مَكَانَهَا مِنَ الْبَدَنِ مَكَانُ الرَّقِيبِ الْمُشْرِفِ عَلَى الْقَوْمِ، وَلِهَذَا الْمَعْنَى يُقَالُ: أَعْتَقَ اللَّهُ رَقَبَتَهُ/ وَلَا يُقَالُ أَعْتَقَ اللَّهُ عُنُقَهُ، لِأَنَّهُ لَمَّا سُمِّيَتْ رَقَبَةً كَأَنَّهَا تُرَاقِبُ الْعَذَابَ، وَمِنْ هَذَا يُقَالُ لِلَّتِي لَا يَعِيشُ وَلَدُهَا: رَقُوبٌ، لِأَجْلِ مُرَاعَاتِهَا مَوْتَ وَلَدِهَا.

Birinci Mesele: er-Rikâb (الرِّقَاب), boynun arka kök kısmı olan rakabe (الرَّقَبَة) kelimesinin çoğuludur. Türeyişi ise murâkabe (gözetleme) kökündendir; çünkü onun bedendeki yeri, topluluğu yukarıdan gözetleyen bekçinin yeri gibidir. Bu manadan ötürü: 'Allah onun rakabesini azat etti' denir de 'Allah onun unukunu (boynunu) azat etti' denmez; zira rakabe olarak isimlendirildiğinde sanki azabı gözlüyormuş gibidir. Buradan hareketle, çocuğu yaşamayan kadına da çocuğunun ölümünü gözetlemesinden ötürü 'rakûb' denilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَعْنَى الْآيَةِ: وَيُؤْتِي الْمَالَ فِي عِتْقِ الرِّقَابِ، قَالَ الْقَفَّالُ: وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الرِّقَابِ الْمَذْكُورِينَ فِي آيَةِ الصَّدَقَاتِ، فَقَالَ قَائِلُونَ: إِنَّهُ يَدْخُلُ فِيهِ مَنْ يَشْتَرِيهِ فَيُعْتِقُهُ، وَمَنْ يَكُونُ مُكَاتِبُهَا فَيُعِينُهُ عَلَى أَدَاءِ كِتَابَتِهِ، فَهَؤُلَاءِ أَجَازُوا شِرَاءَ الرِّقَابِ مِنَ الزَّكَاةِ الْمَفْرُوضَةِ، وَقَالَ قَائِلُونَ: لَا يَجُوزُ صَرْفُ الزَّكَاةِ إِلَّا فِي إِعَانَةِ الْمُكَاتِبِينَ، فَمَنْ تَأَوَّلَ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى الزَّكَاةِ الْمَفْرُوضَةِ فَحِينَئِذٍ يَبْقَى فِيهِ ذَلِكَ الِاخْتِلَافُ، وَمَنْ حَمَلَ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى غَيْرِ الزَّكَاةِ أَجَازَ الْأَمْرَيْنِ فِيهَا قَطْعًا، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ حَمَلَ الْآيَةَ عَلَى وَجْهٍ ثَالِثٍ وَهُوَ فِدَاءُ الْأُسَارَى.

İkinci Mesele: Ayetin manası: 've köleleri azat etme yolunda malı verir' demektir. Kaffâl der ki: İnsanlar, sadakalar ayetinde zikredilen köleler (rikâb) hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bir grup: 'Buna, satın alıp azat ettiği kimse ile mükâtebi olup borcunu ödemesine yardım ettiği kimse dahildir' demiş ve böylece farz olan zekattan köle satın almayı caiz görmüşlerdir. Diğer bir grup ise: 'Zekat ancak mükâteblere yardım etmeye sarf edilebilir' demiştir. Dolayısıyla bu ayeti farz olan zekata hamleden kimseye göre o ihtilaf aynen baki kalır. Ayeti zekat dışındaki şeylere hamleden kimse ise her iki durumu da ayette kesin olarak caiz görür. İnsanlardan bazıları da bu ayeti üçüncü bir veche, yani esirlerin fidyelerine hamletmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ تَمَامَ الْكَلَامِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْأَصْنَافِ سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ التَّوْبَةِ فِي تَفْسِيرِ الصَّدَقَاتِ.

Bil ki bu sınıfların tefsirine dair geniş açıklama, inşallah Teâlâ Tevbe Suresi'nde sadakaların tefsiri bahsinde gelecektir.

الْأَمْرُ الثَّالِثُ: مِنَ الْأُمُورِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي تحقق ماهية البر قوله: وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ وَذَلِكَ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ.

Üçüncü Husus: İyiliğin (birr) mahiyetinin gerçekleşmesinde dikkate alınan hususlardan biri de O'nun: { وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ } “Namazı kılan, zekatı veren” kavlidir ki bunun zikri daha önce geçmişti.

الْأَمْرُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Dördüncü Husus: Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا } “ve sözleştikleri zaman sözlerini yerine getirenler” kavlidir. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي رَفْعِ وَالْمُوفُونَ قَوْلَانِ أَحَدُهَا: أَنَّهُ عَطْفٌ عَلَى مَحَلِّ مَنْ آمَنَ تَقْدِيرُهُ لَكِنَّ الْبِرَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُوفُونَ، عَنِ الْفَرَّاءِ وَالْأَخْفَشِ الثَّانِي: رَفْعٌ عَلَى الْمَدْحِ عَلَى أَنْ يَكُونَ خَبَرَ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ:

Birinci Mesele: { وَالْمُوفُونَ } kelimesinin merfu oluşunda iki görüş vardır: Birincisi: Ferrâ ve Ahfeş'ten [nakledildiğine göre], { مَنْ آمَنَ } lafzının mahalline matuf olmasıdır; takdiri: 'Lakin iyilik, iman edenlerin ve ahitlerini yerine getirenlerin [iyiliğidir]' şeklindedir. İkincisi: Mahzuf bir mübtedanın haberi kılınarak medih üzere ref edilmesidir ki takdiri:

وَهُمُ الْمُوفُونَ.

'Onlar ahitlerini yerine getirenlerdir' şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْمُرَادِ بِهَذَا الْعَهْدِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَا أَخَذَهُ اللَّهُ مِنَ الْعُهُودِ عَلَى عِبَادِهِ بِقَوْلِهِمْ، وَعَلَى أَلْسِنَةِ رُسُلِهِ إِلَيْهِمْ بِالْقِيَامِ بِحُدُودِهِ، وَالْعَمَلِ بِطَاعَتِهِ، فَقَبِلَ الْعِبَادُ ذَلِكَ مِنْ حَيْثُ آمَنُوا بِالْأَنْبِيَاءِ وَالْكُتُبِ، وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أَنَّهُمْ نَقَضُوا الْعُهُودَ وَالْمَوَاثِيقَ وَأَمَرَهُمْ بِالْوَفَاءِ بِهَا فَقَالَ: يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٠] فَكَانَ الْمَعْنَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْبِرَّ هُوَ مَا ذُكِرَ مِنَ الْأَعْمَالِ مَعَ الْوَفَاءِ بِعَهْدِ اللَّهِ، لَا كَمَا نَقَضَ أَهْلُ الْكِتَابِ مِيثَاقَ اللَّهِ وَمَا وَفَّوْا بِعُهُودِهِ فَجَحَدُوا أَنْبِيَاءَهُ وَقَتَلُوهُمْ وَكَذَّبُوا بِكِتَابِهِ، وَاعْتَرَضَ الْقَاضِي عَلَى هَذَا الْقَوْلِ وَقَالَ: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ صَرِيحٌ فِي إِضَافَةِ هَذَا الْعَهْدِ إِلَيْهِمْ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِذا عاهَدُوا فَلَا وَجْهَ لِحَمْلِهِ عَلَى مَا سَيَكُونُ لُزُومُهُ ابْتِدَاءً مِنْ قِبَلِهِ تَعَالَى.

İkinci Mesele: Bu ahitten muradın ne olduğu hususunda iki görüş vardır: Birincisi: Muradın, Allah'ın kendi kelamıyla ve elçilerinin diliyle kullarından sınırlarını ikame etmeleri ve taatine göre amel etmeleri hususunda aldığı ahitler olmasıdır; kullar da peygamberlere ve kitaplara iman etmek suretiyle bunu kabul etmişlerdir. Allah Teâlâ Ehl-i Kitap'tan ahitleri ve misakları bozduklarını haber vermiş ve onlara bunlara vefa göstermelerini emrederek şöyle buyurmuştur: { يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın ve ahdime vefa gösterin ki Ben de ahdinize vefa göstereyim” [Bakara 40]. Bu ayetteki mana şöyle olmuştur: İyilik, Ehl-i Kitab'ın Allah'ın misakını bozup ahitlerine vefa göstermemesi, peygamberlerini inkar edip onları öldürmesi ve kitabını yalanlaması gibi değil; Allah'ın ahdine vefa göstermekle birlikte zikredilen amelleri yapmaktır. Kâdî bu görüşe itiraz etmiş ve şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ } kavli, bu ahdin onlara izafe edildiğinde sarihtir. Sonra Allah Teâlâ bunu: { إِذا عاهَدُوا } “ahitleştikleri zaman” kavliyle tekit etmiştir; dolayısıyla bunun, başlangıçta Allah Teâlâ tarafından lüzumlu kılınan şeylere hamledilmesinin bir vechi yoktur.

الْجَوَابُ عَنْهُ: أَنَّهُ تَعَالَى وَإِنْ أَلْزَمَهُمْ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ لَكِنَّهُمْ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ قَبِلُوا ذَلِكَ الْإِلْزَامَ وَالْتَزَمُوهُ، فَصَحَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ إِضَافَةُ الْعَهْدِ إِلَيْهِمْ.

Buna cevap şudur: Allah Teâlâ her ne kadar bu şeyleri onlara lüzumlu kılmış olsa da, onlar kendi nefislerinden bu lüzumu kabul etmiş ve taahhüt altına girmişlerdir; bu bakımdan ahdin onlara izafe edilmesi sahih olmuştur.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنْ يُحْمَلَ ذَلِكَ عَلَى الْأُمُورِ الَّتِي يَلْتَزِمُهَا الْمُكَلَّفُ ابْتِدَاءً مِنْ عِنْدِ نَفْسِهِ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْعَهْدَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ بَيْنَ الْعَبْدِ وَبَيْنَ اللَّهِ، أَوْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ، أَوْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ سَائِرِ النَّاسِ/ أَمَّا الَّذِي بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ فَهُوَ مَا يَلْزَمُهُ بِالنُّذُورِ وَالْأَيْمَانِ، وَأَمَّا الَّذِي بَيْنَهُ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَهُوَ الَّذِي عَاهَدَ الرَّسُولَ عَلَيْهِ عِنْدَ الْبَيْعَةِ مِنَ الْقِيَامِ بِالنُّصْرَةِ وَالْمُظَاهَرَةِ وَالْمُجَاهَدَةِ وَمُوَالَاةِ مَنْ وَالَاهُ وَمُعَادَاةِ مَنْ عَادَاهُ، وَأَمَّا الَّذِي بَيْنَهُ وَبَيْنَ سَائِرِ النَّاسِ فَقَدْ يَكُونُ ذَلِكَ مِنَ الْوَاجِبَاتِ مِثْلُ مَا يَلْزَمُهُ فِي عُقُودِ الْمُعَاوَضَاتِ مِنَ التَّسْلِيمِ وَالتَّسَلُّمِ، وَكَذَا الشَّرَائِطُ الَّتِي يَلْتَزِمُهَا فِي السَّلَمِ وَالرَّهْنِ، وَقَدْ يَكُونُ ذَلِكَ مِنَ الْمَنْدُوبَاتِ مِثْلُ الْوَفَاءِ بِالْمَوَاعِيدِ فِي بَذْلِ الْمَالِ وَالْإِخْلَاصِ فِي الْمُنَاصَرَةِ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا يَتَنَاوَلُ كُلَّ هَذِهِ الْأَقْسَامِ فَلَا مَعْنَى لِقَصْرِ الْآيَةِ عَلَى بَعْضِ هَذِهِ الْأَقْسَامِ دُونَ الْبَعْضِ، وَهَذَا الَّذِي قُلْنَاهُ هُوَ الَّذِي عَبَّرَ عَنْهُ الْمُفَسِّرُونَ فَقَالُوا: هُمُ الَّذِينَ إِذَا وَاعَدُوا أَنْجَزُوا وَإِذَا حَلَفُوا وَنَذَرُوا وفوا، وإذا قالوا صدقوا، وإذا ائتمنوا أَدَّوْا، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ [التَّوْبَةِ: ٧٥] الْآيَةَ.

İkinci Görüş: Bunun, mükellefin başlangıçta kendi nefsinden taahhüt ettiği şeylere hamledilmesidir. Bil ki bu ahit; ya kul ile Allah arasında, ya onunla Resûlullah arasında, yahut onunla diğer insanlar arasında olur. Allah ile arasındaki ahde gelince; bu, adaklar ve yeminlerle kendisine vacip kıldığı şeylerdir. Resûlullah ile arasındaki ahde gelince; bu, biat esnasında yardım etmek, destek olmak, cihad etmek, onun dostuna dost, düşmanına düşman olmak hususunda Resûl'e verdiği ahittir. Diğer insanlarla arasındaki ahde gelince; bu, mübadele akitlerindeki teslim ve tesellüm gibi vaciplerden olabileceği gibi, selem ve rehin akitlerinde taahhüt ettiği şartlar gibi de olabilir. Yine mal bağışında bulunma vaatlerine vefa göstermek ve samimiyetle yardım etmek gibi menduplardan da olabilir. Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا } “ve sözleştikleri zaman sözlerini yerine getirenler” kavli bütün bu kısımları kapsar; dolayısıyla ayeti bu kısımların bazısına hasredip bazısını dışarıda bırakmanın bir anlamı yoktur. Bizim bu söylediğimiz, müfessirlerin ifade ettiği şu husustur: 'Onlar vaat ettiklerinde yerine getiren, yemin edip adakta bulunduklarında vefa gösteren, söylediklerinde doğruyu konuşan ve kendilerine emanet edildiğinde emaneti eda edenlerdir.' Onlardan bazıları ise bunu Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ } “Onlardan kimi de: 'Eğer bize lütfundan verirse...' diye Allah'a ahdetmiştir” [Tevbe 75] ayetine hamletmiştir.

الْأَمْرُ الْخَامِسُ: مِنَ الْأُمُورِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي تَحَقُّقِ مَاهِيَّةِ الْبِرِّ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ [الْبَقَرَةِ: ١٧٧] وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Beşinci Husus: İyiliğin mahiyetinin gerçekleşmesinde dikkate alınan hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın: { وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ } “darlıkta, hastalıkta ve savaşın kızıştığı anda sabredenler” [Bakara 177] kavlidir. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي نَصْبِ الصَّابِرِينَ أَقْوَالٌ الْأَوَّلُ: قَالَ الْكِسَائِيُّ هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى ذَوِي الْقُرْبى كَأَنَّهُ قَالَ: وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالصَّابِرِينَ: قَالَ النَّحْوِيُّونَ: إِنَّ تَقْدِيرَ الْآيَةِ يَصِيرُ هَكَذَا: وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالصَّابِرِينَ، فَعَلَى هَذَا قَوْلُهُ: وَالصَّابِرِينَ مِنْ صِلَةِ مَنْ قَوْلُهُ:

Birinci Mesele: { الصَّابِرِينَ } kelimesinin mansub oluşunda görüşler vardır: Birincisi: Kisâî, bunun { ذَوِي الْقُرْبى } üzerine matuf olduğunu söylemiştir; sanki: 've malı sevgisine rağmen akrabalara ve sabredenlere veren' demiştir. Nahivciler der ki: Ayetin takdiri şöyle olur: 'Fakat iyilik, Allah'a iman eden ve malı sevgisine rağmen akrabalara ve sabredenlere veren [kimsedir].' Buna göre O'nun { وَالصَّابِرِينَ } kavli { مَنْ } kelimesinin sılasından olur; O'nun

وَالْمُوفُونَ مُتَقَدِّمٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَالصَّابِرِينَ فَهُوَ عَطْفٌ عَلَى مَنْ فَحِينَئِذٍ قَدْ عَطَفْتَ عَلَى الْمَوْصُولِ قَبْلَ صِلَتِهِ شَيْئًا، وَهَذَا غَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّ الْمَوْصُولَ مَعَ الصِّلَةِ بِمَنْزِلَةِ اسْمٍ وَاحِدٍ، وَمُحَالٌ أَنْ يُوصَفَ الِاسْمُ أَوْ يُؤَكَّدَ أَوْ يُعْطَفَ عَلَيْهِ إِلَّا بَعْدَ تَمَامِهِ وَانْقِضَائِهِ بِجَمِيعِ أَجْزَائِهِ، أَمَّا إِنْ جَعَلْتَ قَوْلَهُ: وَالْمُوفُونَ رَفْعًا عَلَى الْمَدْحِ، وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّ هَذَا الْفَصْلَ غَيْرُ جَائِزٍ، بَلْ هَذَا أَشْنَعُ لِأَنَّ الْمَدْحَ جُمْلَةٌ فَإِذَا لَمْ يَجُزِ الْفَصْلُ بِالْمُفْرَدِ فَلِأَنْ لَا يَجُوزَ بِالْجُمْلَةِ كَانَ ذَلِكَ أَوْلَى.

{ وَالْمُوفُونَ } kavli { وَالصَّابِرِينَ } kavlinden önce geldiğinden, bu durumda { مَنْ } üzerine matuf olmuş olur. Böylece mevsûle, sılasından önce bir şey atfetmiş olursun ki bu caiz değildir; çünkü mevsûl sılasıyla birlikte tek bir isim mesabesindedir. Bir ismin ise bütün cüzleriyle tamamlanıp sona ermeden önce sıfatlanması, tekit edilmesi veya üzerine atıf yapılması imkansızdır. O'nun { وَالْمُوفُونَ } kavlini medih üzere merfu kılsan bile, bu şekilde araya girmenin (fasl) caiz olmadığını bilmiş oldun; hatta bu daha da çirkindir, çünkü medih bir cümledir; müfred ile fasl caiz olmadığına göre cümle ile faslın caiz olmaması evleviyetle gerekir.

فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ جَازَ الْفَصْلُ بَيْنَ الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ بِالْجُمْلَةِ كَقَوْلِ الْقَائِلِ: إِنَّ زَيْدًا فَافْهَمْ مَا أَقُولُ رَجُلٌ عَالِمٌ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا [الْكَهْفِ: ٣٠] ثُمَّ قَالَ:

Şayet: 'Bir kimsenin: «İnne Zeyden -fe'fhem mâ ekūlu- raculün âlimün (Zeyd -söylediğimi iyi anla- âlim bir adamdır)» sözünde ve Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, Biz güzel amel işleyenlerin ecrini asla zayi etmeyiz” [Kehf 30] kavlinde olduğu gibi, mübteda ile haber arasına cümle ile girilmesi caiz kılınmamış mıdır? Zira sonra:

أُولئِكَ فَفَصَلَ بَيْنَ الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ بِقَوْلِهِ: إِنَّا لَا نُضِيعُ قُلْنَا: الْمَوْصُولُ مَعَ الصِّلَةِ كَالشَّيْءِ الْوَاحِدِ فَالتَّعَلُّقُ الَّذِي بَيْنَهُمَا أَشَدُّ مِنَ التَّعَلُّقِ بَيْنَ الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ، فَلَا يَلْزَمُ مِنْ جوازه الفصل بين المبتدأ والخبر جواز بَيْنَ الْمَوْصُولِ وَالصِّلَةِ.

{ أُولئِكَ } “İşte onlar...” buyurarak mübteda ile haberin arasını { إِنَّا لَا نُضِيعُ } kavliyle ayırmıştır' denilirse; deriz ki: Mevsûl sılasıyla birlikte tek bir şey gibidir, dolayısıyla aralarındaki taalluk mübteda ile haber arasındaki taalluktan daha kuvvetlidir. Mübteda ile haber arasını ayırmanın caiz oluşundan mevsûl ile sılası arasını ayırmanın caiz oluşu gerekmez.

الْقَوْلُ الثَّانِي: قَوْلُ الْفَرَّاءِ: إِنَّهُ نَصْبٌ عَلَى الْمَدْحِ، وَإِنْ كَانَ مِنْ صِفَةِ مَنْ، وَإِنَّمَا رَفَعَ الْمُوفُونَ وَنَصَبَ الصَّابِرِينَ لِطُولِ الْكَلَامِ بِالْمَدْحِ، وَالْعَرَبُ تَنْصِبُ عَلَى الْمَدْحِ وَعَلَى الذَّمِّ إِذَا طَالَ الْكَلَامُ بِالنَّسَقِ فِي صِفَةِ الشَّيْءِ الْوَاحِدِ، وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ:

İkinci Görüş: Ferrâ'nın görüşüdür: { مَنْ } kelimesinin sıfatı olsa bile, medih üzere mansubdur. { الْمُوفُونَ } kelimesini merfu, { الصَّابِرِينَ } kelimesini ise mansub kılması, medih ile sözün uzamasından ötürüdür. Araplar tek bir şeyin sıfatında atıf yoluyla söz uzadığında medih ve zem için nasb ederler. Ferrâ şu beyti inşad etmiştir:

إِلَى الْمَلِكِ الْقَرْمِ وَابْنِ الْهُمَامِ ... وَلَيْثَ الْكَتِيبَةِ فِي الْمُزْدَحِمْ

Ulu hükümdara, yüce önderin oğluna ... ve savaş meydanındaki birliğin arslanına [gittim].

وقالوا فيمن قرأ: حَمَّالَةَ الْحَطَبِ [المسد: ٤] بِنَصْبِ حَمَّالَةَ أَنَّهُ نُصِبَ عَلَى الذَّمِّ، قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ:

{ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ } “odun hamalı olarak” [Mesed 4] ayetini { حَمَّالَةَ } kelimesini nasb ile okuyanlar hakkında da bunun zem üzere mansub olduğunu söylemişlerdir. Ebû Alî el-Fârisî şöyle demiştir:

وَإِذَا ذُكِرَتِ الصِّفَاتُ الْكَثِيرَةُ فِي مَعْرِضِ الْمَدْحِ أَوِ الذَّمِّ فَالْأَحْسَنُ أَنْ تُخَالَفَ بِإِعْرَابِهَا وَلَا تُجْعَلَ كُلُّهَا جَارِيَةً عَلَى مَوْصُوفِهَا، لِأَنَّ هَذَا الْمَوْضِعَ مِنْ مَوَاضِعِ الْإِطْنَابِ فِي الْوَصْفِ وَالْإِبْلَاغِ فِي الْقَوْلِ، فَإِذَا خُولِفَ بِإِعْرَابِ الْأَوْصَافِ كَانَ الْمَقْصُودُ أَكْمَلَ، لِأَنَّ الْكَلَامَ عِنْدَ اخْتِلَافِ الْإِعْرَابِ يَصِيرُ كَأَنَّهُ أَنْوَاعٌ مِنَ الْكَلَامِ وَضُرُوبٌ مِنَ الْبَيَانِ، وَعِنْدَ الِاتِّحَادِ فِي الْإِعْرَابِ يَكُونُ وَجْهًا وَاحِدًا، وَجُمْلَةً وَاحِدَةً. ثُمَّ اخْتَلَفَ الْكُوفِيُّونَ وَالْبَصْرِيُّونَ في أن المدح والذم لم صَارَا عِلَّتَيْنِ لِاخْتِلَافِ الْحَرَكَةِ؟ فَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَصْلُ الْمَدْحِ وَالذَّمِّ مِنْ كَلَامِ السَّامِعِ، وَذَلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا أَخْبَرَ غَيْرَهُ فَقَالَ لَهُ: قَامَ زَيْدٌ فَرُبَّمَا أَثْنَى السَّامِعُ عَلَى زَيْدٍ، وَقَالَ ذَكَرْتَ وَاللَّهِ الظَّرِيفَ، ذَكَرْتَ الْعَاقِلَ، أَيْ هُوَ وَاللَّهِ الظَّرِيفُ هُوَ الْعَاقِلُ، فَأَرَادَ الْمُتَكَلِّمُ أَنْ يَمْدَحَ بِمِثْلِ مَا مَدَحَهُ بِهِ السَّامِعُ، فَجَرَى الْإِعْرَابُ عَلَى ذَلِكَ، وَقَالَ الْخَلِيلُ: الْمَدْحُ وَالذَّمُّ يَنْصِبَانِ عَلَى مَعْنَى أَعْنِي الظَّرِيفَ، وَأَنْكَرَ الْفَرَّاءُ ذَلِكَ لِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ أَعْنِي إِنَّمَا يَقَعُ تَفْسِيرًا لِلِاسْمِ الْمَجْهُولِ، وَالْمَدْحُ يَأْتِي بَعْدَ الْمَعْرُوفِ الثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ صَحَّ مَا قَالَهُ الْخَلِيلُ لَصَحَّ أَنْ يَقُولَ: قَامَ زَيْدٌ أَخَاكَ، عَلَى مَعْنَى: أَعْنِي أَخَاكَ، وَهَذَا مِمَّا لَمْ تَقُلْهُ العرب أصلا.

Medih yahut zem sadedinde birçok sıfat zikredildiğinde en güzeli, onların iraplarının farklılaştırılması ve hepsinin mevsûflarına tabi kılınmamasıdır; çünkü burası vasıfta itnâb (sözü uzatma) ve ifadede beliğ olma yerlerindendir. Vasıfların irabı farklılaştırıldığında maksat daha mükemmel olur; zira kelam irap ihtilafıyla sanki sözün türlü çeşitleri ve beyanın farklı tarzları haline gelir; iraptaki birliktelikte ise tek bir vecih ve tek bir cümle olur. Sonra Kûfeliler ile Basralılar medih ve zemmin niçin hareke değişikliğine illet olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ferrâ demiştir ki: Medih ve zemmin aslı dinleyenin sözündendir. Şöyle ki, bir adam başkasına haber verip 'Zeyd ayağa kalktı' dediğinde, bazen dinleyen Zeyd'i överek 'Vallahi o zarif adamı, o akıllı adamı andın' der; yani 'O vallahi zariftir, o akıllıdır' demek ister. Mütekellim de dinleyenin onu övdüğü gibi övmek istemiş ve irap buna göre cereyan etmiştir. Halîl ise şöyle demiştir: Medih ve zem, 'zarif kimseyi kastediyorum (a'nî ez-zarîfe)' manası takdir edilerek nasb edilir. Ferrâ iki vecihle buna karşı çıkmıştır: Birincisi: 'A'nî' (kastediyorum) ifadesi ancak bilinmeyen (meçhul) ismin tefsiri olarak gelir; medih ise bilinen (maruf) isimden sonra gelir. İkincisi: Halîl'in dediği sahih olsaydı, 'Kardeşini kastediyorum' manasında 'Kāme Zeydün ehâke' demesi caiz olurdu; bu ise Arapların kesinlikle söylemediği bir şeydir.

[المسألة الثانية قوله تعالى في قراءة والموفين، والصابرين] وَاعْلَمْ أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ قَرَأَ وَالْمُوفِينَ ... ، وَالصَّابِرِينَ ومنهم من قرأ وَالْمُوفُونَ، والصابرون [المسألة الثالثة قوله: تعالى في البأساء والضراء] أما قَوْلُهُ: فِي الْبَأْساءِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ الْفَقْرَ، وَهُوَ اسْمٌ مِنَ الْبُؤْسِ وَالضَّرَّاءِ قَالَ: يُرِيدُ بِهِ الْمَرَضَ، وَهُمَا اسْمَانِ عَلَى فَعْلَاءَ وَلَا أَفْعَلَ لَهُمَا، لِأَنَّهُمَا لَيْسَا بِنَعْتَيْنِ وَحِينَ الْبَأْسِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ يُرِيدُ الْقِتَالَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْجِهَادَ، وَمَعْنَى الْبَأْسِ فِي اللُّغَةِ الشِّدَّةُ يُقَالُ: لَا بَأْسَ عَلَيْكَ فِي هَذَا، أَيْ لَا شِدَّةَ بِعَذابٍ بَئِيسٍ [الْأَعْرَافِ: ١٦٥] شَدِيدٍ ثُمَّ تُسَمَّى الْحَرْبُ بَأْسًا لِمَا فِيهَا مِنَ الشِّدَّةِ وَالْعَذَابُ يُسَمَّى بَأْسًا لِشِدَّتِهِ قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا [غَافِرٍ: ٨٤] فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنا [الْأَنْبِيَاءِ: ١٢] فَمَنْ يَنْصُرُنا مِنْ بَأْسِ اللَّهِ [غَافِرٍ: ٢٩] .

[İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın Kelamının «el-Mûfîne» ve «es-Sâbirîne» Kıraati Hakkındadır] Bil ki insanlardan bazıları { وَالْمُوفِينَ } ... { وَالصَّابِرِينَ } şeklinde okumuş, bazıları da { وَالْمُوفُونَ } ve { وَالصَّابِرُونَ } şeklinde okumuştur. [Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın «el-Be'sâi ve'd-Darrâi» Kavli Hakkındadır] O'nun { فِي الْبَأْساءِ } kavline gelince; İbn Abbâs: 'Fakirliği kastediyor' demiştir ki bu, el-bu's (darlık/sefalet) kökünden bir isimdir. { وَالضَّرَّاءِ } kavline ise: 'Bununla hastalığı kastediyor' demiştir. Bunlar fe'lâ (فَعْلَاء) vezninde iki isimdir ve ef'al (أَفْعَل) vezinleri yoktur, çünkü sıfat değillerdir. { وَحِينَ الْبَأْسِ } kavline gelince; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Allah yolunda savaşı ve cihadı kastediyor' demiştir. Lügatte be's (şiddet/zorluk) demektir; nitekim: 'Bunda senin için bir beis yoktur' yani şiddet/zorluk yoktur denir. { بِعَذابٍ بَئِيسٍ } “şiddetli bir azapla” [A'râf 165] yani şiddetli [demektir]. Sonra savaş, içindeki şiddetten ötürü 'be's' olarak adlandırılmış, azap da şiddetinden ötürü 'be's' olarak adlandırılmıştır. Nitekim Allah Teâlâ: { فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا } “Azabımızı gördükleri zaman...” [Mü'min 84], { فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنا } “Azabımızı hissettikleri zaman...” [Enbiyâ 12], { فَمَنْ يَنْصُرُنا مِنْ بَأْسِ اللَّهِ } “Allah'ın azabına karşı bize kim yardım eder?” [Mü'min 29] buyurmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا أَيْ أَهْلُ هَذِهِ الْأَوْصَافِ هُمُ الَّذِينَ صَدَقُوا فِي إِيمَانِهِمْ، وَذَكَرَ الْوَاحِدِيُّ ﵀ فِي آخِرِ هَذِهِ الْآيَةِ مَسْأَلَةً وَهِيَ أَنَّهُ قَالَ هَذِهِ الْوَاوَاتُ فِي الْأَوْصَافِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِلْجَمْعِ، فَمِنْ شَرَائِطِ الْبِرِّ وَتَمَامِ شَرْطِ الْبَارِّ أَنَّ تَجْتَمِعَ فِيهِ هَذِهِ الْأَوْصَافُ، وَمَنْ قَامَ بِهِ وَاحِدٌ مِنْهَا لَمْ يَسْتَحِقَّ الْوَصْفَ بِالْبِرِّ، فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَظُنَّ الْإِنْسَانُ أَنَّ الْمُوفِيَ بِعَهْدِهِ مِنْ جُمْلَةِ مَنْ قَامَ بِالْبِرِّ وَكَذَا الصَّابِرُ فِي الْبَأْسَاءِ بَلْ لَا يَكُونُ قَائِمًا بِالْبِرِّ، إِلَّا عِنْدَ اسْتِجْمَاعِ هَذِهِ الْخِصَالِ، وَلِذَلِكَ قَالَ بَعْضُهُمْ: هَذِهِ الصِّفَةُ خَاصَّةٌ لِلْأَنْبِيَاءِ ﵈، لِأَنَّ غَيْرَهُمْ لَا تَجْتَمِعُ فِيهِ هَذِهِ الْأَوْصَافُ كُلُّهَا، وَقَالَ آخَرُونَ: هَذِهِ عَامَّةٌ فِي جَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ، وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بالله عليه توكلت.

Sonra Allah Teâlâ: { أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا } “İşte doğru olanlar onlardır” buyurmuştur; yani bu vasıfların sahipleri imanlarında sadık olanlardır. Vâhidî rahimehullâh bu ayetin sonunda bir mesele zikrederek şöyle demiştir: Bu ayette vasıflardaki vav'lar cem (birliktelik) içindir; dolayısıyla iyiliğin şartlarından ve iyilik yapan kimsenin şartının tamamlanmasından biri de bu vasıfların onda toplanmasıdır. Kendisinde bunlardan sadece biri bulunan kimse iyilik vasfına müstahak olamaz; dolayısıyla insan, ahdini yerine getirenin yahut darlıkta sabredenin tek başına iyiliği yerine getirenlerden olduğunu sanmamalıdır. Bilakis ancak bu hasletlerin tamamı toplandığında iyiliği ikame etmiş olur. Bu sebeple bazısı: 'Bu vasıf peygamberlere aleyhimüsselâm mahsustur, çünkü onların dışındakilerde bu vasıfların tamamı bir arada bulunmaz' demiş, diğerleri ise: 'Bu bütün müminler hakkında umumidir' demiştir. Başarım ancak Allah iledir, yalnız O'na tevekkül ettim.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٧٨]

[Bakara Suresi (2): Ayet 178]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٧٨)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında kısas size farz kılındı: Hüre hür, köleye köle, kadına kadın. Kim [kâtil], kardeşi [tarafın]dan bir şey bağışlanırsa, artık [tarafların] örfe uyması ve [kâtilin] ona güzellikle [diyet] ödemesi gerekir. Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir. Bundan sonra kim tecavüzde bulunursa, onun için elem dolu bir azap vardır.” (178)

الحكم الرابع

Dördüncü Hüküm

قَبْلَ الشُّرُوعِ فِي التَّفْسِيرِ لَا بُدَّ مِنْ ذِكْرِ سَبَبِ النُّزُولِ وَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ سَبَبَ نُزُولِهِ إِزَالَةُ الْأَحْكَامِ الَّتِي كَانَتْ ثَابِتَةً قَبْلَ مَبْعَثِ مُحَمَّدٍ ﵇، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا يُوجِبُونَ الْقَتْلَ فَقَطْ، وَالنَّصَارَى كَانُوا يُوجِبُونَ الْعَفْوَ فَقَطْ، وَأَمَّا الْعَرَبُ فَتَارَةً كَانُوا يُوجِبُونَ الْقَتْلَ، وَأُخْرَى يُوجِبُونَ الدِّيَةَ لَكِنَّهُمْ كَانُوا يُظْهِرُونَ التَّعَدِّيَ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الْحُكْمَيْنِ، أَمَّا فِي الْقَتْلِ فَلِأَنَّهُ إِذَا وَقَعَ الْقَتْلُ بَيْنَ قَبِيلَتَيْنِ إِحْدَاهُمَا أَشْرَفُ مِنَ الْأُخْرَى، فَالْأَشْرَافُ كَانُوا يَقُولُونَ: لَنَقْتُلَنَّ بِالْعَبْدِ مِنَّا الْحُرَّ مِنْهُمْ، وَبِالْمَرْأَةِ مِنَّا الرَّجُلَ مِنْهُمْ، وَبِالرَّجُلِ مِنَّا الرَّجُلَيْنِ مِنْهُمْ، وَكَانُوا يَجْعَلُونَ جِرَاحَاتِهِمْ ضِعْفَ جِرَاحَاتِ خُصُومِهِمْ، وَرُبَّمَا زَادُوا عَلَى ذَلِكَ عَلَى مَا يُرْوَى أَنَّ وَاحِدًا قَتَلَ إِنْسَانًا مِنَ الْأَشْرَافِ، فَاجْتَمَعَ أَقَارِبُ الْقَاتِلِ عِنْدَ وَالِدِ الْمَقْتُولِ، وَقَالُوا: مَاذَا تُرِيدُ؟ فَقَالَ إِحْدَى ثَلَاثٍ قَالُوا: وَمَا هِيَ؟

Tefsire başlamadan önce nüzul sebebini zikretmek gerekir. Bunda üç vecih vardır: Birincisi: Nüzul sebebinin, Muhammed aleyhisselâm'ın peygamber olarak gönderilmesinden önce sabit olan hükümleri kaldırmak olmasıdır. Şöyle ki; Yahudiler sadece öldürmeyi (kısası) vacip kılıyorlardı, Hristiyanlar ise sadece affı vacip kılıyorlardı. Araplara gelince; bazen öldürmeyi, bazen de diyeti vacip kılıyorlardı; ancak bu iki hükmün her birinde taşkınlık ve haksızlık gösteriyorlardı. Öldürme hususundaki haksızlıklarına gelince; biri diğerinden daha şerefli iki kabile arasında öldürme hadisesi vuku bulduğunda, şerefli olanlar: 'Bizden bir köleye karşılık onlardan hürü, bizden bir kadına karşılık onlardan erkeği, bizden bir erkeğe karşılık da onlardan iki erkeği kesinlikle öldürürüz' derlerdi. Kendi yaralanmalarını hasımlarının yaralanmalarının iki katı sayarlardı ve bazen bunun da üzerine çıkarlardı. Nitekim rivayet edildiğine göre bir kimse şerefli kimselerden birini öldürdü. Kâtilin akrabaları maktulün babasının yanında toplanıp: 'Ne istiyorsun?' dediler. O: 'Üç şeyden birini' dedi. Onlar: 'Nedir onlar?' dediler.

قَالَ: إِمَّا تُحْيُونَ وَلَدِي، أَوْ تملأون دَارِي مِنْ نُجُومِ السَّمَاءِ، أَوْ تَدْفَعُوا إِلَيَّ جُمْلَةَ قَوْمِكُمْ حَتَّى أَقْتُلَهُمْ، ثُمَّ لَا أَرَى أَنِّي أَخَذْتُ عِوَضًا.

Şöyle dedi: 'Ya oğlumu diriltirsiniz, ya evimi gökteki yıldızlarla doldurursunuz, ya da öldüreyim diye kavminizin tamamını bana teslim edersiniz; sonra yine de bir karşılık aldığımı düşünmem.'

وَأَمَّا الظُّلْمُ فِي أَمْرِ الدِّيَةِ فَهُوَ أَنَّهُمْ رُبَّمَا جَعَلُوا دِيَةَ الشَّرِيفِ أَضْعَافَ دِيَةِ الرَّجُلِ الْخَسِيسِ، فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ تَعَالَى مُحَمَّدًا ﷺ أَوْجَبَ رِعَايَةَ الْعَدْلِ وَسَوَّى بَيْنِ عِبَادِهِ فِي حُكْمِ الْقِصَاصِ وَأَنْزَلَ هَذِهِ الْآيَةَ.

Diyet hususundaki zulümlerine gelince; onlar bazen şerefli bir kimsenin diyetini, düşük seviyedeki bir adamın diyetinin kat kat fazlası kılarlardı. Allah Teâlâ Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderince adaletin gözetilmesini vacip kıldı, kısas hükmünde kulları arasında eşitlik sağladı ve bu ayeti indirdi.

وَالرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ: فِي هَذَا الْمَعْنَى وَهُوَ قَوْلُ السُّدِّيِّ: إِنَّ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرَ كَانُوا مَعَ تَدَيُّنِهِمْ بِالْكِتَابِ سَلَكُوا طَرِيقَةَ الْعَرَبِ فِي التَّعَدِّي.

Bu manadaki ikinci rivayet Süddî'nin şu sözüdür: Kurayza ve Nadîr, kitaba bağlı olmalarına rağmen taşkınlıkta Arapların yolunu tutmuşlardı.

وَالرِّوَايَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي وَاقِعَةِ قَتْلِ حَمْزَةَ ﵁.

Üçüncü rivayet: Ayetin Hamza radıyallâhu anh'ın öldürülmesi hadisesi hakkında indiğidir.

وَالرِّوَايَةُ الرَّابِعَةُ: مَا نَقَلَهَا مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ عَنْ بَعْضِ النَّاسِ وَرَوَاهَا عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَعَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ بَيَانُ أَنَّ بَيْنَ الْحُرَّيْنِ وَالْعَبْدَيْنِ وَالذَّكَرَيْنِ وَالْأُنْثَيَيْنِ يَقَعُ الْقِصَاصُ وَيَكْفِي ذَلِكَ فَقَطْ، فَأَمَّا إِذَا كَانَ الْقَاتِلُ لِلْعَبْدِ حُرًّا، أَوْ لِلْحُرِّ عَبْدًا فَإِنَّهُ يَجِبُ مَعَ الْقِصَاصِ التَّرَاجُعُ، وَأَمَّا حُرٌّ قَتَلَ عَبْدًا فَهُوَ قَوَدُهُ، فَإِنْ شَاءَ مَوَالِي الْعَبْدِ أَنْ يَقْتُلُوا الْحُرَّ قَتَلُوهُ بِشَرْطِ أَنْ يُسْقِطُوا ثَمَنَ الْعَبْدِ مِنْ دِيَةِ الْحُرِّ، وَيَرُدُّوا إِلَى أَوْلِيَاءِ الْحُرِّ بقية ديته، وإن قتل عبدا حُرًّا فَهُوَ بِهِ قَوَدٌ، فَإِنْ شَاءَ أَوْلِيَاءُ الْحُرِّ قَتَلُوا الْعَبْدَ وَأَسْقَطُوا قِيمَةَ الْعَبْدِ مِنْ دِيَةِ الْحُرِّ، وَأَدَّوْا بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى أَوْلِيَاءِ الْحُرِّ بَقِيَّةَ دِيَتِهِ، وَإِنْ شَاءُوا أَخَذُوا كُلَّ الدِّيَةِ وَتَرَكُوا قَتْلَ الْعَبْدِ، وَإِنْ قَتَلَ رَجُلٌ امْرَأَةً فَهُوَ بِهَا قَوَدٌ، فَإِنْ شَاءَ أَوْلِيَاءُ الْمَرْأَةِ قَتَلُوهُ وَأَدَّوْا نِصْفَ الدِّيَةِ، وَإِنْ قَتَلَتِ الْمَرْأَةُ رَجُلًا فَهِيَ بِهِ قَوَدٌ، فَإِنْ شَاءَ أَوْلِيَاءُ الرَّجُلِ قَتَلُوهَا وَأَخَذُوا نِصْفَ الدِّيَةِ، وَإِنْ شَاءُوا أُعْطُوا كُلَّ الدِّيَةِ وَتَرَكُوهَا، قَالُوا فَاللَّهُ تَعَالَى أَنْزَلَ هَذِهِ الْآيَةَ لِبَيَانِ أَنَّ الِاكْتِفَاءَ بِالْقِصَاصِ مَشْرُوعٌ بَيْنَ الْحُرَّيْنِ وَالْعَبْدَيْنِ وَالْأُنْثَيَيْنِ وَالذَّكَرَيْنِ فأما عند إخلاف الْجِنْسِ فَالِاكْتِفَاءُ بِالْقِصَاصِ غَيْرُ مَشْرُوعٍ فِيهِ إِذَا عَرَفْنَا سَبَبَ النُّزُولِ فَلْنَرْجِعْ إِلَى التَّفْسِيرِ.

Dördüncü rivayet: Muhammed b. Cerîr et-Taberî'nin bazı insanlardan naklettiği, Ali b. Ebî Tâlib ile Hasan-ı Basrî'den rivayet ettiği şu husustur: Bu ayetten maksat; iki hür, iki köle, iki erkek ve iki kadın arasında kısasın vuku bulacağını ve sadece bunun kafi geleceğini açıklamaktır. Köleyi öldüren hür yahut hürü öldüren köle olduğunda ise kısasla birlikte geri ödeme (terâcu') vacip olur. Bir hür köleyi öldürdüğünde o onun kısasıdır; kölenin efendileri dilerlerse hürü öldürürler, şu şartla ki kölenin kıymetini hürün diyetinden düşerler ve hürün velilerine diyetinin kalanını geri verirler. Eğer köle bir hürü öldürürse o onun yerine kısas olur; hürün velileri dilerlerse köleyi öldürürler ve kölenin kıymetini hürün diyetinden düşerler, bundan sonra [kölenin efendileri] hürün velilerine diyetin kalanını öderler; dilerlerse diyetin tamamını alıp köleyi öldürmekten vazgeçerler. Bir erkek bir kadını öldürürse o kadına karşılık kısas olur; kadının velileri dilerlerse adamı öldürürler ve diyetin yarısını öderler. Eğer bir kadın bir erkeği öldürürse o erkeğe karşılık kısas olur; erkeğin velileri dilerlerse kadını öldürüp diyetin yarısını alırlar, dilerlerse tam diyeti alıp onu serbest bırakırlar. Dediler ki: Allah Teâlâ bu ayeti, iki hür, iki köle, iki kadın ve iki erkek arasında kısasla yetinmenin meşru olduğunu açıklamak için indirmiştir; cinsin farklı olması durumunda ise kısasla yetinmek meşru değildir. Nüzul sebebini öğrendiğimize göre tefsire geri dönelim.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: كُتِبَ عَلَيْكُمُ فَمَعْنَاهُ: فُرِضَ عَلَيْكُمْ فَهَذِهِ اللَّفْظَةُ تَقْتَضِي الْوُجُوبَ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Allah Teâlâ'nın { كُتِبَ عَلَيْكُمُ } sözüne gelince, bunun manası: "Size farz kılındı" demektir. Bu lafız iki yönden vücup (farziyet) ifade eder:

أَحَدُهُمَا: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: كُتِبَ يُفِيدُ الْوُجُوبَ فِي عُرْفِ الشَّرْعِ قَالَ تَعَالَى: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ وَقَالَ:

Birincisi: Allah Teâlâ'nın { كُتِبَ } buyruğu şeriat örfünde vücub ifade eder. Nitekim Allah Teâlâ: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } “Oruç üzerinize farz kılındı” buyurmuş ve şöyle demiştir:

كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ [الْبَقَرَةِ: ١٨٠] وَقَدْ كَانَتِ الْوَصِيَّةُ وَاجِبَةً وَمِنْهُ الصَّلَوَاتُ الْمَكْتُوبَاتُ أَيِ الْمُفْرَدَاتُ،

{ كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ } [Bakara 180] “Birinize ölüm geldiğinde, eğer bir hayır (mal) bırakacaksa vasiyet etmek size farz kılındı”. Nitekim vasiyet [önceden] farz idi. "Mektûbât namazlar" yani farz kılınmış namazlar ifadesi de bu köktendir.

وَقَالَ ﵇: «ثَلَاثٌ كُتِبْنَ عَلَيَّ وَلَمْ تُكْتَبْ عَلَيْكُمْ»

Nebi aleyhisselâm da: «ثَلَاثٌ كُتِبْنَ عَلَيَّ وَلَمْ تُكْتَبْ عَلَيْكُمْ» “Üç şey bana farz kılındı, size farz kılınmadı” buyurmuştur.

وَالثَّانِي: لَفْظَةُ عَلَيْكُمُ مُشْعِرَةٌ بِالْوُجُوبِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ [آلِ عِمْرَانَ: ٩٧] وَأَمَّا الْقِصَاصُ

İkincisi: { عَلَيْكُمُ } lafzı, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } [Âl-i İmrân 97] “O Beyt'i haccetmek insanlar üzerinde Allah'ın bir hakkıdır” buyruğunda olduğu gibi vücup hissettirir. Kısasa gelince;

فَهُوَ أَنْ يَفْعَلَ بِالْإِنْسَانِ مِثْلَ مَا فَعَلَ، مِنْ قَوْلِكَ: اقْتَصَّ فُلَانٌ أَثَرَ فُلَانٍ إِذَا فَعَلَ مِثْلَ فِعْلِهِ، قَالَ تَعَالَى فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً [الْكَهْفِ: ٦٤] وَقَالَ تَعَالَى: وَقالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ [الْقَصَصِ: ١١] أَيِ اتْبِعِي أَثَرَهُ، وَسُمِّيَتِ الْقِصَّةُ قصة لأن بالحكاية تساوي المحكي، وسمي القصص لِأَنَّهُ يَذْكُرُ مِثْلَ أَخْبَارِ النَّاسِ، وَيُسَمَّى الْمِقَصُّ مِقَصًّا لِتَعَادُلِ جَانِبَيْهِ.

O, insana yaptığının mislinin yapılmasıdır. Bu, bir kimse bir başkasının yaptığının aynısını yaptığında kullanılan Arapçadaki "فُلاَنٌ اقْتَصَّ أَثَرَ فُلاَنٍ" (Falan falanın izini sürdü/aynısını yaptı) sözünden gelir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً } [Kehf 64] “Kendi izlerini takip ederek gerisin geri döndüler” ve { وَقالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ } [Kasas 11] “[Musa'nın annesi] kız kardeşine: 'Onun izini takip et' dedi” buyurmuştur. Hikayeye (kıssa), anlatılanın aktarılan ile denk olmasından ötürü bu isim verilmiştir. Kıssalara (kassas), insanların geçmiş haberlerinin benzerini andığı için bu ad verilmiştir. Makasa (mıkas) da iki tarafının birbirine denk ve eşit olmasından dolayı bu ad verilmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فِي الْقَتْلى أَيْ بِسَبَبِ قَتْلِ الْقَتْلَى، لِأَنَّ كَلِمَةَ «فِي» قَدْ تُسْتَعْمَلُ لِلسَّبَبِيَّةِ

Allah Teâlâ'nın { فِي الْقَتْلى } buyruğuna gelince, yani "öldürülenler sebebiyle" demektir; çünkü { فِي } edatı bazen sebep bildirmek için kullanılır.

كَقَوْلِهِ ﵇: «فِي النَّفْسِ الْمُؤْمِنَةِ مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ»

Nitekim Nebi aleyhisselâm'ın: «فِي النَّفْسِ الْمُؤْمِنَةِ مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ» “Mümin bir can[ın öldürülmesi] sebebiyle yüz deve [diyet] vardır” hadisinde olduğu gibidir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَصَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا وَجَبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ بِسَبَبِ قَتْلِ الْقَتْلَى، فَدَلَّ ظَاهِرُ الْآيَةِ عَلَى وُجُوبِ الْقِصَاصِ عَلَى جَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ بِسَبَبِ قَتْلِ جَمِيعِ الْقَتْلَى، إِلَّا أَنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ غَيْرَ الْقَاتِلِ خَارِجٌ مِنْ هَذَا الْعُمُومِ وَأَمَّا الْقَاتِلُ فَقَدْ دَخَلَهُ التَّخْصِيصُ أَيْضًا فِي صُوَرٍ كَثِيرَةٍ، وَهِيَ إِذَا قَتَلَ الْوَالِدُ وَلَدَهُ، وَالسَّيِّدُ عَبْدَهُ وَفِيمَا إِذَا قَتَلَ الْمُسْلِمُ حَرْبِيًّا أَوْ مُعَاهَدًا، وَفِيمَا إذا قتل مسلم خَطَأً إِلَّا أَنَّ الْعَامَّ الَّذِي دَخَلَهُ التَّخْصِيصُ/ يَبْقَى حُجَّةً فِيمَا عَدَاهُ.

Bunu bildiğinde ayetin takdiri şöyle olur: "Ey iman edenler! Öldürülenler sebebiyle üzerinize kısas farz kılındı." Dolayısıyla ayetin zahiri, öldürülenlerin tümü sebebiyle bütün müminlerin üzerine kısasın vacip olduğuna delalet eder. Ancak [âlimler], katil dışındakilerin bu umumdan hariç tutulduğu hususunda icma etmişlerdir. Katil konusunda ise pek çok surette yine tahsis vuku bulmuştur; bunlar: babanın çocuğunu, efendinin kölesini öldürmesi durumu, Müslümanın harbîyi veya zimmî/muâhed olanı öldürmesi durumu ve Müslümanın hataen öldürmesi durumudur. Ne var ki tahsis girmiş olan umum ifade, tahsis dışında kalan yerlerde delil olmaya devam eder.

فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُكُمْ هَذِهِ الْآيَةُ تَقْتَضِي وُجُوبَ الْقِصَاصِ فِيهِ إِشْكَالَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقِصَاصَ لَوْ وَجَبَ لَوَجَبَ إِمَّا عَلَى الْقَاتِلِ، أَوْ عَلَى وَلِيِّ الدَّمِ، أَوْ عَلَى ثَالِثٍ، وَالْأَقْسَامُ الثَّلَاثَةُ بَاطِلَةٌ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَى الْقَاتِلِ لِأَنَّ الْقَاتِلَ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَقْتُلَ نَفْسَهُ، بَلْ يَحْرُمُ عَلَيْهِ ذَلِكَ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ غَيْرُ وَاجِبٍ عَلَى وَلِيِّ الدَّمِ لِأَنَّ وَلِيَّ الدَّمِ مُخَيَّرٌ فِي الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ، بَلْ هُوَ مَنْدُوبٌ إِلَى التَّرْكِ بِقَوْلِهِ: وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [الْبَقَرَةِ: ٢٣٧] وَالثَّالِثُ أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّهُ يَكُونُ أَجْنَبِيًّا عَنْ ذَلِكَ الْقَتْلِ وَالْأَجْنَبِيُّ عَنِ الشَّيْءِ لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِهِ.

Eğer denilirse ki: "Bu ayetin kısasın vücubunu gerektirdiğine dair sözünüzde iki müşkil/itiraz vardır. Birincisi: Kısas vacip olsaydı ya katile ya maktulün velisine ya da üçüncü bir şahsa vacip olurdu; oysa bu üç kısım da batıldır. Katil üzerine vacip olmadığını söyledik; çünkü katilin kendi kendini öldürmesi vacip değildir, bilakis bu ona haramdır. Kan velisine vacip olmadığını söyledik; çünkü kan velisi kısası uygulamak ile terk etmek arasında muhayyerdir, bilakis { وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } [Bakara 237] “Affetmeniz takvaya daha yakındır” ayeti gereğince terk etmesi menduptur. Üçüncüsü de batıldır; çünkü o kişi bu öldürme hadisesine yabancıdır ve bir şeye yabancı olanın onunla bir bağı bulunmaz.

السُّؤَالُ الثَّانِي: إِذَا بَيَّنَّا أَنَّ الْقِصَاصَ عِبَارَةٌ عَنِ التَّسْوِيَةِ فَكَانَ مَفْهُومُ الْآيَةِ إِيجَابَ التَّسْوِيَةِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا تَكُونُ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى إِيجَابِ الْقَتْلِ الْبَتَّةَ، بَلْ أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ رِعَايَةِ التَّسْوِيَةِ فِي الْقَتْلِ الَّذِي يَكُونُ مَشْرُوعًا وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَسْقُطُ دلالة على كون القتل مشرعا بِسَبَبِ الْقَتْلِ.

İkinci itiraz: Kısasın eşitlikten ibaret olduğunu açıkladığımıza göre ayetin mefhumu eşitliğin vacip kılınması olur. Bu takdire göre ayet kesinlikle öldürmenin vacip oluşuna delalet etmez; bilakis bu hususta varılacak en ileri nokta, ayetin meşru olan öldürme fiilinde eşitliğin gözetilmesinin vücubuna delalet etmesidir. Bu takdire göre ise cinayet sebebiyle öldürmenin bizzat meşru kılındığına dair delalet düşer."

وَالْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ: مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ إِيجَابُ إِقَامَةِ الْقِصَاصِ عَلَى الْإِمَامِ أَوْ مَنْ يَجْرِي مَجْرَاهُ، لِأَنَّهُ مَتَى حَصَلَتْ شَرَائِطُ وُجُوبِ الْقَوَدِ فَإِنَّهُ لَا يَحِلُّ لِلْإِمَامِ أَنْ يَتْرُكَ الْقَوَدَ لِأَنَّهُ مِنْ جُمْلَةِ الْمُؤْمِنِينَ، وَالتَّقْدِيرُ: يَا أَيُّهَا الْأَئِمَّةُ كُتِبَ عَلَيْكُمُ اسْتِيفَاءُ الْقِصَاصِ إِنْ أَرَادَ وَلِيُّ الدَّمِ اسْتِيفَاءَهُ وَالثَّانِي: أَنَّهُ خِطَابٌ مَعَ الْقَاتِلِ وَالتَّقْدِيرُ: يَا أَيُّهَا الْقَاتِلُونَ كُتِبَ عَلَيْكُمْ تَسْلِيمُ النَّفْسِ عِنْدَ مُطَالَبَةِ الْوَلِيِّ بِالْقِصَاصِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَاتِلَ ليس له أن يمتنع هاهنا وَلَيْسَ لَهُ أَنْ يُنْكِرَ، بَلْ لِلزَّانِي وَالسَّارِقِ الْهَرَبُ مِنَ الْحَدِّ وَلَهُمَا أَيْضًا أَنْ يَسْتَتِرَا بِسِتْرِ اللَّهِ وَلَا يُقِرَّا، وَالْفَرْقُ أَنَّ ذَلِكَ حَقُّ الْآدَمِيِّ.

Birinci itirazın cevabı iki yöndendir: Birincisi: Maksat, kısasın yerine getirilmesinin imama veya onun yerine geçen kimseye vacip kılınmasıdır. Çünkü kısasın vücup şartları gerçekleştiğinde imamın kısası terk etmesi helal olmaz; zira o da müminlerin kapsamındadır. Ayetin takdiri şöyledir: "Ey imamlar/yöneticiler! Şayet kan velisi kısas talep ederse onu uygulamak size farz kılındı." İkincisi: Bu hitap katile yöneliktir ve takdiri şöyledir: "Ey katiller! Veli kısas talep ettiğinde kendinizi teslim etmeniz size farz kılındı." Çünkü katilin bu durumda kaçınma hakkı ve [cinayeti] inkâr etme hakkı yoktur. Oysa zina eden ve hırsızlık yapan kimsenin hadden kaçma hakkı vardır; yine onların Allah'ın örtüsüyle örtünüp itiraf etmeme hakkı da vardır. Aralarındaki fark şudur ki bu [kısas] bir kul hakkıdır.

وَأَمَّا الْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الثَّانِي: فَهُوَ أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَقْتَضِي إِيجَابَ التَّسْوِيَةِ فِي الْقَتْلِ وَالتَّسْوِيَةُ فِي الْقَتْلِ صِفَةُ الْقَتْلِ وَإِيجَابُ الصِّفَةِ يَقْتَضِي إِيجَابَ الذَّاتِ، فَكَانَتِ الْآيَةُ مُفِيدَةً لِإِيجَابِ الْقَتْلِ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَيَتَفَرَّعُ عَلَى مَا ذَكَرْنَا مَسَائِلُ:

İkinci itirazın cevabına gelince: Ayetin zahiri öldürmede eşitliğin vacip kılınmasını gerektirir; öldürmede eşitlik ise öldürme fiilinin bir sıfatıdır. Sıfatın vacip kılınması ise zatın vacip kılınmasını gerektirir. Dolayısıyla ayet bu açıdan öldürmenin vacip olduğunu ifade etmektedir. Zikrettiğimiz bu hususlardan birtakım meseleler doğmaktadır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ إِلَى مُوجِبِ الْعَمْدِ هُوَ الْقِصَاصُ، وَذَهَبُ الشَّافِعِيُّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ إِلَى أَنَّ مُوجِبَ الْعَمْدِ إِمَّا الْقِصَاصُ وَإِمَّا الدِّيَةُ، وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهَا فِي غَايَةِ الضَّعْفِ، لِأَنَّهُ سَوَاءٌ كَانَ الْمُخَاطَبُ بِهَذَا الْخِطَابِ هُوَ الْإِمَامَ أَوْ وَلِيَّ الدَّمِ فَهُوَ بِالِاتِّفَاقِ مَشْرُوطٌ بِمَا إِذَا كَانَ وَلِيُّ الدَّمِ يُرِيدُ الْقَتْلَ

Birinci Mesele: Ebû Hanîfe kasten adam öldürmenin asıl gereğinin (mûceb) kısas olduğu görüşüne gitmiştir. Şâfiî ise iki görüşünden birinde kasten öldürmenin gereğinin ya kısas ya da diyet olduğu görüşünü benimsemiştir. Ebû Hanîfe bu ayeti delil getirmiştir. Ancak bu ayetle istidlalde bulunma yönü son derece zayıftır; zira bu hitapla muhatap olan ister imam ister kan velisi olsun, ittifakla bu durum kan velisinin bizzat öldürmeyi istemesi şartına bağlıdır.

عَلَى التَّعْيِينِ، وَعِنْدَنَا أَنَّهُ مَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ الْقِصَاصُ مُتَعَيِّنًا، إِنَّمَا النِّزَاعُ فِي أَنَّ وَلِيَّ الدَّمِ هَلْ يَتَمَكَّنُ مِنَ الْعُدُولِ إِلَى الدِّيَةِ وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ إِذَا أَرَادَ الدِّيَةَ لَيْسَ لَهُ ذَلِكَ.

Bize göre de durum böyle olduğunda kısas muayyen hale gelir. İhtilaf yalnızca kan velisinin diyete dönmeye yetkili olup olmadığı hususundadır ve ayette, [kan velisi] diyeti istediğinde buna hakkı olmadığına dair bir delalet yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ الْمُمَاثَلَةِ الَّتِي دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى إِيجَابِهَا فَقَالَ الشَّافِعِيُّ: يُرَاعَى جِهَةُ الْقَتْلِ الْأَوَّلِ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ قَتَلَهُ بِقَطْعِ الْيَدِ قُطِعَتْ يَدُ الْقَاتِلِ فَإِنْ مَاتَ مِنْهُ فِي تِلْكَ الْمَرَّةِ وَإِلَّا/ حُزَّتْ رَقَبَتُهُ، وَكَذَلِكَ لَوْ أُحْرِقَ الْأَوَّلُ بِالنَّارِ أُحْرِقَ الثَّانِي، فَإِنْ مَاتَ فِي تِلْكَ الْمَرَّةِ وَإِلَّا حُزَّتْ رَقَبَتُهُ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: الْمُرَادُ بِالْمَثَلِ تَنَاوُلُ النَّفْسِ بِأَرْجَى مَا يُمْكِنُ فَعَلَى هَذَا لَا اقْتِصَاصَ إِلَّا بِالسَّيْفِ بِحَزِّ الرَّقَبَةِ، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْجَبَ التَّسْوِيَةَ بَيْنَ الْفِعْلَيْنِ وَذَلِكَ يَقْتَضِي حُصُولَ التَّسْوِيَةِ مِنْ جَمِيعِ الْوُجُوهِ الْمُمْكِنَةِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ كُتِبَتِ التَّسْوِيَةُ فِي الْقَتْلَى إِلَّا فِي كَيْفِيَّةِ الْقَتْلِ، وَالِاسْتِثْنَاءُ يُخْرِجُ مِنَ الْكَلَامِ مَا لَوْلَاهُ لَدَخَلَ، فَدَخَلَ هَذَا عَلَى أَنَّ كَيْفِيَّةَ الْقَتْلِ دَاخِلَةٌ تَحْتَ النَّصِّ وَثَانِيهَا: أَنَّا لَوْ لَمْ نَحْكُمْ بِدَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى التَّسْوِيَةِ فِي كُلِّ الْأُمُورِ لَصَارَتِ الْآيَةُ مُجْمَلَةً وَلَوْ حَكَمْنَا فِيهَا بِالْعُمُومِ كَانَتِ الْآيَةُ مُفِيدَةً، لَكِنَّهَا بِمَا صَارَتْ مَخْصُوصَةً فِي بَعْضِ الصُّوَرِ وَالتَّخْصِيصُ أَهْوَنُ مِنَ الْإِجْمَالِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْآيَةَ لَوْ لَمْ تُفِدْ إِلَّا الْإِيجَابَ لِلتَّسْوِيَةِ فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ فَلَا شَيْئَيْنِ إِلَّا وَهُمَا مُتَسَاوِيَانِ فِي بَعْضِ الْأُمُورِ، فَحِينَئِذٍ لَا يُسْتَفَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ شَيْءٌ الْبَتَّةَ، وَهَذَا الْوَجْهُ قَرِيبٌ مِنَ الثاني فثبت أن هذه الآية تفيد وجوب التَّسْوِيَةِ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ ثُمَّ تَأَكَّدَ هَذَا النَّصُّ بِسَائِرِ النُّصُوصِ الْمُقْتَضِيَةِ لِوُجُوبِ الْمُمَاثَلَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشُّورَى: ٤٠] فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٩٤] مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها [غَافِرٍ: ٤٠] ثُمَّ تَأَكَّدَتْ هَذِهِ النُّصُوصُ الْمُتَوَاتِرَةُ

İkinci Mesele: Bu ayetin vacip kılındığına delalet ettiği misliyetin/denkliğin keyfiyeti hakkında ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî şöyle demiştir: İlk öldürmenin şekli dikkate alınır; şayet ilk öldüren kimse onu elini keserek öldürmüşse katilin de eli kesilir; eğer o esnada ölürse [ne âlâ], ölmezse boynu vurulur. Aynı şekilde ilk öldüren kişi ateşte yakarak öldürmüşse katil de yakılır; o esnada ölürse [ne âlâ], ölmezse boynu vurulur. Ebû Hanîfe rahimehullâh ise şöyle demiştir: Denklikten maksat, canı en çabuk/en kolay yoldan almaktır; buna göre kılıçla boynu vurmaktan başka kısas olmaz. Şâfiî rahimehullâh'ın delili şudur: Allah Teâlâ iki fiil arasında eşitliği vacip kılmıştır; bu da mümkün olan her yönden eşitliğin gerçekleşmesini gerektirir. Buna şu yönler delalet eder: Birincisi: "Öldürme şekli hariç olmak üzere maktuller hakkında eşitlik farz kılındı" denilmesi caizdir; istisna ise kendisi olmasaydı söze dahil olacak şeyi hariç bırakır. Bu durum öldürme şeklinin de nassın kapsamına dahil olduğuna delalet eder. İkincisi: Şayet biz bu ayetin her hususta eşitliğe delalet ettiğine hükmetmezsek ayet mücmel hale gelir. Ayette umuma hükmettiğimiz takdirde ise ayet faydalı bir mana ifade eder; ancak bazı suretlerde tahsis edilmiş olur, tahsis ise icmalden daha hafiftir. Üçüncüsü: Ayet bir husustaki eşitliğin vücubundan başka bir şey ifade etmeseydi, [bilinmelidir ki] aralarında bir şekilde eşitlik bulunmayan hiçbir iki şey yoktur; o takdirde bu ayetten kesinlikle hiçbir şey istifade edilmemiş olurdu. Bu yön ikinciye yakındır. Dolayısıyla bu ayetin her yönden eşitliğin vücubunu ifade ettiği sabit olmuştur. Sonra bu nass, misliyetin vücubunu gerektiren diğer nasslarla pekişmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } [Şûrâ 40] “Bir kötülüğün cezası, onun gibi bir kötülüktür”, { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ } [Bakara 194] “Kim size saldırırsa, siz de ona size saldırdığı gibi misliyle saldırın” ve { مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها } [Gâfir 40] “Kim bir kötülük işlerse ancak onun misliyle cezalandırılır” buyrukları böyledir. Ardından bu mütevatir nasslar,

بِالْخَبَرِ الْمَشْهُورِ عَنِ الرَّسُولِ ﵇ وَهُوَ قَوْلُهُ: «مَنْ حَرَّقَ حَرَّقْنَاهُ، وَمَنْ غَرَّقَ غَرَّقْنَاهُ»

Resul aleyhisselâm'dan gelen şu meşhur haberle teyit edilmiştir: «مَنْ حَرَّقَ حَرَّقْنَاهُ، وَمَنْ غَرَّقَ غَرَّقْنَاهُ» “Kim yakarsa onu yakarız, kim boğarsa onu boğarız”.

وَمِمَّا

Yine rivayet edilen

يُرْوَى أَنَّ يَهُودِيًّا رَضَخَ رَأْسَ صَبِيَّةٍ بِالْحِجَارَةِ فَقَتَلَهَا، فَأَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ تُرْضَخَ رَأْسُ الْيَهُودِيِّ بِالْحِجَارَةِ،

haberlerdendir ki bir Yahudi bir kız çocuğunun başını taşla ezerek onu öldürmüş, bunun üzerine Nebi ﷺ de o Yahudinin başının taşla ezilmesini emretmiştir.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا بَلَغَتْ دَلَالَةُ الْآيَةِ مَعَ سَائِرِ الْآيَاتِ، وَمَعَ هَذِهِ الْأَحَادِيثِ عَلَى قَوْلِ الشَّافِعِيِّ مَبْلَغًا قَوِيًّا، وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ

Bu husus sabit olunca bu ayetin diğer ayetler ve bu hadislerle birlikte Şâfiî'nin görüşüne olan delaleti son derece güçlü bir dereceye ulaşır. Ebû Hanîfe ise,

بِقَوْلِهِ ﵇: «لَا قَوَدَ إِلَّا بِالسَّيْفِ»

Nebi aleyhisselâm'ın: «لَا قَوَدَ إِلَّا بِالسَّيْفِ» “Kılıçtan başka kısas yoktur” sözünü,

وَبِقَوْلِهِ ﵇: «لَا يُعَذِّبُ بِالنَّارِ إِلَّا رَبُّهَا»

ve yine Nebi aleyhisselâm'ın: «لَا يُعَذِّبُ بِالنَّارِ إِلَّا رَبُّهَا» “Ateşle ancak onun Rabbi azap eder” sözünü delil getirmiştir.

وَالْجَوَابُ أَنَّ الْأَحَادِيثَ لَمَّا تَعَارَضَتْ بَقِيَتْ دَلَالَةُ الْآيَاتِ خَالِيَةً عَنِ الْمُعَارَضَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Cevap şudur: Hadisler tearuz edince (çatışınca), ayetlerin delaleti muarızlardan uzak ve arı olarak kalmıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ هَذَا الْقَاتِلَ إِذَا لَمْ يَتُبْ وَأَصَرَّ عَلَى تَرْكِ التَّوْبَةِ، فَإِنَّ الْقِصَاصَ مَشْرُوعٌ فِي حَقِّهِ عُقُوبَةً مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَأَمَّا إِذَا كَانَ تَائِبًا فَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عُقُوبَةً وَذَلِكَ لِأَنَّ الدَّلَائِلَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ التَّوْبَةَ مَقْبُولَةٌ قَالَ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ [الشُّورَى: ٢٥] وَإِذَا صَارَتِ التَّوْبَةُ مَقْبُولَةً امْتَنَعَ أَنْ يَبْقَى التَّائِبُ مُسْتَحِقًّا لِلْعِقَابِ،

Üçüncü Mesele: İttifak etmişlerdir ki bu katil tevbe etmez ve tevbeyi terk etmekte ısrar ederse, kısas onun hakkında Allah Teâlâ'dan bir ukubet/ceza olarak meşrudur. Şayet tevbe etmiş ise bunun bir ceza olmasının caiz olamayacağı hususunda da ittifak etmişlerdir. Çünkü deliller tevbenin makbul olduğuna delalet etmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ } [Şûrâ 25] “O, kullarından tevbeyi kabul eden ve kötülükleri bağışlayandır” buyurmuştur. Tevbe kabul edilince tevbe edenin azaba müstahak kalması imkansız olur.

وَلِأَنَّهُ ﵇ قَالَ: «التَّوْبَةُ تَمْحُو الْحَوْبَةَ»

Ayrıca Nebi aleyhisselâm: «التَّوْبَةُ تَمْحُو الْحَوْبَةَ» “Tevbe, günahı silip yok eder” buyurmuştur.

فَثَبَتَ أَنَّ شَرْعَ الْقِصَاصِ فِي حَقِّ التَّائِبِ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ عُقُوبَةً ثُمَّ عِنْدَ هَذَا اخْتَلَفُوا فَقَالَ أَصْحَابُنَا: يَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَلَا اعْتِرَاضَ عَلَيْهِ فِي شَيْءٍ وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ إِنَّمَا شُرِعَ لِيَكُونَ لُطْفًا بِهِ ثُمَّ سَأَلُوا أَنْفُسَهُمْ فَقَالُوا: إِنَّهُ لَا تَكَلُّفَ بَعْدَ الْقَتْلِ فَكَيْفَ يَكُونُ هَذَا الْقَتْلُ لُطْفًا بِهِ؟ وَأَجَابُوا عَنْهُ بِأَنَّ هَذَا الْقَتْلَ فِيهِ مَنْفَعَةٌ لِوَلِيِّ الْمَقْتُولِ مِنْ حَيْثُ التَّشَفِّي وَمَنْفَعَةٌ لِسَائِرِ الْمُكَلَّفِينَ مِنْ حَيْثُ يَزْجُرُ سَائِرَ النَّاسِ عَنِ الْقَتْلِ، وَمَنْفَعَةٌ لِلْقَاتِلِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ مَتَّى عَلِمَ أَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يُقْتَلَ صَارَ ذَلِكَ دَاعِيًا لَهُ إِلَى الْخَيْرِ وَتَرْكِ الْإِصْرَارِ وَالتَّمَرُّدِ.

Böylece tevbe eden kimse hakkında kısasın meşru kılınmasının bir ceza olamayacağı sabit olmuştur. Bundan sonra ihtilaf etmişlerdir: Ashabımız (Ehl-i Sünnet) demiştir ki: Allah dilediğini yapar ve hiçbir hususta O'na itiraz olunamaz. Mutezile ise şöyle demiştir: Kısas ancak onun hakkında bir lütuf olsun diye meşru kılınmıştır. Sonra kendi kendilerine şöyle bir soru sormuşlardır: "Öldürüldükten sonra mükellefiyet kalmaz, o halde bu öldürülme onun hakkında nasıl bir lütuf olabilir?" Buna şöyle cevap vermişlerdir: Bu öldürmede maktulün velisi için intikamını alıp ferahlama (teşeffî) açısından bir fayda; diğer mükellefler için insanları adam öldürmekten caydırması açısından bir fayda; katil için de muhakkak öldürüleceğini bildiğinde bu durumun onu hayra, ısrar ve taşkınlığı terk etmeye sevk etmesi açısından bir fayda vardır.

/ أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى فَفِيهِ قَوْلَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى } “Hüre hür, köleye köle, kadına kadın” buyruğuna gelince, bu hususta iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَقْتَضِي أَنْ لَا يَكُونَ الْقِصَاصُ مَشْرُوعًا إِلَّا بَيْنَ الْحُرَّيْنِ وَبَيْنَ الْعَبْدَيْنِ وَبَيْنَ الْأُنْثَيَيْنِ.

Birinci Görüş: Bu ayet, kısasın sadece iki hür arasında, iki köle arasında ve iki kadın arasında meşru olduğunu iktiza eder.

وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ فِي قَوْلِهِ: الْحُرُّ تُفِيدُ الْعُمُومَ فَقَوْلُهُ: الْحُرُّ بِالْحُرِّ يُفِيدُ أَنْ يُقْتَلَ كُلُّ حُرٍّ بِالْحُرِّ، فَلَوْ كَانَ قَتْلُ حُرٍّ بِعَبْدٍ مَشْرُوعًا لَكَانَ ذَلِكَ الْحُرُّ مَقْتُولًا لَا بِالْحُرِّ وَذَلِكَ يُنَافِي إِيجَابَ أَنْ يَكُونَ كُلُّ حُرٍّ مَقْتُولًا بِالْحُرِّ الثَّانِي: أَنَّ الْبَاءَ مِنْ حُرُوفِ الْجَرِّ فَيَكُونُ مُتَعَلِّقًا لَا مَحَالَةَ بِفِعْلٍ، فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: الْحُرُّ يُقْتَلُ بِالْحُرِّ وَالْمُبْتَدَأُ لَا يَكُونُ أَعَمَّ مِنَ الْخَبَرِ، بَلْ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُسَاوِيًا لَهُ أَوْ أَخَصَّ مِنْهُ، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ كُلُّ حُرٍّ مَقْتُولًا بِالْحُرِّ وَذَلِكَ يُنَافِي كَوْنَ حُرٍّ مَقْتُولًا بِالْعَبْدِ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ رِعَايَةَ الْمُمَاثَلَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى فَلَمَّا ذَكَرَ عَقِيبَهُ قَوْلَهُ: الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ رِعَايَةَ التَّسْوِيَةِ فِي الْحُرِّيَّةِ وَالْعَبْدِيَّةِ مُعْتَبَرَةٌ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ خَرَجَ مَخْرَجَ التَّفْسِيرِ لِقَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى وَإِيجَابُ الْقِصَاصِ عَلَى الْحُرِّ بِقَتْلِ الْعَبْدِ إِهْمَالٌ لِرِعَايَةِ التَّسْوِيَةِ فِي هَذَا الْمَعْنَى، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ مَشْرُوعًا فَإِنِ احْتَجَّ الْخَصْمُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ [الْمَائِدَةِ: ٤٥] فَجَوَابُنَا أَنَّ التَّرْجِيحَ مَعَنَا لِوَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ قَوْلَهُ: وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ شَرْعٌ لِمَنْ قَبْلَنَا، وَالْآيَةُ الَّتِي تَمَسَّكْنَا بِهَا شَرْعٌ لَنَا وَلَا شَكَّ أَنَّ شَرْعَنَا أَقْوَى فِي الدَّلَالَةِ مِنْ شَرْعِ مَنْ قَبْلَنَا وَثَانِيهِمَا: أَنَّ الْآيَةَ الَّتِي تَمَسَّكْنَا بِهَا مُشْتَمِلَةٌ عَلَى أَحْكَامِ النُّفُوسِ عَلَى التَّفْصِيلِ وَالتَّخْصِيصِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْخَاصَّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ، ثُمَّ قَالَ أَصْحَابُ هَذَا الْقَوْلِ مُقْتَضَى ظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ لَا يُقْتَلَ الْعَبْدُ إِلَّا بِالْعَبْدِ، وَأَنْ لَا تُقْتَلَ الْأُنْثَى إِلَّا بِالْأُنْثَى، إِلَّا أَنَّا خَالَفْنَا هَذَا الظَّاهِرَ لِدَلَالَةِ الِاجْتِمَاعِ، وَلِلْمَعْنَى الْمُسْتَنْبَطِ مِنْ نَسَقِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ الْمَعْنَى غَيْرُ مَوْجُودٍ فِي قَتْلِ الحر بالعبد، فوجب أن يبقى هاهنا عَلَى ظَاهِرِ اللَّفْظِ، أَمَّا الْإِجْمَاعُ فَظَاهِرٌ، وَأَمَّا الْمَعْنَى الْمُسْتَنْبَطُ فَهُوَ أَنَّهُ لَمَّا قُتِلَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ فَلَأَنْ يَقْتُلَ بِالْحُرِّ وَهُوَ فَوْقَهُ كَانَ أَوْلَى، بِخِلَافِ الْحُرِّ فَإِنَّهُ لَمَّا قُتِلَ بِالْحُرِّ لَا يَلْزَمُ أَنْ يُقْتَلَ بِالْعَبْدِ الَّذِي هُوَ دُونَهُ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي قَتْلِ الْأُنْثَى بِالذَّكَرِ، فَأَمَّا قَتْلُ الذَّكَرِ بِالْأُنْثَى فَلَيْسَ فِيهِ إِلَّا الْإِجْمَاعُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bu görüştekiler birkaç delil ileri sürmüşlerdir: Birincisi: { الْحُرُّ } kelimesindeki elif-lâm umum ifade eder. Dolayısıyla { الْحُرُّ بِالْحُرِّ } sözü, her hürün hür karşılığında öldürüleceğini ifade eder. Şayet bir hürün köleye karşılık öldürülmesi meşru olsaydı, o hür hür olmayan bir kimseye karşılık öldürülmüş olurdu; bu ise her hürün hür karşılığında öldürülmesinin vücubuna aykırıdır. İkincisi: "Bâ" (بِـ) harf-i cerlerdendir; dolayısıyla muhakkak bir fiile müteallık (bağlı) olacaktır. Bu takdirde cümlenin takdiri: "Hür hür karşılığında öldürülür" şeklinde olur. Mübteda ise haberden daha genel olamaz; aksine ya ona eşit ya da ondan daha hususi olur. Her iki takdirde de bu durum, her hürün hür karşılığında öldürülmesini gerektirir; bu da hürün köle karşılığında öldürülmesine manidir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ ayetin başında { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı” buyurarak denkliğin gözetilmesini vacip kılmıştır. Bunun hemen ardından { الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ } “Hüre hür, köleye köle” sözünü zikredince bu, hürlük ve kölelikte eşitliğin gözetilmesinin muteber olduğuna delalet etmiştir. Çünkü { الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ } ifadesi { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } ifadesinin tefsiri sadedinde gelmiştir. Köleyi öldürmekten ötürü hüre kısas uygulanmasını vacip kılmak ise bu manada eşitliğin gözetilmesini ihmal etmektir; dolayısıyla meşru olmaması gerekir. Eğer hasım Allah Teâlâ'nın: { وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } [Mâide 45] “Orada onlara cana can... yazdık (farz kıldık)” ayetini delil getirirse, bizim cevabımız tercihin iki yönden bizim lehimize olduğudur: Birincisi: { وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } buyruğu bizden öncekilerin şeriatıdır; tutunduğumuz ayet ise bizim şeriatımızdır. Şüphesiz bizim şeriatımız delalet bakımından bizden öncekilerin şeriatından daha güçlüdür. İkincisi: Tutunduğumuz ayet canların hükümlerini tafsilatlı ve tahsisli olarak içermektedir; şüphe yok ki hâs (özel), âmm (genel) olandan önce gelir. Sonra bu görüş sahipleri şöyle demişlerdir: Bu ayetin zahirinin gereği kölenin ancak köleye karşılık, kadının da ancak kadına karşılık öldürülmesidir; ne var ki biz icmaın delaleti ve bu ayetin tertibinden çıkarılan mana sebebiyle bu zahirin dışına çıktık. O mana ise hürün köleye karşılık öldürülmesinde mevcut değildir; bu sebeple burada lafzın zahiri üzere kalması vaciptir. İcmaya gelince, o açıktır. Çıkarılan manaya gelince: Köle köle karşılığında öldürüldüğünde, kendisinden üstün olan hür karşılığında öldürülmesi evleviyetle gerekir. Hür ise böyle değildir; zira hür hür karşılığında öldürüldüğünde, kendisinden aşağı derecede olan köle karşılığında öldürülmesi gerekmez. Kadının erkeğe karşılık öldürülmesinde de durum böyledir. Erkeğin kadın karşılığında öldürülmesinde ise icmadan başka bir delil yoktur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: الْحُرُّ بِالْحُرِّ لَا يُفِيدُ الْحَصْرَ الْبَتَّةَ، بَلْ يُفِيدُ شَرْعَ الْقِصَاصِ بَيْنَ الْمَذْكُورِينَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى سَائِرِ الْأَقْسَامِ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى يَقْتَضِي قِصَاصَ الْمَرْأَةِ الْحُرَّةِ بِالْمَرْأَةِ الرَّقِيقَةِ، فَلَوْ كَانَ قَوْلُهُ: الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ مَانِعًا مِنْ ذَلِكَ لَوَقَعَ التَّنَاقُضُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى جُمْلَةٌ تَامَّةٌ مُسْتَقِلَّةٌ بِنَفْسِهَا وَقَوْلَهُ: الْحُرُّ بِالْحُرِّ تَخْصِيصٌ لِبَعْضِ جُزْئِيَّاتِ تِلْكَ الْجُمْلَةِ بِالذِّكْرِ وَإِذَا تَقَدَّمَ/ ذِكْرُ الْجُمْلَةِ الْمُسْتَقِلَّةِ كَانَ تَخْصِيصُ بَعْضِ الْجُزْئِيَّاتِ بِالذِّكْرِ لَا يَمْتَنِعُ مِنْ ثُبُوتِ الْحُكْمِ فِي سَائِرِ الْجُزْئِيَّاتِ بَلْ ذَلِكَ التَّخْصِيصُ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ لِفَوَائِدَ سِوَى نَفْيِ الْحُكْمِ عَنْ سَائِرِ الصُّوَرِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي تِلْكَ الْفَائِدَةِ فَذَكَرُوا فِيهَا وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الَّذِي عَلَيْهِ الْأَكْثَرُونَ أَنَّ تِلْكَ الْفَائِدَةَ بَيَانُ إِبْطَالِ مَا كَانَ عَلَيْهِ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ عَلَى مَا رُوِّينَا فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقْتُلُونَ بِالْعَبْدِ مِنْهُمُ الْحُرَّ مِنْ قَبِيلَةِ الْقَاتِلِ، فَفَائِدَةُ التَّخْصِيصِ زَجْرُهُمْ عَنْ ذَلِكَ.

İkinci Görüş: Allah Teâlâ'nın { الْحُرُّ بِالْحُرِّ } buyruğu asla hasr (sınırlandırma) ifade etmez; aksine diğer kısımlar hakkında bir delalet olmaksızın sadece zikredilenler arasında kısasın meşru olduğunu ifade eder. Buna iki yönden delil getirmişlerdir: Birincisi: { وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى } “Kadına kadın” buyruğu, hür kadının köle kadın karşılığında kısas edilmesini gerektirir; şayet { الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ } buyruğu buna engel olsaydı çelişki doğardı. İkincisi: Allah Teâlâ'nın { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı” buyruğu kendi başına müstakil ve tam bir cümledir. { الْحُرُّ بِالْحُرِّ } sözü ise o cümlenin cüzlerinden bazısının zikredilerek tahsis edilmesidir. Müstakil cümlenin zikri öne geçtiğinde, bazı cüzlerin tahsisle zikredilmesi hükmün diğer cüzlerde sabit olmasına engel teşkil etmez; bilakis bu tahsis hükmü diğer suretlerden nefyetmenin dışında başka faydalar için olabilir. Sonra bu fayda hususunda ihtilaf edip iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi ve çoğunluğun benimsediği: Bu faydanın, ayetin nüzul sebebinde rivayet ettiğimiz üzere Cahiliye ehlinin tutumunun iptalini beyan etmesidir; nitekim onlar kendilerinden bir köle karşılığında katilin kabilesinden bir hürü öldürüyorlardı. Dolayısıyla tahsisin faydası onları bundan menetmektir.

وَاعْلَمْ أَنَّ لِلْقَائِلِينَ بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَنْ يَقُولُوا قَوْلُهُ تَعَالَى: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى هَذَا يَمْنَعُ مِنْ جَوَازِ قَتْلِ الْحُرِّ بِالْعَبْدِ لِأَنَّ الْقِصَاصَ عِبَارَةٌ عَنِ الْمُسَاوَاةِ، وَقَتْلُ الْحُرِّ بِالْعَبْدِ لَمْ يَحْصُلْ فِيهِ رِعَايَةُ الْمُسَاوَاةِ لِأَنَّهُ

Bil ki birinci görüşü savunanların şöyle deme hakkı vardır: Allah Teâlâ'nın { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } buyruğu, hürün köleye karşılık öldürülmesinin cevazına engeldir. Çünkü kısas eşitlikten ibarettir; hürün köleye karşılık öldürülmesinde ise eşitlik gözetilmemiştir. Zira hür,

زَائِدٌ عَلَيْهِ فِي الشَّرَفِ وَفِي أَهْلِيَّةِ الْقَضَاءِ وَالْإِمَامَةِ وَالشَّهَادَةِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ مَشْرُوعًا، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّهُ تَرَكَ الْعَمَلَ بِهَذَا النَّصِّ فِي قَتْلِ الْعَالِمِ بِالْجَاهِلِ وَالشَّرِيفِ بِالْخَسِيسِ، إِلَّا أَنَّهُ يَبْقَى فِي غَيْرِ مَحَلِّ الْإِجْمَاعِ عَلَى الْأَصْلِ، ثُمَّ إِنْ سَلَّمْنَا أَنَّ قَوْلَهُ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى يُوجِبُ قَتْلَ الْحُرِّ بِالْعَبْدِ، إِلَّا أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ: الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ يَمْنَعُ مِنْ جَوَازِ قَتْلِ الْحُرِّ بِالْعَبْدِ، هَذَا خَاصٌّ وَمَا قَبْلَهُ عَامٌّ وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ لَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ الْخَاصُّ مُتَّصِلًا بِالْعَامِّ فِي اللَّفْظِ فَإِنَّهُ يَكُونُ جَارِيًا مَجْرَى الِاسْتِثْنَاءِ وَلَا شَكَّ فِي وُجُوبِ تَقْدِيمِهِ عَلَى الْعَامِّ.

şeref bakımından, kadılık, imamlık ve şahitlik ehliyeti bakımından köleden üstündür; dolayısıyla [hürün köleye karşılık öldürülmesi] meşru olmamalıdır. Bu kapıda varılacak en son nokta, âlimin cahil karşılığında ve şerefli kimsenin bayağı kimse karşılığında öldürülmesinde bu nassla amel edilmesinin terk edilmiş olmasıdır; ancak icma mahalli olmayan yerlerde asıl üzere kalmaya devam eder. Sonra kabul etsek bile ki { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } sözü hürün köle karşılığında öldürülmesini vacip kılar; fakat biz açıkladık ki { الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ } buyruğu hürün köleye karşılık öldürülmesinin caiz olmasına engeldir. Bu [ikincisi] hâstır, bir önceki ise âmmdır; hâs olan ise özellikle lafızda âmm ile bitişik olduğunda âmm olandan önce gelir, çünkü bu durumda istisna mesabesinde olur ve bunun âmm üzerine takdiminin gerekliliğinde şüphe yoktur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي بَيَانِ فَائِدَةِ التَّخْصِيصِ مَا

Tahsisin faydasını açıklamada ikinci yön,

نَقَلَهُ مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، أَنَّ هَذِهِ الصُّوَرَ هِيَ الَّتِي يُكْتَفَى فِيهَا بِالْقِصَاصِ، أَمَّا فِي سَائِرِ الصُّوَرِ وَهِيَ مَا إِذَا كَانَ الْقِصَاصُ وَاقِعًا بَيْنَ الْحُرِّ وَالْعَبْدِ، وَبَيْنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى، فَهُنَاكَ لَا يُكْتَفَى بِالْقِصَاصِ بَلْ لَا بُدَّ فِيهِ مِنَ التَّرَاجُعِ،

Muhammed b. Cerîr et-Taberî'nin Ali b. Ebî Tâlib ve Hasan-ı Basrî'den naklettiği şu husustur: Yalnızca kısasla yetinilecek suretler bunlardır; diğer suretlerde, yani kısas hür ile köle arasında ve erkek ile kadın arasında vuku bulduğunda ise sadece kısasla yetinilmez, bilakis orada geri ödeme (terâcu') zorunludur.

وَقَدْ شَرَحْنَا هَذَا الْقَوْلَ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، إِلَّا أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْمُحَقِّقِينَ زَعَمُوا أَنَّ هَذَا النَّقْلَ لَمْ يَصِحَّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَهُوَ أَيْضًا ضَعِيفٌ عِنْدَ النَّظَرِ لِأَنَّهُ قَدْ ثَبَتَ أَنَّ الْجَمَاعَةَ تُقْتَلُ بِالْوَاحِدِ وَلَا تَرَاجُعَ، فَكَذَلِكَ يُقْتَلُ الذَّكَرُ بِالْأُنْثَى وَلَا تَرَاجُعَ، وَلِأَنَّ الْقَوَدَ نِهَايَةُ مَا يَجِبُ فِي الْقَتْلِ فَلَا يَجُوزُ وُجُوبُ غَيْرِهِ مَعَهُ.

Biz bu görüşü ayetin nüzul sebebinde açıklamıştık. Ancak muhakkik âlimlerin birçoğu bu naklin Ali b. Ebî Tâlib'den sahih olmadığını ileri sürmüşlerdir. Bu görüş nazarî bakımdan da zayıftır; çünkü cemaatin tek bir kişi karşılığında [arada hiçbir] geri ödeme olmaksızın öldürüleceği sabit olmuştur, aynı şekilde erkek de kadın karşılığında geri ödeme olmaksızın öldürülür. Ayrıca kısas, öldürme hadisesinde vacip olan şeylerin nihai sınırıdır; bu sebeple onunla birlikte başka bir şeyin vacip olması caiz değildir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ فَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِينَ قَالُوا:

Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ } “Kimin lehine kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa, artık örfe uymak ve ona güzellikle ödemek gerekir” buyruğuna gelince; bil ki kasten adam öldürmenin gereğinin

مُوجِبُ الْعَمْدِ أَحَدُ أَمْرَيْنِ إِمَّا الْقِصَاصُ وَإِمَّا الدِّيَةُ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ وَقَالُوا الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ عَافِيًا ومعفوا عنه، وليس هاهنا إِلَّا وَلِيُّ الدَّمِ وَالْقَاتِلُ، فَيَكُونُ الْعَافِي أَحَدَهُمَا وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْقَاتِلَ لِأَنَّ ظَاهِرَ الْعَفْوِ هُوَ إِسْقَاطُ الْحَقِّ وَذَلِكَ إِنَّمَا يَتَأَتَّى مِنَ الْوَلِيِّ الَّذِي لَهُ الْحَقُّ عَلَى القتل، فصار تقدير الآية: فإذا عفي وَلِيُّ الدَّمِ عَنْ شَيْءٍ يَتَعَلَّقُ بِالْقَاتِلِ فَلْيُتْبِعِ الْقَاتِلُ ذَلِكَ الْعَفْوَ بِمَعْرُوفٍ، وَقَوْلُهُ: شَيْءٌ مُبْهَمٌ فَلَا بُدَّ مِنْ حَمْلِهِ عَلَى الْمَذْكُورِ السَّابِقِ وَهُوَ وُجُوبُ الْقِصَاصِ إِزَالَةً لِلْإِبْهَامِ، فَصَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ إِذَا حَصَلَ الْعَفْوُ لِلْقَاتِلِ عَنْ وُجُوبِ الْقِصَاصِ، فَلْيُتْبِعِ الْقَاتِلُ الْعَافِيَ بِالْمَعْرُوفِ، وَلْيُؤَدِّ إِلَيْهِ مَالًا بِإِحْسَانٍ، وَبِالْإِجْمَاعِ لَا يَجِبُ أَدَاءُ غَيْرِ الدِّيَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ/ ذَلِكَ الْوَاجِبُ هُوَ الدِّيَةَ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُوجِبَ الْعَمْدِ هُوَ الْقَوَدُ أَوِ الْمَالُ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ لَمَا كَانَ الْمَالُ وَاجِبًا عِنْدَ الْعَفْوِ عَنِ الْقَوَدِ، وَمِمَّا يُؤَكِّدُ هَذَا الْوَجْهَ قَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ

iki şeyden biri (ya kısas ya da diyet) olduğunu söyleyenler bu ayete tutunmuşlar ve şöyle demişlerdir: Ayet, bu hadisede bir affeden ve bir de affedilen olduğunu göstermektedir. Burada ise kan velisi ile katilden başkası yoktur. Dolayısıyla affeden bu ikisinden biridir. Affedenin katil olması caiz değildir; zira affın zahiri hakkı ıskat etmektir (düşürmektir) ve bu da ancak öldürme sebebiyle hak sahibi olan veliden sadır olabilir. Ayetin takdiri şöyle olur: Kan velisi katil ile ilgili bir şeyden vazgeçtiğinde katil bu affa örfe uygun şekilde uysun. Ayetteki { شَيْءٌ } lafzı müphemdir; dolayısıyla kapalılığı gidermek için onu daha önce geçen kısasın vücubuna hamletmek gerekir. Böylece ayetin takdiri: "Katil için kısasın vücubundan bir af hasıl olduğunda katil affedene örfe uygun şekilde uysun ve ona güzellikle bir mal (diyet) ödesin" şeklinde olur. İcma ile diyetten başka bir şeyin ödenmesi vacip değildir; o halde bu vacibin diyet olması gerekir. Bu da göstermektedir ki kasten öldürmenin gereği ya kısas ya da maldır. Böyle olmasaydı kısastan affedildiğinde mal vacip olmazdı. Bu yönü pekiştiren delillerden biri de Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ } “Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir” buyruğudur.

أَيْ أَثْبَتَ الْخِيَارَ لَكُمْ فِي أَخْذِ الدِّيَةِ، وَفِي الْقِصَاصِ رَحْمَةٌ مِنَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ، لِأَنَّ الْحُكْمَ فِي الْيَهُودِ حَتْمُ الْقِصَاصِ وَالْحُكْمَ فِي النَّصَارَى حتم العفو فخف عَنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَشَرَعَ لَهُمُ التَّخْيِيرَ بَيْنَ الْقِصَاصِ وَالدِّيَةِ، وَذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ فِي حَقِّ هَذِهِ الْأُمَّةِ لِأَنَّ وَلِيَّ الدَّمِ قَدْ تَكُونُ الدِّيَةُ آثَرَ عِنْدَهُ مِنَ الْقَوَدِ إدا كَانَ مُحْتَاجًا إِلَى الْمَالِ، وَقَدْ يَكُونُ الْقَوَدُ آثَرَ إِذَا كَانَ رَاغِبًا فِي التَّشَفِّي وَدَفْعِ شَرِّ الْقَاتِلِ عَنْ نَفْسِهِ، فَجَعَلَ الْخِيَرَةَ لَهُ فِيمَا أَحَبَّهُ رَحْمَةً مِنَ اللَّهِ فِي حَقِّهِ.

Yani diyeti alma hususunda size muhayyerlik tanınması ve kısas [hükmü] Allah'tan sizin üzerinize bir rahmettir. Zira Yahudiler hakkındaki hüküm kısasın kesin uygulanması, Hristiyanlar hakkındaki hüküm ise affın kesin olması idi; bu ümmetten ise [hüküm] hafifletildi ve onlar için kısas ile diyet arasında muhayyerlik meşru kılındı. Bu, bu ümmet hakkında Allah'tan bir hafifletme ve rahmettir; zira kan velisi mala muhtaç olduğunda diyet onun nezdinde kısastan daha sevimli olabilir; intikam almak ve katilin şerrini kendisinden defetmek istediğinde ise kısas daha sevimli olabilir. Dolayısıyla Allah Teâlâ kendi katından bir rahmet olarak velinin sevdiği şeyi tercih etme hakkını ona tanımıştır.

فَإِنْ قِيلَ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْعَافِيَ هُوَ وَلِيُّ الدَّمِ وَقَوْلُهُ الْعَفْوُ إِسْقَاطُ الْحَقِّ وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِوَلِيِّ الدَّمِ قُلْنَا: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْعَفْوَ هُوَ إِسْقَاطُ الْحَقِّ، بَلِ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ أَيْ فَمَنْ سَهُلَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ، يُقَالُ: أَتَانِي هَذَا الْمَالُ عَفْوًا صَفْوًا، أَيْ سَهْلًا، وَيُقَالُ: خُذْ مَا عَفَا، أَيْ مَا سَهُلَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: خُذِ الْعَفْوَ فَيَكُونُ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: فَمَنْ كَانَ مِنْ أَوْلِيَاءِ الدَّمِ وَسَهُلَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ الَّذِي هُوَ الْقَاتِلُ شَيْءٌ مِنَ الْمَالِ فَلْيَتْبَعْ وَلِيُّ الدَّمِ ذَلِكَ الْقَاتِلَ فِي مُطَالَبَةِ ذَلِكَ الْمَالِ وَلْيُؤَدِّ الْقَاتِلُ إِلَى وَلِيِّ الدَّمِ ذَلِكَ الْمَالَ بالإحسان من

Eğer denilirse ki: "Affedenin kan velisi olduğunu ve 'af' kelimesinin hakkı düşürmek olduğunu, bunun da ancak kan velisine layık olduğunu kabul etmiyoruz." Biz deriz ki: Affın hakkı düşürmek olduğunu kabul etmiyoruz; aksine { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ } sözünden maksat: "Kardeşinden lehine bir şey kolaylaştırılan kimse" demektir. Nitekim "Bu mal bana külfetsizce/kolayca geldi" anlamında "أَتَانِي هَذَا الْمَالُ عَفْوًا صَفْوًا" denir; "Kolay olanı al" anlamında "خُذْ مَا عَفَا" denir. Allah Teâlâ da: { خُذِ الْعَفْوَ } “Kolaylık yolunu tut” buyurmuştur. Bu durumda ayetin takdiri şöyle olur: Kan velilerinden kime, kardeşi olan katil tarafından maldan bir şey kolaylaştırılırsa, kan velisi o malı talep hususunda katilin peşine örfe uygun şekilde düşsün; katil de kan velisine o malı güzellikle,

غير معطل وَلَا مُدَافَعَةٍ، فَيَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَثَّ الْأَوْلِيَاءَ إِذَا دَعَوْا إِلَى الصُّلْحِ مِنَ الدَّمِ عَلَى الدِّيَةِ كُلِّهَا أَوْ بَعْضِهَا أَنْ يَرْضَوْا بِهِ وَيَعْفُوا عَنِ الْقَوَدِ.

aksatmadan ve savsaklamadan ödesin. Bu takdire göre ayetin manası şöyle olur: Allah Teâlâ, veliler kan davasından diyetin tamamı veya bir kısmı üzerine sulhe çağrıldıklarında buna razı olmalarını ve kısası affetmelerini teşvik etmiştir.

سَلَّمْنَا أَنَّ الْعَافِيَ هُوَ وَلِيُّ الدَّمِ، لَكِنْ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: الْمُرَادُ هُوَ أَنْ يَكُونَ الْقِصَاصُ مُشْتَرِكًا بَيْنَ شَرِيكَيْنِ فَيَعْفُو أَحَدُهُمَا فَحِينَئِذٍ يَنْقَلِبُ نَصِيبُ الْآخَرِ مَالًا فَاللَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الشَّرِيكَ السَّاكِتَ بِاتِّبَاعِ الْقَاتِلِ بِالْمَعْرُوفِ، وَأَمَرَ الْقَاتِلَ بِالْأَدَاءِ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ.

Affedenin kan velisi olduğunu kabul ettik; lakin şöyle denmesi niçin caiz olmasın: Maksat, kısasın iki ortak arasında müşterek olması ve birinin affetmesidir; bu durumda diğerinin hissesi mala dönüşür. Allah Teâlâ da susan ortağa katili örfe uygun şekilde takip etmesini, katile de ona güzellikle ödemede bulunmasını emretmiştir.

سَلَّمْنَا أَنَّ الْعَافِيَ هُوَ وَلِيُّ الدَّمِ سَوَاءٌ كَانَ لَهُ شَرِيكٌ أَوْ لَمْ يَكُنْ، لَكِنْ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ هَذَا مَشْرُوطٌ بِرِضَا الْقَاتِلِ، إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَذْكُرْ رِضَا الْقَاتِلِ لِأَنَّهُ يَكُونُ ثَابِتًا لَا مَحَالَةَ لِأَنَّ الظَّاهِرَ مِنْ كُلِّ عَامِلٍ أَنَّهُ يَبْذُلُ كُلَّ الدُّنْيَا لِغَرَضِ دَفْعِ الْقَتْلِ عَنْ نَفْسِهِ لِأَنَّهُ إِذَا قُتِلَ لَا يَبْقَى لَهُ لَا النَّفْسُ وَلَا الْمَالُ أَمَّا بَذْلُ الْمَالِ فَفِيهِ إِحْيَاءُ النَّفْسِ، فَلَمَّا كَانَ هَذَا الرِّضَا حَاصِلًا فِي الْأَعَمِّ الْأَغْلَبِ لَا جَرَمَ تَرَكَ ذكره وإن كان معتبرا في النفس الْأَمْرِ.

İster ortağı olsun ister olmasın affedenin kan velisi olduğunu kabul ettik; lakin şöyle denmesi niçin caiz olmasın: Bu durum katilin rızası şartına bağlıdır; ancak Allah Teâlâ katilin rızasını zikretmemiştir, çünkü bu rıza muhakkak mevcuttur. Zira her akıl sahibinin öldürülmeyi kendisinden defetmek amacıyla bütün dünyayı feda edeceği açıktır; çünkü öldürüldüğünde ne canı ne de malı kalır, malı vermekte ise canın kurtarılması vardır. Bu rıza çoğunlukla mevcut olduğu için işin aslında muteber olsa bile [ayette] zikri terk edilmiştir.

وَالْجَوَابُ: حَمْلُ لَفْظِ الْعَفْوِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى إِسْقَاطِ حَقِّ الْقِصَاصِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ الْقَاتِلُ الْمَالَ إِلَى وَلِيِّ الدَّمِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ حَقِيقَةَ الْعَفْوِ إِسْقَاطُ الْحَقِّ، فَيَجِبُ أَنْ لَا يَكُونَ حَقِيقَةً فِي غَيْرِهِ دَفْعًا لِلِاشْتِرَاكِ، وَحَمْلُ اللَّفْظِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى إِسْقَاطِ الْحَقِّ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى مَا ذَكَرْتُمْ، لِأَنَّهُ لَمَّا تَقَدَّمَ قَوْلُهُ:

Cevap şudur: Bu ayette "af" lafzını kısas hakkının ıskatına (düşürülmesine) hamletmek, katilin kan velisine mal göndermesine hamletmekten daha evladır. Bunun açıklaması iki yöndendir: Birincisi: Affın hakiki manası hakkı düşürmektir; müştereklikten (eşseslilikten) kaçınmak için başka bir manada hakikat olmaması gerekir. Bu ayetteki lafzı hakkın düşürülmesine hamletmek, sizin zikrettiğinize hamletmekten daha evladır; zira daha önce geçen

كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى كَانَ حَمْلُ قَوْلِهِ: فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ عَلَى إِسْقَاطِ حَقِّ الْقِصَاصِ أَوْلَى، لِأَنَّ قَوْلَهُ: شَيْءٌ لَفْظٌ مُبْهَمٌ/ وَحَمْلُ هَذَا الْمُبْهَمِ عَلَى ذَلِكَ الْمَعْنَى الَّذِي هُوَ الْمَذْكُورُ السَّابِقُ أَوْلَى الثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِالْعَفْوِ مَا ذَكَرْتُمْ، لَكَانَ قَوْلُهُ: فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ عَبَثًا لِأَنَّ بَعْدَ وُصُولِ الْمَالِ إِلَيْهِ بِالسُّهُولَةِ وَالْيُسْرِ لَا حَاجَةَ بِهِ إِلَى اتِّبَاعِهِ، وَلَا حَاجَةَ بِذَلِكَ الْمُعْطِي إِلَى أَنْ يُؤْمَرَ بِأَدَاءِ ذَلِكَ الْمَالِ بِالْإِحْسَانِ.

{ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı” buyruğundan ötürü { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ } buyruğunu kısas hakkının düşürülmesine hamletmek daha evladır. Çünkü { شَيْءٌ } lafzı müphem bir kelimedir ve bu müphemi daha önce zikredilen manaya hamletmek daha uygundur. İkincisi: Şayet aftan maksat sizin zikrettiğiniz olsaydı, { فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ } “artık örfe uymak ve ona güzellikle ödemek gerekir” buyruğu abes olurdu; çünkü mal kendisine kolaylıkla ve zahmetsizce ulaştıktan sonra onun peşine düşmeye gerek kalmaz ve o veren kimsenin de o malı ihsanla ödemekle emrolunmasına ihtiyaç olmazdı.

وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّانِي فَمَدْفُوعٌ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ ذَلِكَ الْكَلَامَ إِنَّمَا يَتَمَشَّى بِفَرْضِ صُورَةٍ مَخْصُوصَةٍ، وَهِيَ مَا إِذَا كَانَ حَقُّ الْقِصَاصِ مُشْتَرَكًا بَيْنَ شَخْصَيْنِ ثُمَّ عَفَا أَحَدُهُمَا وَسَكَتَ الْآخَرُ، وَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى شَرْعِيَّةِ هَذَا الْحُكْمِ عَلَى الْإِطْلَاقِ، فَحَمْلُ اللَّفْظِ الْمُطْلَقِ عَلَى الصُّورَةِ الْخَاصَّةِ الْمُفِيدَةِ خِلَافُ الظَّاهِرِ وَالثَّانِي: أَنَّ الْهَاءَ فِي قَوْلِهِ:

İkinci itiraza gelince, iki yönden merduttur: Birincisi: Bu söz ancak özel bir suretin varsayılmasıyla yürür; o da kısas hakkının iki kişi arasında müşterek olup birinin affetmesi, diğerinin susması durumudur. Oysa ayet bu hükmün mutlak olarak meşruiyetine delalet etmektedir; binaenaleyh mutlak lafzı özel ve kayıtlı bir surete hamletmek zahire aykırıdır. İkincisi:

وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ ضَمِيرٌ عَائِدٌ إِلَى مَذْكُورٍ سَابِقٍ، وَالْمَذْكُورُ السَّابِقُ هُوَ الْعَافِي، فَوَجَبَ أَدَاءُ هَذَا الْمَالِ إِلَى الْعَافِي، وَعَلَى قَوْلِكُمْ: يَجِبُ أَدَاؤُهُ إِلَى غَيْرِ الْعَافِي فَكَانَ قَوْلُكُمْ بَاطِلًا.

{ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ } “ve ona güzellikle ödemek gerekir” ifadesindeki "hâ" zamiri daha önce geçen bir mercie dönmektedir; daha önce geçen ise affedendir. Dolayısıyla bu malın affedene ödenmesi vaciptir. Sizin kavlinize göre ise affedenden başkasına ödenmesi vacip olmaktadır ki bu da sözünüzün batıl olduğunu gösterir.

وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّالِثُ أَنَّ شَرْطَ الرِّضَا إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُمْتَنِعَ الزَّوَالِ، أَوْ كَانَ مُمْكِنَ الزَّوَالِ، فَإِنْ كَانَ مُمْتَنِعَ الزَّوَالِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَكِنَةُ أَخْذِ الدِّيَةِ ثَابِتَةً لِوَلِيِّ الدَّمِ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَإِنْ كَانَ مُمْكِنَ الزَّوَالِ كَانَ تَقْيِيدُ اللَّفْظِ بِهَذَا الشَّرْطِ الَّذِي مَا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى اعْتِبَارِهِ مُخَالَفَةً لِلظَّاهِرِ وَأَنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ وَلَمَّا تَلَخَّصَ هَذَا الْبَحْثُ فَنَقُولُ: الْآيَةُ بَقِيَتْ فِيهَا أَبْحَاثٌ لَفْظِيَّةٌ نَذْكُرُهَا فِي مَعْرِضِ السُّؤَالِ وَالْجَوَابِ الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: كَيْفَ تَرْكِيبُ قَوْلِهِ: فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ.

Üçüncü itiraza gelince: Rıza şartının zevali (ortadan kalkması) ya imkansızdır ya da mümkündür. Şayet zevali imkansız ise kan velisinin diyeti alma imkanının mutlak olarak sabit olması gerekir. Şayet zevali mümkün ise ayetin itibar edildiğine delalet etmediği bu şartla lafzı takyit etmek (sınırlandırmak) zahire aykırı olur ve caiz değildir. Bu inceleme özetlendikten sonra deriz ki: Ayette soru-cevap tarzında zikredeceğimiz birtakım lafzî tahliller kalmıştır. Birinci İnceleme: { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ } ifadesinin terkibi nasıldır?

الْجَوَابُ: تَقْدِيرُهُ: فَمَنْ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ مِنَ الْعَفْوِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: سِيرَ بِزَيْدٍ بَعْضُ السَّيْرِ وَطَائِفَةٌ مِنَ السَّيْرِ الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ عُفِيَ يَتَعَدَّى بِعَنْ لَا بِاللَّامِ، فَمَا وَجْهُ قَوْلِهِ: فَمَنْ عُفِيَ لَهُ الْجَوَابُ: أَنَّهُ يَتَعَدَّى بِعَنْ إِلَى الْجَانِي وَإِلَى الذَّنْبِ، فَيُقَالُ عَفَوْتُ عَنْ فُلَانٍ وَعَنْ ذَنْبِهِ قَالَ اللَّهُ تعالى: عَفَا

Cevap: Bunun takdiri: "Kardeşinden kendisi için bir parça af hasıl olan kimse" şeklindedir. Bu, Arapçadaki: "Zeyd ile bir miktar yüründü" sözü gibidir. İkinci İnceleme: "Afâ" (عَفَا) fiili "lâm" (لِـ) ile değil "an" (عَنْ) harf-i ceriyle müteaddi olur. O halde ayette { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ } buyrulmasının izahı nedir? Cevap: Bu fiil hem faile/suçluya hem de günaha "an" (عَنْ) ile müteaddi olur; nitekim "فlandan ve onun günahından vazgeçtim (affettim)" denir. Nitekim Allah Teâlâ: { عَفَا

اللَّهُ عَنْكَ

اللَّهُ عَنْكَ } “Allah seni affetti”

[التَّوْبَةِ: ٤٣] فَإِذَا تَعَدَّى إِلَى الذَّنْبِ قِيلَ: عَفَوْتُ عَنْ فُلَانٍ عَمَّا جَنَى، كَمَا تَقُولُ: عَفَوْتُ لَهُ عَنْ ذَنْبِهِ، وَتَجَاوَزْتُ لَهُ عَنْهُ، وَعَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ جِنَايَتِهِ، فَاسْتَغْنَى عَنْ ذِكْرِ الْجِنَايَةِ.

[Tevbe 43] “Allah seni affetti” buyurmuştur. Günaha müteaddi olduğunda ise, tıpkı senin: "Onun lehine günahını affettim ve onun lehine bundan vazgeçtim" dediğin gibi "Falanın işlediği cinayeti affettim" denir. Bu ayet de bu kabildendir; sanki "Kimin lehine işlediği cinayetinden bir şey affedilirse" denilmiş ve cinayetin açıkça zikrinden müstağni kalınmıştır.