الْبَحْثُ الثَّالِثُ: لِمَ قِيلَ شَيْءٌ مِنَ الْعَفْوِ؟
Üçüncü İnceleme: [Aftan] niçin "bir şey" (şun / شَيْءٌ) denilmiştir?
وَالْجَوَابُ: مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ هَذَا إِنَّمَا يُشْكِلُ إِذَا كَانَ الْحَقُّ لَيْسَ إِلَّا الْقَوَدَ فَقَطْ، فَحِينَئِذٍ يُقَالُ: الْقَوَدُ لَا يَتَبَعَّضُ فَلَا يَبْقَى لِقَوْلِهِ: شَيْءٌ فَائِدَةٌ، أَمَّا إِذَا كَانَ مَجْمُوعُ حَقِّهِ إِمَّا الْقَوَدُ وَإِمَّا الْمَالُ كَانَ مَجْمُوعُ حَقِّهِ مُتَبَعِّضًا لِأَنَّ لَهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنِ الْقَوَدِ دُونَ الْمَالِ، وَلَهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنِ الْكُلِّ، فَلَمَّا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ جَازَ أَنْ يَقُولَ فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ.
Cevap iki yöndendir: Birincisi: Bu durum ancak hak sadece kısastan ibaret olduğu takdirde bir müşkillik arz ederdi. Zira o takdirde: "Kısas bölünme kabul etmez; dolayısıyla ayetteki { شَيْءٌ } kelimesinin bir faydası kalmaz" denirdi. Fakat hakkın tamamı ya kısas ya da mal (diyet) olunca hakkın toplamı kısımlara ayrılabilir niteliktedir; çünkü [velinin] mala dokunmayıp sadece kısası affetme yetkisi olduğu gibi, tamamını affetme yetkisi de vardır. Durum böyle olunca, { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ } buyurması caiz olmuştur.
وَالْجَوَابُ الثَّانِي: أَنَّ تَنْكِيرَ الشَّيْءِ يُفِيدُ فَائِدَةً عَظِيمَةً، لِأَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يُتَوَهَّمَ أَنَّ الْعَفْوَ لَا يُؤَثِّرُ/ فِي سُقُوطِ الْقَوَدِ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ عَفْوًا عَنْ جَمِيعِهِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْعَفْوَ عَنْ جُزْئِهِ كَالْعَفْوِ عَنْ كُلِّهِ فِي سُقُوطِ الْقَوَدِ، وَعَفْوُ بَعْضِ الْأَوْلِيَاءِ عَنْ حَقِّهِ، كَعَفْوِ جَمِيعِهِمْ عَنْ خَلْقِهِمْ، فَلَوْ عَرَّفَ الشَّيْءَ كَانَ لَا يُفْهَمُ مِنْهُ ذَلِكَ، فَلَمَّا نَكَّرَهُ صَارَ هَذَا الْمَعْنَى مَفْهُومًا مِنْهُ، فَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ.
İkinci Cevap: { شَيْءٌ } kelimesinin nekra (belirsiz) kılınması büyük bir fayda sağlar. Çünkü affın, tamamı affedilmedikçe kısasın düşmesinde etkili olmayacağı zannına kapılınabilirdi. Allah Teâlâ, kısasın düşmesi hususunda hakkın bir kısmının affedilmesinin tamamının affedilmesi gibi olduğunu; velilerden bir kısmının hakkından vazgeçmesinin, tamamının kendi haklarından vazgeçmesi gibi olduğunu beyan buyurmuştur. Şayet kelime marife (belirli) kılınsaydı bu mana anlaşılamazdı; nekra kılınınca bu anlam kendisinden anlaşılır hale gelmiştir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ: { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ } buyurmuştur.
الْبَحْثُ الرَّابِعُ: بِأَيِّ مَعْنًى أَثْبَتَ اللَّهُ وَصْفَ الْأُخُوَّةِ.
Dördüncü İnceleme: Allah Teâlâ kardeşlik vasfını hangi manada sabit kılmıştır?
وَالْجَوَابُ: قِيلَ: إِنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ تَمَسَّكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي بَيَانِ كَوْنِ الْفَاسِقِ مُؤْمِنًا مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّاهُ مُؤْمِنًا حَالَ مَا وَجَبَ الْقِصَاصُ عَلَيْهِ، وَإِنَّمَا وَجَبَ الْقِصَاصُ عَلَيْهِ إِذَا صَدَرَ عَنْهُ الْقَتْلُ الْعَمْدُ الْعُدْوَانُ وَهُوَ بِالْإِجْمَاعِ مِنَ الْكَبَائِرِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ مُؤْمِنٌ وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ الْأُخُوَّةَ بَيْنَ الْقَاتِلِ وَبَيْنَ وَلِيِّ الدَّمِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الْأُخُوَّةَ تَكُونُ بِسَبَبِ الدِّينِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ [الْحُجُرَاتِ: ١٥] فَلَوْلَا أَنَّ الْإِيمَانَ بَاقٍ مَعَ الْفِسْقِ وَإِلَّا لَمَا بَقِيَتِ الْأُخُوَّةُ الْحَاصِلَةُ بِسَبَبِ الْإِيمَانِ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى نَدَبَ إِلَى الْعَفْوِ عَنِ الْقَاتِلِ، وَالنَّدْبُ إِلَى الْعَفْوِ إِنَّمَا يَلِيقُ بِالْمُؤْمِنِ، أَجَابَتِ الْمُعْتَزِلَةُ عَنِ الْوَجْهِ الْأَوَّلِ فَقَالُوا: إِنْ قُلْنَا الْمُخَاطَبُ بِقَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى هُمُ الْأَئِمَّةُ فَالسُّؤَالُ زَائِلٌ، وَإِنْ قُلْنَا: إِنَّهُمْ هُمُ الْقَاتِلُونَ فَجَوَابُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْقَاتِلَ قَبْلَ إِقْدَامِهِ عَلَى الْقَتْلِ كَانَ مُؤْمِنًا، فَسَمَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى مُؤْمِنًا بِهَذَا التَّأْوِيلِ وَالثَّانِي: أَنَّ الْقَاتِلَ قَدْ يَتُوبُ وَعِنْدَ ذَلِكَ يَكُونُ مُؤْمِنًا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَدْخَلَ فِيهِ غَيْرَ التَّائِبِ عَلَى سَبِيلِ التَّغْلِيبِ.
Cevap: Denildi ki: İbn Abbâs fâsıkın mümin olduğunu beyan etme hususunda bu ayete üç yönden tutunmuştur: Birincisi: Allah Teâlâ üzerine kısas vacip olduğu halde onu mümin diye isimlendirmiştir. Kısas ise ancak kasten ve haksız yere adam öldürme vaki olduğunda vacip olur ki bu da icma ile büyük günahlardandır. Bu durum büyük günah işleyenin mümin olduğuna delalet eder. İkincisi: Allah Teâlâ katil ile kan velisi arasında kardeşlik bağı kurmuştur. Şüphe yok ki bu kardeşlik din sebebiyle olur; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ } [Hucurât 10] “Müminler ancak kardeştir” buyurmuştur. Şayet fısk ile birlikte iman baki kalmasaydı, iman sebebiyle hasıl olan kardeşlik de baki kalmazdı. Üçüncüsü: Allah Teâlâ katili affetmeye teşvik etmiştir; affa teşvik ise ancak mümine yakışır. Mu'tezile birinci veche şöyle cevap vermiştir: Şayet { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } hitabına muhatap olanların yöneticiler (imamlar) olduğunu söylersek soru ortadan kalkar. Yok eğer onların katiller olduğunu söylersek buna iki yönden cevap verilir: Birincisi: Katil cinayete kalkışmadan önce mümindi; Allah Teâlâ bu teville onu mümin olarak isimlendirmiştir. İkincisi: Katil bazen tövbe eder ve o anda mümin olur; sonra Allah Teâlâ tağlîb yoluyla tövbe etmeyeni de buna dahil etmiştir.
وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ ذِكْرُ الْأُخُوَّةِ، فَأَجَابُوا عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْآيَةَ نَازِلَةٌ قَبْلَ أَنْ يَقْتُلَ أَحَدٌ أَحَدًا، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ إِخْوَةٌ قَبْلَ الْإِقْدَامِ عَلَى الْقَتْلِ وَالثَّانِي: الظَّاهِرُ أَنَّ الْفَاسِقَ يَتُوبُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ وَلِيُّ الْمَقْتُولِ أَخًا لَهُ وَالثَّالِثُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَعْلُهُ أَخًا لَهُ فِي النَّسَبِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً [الْأَعْرَافِ: ٦٥] وَالرَّابِعُ: أَنَّهُ حَصَلَ بَيْنَ وَلِيِّ الدَّمِ وَبَيْنَ الْقَاتِلِ تَعَلُّقٌ وَاخْتِصَاصٌ، وَهَذَا الْقَدْرُ يَكْفِي فِي إِطْلَاقِ اسْمِ الْأُخُوَّةِ، كَمَا تَقُولُ لِلرَّجُلِ، قُلْ لِصَاحِبِكَ كَذَا إِذَا كَانَ بَيْنَهُمَا أَدْنَى تَعَلُّقٍ وَالْخَامِسُ: ذَكَرَهُ بِلَفْظِ الْأُخُوَّةِ لِيَعْطِفَ أَحَدَهُمَا عَلَى صَاحِبِهِ بِذِكْرِ مَا هُوَ ثَابِتٌ بَيْنَهُمَا مِنَ الْجِنْسِيَّةِ فِي الْإِقْرَارِ وَالِاعْتِقَادِ.
İkinci veche, yani kardeşliğin zikredilmesine gelince, buna birkaç yönden cevap vermişlerdir: Birincisi: Ayet henüz kimse kimseyi öldürmeden önce inmiştir; şüphesiz müminler cinayete kalkışmadan önce kardeştirler. İkincisi: Zahir olan fâsıkın tövbe etmesidir; bu takdire göre maktulün velisi onun kardeşi olur. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً } [A'râf 65] “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]” buyruğunda olduğu gibi, onunla nesep bakımından kardeş kılınmış olması caizdir. Dördüncüsü: Kan velisi ile katil arasında bir irtibat ve hususi bir bağ hasıl olmuştur; aralarında en ufak bir bağ bulunduğunda bir kimseye: "Arkadaşına şöyle söyle" dediğin gibi, bu kadarı da kardeşlik isminin verilmesi için yeterlidir. Beşincisi: İkrar ve inançtaki müştereklikten ötürü aralarında sabit olan cins birliğini zikrederek birini diğerine merhamet ettirmek için kardeşlik lafzıyla zikretmiştir.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ بِأَسْرِهَا تَقْتَضِي تَقْيِيدَ الْأُخُوَّةِ بِزَمَانٍ دُونَ زَمَانٍ، وَبِصِفَةٍ دُونَ صِفَةٍ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ الْأُخُوَّةَ عَلَى الْإِطْلَاقِ.
Cevap şudur: Bu vecihlerin tamamı kardeşliği başka bir zamana değil belirli bir zamana ve başka bir sıfata değil belirli bir sıfata tahsis edip sınırlandırmayı gerektirir; halbuki Allah Teâlâ kardeşliği mutlak olarak sabit kılmıştır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ فَفِيهِ أبحاث:
Allah Teâlâ'nın: { فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ } “artık [taraflardan birine düşen] örfe uygun bir takip, [diğerine düşen de] ona güzellikle bir ödemedir” buyruğuna gelince, bunda birkaç inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ رَفْعٌ لِأَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ وَتَقْدِيرُهُ: فَحُكْمُهُ اتِّبَاعٌ، أَوْ هُوَ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: فَعَلَيْهِ اتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ.
Birinci İnceleme: { فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ } ifadesi merfûdur; zira mahzuf bir mübtedanın haberidir ve takdiri: "Artık onun hükmü örfe uygun takiptir" şeklindedir veya kendisi mübtedadır, haberi mahzuftur ve takdiri: "Artık onun üzerine düşen, örfe uygun bir takiptir" şeklindedir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قِيلَ: عَلَى الْعَافِي الِاتِّبَاعُ بِالْمَعْرُوفِ، وَعَلَى الْمَعْفُوِّ عَنْهُ أَدَاءٌ بِإِحْسَانٍ، عَنِ ابْنِ/ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَمُجَاهِدٍ، وَقِيلَ: هُمَا عَلَى الْمَعْفُوِّ عَنْهُ فَإِنَّهُ يُتْبِعُ عَفْوَ الْعَافِي بِمَعْرُوفٍ، وَيُؤَدِّي ذَلِكَ الْمَعْرُوفَ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ.
İkinci İnceleme: İbn Abbâs, el-Hasen, Katâde ve Mücâhid'den rivayet edildiğine göre; affeden kimseye düşen örfe uygun takip etmek, affedilen kimseye düşen ise güzellikle ödemektir. Bir diğer görüşe göre ise her ikisi de affedilenin üzerinedir; çünkü o, affedenin affına maruf ile tabi olur ve bu marufu ona ihsan ile öder.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: الِاتِّبَاعُ بِالْمَعْرُوفِ أَنْ لَا يُشَدِّدَ بِالْمُطَالَبَةِ، بَلْ يَجْرِي فِيهَا عَلَى الْعَادَةِ الْمَأْلُوفَةِ فَإِنْ كَانَ مُعْسِرًا فَالنَّظِرَةُ، وَإِنْ كَانَ وَاجِدًا لَعِينِ الْمَالِ فَإِنَّهُ لَا يُطَالِبُهُ بِالزِّيَادَةِ عَلَى قَدْرِ الْحَقِّ، وَإِنْ كَانَ وَاجِدًا لِغَيْرِ الْمَالِ الْوَاجِبِ، فَالْإِمْهَالُ إِلَى أَنْ يَبْتَاعَ وَيَسْتَبْدِلَ، وَأَنْ لَا يَمْنَعَهُ بِسَبَبِ الِاتِّبَاعِ عَنْ تَقْدِيمِ الْأَهَمِّ مِنَ الْوَاجِبَاتِ، فَأَمَّا الْأَدَاءُ بِإِحْسَانٍ فَالْمُرَادُ بِهِ أَنْ لَا يَدَّعِيَ الْإِعْدَامَ فِي حَالِ الْإِمْكَانِ وَلَا يُؤَخِّرَهُ مَعَ الْوُجُودِ، وَلَا يُقَدِّمَ مَا لَيْسَ بِوَاجِبٍ عَلَيْهِ، وَأَنْ يُؤَدِّيَ ذَلِكَ الْمَالَ عَلَى بِشْرٍ وَطَلَاقَةٍ وَقَوْلٍ جَمِيلٍ.
Üçüncü İnceleme: Örfe uygun takip (ittibâ bi'l-marûf), talepte zorluk çıkarmamak, bilakis bu konuda alışılagelmiş örfe göre hareket etmektir. Şayet borçlu darlık içinde ise süre tanımak; borç konusu malın bizzat kendisine sahip ise hakkından fazlasını talep etmemek; ödenmesi gereken malın dışındaki bir mala sahip ise satıp değiştirmesine kadar mühlet tanımak ve takip sebebiyle onu vaciplerin daha mühim olanlarını öne almaktan alıkoymamaktır. Güzellikle ödemeye (edâ bi-ihsân) gelince, bundan maksat imkanı varken yoksulluk iddia etmemek, imkan varken borcu geciktirmemek, üzerine vacip olmayanı [vaciplerin] önüne geçirmemek ve o malı güler yüz, gönül hoşluğu ve tatlı dille ödemektir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ أَيِ الْحُكْمُ بِشَرْعِ الْقِصَاصِ وَالدِّيَةِ تَخْفِيفٌ فِي حَقِّكُمْ، لِأَنَّ الْعَفْوَ وَأَخْذَ الدِّيَةَ مُحَرَّمَانِ عَلَى أَهْلِ التَّوْرَاةِ وَالْقِصَاصُ مَكْتُوبٌ عَلَيْهِمُ الْبَتَّةَ وَالْقِصَاصُ وَالدِّيَةُ مُحَرَّمَانِ عَلَى أَهْلِ الْإِنْجِيلِ وَالْعَفْوُ مَكْتُوبٌ عَلَيْهِمْ وَهَذِهِ الْأُمَّةُ مُخَيَّرَةٌ بَيْنَ الْقِصَاصِ وَالدِّيَةِ وَالْعَفْوِ تَوْسِعَةً عَلَيْهِمْ وَتَيْسِيرًا، وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَثَانِيهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: ذلِكَ رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِ: فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ.
Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ } “Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir” buyruğuna gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: { ذلِكَ } buyruğu ile kastedilen, kısas ve diyetin meşru kılınması hükmünün sizin hakkınızda bir hafifletme olduğudur; çünkü af ve diyet almak Tevrat ehline haram kılınmış ve onlara kesin olarak sadece kısas yazılmıştır; kısas ve diyet İncil ehline haram kılınmış ve onlara sadece af yazılmıştır; bu ümmet ise kendilerine bir genişlik ve kolaylık olmak üzere kısas, diyet ve af arasında muhayyer kılınmıştır. Bu, İbn Abbâs'ın kavlidir. İkincisi: { ذلِكَ } sözünün { فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ } kavline raci olmasıdır.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ التَّخْفِيفُ يَعْنِي جَاوَزَ الْحَدَّ إِلَى مَا هُوَ أَكْثَرُ مِنْهُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ: الْمُرَادُ أَنْ لَا يَقْتُلَ بَعْدَ الْعَفْوِ وَالدِّيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا عَفَوْا وَأَخَذُوا الدِّيَةَ، ثُمَّ ظَفِرُوا بَعْدَ ذَلِكَ بِالْقَاتِلِ قَتَلُوهُ، فَنَهَى اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ وَقِيلَ الْمُرَادُ: أَنْ يَقْتُلَ غَيْرَ قَاتِلِهِ، أَوْ أَكْثَرَ مِنْ قَاتَلِهِ أَوْ طَلَبَ أَكْثَرَ مِمَّا وَجَبَ له من الدية أو جاوز الحد بعد ما بَيَّنَ لَهُ كَيْفِيَّةَ الْقِصَاصِ وَيَجِبُ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى الْجَمِيعِ لِعُمُومِ اللَّفْظِ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ وَفِيهِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: وَهُوَ الْمَشْهُورُ أَنَّهُ نَوْعٌ مِنَ الْعَذَابِ شَدِيدُ الْأَلَمِ فِي الْآخِرَةِ وَالثَّانِي: رُوِيَ عَنْ قَتَادَةَ أَنَّ الْعَذَابَ الْأَلِيمَ هُوَ أَنْ يُقْتَلَ لَا مَحَالَةَ وَلَا يُعْفَى عَنْهُ وَلَا يُقْبَلَ الدِّيَةُ مِنْهُ
{ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ } “Kim bundan sonra tecavüz ederse” buyruğu, haddi aşıp daha fazlasına geçerse demektir. İbn Abbâs ve el-Hasen şöyle demiştir: Maksat, af ve diyetten sonra öldürmemesidir. Çünkü Câhiliye ehli affedip diyeti aldıklarında, daha sonra katili ele geçirirlerse onu öldürürlerdi; Allah Teâlâ bunu yasaklamıştır. Kastedilenin; katilinden başkasını öldürmek veya kendisini öldürenden fazlasını öldürmek yahut diyet olarak hakkı olandan fazlasını talep etmek ya da kendisine kısasın keyfiyeti beyan edildikten sonra haddi aşmak olduğu da söylenmiştir. Lafzın umumiliği sebebiyle ayetin hepsine hamledilmesi vaciptir. { فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ } “artık onun için elem dolu bir azap vardır” buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi ve meşhur olanı, bunun ahirette elemi şiddetli bir azap türü olduğudur. İkincisi: Katâde'den elem verici azabın; katilin kesinlikle öldürülmesi, affedilmemesi ve kendisinden diyetin kabul edilmemesi olduğu rivayet edilmiştir.
لِقَوْلِهِ ﵇: «لَا أُعَافِي أَحَدًا قَتَلَ بَعْدَ أَنْ أَخَذَ الدِّيَةَ»
Nitekim Peygamber aleyhisselâm: «Diyeti aldıktan sonra adam öldüren hiç kimseyi affetmem» buyurmuştur.
وَهُوَ الْمَرْوِيُّ عَنِ الْحَسَنِ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَهَذَا الْقَوْلُ ضَعِيفٌ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الْمَفْهُومَ مِنَ الْعَذَابِ الْأَلِيمِ عِنْدَ الْإِطْلَاقِ هُوَ عَذَابُ الْآخِرَةِ وَثَانِيهَا: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْقَوَدَ تَارَةً يَكُونُ عَذَابًا وَتَارَةً يَكُونُ امْتِحَانًا، كَمَا فِي حَقِّ التَّائِبِ فَلَا يَصِحُّ إِطْلَاقُ اسْمِ الْعَذَابِ عَلَيْهِ إِلَّا فِي وَجْهٍ دُونَ وَجْهٍ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْقَاتِلَ لِمَنْ عُفِيَ عَنْهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَخْتَصَّ بِأَنْ لَا يُمَكَّنَ وَلِيُّ الدَّمِ مِنَ الْعَفْوِ عَنْهُ لِأَنَّ ذَلِكَ حَقُّ وَلِيِّ الدَّمِ فَلَهُ إِسْقَاطُهُ قِيَاسًا عَلَى تَمَكُّنِهِ من إسقاط سائر الحقوق والله أعلم.
el-Hasen ve Saîd b. Cübeyr'den rivayet edilen de budur. Bu görüş birkaç vecihten ötürü zayıftır: Birincisi: "Elîm azap" ifadesinden mutlak olarak anlaşılan ahiret azabıdır. İkincisi: Biz kısasın tövbe eden kimsede olduğu gibi bazen azap, bazen de bir imtihan olduğunu beyan etmiştik; dolayısıyla bir yönden geçerli olup diğer yönden geçerli olmayan bir durum için üzerine mutlak azap isminin verilmesi sahih olmaz. Üçüncüsü: [Diyeti alıp da] affedileni öldüren kimsenin, kan velisinin onu affetmesine imkan tanınmayacak şekilde tahsis edilmesi caiz değildir; zira bu kan velisinin hakkıdır, diğer bütün hakları düşürmeye muktedir olmasına kıyasla bunu da düşürmeye yetkisi vardır. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٧٩]
[Bakara Suresi (2), Ayet 179]
وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ يَا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧٩)
{ وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ يَا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Ey akıl sahipleri! Kısasta sizin için hayat vardır; umulur ki sakınırsınız.” (179)
اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا أَوْجَبَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ الْقِصَاصَ وَكَانَ الْقِصَاصُ مِنْ بَابِ الْإِيلَامِ تَوَجَّهَ فِيهِ سُؤَالٌ وَهُوَ أَنْ يُقَالَ كَيْفَ يَلِيقُ بِكَمَالِ رَحْمَتِهِ إِيلَامُ الْعَبْدِ الضَّعِيفِ؟ فَلِأَجْلِ دَفْعِ هَذَا السُّؤَالِ ذَكَرَ عَقِيبَهُ حِكْمَةَ شَرْعِ
Bil ki Allah celle celâluhu geçen ayette kısası farz kıldığında ve kısas da elem verme kabilinden olunca bu hususta şöyle bir soru yöneltilmiştir: Zayıf bir kula elem vermek O'nun kemâl derecesindeki rahmetine nasıl uygun düşer? İşte bu soruyu bertaraf etmek için bunun hemen peşinden şeriatın kısası meşru kılmasındaki hikmeti zikretmiş ve
الْقِصَاصِ فَقَالَ: وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
kısas hakkında şöyle buyurmuştur: { وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ } “Kısasta sizin için hayat vardır”. Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ نَفْسَ الْقِصَاصِ حَيَاةٌ لِأَنَّ الْقِصَاصَ إِزَالَةٌ لِلْحَيَاةِ وَإِزَالَةُ الشَّيْءِ يَمْتَنِعُ أَنْ تَكُونَ نَفْسَ ذَلِكَ الشَّيْءِ، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّ شَرْعَ الْقِصَاصِ يُفْضِي إِلَى الْحَيَاةِ فِي حَقِّ مَنْ يُرِيدُ أَنْ يَكُونَ قَاتِلًا، وَفِي حَقِّ مَنْ يُرَادُ جَعْلُهُ مَقْتُولًا وَفِي حَقِّ غَيْرِهِمَا أَيْضًا، أَمَّا فِي حَقِّ مَنْ يُرِيدُ أَنْ يَكُونَ قَاتِلًا فَلِأَنَّهُ إِذَا عَلِمَ أَنَّهُ لَوْ قَتَلَ قُتِلَ تَرَكَ الْقَتْلَ فَلَا يَقْتُلُ فَيَبْقَى حَيًّا، وَأَمَّا فِي حَقِّ مَنْ يُرَادُ جَعْلُهُ مَقْتُولًا فَلِأَنَّ مَنْ أَرَادَ قَتْلَهُ إِذَا خَافَ مِنَ الْقِصَاصِ تَرَكَ قَتْلَهُ فَيَبْقَى غَيْرَ مَقْتُولٍ، وَأَمَّا فِي حَقِّ غَيْرِهِمَا فَلِأَنَّ فِي شَرْعِ الْقِصَاصِ بَقَاءَ مَنْ هَمَّ بِالْقَتْلِ، أَوْ مَنْ يَهُمُّ بِهِ وَفِي بَقَائِهِمَا بَقَاءُ مَنْ يَتَعَصَّبُ لَهُمَا، لِأَنَّ الْفِتْنَةَ تَعْظُمُ بِسَبَبِ الْقَتْلِ فَتُؤَدِّي إِلَى الْمُحَارَبَةِ الَّتِي تَنْتَهِي إِلَى قَتْلِ عَالَمٍ مِنَ النَّاسِ وَفِي تَصَوُّرِ كَوْنِ الْقِصَاصِ مَشْرُوعًا زَوَالُ كُلِّ ذَلِكَ وَفِي زَوَالِهِ حَيَاةُ الْكُلِّ.
Birinci Mesele: Ayet hakkında birkaç vecih vardır: Birincisi: Bu ayetten murat kısasın bizzat kendisinin hayat olduğu demek değildir; zira kısas hayatı ortadan kaldırmaktır ve bir şeyin yok edilmesi o şeyin bizzat kendisi olamaz. Bilakis murat; kısasın meşru kılınmasının, katil olmak isteyen kimsenin hakkında, maktul kılınmak istenen kimsenin hakkında ve bu ikisinin dışındakilerin hakkında da hayata ulaştırmasıdır. Katil olmak isteyen kimse hakkındadır; çünkü o, öldürdüğü takdirde öldürüleceğini bildiğinde öldürmekten vazgeçer, böylece öldürmez ve hayatta kalır. Maktul kılınmak istenen kimse hakkındadır; çünkü onu öldürmek isteyen kimse kısastan korktuğunda onu öldürmeyi terk eder ve o da öldürülmeyip hayatta kalır. Bu ikisinin dışındakiler hakkındadır; çünkü kısasın meşru kılınmasında cinayete niyetlenen veya niyetlenecek olan kimselerin hayatta kalması vardır; bu ikisinin hayatta kalmasında ise onlara taraf tutup taassup gösterenlerin hayatta kalması vardır. Zira cinayet sebebiyle fitne büyür ve insanlardan pek çok kimsenin öldürülmesine varan bir savaşa yol açar. Kısasın meşru olduğunun tasavvur edilmesinde ise bütün bunların zevali (ortadan kalkması) vardır ve bunların ortadan kalkmasında da herkesin hayatı söz konusudur.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهَا أَنَّ نَفْسَ الْقِصَاصِ سَبَبُ الْحَيَاةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ سَافِكَ الدَّمِ إِذَا أُقِيدَ مِنْهُ ارْتَدَعَ مَنْ كَانَ يَهُمُّ بِالْقَتْلِ فَلَمْ يَقْتُلْ، فَكَانَ الْقِصَاصُ نَفْسُهُ سَبَبًا لِلْحَيَاةِ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْوَجْهَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِالْقِصَاصِ الَّذِي هُوَ الْقَتْلُ، يَدْخَلُ فِيهِ الْقِصَاصُ فِي الْجَوَارِحِ وَالشِّجَاجِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِذَا عَلِمَ أَنَّهُ إِنْ جَرَحَ عَدُوَّهُ اقْتُصَّ مِنْهُ زَجَرَهُ ذَلِكَ عَنِ الْإِقْدَامِ فَيَصِيرُ سَبَبًا لِبَقَائِهِمَا لِأَنَّ الْمَجْرُوحَ لَا يُؤْمَنُ فِيهِ الْمَوْتُ وَكَذَلِكَ الْجَارِحُ إِذَا اقْتُصَّ مِنْهُ وَأَيْضًا فَالشَّجَّةُ وَالْجِرَاحَةُ الَّتِي لَا قَوَدَ فِيهَا دَاخِلَةٌ تَحْتَ الْآيَةِ لِأَنَّ الْجَارِحَ لَا يَأْمَنُ أَنْ تُؤَدِّيَ جِرَاحَتُهُ إِلَى زُهُوقِ النَّفْسِ فَيَلْزَمُ الْقَوَدُ، فَخَوْفُ الْقِصَاصِ حَاصِلٌ فِي النَّفْسِ.
Ayetin tefsirindeki İkinci Vecih: Ayetten kastedilenin kısasın bizzat kendisinin hayat sebebi olmasıdır. Zira kan döken kimseye kısas uygulandığında öldürmeye niyetlenen kimse bundan cayar ve öldürmez; böylece kısasın kendisi bu yönden hayata sebep olmuş olur. Bil ki zikrettiğimiz bu vecih yalnızca ölüm olan kısasa has değildir; organlar ve yaralamalardaki kısas da buna dahildir. Çünkü düşmanını yaraladığı takdirde kendisine kısas uygulanacağını bilen kimseyi bu bilgi eyleme girişmekten alıkoyar; böylece her ikisinin de hayatta kalmasına sebep olur. Çünkü yaralanan kimsenin ölmesinden emin olunamaz; aynı şekilde kendisine kısas uygulanan yaralayan da böyledir. Ayrıca kısas gerektirmeyen baş yarmaları (şicâc) ve yaralamalar da ayetin kapsamına girer; zira yaralayan kimse yaralamasının can kaybına yol açıp kısasın gerekeceğinden emin olamaz, dolayısıyla nefis hususunda kısas korkusu hasıl olur.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْقِصَاصِ إِيجَابُ التَّسْوِيَةِ فَيَكُونُ الْمُرَادُ أَنَّ فِي إِيجَابِ التَّسْوِيَةِ حَيَاةٌ لِغَيْرِ الْقَاتِلِ، لِأَنَّهُ لَا يُقْتَلُ غَيْرُ الْقَاتِلِ بِخِلَافِ مَا يَفْعَلُهُ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ وَهُوَ قَوْلُ السُّدِّيِّ.
Üçüncü Vecih: Kısastan muradın eşitliği farz kılmak olmasıdır. Bu durumda murat, Câhiliye ehlinin yaptığının aksine katilden başkası öldürülmeyeceği için eşitliğin vacip kılınmasında katilden başkası için hayat olmasıdır ki bu es-Süddî'nin kavlidir.
وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: قَرَأَ أَبُو الْجَوْزَاءِ وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ أَيْ فِيمَا قَصَّ عَلَيْكُمْ مِنْ حُكْمِ الْقَتْلِ وَالْقِصَاصِ وَقِيلَ: الْقِصاصُ الْقُرْآنُ، أَيْ لَكُمْ فِي الْقُرْآنِ حَيَاةٌ لِلْقُلُوبِ كقوله: رُوحاً مِنْ أَمْرِنا [الشورى: ٥٢] وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ [الْأَنْفَالِ: ٤٢] وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Dördüncü Vecih: Ebü'l-Cevzâ ayeti: { وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ } şeklinde okumuştur; yani size kısas ve ölüm hükmünden anlatılan kıssada demektir. Kısasın Kur'an olduğu, yani tıpkı Allah Teâlâ'nın: { رُوحاً مِنْ أَمْرِنا } [Şûrâ 52] “emrimizden bir ruh” ve { وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ } [Enfâl 42] “yaşayan da açık bir delille yaşasın” buyruklarında olduğu gibi sizin için Kur'an'da kalplerin hayatı olduğu da söylenmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اتَّفَقَ عُلَمَاءُ الْبَيَانِ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي الْإِيجَازِ مَعَ جَمْعِ الْمَعَانِي بِاللُّغَةِ بَالِغَةٌ إِلَى أَعْلَى الدَّرَجَاتِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ العرب عبروا عن هذا المعنى بألفاظ كثير، كَقَوْلِهِمْ: قَتْلُ الْبَعْضِ إِحْيَاءٌ لِلْجَمِيعِ، وَقَوْلُ آخَرِينَ: أَكْثِرُوا الْقَتْلَ لِيَقِلَّ الْقَتْلُ، وَأَجْوَدُ الْأَلْفَاظِ الْمَنْقُولَةِ عَنْهُمْ فِي هَذَا الْبَابِ قَوْلُهُمْ: الْقَتْلُ أَنْفَى لِلْقَتْلِ، ثُمَّ إِنَّ لَفْظَ الْقُرْآنِ أَفْصَحُ مِنْ هَذَا، وَبَيَانُ التَّفَاوُتِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ أَخْصَرُ مِنَ الْكُلِّ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَلَكُمْ لَا يَدْخُلُ فِي/ هَذَا الْبَابِ، إِذْ لَا بُدَّ فِي الْجَمِيعِ مِنْ تَقْدِيرِ ذَلِكَ، لِأَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ:
İkinci Mesele: Beyan âlimleri bu ayetin dildeki manaları toplamakla birlikte îcâz (az sözle çok şey anlatma) bakımından en yüksek derecelere ulaştığında ittifak etmişlerdir. Zira Araplar bu manayı pek çok lafızla ifade etmişlerdir; nitekim: "Bazısının öldürülmesi tamamının ihya edilmesidir (yaşatılmasıdır)" sözleri ve başkalarının: "Öldürmenin azalması için öldürmeyi çoğaltın" sözü böyledir. Onlardan bu konuda nakledilen en güzel lafız ise: "Öldürme, öldürmeyi en çok defedendir" (el-katlü enfâ li'l-katl) sözleridir. Bununla beraber Kur'an'ın lafzı bundan daha beliğdir. Aradaki farkın beyanı birkaç yöndendir: Birincisi: { وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ } “Kısasta sizin için hayat vardır” buyruğu hepsinden daha kısadır. Zira { وَلَكُمْ } sözü bu mukayeseye dahil değildir; çünkü diğer bütün sözlerde böyle bir takdirin bulunması kaçınılmazdır. Nitekim söz söyleyenin:
قَتْلُ الْبَعْضِ إِحْيَاءٌ لِلْجَمِيعِ لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ تَقْدِيرٍ مِثْلِهِ، وَكَذَلِكَ فِي قَوْلِهِمْ: الْقَتْلُ أَنْفَى لِلْقَتْلِ فَإِذَا تَأَمَّلْتَ عَلِمْتَ أَنَّ قَوْلَهُ: فِي الْقِصاصِ حَياةٌ أَشَدُّ اخْتِصَارًا مِنْ قَوْلِهِمْ: الْقَتْلُ أَنْفَى لِلْقَتْلِ وَثَانِيهَا: أَنَّ قَوْلَهُمْ: الْقَتْلُ أَنْفَى لِلْقَتْلِ ظَاهِرُهُ يَقْتَضِي كَوْنَ الشَّيْءِ سَبَبًا لِانْتِفَاءِ نَفْسِهِ وَهُوَ مُحَالٌ، وَقَوْلَهُ: فِي الْقِصاصِ حَياةٌ لَيْسَ كَذَلِكَ، لِأَنَّ الْمَذْكُورَ هُوَ نَوْعٌ مِنَ الْقَتْلِ وَهُوَ الْقِصَاصُ، ثُمَّ مَا جَعَلَهُ سَبَبًا لِمُطْلَقِ الْحَيَاةِ لِأَنَّهُ ذَكَرَ الْحَيَاةَ مُنَكَّرَةً، بَلْ جَعَلَهُ سَبَبًا لِنَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْحَيَاةِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَهُمْ الْقَتْلُ أَنْفَى لِلْقَتْلِ، فِيهِ تَكْرَارٌ لِلَفْظِ الْقَتْلِ وَلَيْسَ قَوْلُهُ: فِي الْقِصاصِ حَياةٌ كَذَلِكَ وَرَابِعُهَا: أَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ: الْقَتْلُ أَنْفَى لِلْقَتْلِ. لَا يُفِيدُ إِلَّا الرَّدْعَ عَنِ الْقَتْلِ، وَقَوْلُهُ: فِي الْقِصاصِ
"Bazısının öldürülmesi tamamının ihya edilmesidir" sözünde de benzeri bir takdir kaçınılmazdır; aynı şekilde: "Öldürme, öldürmeyi en çok defedendir" sözlerinde de durum böyledir. İnceden inceye düşündüğün takdirde { فِي الْقِصاصِ حَياةٌ } buyruğunun, onların: "Öldürme, öldürmeyi en çok defedendir" sözünden çok daha kısa ve öz olduğunu anlarsın. İkincisi: Onların "Öldürme, öldürmeyi en çok defedendir" sözlerinin zahiri, bir şeyin bizzat kendisinin yok olmasına sebep olmasını gerektirir ki bu muhaldir. { فِي الْقِصاصِ حَياةٌ } buyruğu ise öyle değildir; zira zikredilen şey öldürmenin özel bir türü olan kısastır. Sonra ayet onu mutlak hayat için bir sebep kılmamış, çünkü hayatı nekra (belirsiz) zikretmiştir; bilakis onu hayat türlerinden özel bir tür için sebep kılmıştır. Üçüncüsü: Onların "Öldürme, öldürmeyi en çok defedendir" sözünde "öldürme" lafzının tekrarı vardır; { فِي الْقِصاصِ حَياةٌ } buyruğunda ise böyle bir durum yoktur. Dördüncüsü: Söz söyleyenin: "Öldürme, öldürmeyi en çok defedendir" sözü sadece öldürmekten caydırmayı ifade eder; ayetteki: { فِي الْقِصاصِ
حَياةٌ
حَياةٌ } “Kısasta hayat vardır” ifadesi ise
يُفِيدُ الرَّدْعَ عَنِ الْقَتْلِ وَعَنِ الْجَرْحِ وَغَيْرِهِمَا فَهُوَ أَجْمَعُ لِلْفَوَائِدِ وَخَامِسُهَا: أَنَّ نَفْيَ الْقَتْلِ مَطْلُوبٌ تَبَعًا مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يَتَضَمَّنُ حُصُولَ الْحَيَاةِ، وَأَمَّا الْآيَةُ فَإِنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى حُصُولِ الْحَيَاةِ وَهُوَ مَقْصُودٌ أَصْلِيٌّ، فَكَانَ هَذَا أَوْلَى وَسَادِسُهَا: أَنَّ الْقَتْلَ ظُلْمًا قَتْلٌ، مَعَ أَنَّهُ لَا يَكُونُ نَافِيًا لِلْقَتْلِ بَلْ هُوَ سَبَبٌ لِزِيَادَةِ الْقَتْلِ، إِنَّمَا النَّافِي لِوُقُوعِ الْقَتْلِ هُوَ الْقَتْلُ الْمَخْصُوصُ وَهُوَ الْقِصَاصُ، فَظَاهِرُ قَوْلِهِمْ بَاطِلٌ، أَمَّا الْآيَةُ فَهِيَ صَحِيحَةٌ ظَاهِرًا وَتَقْدِيرًا، فَظَهَرَ التَّفَاوُتُ بَيْنَ الْآيَةِ وَبَيْنَ كَلَامِ الْعَرَبِ.
hem öldürmekten hem yaralamaktan ve diğerlerinden caydırmayı ifade eder; dolayısıyla faydaları en kapsamlı şekilde toplayandır. Beşincisi: Öldürmenin nefyedilmesi (ortadan kalkması), hayatın hasıl olmasını tazammun etmesi bakımından dolaylı olarak talep edilen bir husustur; ayet ise doğrudan asıl maksat olan hayatın meydana gelişine delalet etmektedir; binaenaleyh bu daha evladır. Altıncısı: Zulmen öldürmek de bir öldürmedir; bununla birlikte o öldürmeyi nefyedici değildir, bilakis öldürmelerin artmasına sebeptir. Öldürmenin vukuunu asıl önleyen ise belirli bir öldürme olup o da kısastır. Dolayısıyla onların sözünün zahiri batıldır; ayet ise hem lafzın zahiri hem de takdiri bakımından sahihtir. Böylece ayet ile Arap kelamı arasındaki üstünlük farkı ortaya çıkmış oldu.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ أَهْلِ السُّنَّةِ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّ الْمَقْتُولَ لَوْ لَمْ يُقْتَلْ لَوَجَبَ أَنْ يَمُوتَ. فَقَالُوا إِذَا كَانَ الَّذِي يُقْتَلُ يَجِبُ أَنْ يَمُوتَ لَوْ لَمْ يُقْتَلْ، فَهَبْ أَنَّ شَرْعَ الْقِصَاصِ يَزْجُرُ مَنْ يُرِيدُ أَنْ يَكُونَ قَاتِلًا عَنِ الْإِقْدَامِ عَلَى الْقَتْلِ، لَكِنَّ ذَلِكَ الْإِنْسَانَ يَمُوتُ سَوَاءٌ قَتَلَهُ هَذَا الْقَاتِلُ أَوْ لَمْ يَقْتُلْهُ، فَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ شَرْعُ الْقِصَاصِ مُفْضِيًا إِلَى حُصُولِ الْحَيَاةِ.
Üçüncü Mesele: Mu'tezile, Ehl-i Sünnet'in: "Maktul öldürülmeseydi de mutlaka ölürdü" şeklindeki sözlerinin fasit olduğuna bu ayetle delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: Şayet öldürülen kimsenin öldürülmediği takdirde de ölmesi vacip (kaçınılmaz) olsaydı; farz edelim ki kısasın meşru kılınması katil olmak isteyen kimseyi öldürmeye kalkışmaktan alıkoysun, lakin o insan bu katil onu öldürse de öldürmese de ölecektir. Bu durumda kısasın meşru kılınması hayata ulaştırıcı olamaz.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّا إِنَّمَا نَقُولُ فِيمَنْ قُتِلَ لَوْ لَمْ يُقْتَلْ كَانَ يَمُوتُ لَا فِيمَنْ أُرِيدَ قَتْلُهُ وَلَمْ يُقْتَلْ فَلَا يَلْزَمُ مَا قُلْتُمْ، قُلْنَا أَلَيْسَ إِنَّمَا يُقَالُ فِيمَنْ قُتِلَ لَوْ لَمْ يُقْتَلْ كَيْفَ يَكُونُ حَالُهُ؟ فَإِذَا قُلْتُمْ: كَانَ يَمُوتُ فَقَدْ حَكَمْتُمْ فِي أَنَّ مِنْ حَقِّ كُلِّ وَقْتٍ صَحَّ وُقُوعُ قَتْلِهِ أَنْ يَكُونَ مَوْتُهُ كَقَتْلِهِ، وَذَلِكَ يُصَحِّحُ مَا أَلْزَمْنَاكُمْ لِأَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَكُونَ عَلَى قَوْلِكُمُ الْمَعْلُومِ أَنَّهُ لو لم يقتله إما لأن مَنَعَهُ مَانِعٌ عَنِ الْقَتْلِ، أَوْ بِأَنْ خَافَ قَتْلَهُ أَنَّهُ كَانَ يَمُوتُ وَفِي ذَلِكَ صِحَّةُ مَا أَلْزَمْنَاكُمْ، هَذَا كُلُّهُ أَلْفَاظُ الْقَاضِي أَمَّا قوله تعالى: يا أُولِي الْأَلْبابِ فَالْمُرَادُ بِهِ الْعُقَلَاءُ الَّذِينَ يَعَرِفُونَ الْعَوَاقِبَ وَيَعْلَمُونَ جِهَاتِ الْخَوْفِ، فَإِذَا أَرَادُوا الْإِقْدَامَ عَلَى قتل أعداءهم، وَعَلِمُوا أَنَّهُمْ يُطَالِبُونَ بِالْقَوَدِ صَارَ ذَلِكَ رَادِعًا لَهُمْ لِأَنَّ الْعَاقِلَ لَا يُرِيدُ إِتْلَافَ غَيْرِهِ بِإِتْلَافِ نَفْسِهِ فَإِذَا خَافَ ذَلِكَ كَانَ خَوْفُهُ سَبَبًا لِلْكَفِّ وَالِامْتِنَاعِ، إِلَّا أَنَّ هَذَا الْخَوْفَ إِنَّمَا يَتَوَلَّدُ مِنَ الْفِكْرِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ مِمَّنْ لَهُ عَقْلٌ يَهْدِيهِ إِلَى هَذَا الْفِكْرِ فَمَنْ لَا عَقْلَ لَهُ يَهْدِيهِ إِلَى هَذَا الْفِكْرِ لَا يَحْصُلُ لَهُ هَذَا الْخَوْفُ، فَلِهَذَا السَّبَبِ خَصَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِهَذَا الْخِطَابِ أُولِي الْأَلْبَابِ.
Şayet denilirse ki: "Biz 'öldürülmeseydi ölürdü' sözünü öldürülmek istenip de öldürülmeyen kimse hakkında değil, bizzat öldürülen kimse hakkında söylüyoruz; dolayısıyla sizin dediğiniz gerekmez." Biz de deriz ki: Öldürülen kimse hakkında "şayet öldürülmeseydi hali ne olurdu?" denilmiyor mu? Siz "ölürdü" dediğinizde, onun öldürülmesinin vukuu sahih olan her vakitte ölümünün de öldürülmesi gibi olacağına hükmetmiş olursunuz. Bu da size ilzam ettiğimiz şeyi doğrular; çünkü sizin malum kavlinize göre; ya bir engel onu öldürmekten alıkoyduğu için ya da kısastan korktuğu için katil onu öldürmeseydi bile o kimsenin mutlaka öleceği kabul edilmiş olur ki bu da size ilzam ettiğimiz şeyi doğrular. Bunların hepsi Kâdî [Abdülcebbâr]'ın lafızlarıdır. Allah Teâlâ'nın: { يَا أُولِي الْأَلْبابِ } “Ey akıl sahipleri” buyruğuna gelince; bundan murat akıbetleri bilen ve korkulacak cihetleri idrak eden akıl sahipleridir. Onlar düşmanlarını öldürmeye kalkışmak istediklerinde kendilerinden kısas talep edileceğini bilirlerse bu onlar için caydırıcı olur; zira akıllı kimse kendi canını helak ederek başkasını helak etmek istemez. Bundan korktuğu takdirde korkusu geri durmaya ve vazgeçmeye sebep olur. Ne var ki bu korku ancak kendisini bu düşünceye sevk eden bir akla sahip olan kimsede zikrettiğimiz düşünceden doğar. Kendisini bu düşünceye sevk edecek aklı bulunmayan kimsede ise bu korku hasıl olmaz. İşte bu sebeple Allah Sübhânehû bu hitabı akıl sahiplerine (ulü'l-elbâb) has kılmıştır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “umulur ki sakınırsınız” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَفْظَةُ «لَعَلَّ» لِلتَّرَجِّي، وَذَلِكَ إِنَّمَا يَصِحُّ فِي حَقِّ مَنْ لَمْ يَكُنْ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ، وَجَوَابُهُ مَا سَبَقَ فِي قَوْلِهِ تعالى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ [الْبَقَرَةِ: ٢١] .
Birinci Mesele: "Lealle" (لَعَلَّ) lafzı teraccî (umut bildirmek) içindir; bu ise ancak bütün malumatı bilmeyen kimse hakkında sahih olur. Bunun cevabı Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } [Bakara 21] “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize kulluk edin ki sakınabilesiniz” ayetinde geçen izahtır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ مِنَ الْكُلِّ التَّقْوَى، سَوَاءٌ كَانَ فِي الْمَعْلُومِ أَنَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ لَا يَتَّقُونَ بِخِلَافِ قَوْلِ الْمُجْبِرَةِ، وَقَدْ سَبَقَ جَوَابُهُ أَيْضًا فِي تِلْكَ الْآيَةِ.
İkinci Mesele: el-Cübbâî şöyle demiştir: "Bu durum, Mücbire'nin aksine, ister sakınacakları bilinsin ister sakınmayacakları bilinsin, Allah Teâlâ'nın herkesin takva sahibi olmasını irade ettiğine delalet eder." Bunun cevabı da anılan ayette geçmişti.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: قَوْلُ الْحَسَنِ وَالْأَصَمِّ أَنَّ الْمُرَادَ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ نَفْسَ الْقَتْلِ بِخَوْفِ الْقِصَاصِ وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ التَّقْوَى مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ تَخْصِيصٌ لِلتَّقْوَى، فَحَمْلُهُ عَلَى الْكُلِّ أَوْلَى: وَمَعْلُومٌ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِنَّمَا كَتَبَ عَلَى الْعِبَادِ الْأُمُورَ الشَّاقَّةَ مِنَ الْقِصَاصِ وَغَيْرِهِ لِأَجْلِ أَنْ يَتَّقُوا النَّارَ بِاجْتِنَابِ الْمَعَاصِي وَيَكُفُّوا عَنْهَا، فَإِذَا كَانَ هَذَا هُوَ المقصود الأصلي وجب حمل الكلام عليه.
Üçüncü Mesele: Ayetin tefsirinde iki görüş vardır: Birincisi: el-Hasen ve el-Asamm'ın kavli olup kastedilenin "kısas korkusuyla bizzat öldürmekten sakınmanız umulur" olduğudur. İkincisi: Kastedilenin her bakımdan takvadır; ayette takva için bir tahsis bulunmadığından onu bütününe hamletmek daha evladır. Malumdur ki Allah Teâlâ kullara kısas ve benzeri meşakkatli hususları ancak günahlardan kaçınıp onlardan el çekmek suretiyle cehennem ateşinden sakınsınlar diye farz kılmıştır. Asıl maksat bu olunca sözü buna hamletmek vacip olur.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٨٠]
[Bakara Suresi (2), Ayet 180]
كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (١٨٠)
{ كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } “Birinize ölüm geldiğinde, eğer bir hayır (mal) bırakacaksa, anaya, babaya ve yakın akrabaya maruf üzere vasiyette bulunması, takva sahipleri üzerine bir hak olarak size farz kılındı.” (180)
الحكم الخامس
Beşinci Hüküm
[في قَوْلُهُ تَعَالَى كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ] اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: كُتِبَ عَلَيْكُمْ يَقْتَضِي الْوُجُوبَ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ، أَمَّا قَوْلُهُ: إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ مُعَايَنَةَ الْمَوْتِ، لِأَنَّ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ يَكُونُ عَاجِزًا عَنِ الْإِيصَاءِ ثُمَّ ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِهِ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: وَهُوَ اخْتِيَارُ الْأَكْثَرِينَ أَنَّ الْمُرَادَ حُضُورُ أَمَارَةِ الْمَوْتِ، وَهُوَ الْمَرَضُ الْمَخُوفُ وَذَلِكَ ظَاهِرٌ فِي اللُّغَةِ، يُقَالُ فِيمَنْ يُخَافُ عَلَيْهِ الْمَوْتُ: إِنَّهُ قَدْ حَضَرَهُ الْمَوْتُ كَمَا يُقَالُ لِمَنْ قَارَبَ الْبَلَدَ إِنَّهُ قَدْ وَصَلَ وَالثَّانِي: قَوْلُ الْأَصَمِّ إِنَّ الْمُرَادَ فَرَضَ عَلَيْكُمُ الْوَصِيَّةَ فِي حَالَةِ الصِّحَّةِ بِأَنْ تَقُولُوا: إِذَا حَضَرَنَا الْمَوْتُ فَافْعَلُوا كَذَا قَالَ الْقَاضِي:
[Allah Teâlâ'nın: { كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ } buyruğu hakkında:] Bil ki Allah Teâlâ'nın: { كُتِبَ عَلَيْكُمْ } buyruğu beyan ettiğimiz üzere vücûb ifade eder. { إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ } buyruğuna gelince; bundan murat bizzat ölümü gözle görmek değildir; zira o vakitte insan vasiyet etmekten acizdir. Sonra bunun tefsirinde iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi ve çoğunluğun tercihi olanı: Muradın ölüm alametinin hazır bulunması yani korkutucu hastalık olduğudur. Bu dilde de açıktır; nitekim şehre yaklaşan kimse için "ulaştı" denildiği gibi, ölümünden korkulan kimse için de: "Ona ölüm geldi" denir. İkincisi: el-Asamm'ın kavli olup muradın, sıhhat halinde: "Ölüm bize geldiğinde şöyle şöyle yapın" demeniz suretiyle vasiyetin size farz kılınmış olmasıdır. Kâdî şöyle demiştir:
وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِوَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُوصِيَ وَإِنْ لَمْ يَذْكُرْ فِي وَصِيَّتِهِ الْمَوْتَ جَازَ وَالثَّانِي: أَنَّ مَا ذَكَرْنَاهُ هُوَ الظَّاهِرُ، وَإِذَا أَمْكَنَ ذَلِكَ لَمْ يَجُزْ حَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى غَيْرِهِ.
Birinci görüş iki yönden daha evladır: Birincisi: Vasiyet eden kimse vasiyetinde ölümü zikretmese dahi [vasiyeti] caizdir. İkincisi: Zikrettiğimiz mana lafzın zahiridir; bu mümkün olduğu sürece sözü başkasına hamletmek caiz olmaz.
أَمَّا قَوْلُهُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً فَلَا خِلَافَ أَنَّهُ الْمَالُ هاهنا وَالْخَيْرُ يُرَادُ بِهِ الْمَالُ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْقُرْآنِ/ كَقَوْلِهِ:
{ إِنْ تَرَكَ خَيْراً } “eğer bir hayır bırakırsa” buyruğuna gelince, burada "hayır" ile kastedilenin mal olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Kur'an'ın pek çok yerinde hayır ile mal kastedilir; nitekim:
وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ [الْبَقَرَةِ: ٢٧٢] وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ [الْعَادِيَاتِ: ٨] مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ وإذا عرفت هذا فنقول: هاهنا قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لَا فَرْقَ بَيْنَ الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ، وَهُوَ قَوْلُ الزُّهْرِيِّ، فَالْوَصِيَّةُ وَاجِبَةٌ فِي الْكُلِّ، وَاحْتُجَّ عَلَيْهِ بِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْجَبَ الْوَصِيَّةَ فِيمَا إِذَا تَرَكَ خَيْرًا، وَالْمَالُ الْقَلِيلُ خَيْرٌ، يَدُلُّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ وَالْمَعْقُولُ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ [الزَّلْزَلَةِ: ٧، ٨] وَأَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ [الْقَصَصِ: ٢٤] وَأَمَّا الْمَعْقُولُ فَهُوَ أَنَّ الْخَيْرَ مَا يُنْتَفَعُ بِهِ، وَالْمَالُ الْقَلِيلُ كَذَلِكَ فَيَكُونُ خَيْرًا.
{ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ } [Bakara 272] “Hayırdan ne infak ederseniz”, { وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ } [Âdiyât 8] “Doğrusu o mal sevgisine pek düşkündür” ve { مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ } buyrukları böyledir. Bunu bildiğinde deriz ki: Burada iki görüş vardır: Birincisi: Az ile çok arasında fark olmadığıdır ki bu ez-Zührî'nin kavlidir; dolayısıyla vasiyet hepsinde vaciptir. Buna iki yönden delil getirilmiştir: Birincisi: Allah Teâlâ hayır bıraktığı takdirde vasiyeti vacip kılmıştır; az mal da bir hayırdır; buna Kur'an ve akıl delalet eder. Kur'an'a gelince; Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ } [Zilzâl 7-8] “Kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür; kim de zerre ağırlığınca bir şer işlerse onu görür” buyruğu ve yine Allah Teâlâ'nın: { لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ } [Kasas 24] “bana indireceğin her hayra muhtacım” buyruğudur. Akla gelince; hayır, kendisinden faydalanılan şeydir; az mal da böyledir, o halde hayırdır.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى اعْتَبَرَ أَحْكَامَ الْمَوَارِيثِ فِيمَا يَبْقَى مِنَ الْمَالِ قَلَّ أَمْ كَثُرَ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى:
İkinci Delil: Allah Teâlâ'nın, geriye kalan malda az olsun çok olsun miras hükümlerini muteber kılmış olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu buna delildir:
لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيباً مَفْرُوضاً [النِّسَاءِ: ٧] فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فِي الْوَصِيَّةِ.
{ لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيباً مَفْرُوضاً } [Nisâ 7] “Ana-baba ile akrabaların bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır; ana-baba ile akrabaların bıraktıklarından -az olsun çok olsun- kadınlara da farz kılınmış bir pay vardır.” Dolayısıyla vasiyette de durumun böyle olması vacip olmuştur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ لَفْظَ الْخَيْرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُخْتَصٌّ بِالْمَالِ الْكَثِيرِ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ مَنْ تَرَكَ دِرْهَمًا لَا يُقَالُ: إِنَّهُ تَرَكَ خَيْرًا، كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ ذُو مَالٍ، فَإِنَّمَا يُرَادُ تَعْظِيمُ مَالِهِ وَمُجَاوَزَتُهُ حَدَّ أَهْلِ الْحَاجَةِ، وَإِنْ كَانَ اسْمُ الْمَالِ قَدْ يَقَعُ فِي الْحَقِيقَةِ عَلَى كُلِّ مَا يَتَمَوَّلُهُ الْإِنْسَانُ مِنْ قَلِيلٍ أَوْ كَثِيرٍ، وَكَذَلِكَ إِذَا قِيلَ:
İkinci Görüş: Bu ayette "hayır" lafzının çok mala mahsus olduğudur. Buna birkaç vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: Bir dirhem bırakan kimse için "hayır bıraktı" denmez; tıpkı "Falan mal sahibidir" denildiğinde, gerçi mal ismi hakikatte insanın az veya çok edindiği her şeye itlak olunabilse de, bununla ancak onun malının çokluğu ve ihtiyaç sahiplerinin sınırını aşmış olması kastedildiği gibidir. Aynı şekilde:
فُلَانٌ فِي نِعْمَةٍ، وَفِي رَفَاهِيَةٍ مِنَ الْعَيْشِ. فَإِنَّمَا يُرَادُ بِهِ تَكْثِيرُ النِّعْمَةِ، وَإِنْ كَانَ أَحَدٌ لَا يَنْفَكُّ عَنْ نِعْمَةِ اللَّهِ، وَهَذَا بَابٌ مِنَ الْمَجَازِ مَشْهُورٌ وَهُوَ نَفْيُ الِاسْمِ عَنِ الشَّيْءِ لِنَقْصِهِ، كَمَا
"Falan nimet içindedir, refah dolu bir hayat sürmektedir" denildiğinde -hiçbir kimse Allah'ın nimetinden uzak kalamasa da- bununla yalnızca nimetin çokluğu kastedilir. Bu, meşhur bir mecaz türü olup bir şeyin noksanlığından ötürü o ismin ondan nefyedilmesidir; nitekim
قَدْ رُوِيَ مِنْ قَوْلِهِ: «لَا صَلَاةَ لِجَارِ الْمَسْجِدِ إِلَّا فِي الْمَسْجِدِ»
O'nun: «Mescide komşu olan kimsenin namazı ancak mescittedir» buyurduğu
وَقَوْلِهِ: «لَيْسَ بِمُؤْمِنٍ من باب شَبْعَانًا وَجَارُهُ جَائِعٌ»
ve: «Komşusu açken kendisi tok olarak geceleyen kimse [kamil] mümin değildir» buyurduğu
وَنَحْوِ هَذَا.
ve benzeri hadisler rivayet edilmiştir.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: لَوْ كَانَتِ الْوَصِيَّةُ وَاجِبَةً فِي كُلِّ مَا تَرَكَ، سَوَاءٌ كَانَ قَلِيلًا، أَوْ كَثِيرًا، لَمَا كَانَ التَّقْيِيدُ بِقَوْلِهِ:
Üçüncü Delil: Şayet vasiyet geriye bırakılan her şeyde -az olsun çok olsun- vacip olsaydı, [ayetin]
إِنْ تَرَكَ خَيْراً كَلَامًا مُفِيدًا، لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ لَا بُدَّ وَأَنْ يَتْرُكَ شَيْئًا مَا، قَلِيلًا كَانَ أَوْ كَثِيرًا، أَمَّا الَّذِي يَمُوتُ عُرْيَانًا وَلَا يَبْقَى مَعَهُ كسرة خبر، وَلَا قَدْرٌ مِنَ الْكِرْبَاسِ الَّذِي يَسْتُرُ بِهِ عَوْرَتَهُ، فَذَاكَ فِي غَايَةِ النُّدْرَةِ، فَإِذَا ثَبَتَ أن المراد هاهنا مِنَ الْخَيْرِ الْمَالُ الْكَثِيرُ، فَذَاكَ الْمَالُ هَلْ هُوَ مُقَدَّرٌ بِمِقْدَارٍ مُعَيَّنٍ مَحْدُودٍ أَمْ لَا فيه قولان:
{ إِنْ تَرَكَ خَيْراً } “eğer bir hayır bırakırsa” sözüyle kayıtlanması faydalı bir kelam olmazdı. Çünkü herkes az ya da çok mutlaka bir şey bırakır; çıplak vaziyette ölen, yanında bir lokma ekmek dahi kalmayan ve avretini örteceği bir bez parçası dahi bulunmayan kimse ise son derece nadirdir. Burada "hayır" ile çok malın kastedildiği sabit olunca; o mal belirli ve sınırlı bir miktarla takdir edilmiş midir, edilmemiş midir? Bu hususta iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مُقَدَّرٌ بِمِقْدَارٍ مُعَيَّنٍ، ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا،
Birinci Görüş: Belirli bir miktarla takdir edilmiş olduğudur. Sonra bu görüşü savunanlar da kendi aralarında ihtilaf etmişlerdir;
فَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ دَخَلَ عَلَى مَوْلًى لَهُمْ فِي الْمَوْتِ، وَلَهُ سَبْعُمِائَةِ دِرْهَمٍ، فَقَالَ أَوَلَا أُوصِي، قَالَ: لَا إِنَّمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنْ تَرَكَ خَيْراً وَلَيْسَ لَكَ كَثِيرُ مَالٍ،
Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, vefat etmek üzere olan ve yedi yüz dirhemi bulunan bir azatlılarının yanına girdi. [Adam]: "Vasiyette bulunmayayım mı?" dedi. [Ali]: "Hayır, Allah Teâlâ ancak: { إِنْ تَرَكَ خَيْراً } “eğer bir hayır bırakırsa” buyurmuştur; senin ise çok malın yoktur" dedi.
وَعَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّ رَجُلًا قال لها: إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُوصِيَ، قَالَتْ: كَمْ مَالُكَ؟ قَالَ ثَلَاثَةُ آلَافٍ، قَالَتْ: كَمْ عِيَالُكَ؟ قَالَ أَرْبَعَةٌ قَالَتْ: قَالَ اللَّهُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً وَإِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ يَسِيرٌ فَاتْرُكْهُ لِعِيَالِكَ فَهُوَ أَفْضَلُ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِذَا تَرَكَ سَبْعَمِائَةِ دِرْهَمٍ فَلَا يُوصِي فَإِنْ بَلَغَ ثَمَانِمِائَةِ دِرْهَمٍ أَوْصَى وَعَنْ قَتَادَةَ أَلْفُ دِرْهَمٍ، وَعَنِ النَّخَعِيِّ مِنْ أَلْفٍ وَخَمْسِمِائَةِ دِرْهَمٍ.
Âişe radıyallâhu anhâ'dan [rivayet edildiğine göre], bir adam ona: "Ben vasiyette bulunmak istiyorum" dedi. Âişe: "Malın ne kadardır?" diye sordu. Adam: "Üç bin [dirhem]" dedi. Âişe: "Bakmakla yükümlü olduğun kaç kişi var?" dedi. Adam: "Dört kişi" deyince; Âişe: "Allah Teâlâ { إِنْ تَرَكَ خَيْراً } “eğer bir hayır bırakırsa” buyurmuştur. Bu ise pek az bir şeydir; binaenaleyh onu ailene bırakman daha efdaldir" dedi. İbn Abbâs'tan: "Yedi yüz dirhem bıraktığında vasiyet etmez; eğer sekiz yüz dirheme ulaşırsa vasiyet eder" [dediği rivayet edilmiştir]. Katâde'den: "Bin dirhem", en-Nehaî'den ise: "Bin beş yüz dirhemden [itibaren vasiyet edilir]" [dediği nakledilmiştir].
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ غير مقدر بمقدار معين. بل يختلف دلك بِاخْتِلَافِ حَالِ الرِّجَالِ، لِأَنَّ/ بِمِقْدَارٍ مِنَ الْمَالِ يُوصَفُ الْمَرْءُ بِأَنَّهُ غَنِيٌّ، وَبِذَلِكَ الْقَدْرِ لَا يُوصَفُ غَيْرُهُ بِالْغِنَى لِأَجْلِ كَثْرَةِ الْعِيَالِ وَكَثْرَةِ النَّفَقَةِ، وَلَا يَمْتَنِعُ فِي الْإِيجَابِ أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِمِقْدَارٍ مُقَدَّرٍ بِحَسَبِ الِاجْتِهَادِ، فَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَجْعَلَ فَقْدَ الْبَيَانِ فِي مِقْدَارِ الْمَالِ دَلَالَةً عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْوَصِيَّةَ لَمْ تَجِبْ فِيهَا قَطُّ بِأَنْ يَقُولَ لَوْ وَجَبَتْ لَوَجَبَ أَنْ يُقَدَّرَ الْمَالُ الْوَاجِبُ فِيهَا.
İkinci Görüş: Belirli bir miktarla takdir edilmemiş olduğudur. Bilakis bu, şahısların durumunun farklılığına göre değişir; çünkü bir miktar mal ile kişi zengin olarak nitelendirilebilirken, aynı miktarla bir başkası aile fertlerinin çokluğu ve masraflarının fazlalığı sebebiyle zengin olarak nitelendirilemez. Bir yükümlülükte [hükmün], ictihada göre takdir edilecek bir miktara bağlanması imkânsız değildir. Dolayısıyla hiç kimse, malın miktarında açıklamanın bulunmayışını, "Şayet vacip olsaydı, onda vacip olan malın takdir edilmesi gerekirdi" diyerek bu vasiyetin hiçbir zaman vacip olmadığına delil kılamaz.
أَمَّا قَوْلُهُ: الْوَصِيَّةُ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
{ الْوَصِيَّةُ } “vasiyet” buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِنَّمَا قَالَ: كُتِبَ: لِأَنَّهُ أَرَادَ بِالْوَصِيَّةِ الْإِيصَاءَ، وَلِذَلِكَ ذَكَرَ الضمير في قوله: فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ ما سَمِعَهُ [الْبَقَرَةِ: ١٨١] وَأَيْضًا إِنَّمَا ذُكِرَ لِلْفَصْلِ بَيْنَ الْفِعْلِ وَالْوَصِيَّةِ، لِأَنَّ الْكَلَامَ لَمَّا طَالَ كَانَ الْفَاصِلُ بَيْنَ الْمُؤَنَّثِ وَالْفِعْلِ، كَالْعِوَضِ مِنْ تَاءِ التَّأْنِيثِ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ حَضَرَ الْقَاضِيَ امْرَأَةٌ، فَيُذَكِّرُونَ لِأَنَّ الْقَاضِيَ بَيْنَ الْفِعْلِ وَبَيْنَ الْمَرْأَةِ.
Birinci Mesele: [Fiilin müzekker olarak] { كُتِبَ } “yazıldı / farz kılındı” buyurulması, "el-Vasiyye" ile "el-Îsâ"yı (vasiyet etme fiilini) kastetmiş olmasındandır. Bundan dolayı O'nun: { فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ ما سَمِعَهُ } [Bakara 181] buyruğundaki zamir müzekker getirilmiştir. Bir de bu [müzekkerlik], fiil ile "el-vasiyye" kelimesinin arasının ayrılmasından ötürüdür; zira kelam uzadığında müennes ile fiil arasındaki fasıla (ayırıcı unsur), müenneslik te'sinin yerine geçer gibi olur. Nitekim Araplar: { حَضَرَ الْقَاضِيَ امْرَأَةٌ } "Kadının huzuruna bir kadın geldi" derler ve kâdı kelimesi fiil ile kadın lafzının arasında bulunduğu için fiili müzekker kılarlar.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: رَفْعُ الْوَصِيَّةِ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ وَالثَّانِي: عَلَى أَنْ يَكُونَ مُبْتَدَأً وَلِلْوَالِدَيْنِ الْخَبَرُ، وَتَكُونُ الْجُمْلَةُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِكُتِبَ، كَمَا تَقُولُ قِيلَ عَبْدُ اللَّهِ قَائِمٌ، فَقَوْلُكَ عَبْدُ اللَّهِ قَائِمٌ جُمْلَةٌ مُرَكَّبَةٌ مِنْ مُبْتَدَأٍ وَخَبَرٍ، وَالْجُمْلَةُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِقِيلَ.
İkinci Mesele: "el-Vasiyye" lafzının merfû oluşu iki vech üzeredir: Birincisi: Faili zikredilmeyen [fiilin nâib-i fâili] olmasıdır. İkincisi: Mübteda (özne), { لِلْوالِدَيْنِ } [ifadesinin de] haber (yüklem) olması ve bu cümlenin { كُتِبَ } ile ref konumunda bulunmasıdır; tıpkı senin: "Abdullah ayaktadır, denildi" demen gibidir. Senin "Abdullah ayaktadır" sözün, mübteda ve haberden meydana gelmiş bir cümledir ve cümle "denildi" [fiili] ile ref konumundadır.
أَمَّا قَوْلُهُ: لِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { لِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ } “ana babaya ve akrabalara” buyruğuna gelince; bunda meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْوَصِيَّةَ وَاجِبَةٌ، بَيَّنَ بَعْدِ ذَلِكَ أَنَّهَا وَاجِبَةٌ لِمَنْ فَقَالَ:
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ, vasiyetin vacip olduğunu beyan edince, bundan sonra onun kimler için vacip olduğunu açıklayarak şöyle buyurmuştur:
لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ، وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْأَصَمُّ: إِنَّهُمْ كَانُوا يُوصُونَ لِلْأَبْعَدِينَ طَلَبًا لِلْفَخْرِ وَالشَّرَفِ، وَيَتْرُكُونَ الْأَقَارِبَ فِي الْفَقْرِ وَالْمَسْكَنَةِ، فَأَوْجَبَ اللَّهُ تَعَالَى فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ الْوَصِيَّةَ لِهَؤُلَاءِ مَنْعًا لِلْقَوْمِ عَمَّا كَانُوا اعْتَادُوهُ وَهَذَا بَيِّنٌ الثَّانِي: قَالَ آخَرُونَ إِنَّ إِيجَابَ هَذِهِ الْوَصِيَّةِ لَمَّا كَانَ قَبْلَ آيَةِ الْمَوَارِيثِ، جَعَلَ اللَّهُ الْخِيَارَ إِلَى الْمُوصِي فِي مَالِهِ وَأَلْزَمَهُ أَنْ لَا يَتَعَدَّى فِي إخراجه ماله بعد موته عن الوالدان وَالْأَقْرَبِينَ فَيَكُونُ وَاصِلًا إِلَيْهِمْ بِتَمْلِيكِهِ وَاخْتِيَارِهِ، وَلِذَلِكَ
{ لِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ } “ana babaya ve akrabalara”. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: el-Asam şöyle demiştir: Onlar övünme ve şeref kazanma arzusuyla uzaktakilere vasiyet ediyor, akrabaları ise fakirlik ve yoksulluk içinde bırakıyorlardı. Bu sebeple Allah Teâlâ İslam'ın başlangıcında, bu topluluğu alıştıkları şeyden menetmek için bunlara vasiyeti vacip kıldı; bu gayet açıktır. İkincisi: Başkaları şöyle demiştir: Bu vasiyetin vacip kılınması miras ayetinden önce olduğu için, Allah Teâlâ malı hususunda muhayyerliği vasiyet edene verdi ve ölümünden sonra malını çıkarırken ana babayı ve akrabaları aşmamasını ona gerekli kıldı; böylece [mal] onun temliki ve tercihiyle onlara ulaşmış oluyordu. Bundan dolayıdır ki
لَمَّا نَزَلَتْ آيَةُ الْمَوَارِيثِ قَالَ ﵊: «إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْطَى كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ فَلَا وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ»
Miras ayeti indiğinde [Allah Resulü] aleyhisselâm: «Şüphesiz ki Allah her hak sahibine hakkını vermiştir; binaenaleyh vârise vasiyet yoktur» buyurmuştur.
فَبَيَّنَ أَنَّ مَا تَقَدَّمَ كَانَ وَاصِلًا إِلَيْهِمْ بِعَطِيَّةِ الْمُوصِي، فَأَمَّا الْآنَ فَاللَّهُ تَعَالَى قَدَّرَ لِكُلِّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ، وَأَنَّ عَطِيَّةَ اللَّهِ أَوْلَى مِنْ عَطِيَّةِ الْمُوصِي، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلَا وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ الْبَتَّةَ، فَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ كَانَتِ الْوَصِيَّةُ مِنْ قَبْلُ وَاجِبَةً لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ.
Böylece daha önce [onlara gidenin] vasiyet edenin hibesiyle kendilerine ulaştığını; şimdi ise Allah Teâlâ'nın her hak sahibine hakkını takdir ettiğini, Allah'ın bağışının vasiyet edenin bağışından daha evlâ olduğunu ve durum böyle olunca artık vârise asla vasiyet yapılamayacağını beyan etmiştir. İşte bu veçhe göre vasiyet daha önceden ana babaya ve akrabalara vacip idi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ: وَالْأَقْرَبِينَ مَنْ هُمْ؟ فَقَالَ قَائِلُونَ: هُمُ الْأَوْلَادُ فَعَلَى هَذَا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِالْوَصِيَّةِ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَوْلَادِ وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِيهِ.
İkinci Mesele: { وَالْأَقْرَبِينَ } “ve akrabalara” buyruğu hususunda bunların kimler olduğu konusunda ihtilaf ettiler. Bazıları: "Onlar evlatlardır; bu takdire göre Allah Teâlâ ana babaya ve evlatlara vasiyeti emretmiştir" dediler ki bu, Abdurrahman b. Zeyd'in babasından rivayet ettiği görüştür.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْأَقْرَبِينَ مَنْ عَدَا الْوَالِدَيْنِ.
İkinci Görüş: İbn Abbâs ve Mücâhid'in görüşü olup akrabalardan muradın ana baba dışındakiler olduğudur.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُمْ جَمِيعُ الْقَرَابَاتِ مَنْ يَرِثُ مِنْهُمْ وَمَنْ لَا يَرِثُ وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ مَنْ أَوْجَبَ الْوَصِيَّةَ لِلْقَرَابَةِ، ثُمَّ رَآهَا مَنْسُوخَةً.
Üçüncü Görüş: Onların, içlerinden vâris olan ve olmayan bütün hısımlar olduğudur. Bu, akrabaya vasiyeti vacip görüp sonra da bunun mensuh olduğuna kani olan kimsenin görüşünün anlamıdır.
وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: هُمْ مَنْ لَا يَرِثُونَ مِنَ الرَّجُلِ مِنْ أَقَارِبِهِ، فَأَمَّا الْوَارِثُونَ فَهُمْ خَارِجُونَ عَنِ اللَّفْظِ، أَمَّا قَوْلُهُ: بِالْمَعْرُوفِ فَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ قَدْرَ مَا يُوصِي بِهِ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ تَمْيِيزَ مَنْ يُوصَى لَهُ مِنَ الْأَقْرَبِينَ مِمَّنْ لَا يُوصَى، لِأَنَّ كِلَا الْوَجْهَيْنِ يَدْخُلُ فِي الْمَعْرُوفِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُ فِي الْوَصِيَّةِ أَنْ يَسْلُكَ الطَّرِيقَ الْجَمِيلَةَ، فَإِذَا فَاضَلَ بَيْنَهُمْ، فَبِالْمَعْرُوفِ وَإِذَا سَوَّى فَكَمِثْلٍ، وَإِذَا حَرَمَ الْبَعْضَ فَكَمِثْلٍ لِأَنَّهُ لَوْ حَرَمَ الْفَقِيرَ وَأَوْصَى لِلْغَنِيِّ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مَعْرُوفًا، وَلَوْ سَوَّى بَيْنَ الْوَالِدَيْنِ مَعَ عِظَمِ حَقِّهِمَا وَبَيْنَ بَنِي الْعَمِّ لَمْ يَكُنْ مَعْرُوفًا، وَلَوْ أَوْصَى لِأَوْلَادِ الْجَدِّ الْبَعِيدِ مَعَ حُضُورِ الْإِخْوَةِ لَمْ يَكُنْ مَا يَأْتِيهِ مَعْرُوفًا فَاللَّهُ تَعَالَى كَلَفَّهُ الْوَصِيَّةَ عَلَى طَرِيقَةٍ جَمِيلَةٍ خَالِيَةٍ عَنْ شَوَائِبِ الْإِيحَاشِ وَذَلِكَ مِنْ بَابِ مَا يُعْلَمُ بِالْعَادَةِ فَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ: لَوْ كَانَتِ الْوَصِيَّةُ وَاجِبَةً لَمْ يَشْتَرِطْ تَعَالَى فِيهِ هَذَا الشَّرْطَ، الَّذِي لَا يُمْكِنُ الْوُقُوفُ عَلَيْهِ لِمَا بَيَّنَّا.
Dördüncü Görüş: Onların, kişinin akrabalarından vâris olmayan kimseler olduğudur; vâris olanlar ise bu lafzın kapsamı dışındadır. O'nun: { بِالْمَعْرُوفِ } “maruf (örfe uygun ve meşru) surette” buyruğuna gelince; bundan muradın vasiyet edilen miktar olması muhtemel olduğu gibi, muradın akrabalar içinden kendisine vasiyet edilecek olanı vasiyet edilmeyecek olandan ayırt etmek olması da muhtemeldir; zira her iki vecih de "maruf" kavramına dâhildir. Sanki Allah Teâlâ vasiyette ona güzel yolu tutmasını emretmiştir: Aralarında fazlalık gözetirse marufa uygun yapmalı, eşit kılarsa yine misli üzere yapmalı, bazısını mahrum bırakırsa yine misli üzere yapmalıdır. Çünkü fakiri mahrum edip zengine vasiyet etseydi bu maruf olmazdı; haklarının büyüklüğüne rağmen ana baba ile amca çocuklarını eşit tutsaydı bu maruf olmazdı; kardeşler varken uzaktaki dedenin çocuklarına vasiyet etseydi yapacağı şey maruf olmazdı. Allah Teâlâ ona, kırgınlık ve soğukluk şaibelerinden uzak, güzel bir tarzda vasiyet etmeyi yükümlü kılmıştır ki bu da örfle bilinen şeyler kabilindendir. Dolayısıyla hiç kimse, açıkladığımız gerekçelerden ötürü: "Şayet vasiyet vacip olsaydı, Allah onda bilinmesi mümkün olmayan bu şartı koşmazdı" diyemez.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ فَزِيَادَةٌ فِي تَوْكِيدِ وُجُوبِهِ، فَقَوْلُهُ: حَقًّا مَصْدَرٌ مُؤَكَّدٌ، أَيْ حَقَّ ذَلِكَ حَقًّا، فَإِنْ قِيلَ: ظَاهِرُ هَذَا الْكَلَامِ يَقْتَضِي تَخْصِيصَ هَذَا التَّكْلِيفِ بِالْمُتَّقِينَ دُونَ غَيْرِهِمْ.
Allah Teâlâ'nın: { حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } “muttakiler üzerine bir hak olarak” buyruğuna gelince; bu, onun vücubunu daha da pekiştirmektir. O'nun { حَقًّا } buyruğu tekit edici bir masdardır; yani "bu, tam bir hak olarak gerçekleşti / sabit oldu" demektir. Eğer: "Bu kelamın zahiri, bu yükümlülüğün başkalarına değil sadece muttakilere tahsis edilmesini gerektirir" denilirse,
فَالْجَوَابُ: مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ أَنَّهُ لَازِمٌ لِمَنْ آثَرَ التَّقْوَى، وَتَحَرَّاهُ وَجَعَلَهُ طَرِيقَةً لَهُ وَمَذْهَبًا فَيَدْخُلُ الْكُلُّ فِيهِ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَقْتَضِي وُجُوبَ هَذَا الْمَعْنَى عَلَى الْمُتَّقِينَ وَالْإِجْمَاعُ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْوَاجِبَاتِ وَالتَّكَالِيفَ عَامَّةٌ فِي حَقِّ الْمُتَّقِينَ وَغَيْرِهِمْ، فَبِهَذَا الطَّرِيقِ يَدْخُلُ الْكُلُّ تَحْتَ هَذَا التَّكْلِيفِ فَهَذَا جملة ما يتعلق بتفسير هذه الآية.
Cevap iki vechiledir: Birincisi: { حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } sözünden murat, takvayı tercih eden, onu gözeten, onu kendine yol ve yöntem edinen kimseler için bunun lüzumlu olmasıdır; binaenaleyh herkes buna dâhil olur. İkincisi: Bu ayet, bu mananın muttakiler üzerine vacip olmasını gerektirmektedir; icmâ ise vaciplerin ve mükellefiyetlerin muttakiler ve başkaları hakkında umumi olduğuna delalet etmiştir. Dolayısıyla bu yolla herkes bu mükellefiyetin altına girer. İşte bu ayetin tefsiriyle ilgili hususların özeti budur.
[البحث حول أدلة الْقَائِلُونَ بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَا صَارَتْ مَنْسُوخَةً] وَاعْلَمْ أَنَّ النَّاسَ اخْتَلَفُوا فِي هَذِهِ الْوَصِيَّةِ، مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: كَانَتْ وَاجِبَةً وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: كَانَتْ نَدْبًا وَاحْتَجَّ الْأَوَّلُونَ بِقَوْلِهِ: كُتِبَ وَبِقَوْلِهِ: عَلَيْكُمْ وَكِلَا اللَّفْظَيْنِ يُنْبِئُ عَنِ الْوُجُوبِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ ذَلِكَ الْإِيجَابَ بِقَوْلِهِ: حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ وَهَؤُلَاءِ اخْتَلَفُوا مِنْهُمْ مَنْ قَالَ هَذِهِ الْآيَةُ صَارَتْ مَنْسُوخَةً، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهَا مَا صَارَتْ مَنْسُوخَةً، وَهَذَا اخْتِيَارُ أَبِي مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيِّ، وَتَقْرِيرُ قَوْلِهِ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَا هِيَ مُخَالِفَةً لِآيَةِ الْمَوَارِيثِ وَمَعْنَاهَا كُتِبَ عَلَيْكُمْ مَا أَوْصَى بِهِ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ تَوْرِيثِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:
[Bu Ayetin Mensuh Olmadığını Söyleyenlerin Delillerine Dair İnceleme] Bil ki insanlar bu vasiyet hususunda ihtilaf etmişlerdir: Onlardan kimi: "Vacip idi" demiş, kimi de: "Müstehap idi" demiştir. Birinciler [vücuba], { كُتِبَ } “yazıldı / farz kılındı” buyruğu ile { عَلَيْكُمْ } “üzerinize” buyruğunu delil getirmişlerdir; zira her iki lafız da vücubu bildirir. Sonra Allah Teâlâ bu vücubu, { حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } “muttakiler üzerine bir hak olarak” buyruğuyla pekiştirmiştir. Bunlar da kendi aralarında ihtilaf etmişlerdir: Kimi: "Bu ayet mensuh olmuştur" derken, kimi de: "Mensuh olmamıştır" demiştir. Bu [ikincisi] Ebû Müslim el-İsfahânî'nin tercihidir. Onun görüşünün takriri birkaç vechiledir: Birincisi: Bu ayet miras ayetine aykırı değildir; anlamı şudur: Allah Teâlâ'nın: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } [Nisâ 11] buyruğundaki ana babayı ve akrabaları mirasçı kılma yönündeki vasiyeti üzerinize yazılmıştır / farz kılınmıştır.
يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ [النساء: ١١] أو كتب على المختصر أَنْ يُوصِيَ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِتَوْفِيرِ مَا أَوْصَى بِهِ اللَّهُ لَهُمْ عَلَيْهِمْ وَأَنْ لَا يَنْقُصَ مِنْ أَنْصِبَائِهِمْ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَا مُنَافَاةَ بَيْنَ ثُبُوتِ الْمِيرَاثِ لِلْأَقْرِبَاءِ مَعَ ثُبُوتِ الْوَصِيَّةِ بِالْمِيرَاثِ عَطِيَّةً مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَالْوَصِيَّةُ عَطِيَّةٌ مِمَّنْ حَضَرَهُ الْمَوْتُ، فَالْوَارِثُ جُمِعَ لَهُ بَيْنَ الْوَصِيَّةِ وَالْمِيرَاثِ بِحُكْمِ الْآيَتَيْنِ وَثَالِثُهَا: لَوْ قَدَّرْنَا حُصُولَ الْمُنَافَاةِ لَكَانَ يُمْكِنُ جَعْلُ آيَةِ الْمِيرَاثِ مُخَصِّصَةً لِهَذِهِ الْآيَةِ وَذَلِكَ لَأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تُوجِبُ الْوَصِيَّةَ لِلْأَقْرَبِينَ، ثُمَّ آيَةُ الْمِيرَاثِ تُخْرِجُ الْقَرِيبَ الْوَارِثَ وَيَبْقَى الْقَرِيبُ الَّذِي لَا يَكُونُ وَارِثًا دَاخِلًا تَحْتَ هَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مِنَ الْوَالِدَيْنِ مَنْ يَرِثُ، وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يَرِثُ، وَذَلِكَ بِسَبَبِ اخْتِلَافِ الدِّينِ وَالرِّقِّ وَالْقَتْلِ وَمِنَ الْأَقَارِبِ الَّذِينَ لَا يَسْقُطُونَ فِي فَرِيضَةِ مَنْ لا يرث بهذه الأسباب الحاجة وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْقُطُ/ فِي حَالٍ وَيَثْبُتُ فِي حَالٍ، إِذَا كَانَ فِي الْوَاقِعَةِ مَنْ هُوَ أَوْلَى بِالْمِيرَاثِ مِنْهُمْ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْقُطُ فِي كُلِّ حَالٍ إِذَا
“Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder (farz kılar)...” [Nisâ 11] Yahut [anlamı şudur]: Ölmek üzere olan kimseye, Allah'ın onlar için vasiyet ettiği payları tam olarak onlara vermesini ve paylarından eksiltmemesini ana babaya ve akrabalara vasiyet etmesi farz kılındı. İkincisi: Mirasın Allah Teâlâ'dan bir bağış, vasiyetin ise ölümü yaklaşan kimseden bir bağış olmasıyla birlikte akrabalara mirasın sübutu ile mirasın vasiyet yoluyla sübutu arasında bir tezat yoktur; böylece iki ayetin hükmüyle vâris için hem vasiyet hem miras bir araya getirilmiş olur. Üçüncüsü: Bir çelişkinin varlığını varsaysak dahi, miras ayetini bu ayeti tahsis edici kılmak mümkün olurdu; çünkü bu ayet akrabalara vasiyeti vacip kılmakta, sonra miras ayeti vâris olan akrabayı [bu hükümden] çıkarmakta ve vâris olmayan akraba ise bu ayetin kapsamı altında kalmaktadır. Zira ana babadan vâris olan da vardır, din farklılığı, kölelik ve [miras bırakanı] öldürme sebebiyle vâris olamayan da vardır. Farz paylarında düşmeyen akrabalardan bu sebeplerle ihtiyaç içinde olup vâris olamayanlar bulunduğu gibi, vâkıada kendilerinden mirasa daha ehil biri olduğunda bir durumda düşüp bir durumda sabit olanlar ve zevi'l-erhâm olduklarında
كَانُوا ذَوِي رَحِمٍ فَكُلُّ مَنْ كَانَ مِنْ هَؤُلَاءِ وَارِثًا لَمْ يَجُزِ الْوَصِيَّةُ لَهُ، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ وَارِثًا جَازَتِ الْوَصِيَّةُ لَهُ لِأَجْلِ صِلَةِ الرَّحِمِ، فَقَدْ أَكَّدَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ بقوله: وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسائَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحامَ [النِّسَاءِ: ١] وَبِقَوْلِهِ:
her halükarda [mirastan] düşenler vardır. İşte bunlardan kim vâris ise ona vasiyet caiz olmaz; kim de vâris değilse akrabalık bağını gözetmek (sıla-i rahim) maksadıyla ona vasiyet caiz olur. Nitekim Allah Teâlâ bunu O'nun: { وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسائَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحامَ } [Nisâ 1] “Adını anarak birbirinizden dilekte bulunduğunuz Allah'tan ve akrabalık bağlarını koparmaktan sakının” buyruğuyla ve O'nun:
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى [النَّحْلِ: ٩٠] فَهَذَا تَقْرِيرُ مَذْهَبِ أَبِي مُسْلِمٍ فِي هَذَا الْبَابِ.
{ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى } [Nahl 90] “Şüphesiz Allah adaleti, iyiliği ve akrabaya vermeyi emreder” buyruğuyla pekiştirmiştir. İşte bu, Ebû Müslim'in bu konudaki mezhebinin takriridir.
أَمَّا الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ فَيَتَوَجَّهُ تَفْرِيعًا عَلَى هَذَا الْمَذْهَبِ أَبْحَاثٌ:
Ayetin mensuh olduğunu söyleyenlere gelince; bu mezhebe dayalı olarak birtakım incelemeler yöneltilmektedir:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهَا بِأَيِّ دَلِيلٍ صَارَتْ مَنْسُوخَةً؟ وَذَكَرُوا وجوها أحدهما: أَنَّهَا صَارَتْ مَنْسُوخَةً بِإِعْطَاءِ اللَّهِ تَعَالَى أَهْلَ الْمَوَارِيثِ كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ فَقَطْ وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ مَعَ قَدْرٍ مِنَ الْحَقِّ بِالْمِيرَاثِ وُجُوبُ قَدْرٍ آخَرَ بِالْوَصِيَّةِ وَأَكْثَرُ مَا يُوجِبُهُ ذَلِكَ التَّخْصِيصُ لَا النَّسْخُ بِأَنْ يَقُولَ قَائِلٌ: إِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ منسوخة فيمن لم يختلف إِلَّا الْوَالِدَيْنِ مِنْ حَيْثُ يَصِيرُ كُلُّ الْمَالُ حَقًّا لَهُمَا بِسَبَبِ الْإِرْثِ فَلَا يَبْقَى لِلْوَصِيَّةِ شَيْءٌ إِلَّا أَنَّ هَذَا تَخْصِيصٌ لَا نَسْخٌ وَثَانِيهَا: أَنَّهَا صَارَتْ مَنْسُوخَةً
Birinci İnceleme: Hangi delil ile mensuh olduğu hususunda ihtilaf etmişler ve birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Ayetin sadece Allah Teâlâ'nın miras ehlinden her hak sahibine hakkını vermesiyle mensuh olduğudur; fakat bu uzaktır, zira miras yoluyla bir hak takdir edilmiş olmakla birlikte vasiyet yoluyla başka bir miktarın vacip olması imkânsız değildir. Bunun en fazla gerektireceği şey nesh değil tahsistir; şöyle ki birisi: "Bütün mal miras sebebiyle ikisinin hakkı haline gelip vasiyete hiçbir şey kalmayacağı cihetle, [miras bırakanın] ana babasından başka kimseyi bırakmadığı durumda ayetin mensuh olması kaçınılmazdır" dese bile, bu bir nesh değil tahsistir. İkincisi: Ayetin,
بِقَوْلِهِ ﵇: «أَلَا لَا وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Dikkat edin, vârise vasiyet yoktur» buyruğuyla
وَهَذَا أَقْرَبُ إِلَّا أَنَّ الْإِشْكَالَ فِيهِ أَنَّ هَذَا خَبَرٌ وَاحِدٌ فَلَا يَجُوزُ نَسْخُ الْقُرْآنِ بِهِ، وَأُجِيبَ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ بِأَنَّ هَذَا الْخَبَرَ وَإِنْ كَانَ خَبَرَ وَاحِدٍ إِلَّا أَنَّ الْأَئِمَّةَ تَلَقَّتْهُ بِالْقَبُولِ فَالْتَحَقَ بِالْمُتَوَاتِرِ.
mensuh olduğudur. Bu [görüş] daha yakındır; ancak buradaki müşkilat şudur: Bu haber-i vahiddir, Kur'an'ın onunla neshedilmesi ise caiz değildir. Bu soruya şöyle cevap verilmiştir: Bu haber, haber-i vahid olsa bile imamlar onu hüsnükabulle karşılamışlar, böylece mütevatir hükmüne katılmıştır.
وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: يُدَّعَى أَنَّ الْأَئِمَّةَ تَلَقَّتْهُ بِالْقَبُولِ عَلَى وَجْهِ الظَّنِّ أَوْ عَلَى وَجْهِ الْقَطْعِ، وَالْأَوَّلُ مُسَلَّمٌ إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ يَكُونُ إِجْمَاعًا مِنْهُمْ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ وَاحِدٍ، فَلَا يَجُوزُ نَسْخُ الْقُرْآنِ بِهِ وَالثَّانِي مَمْنُوعٌ لِأَنَّهُمْ لَوْ قَطَعُوا بِصِحَّتِهِ مَعَ أَنَّهُ مِنْ بَابِ الْآحَادِ لَكَانُوا قَدْ أَجْمَعُوا عَلَى الْخَطَأِ وَأَنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ وَثَالِثُهَا: أَنَّهَا صَارَتْ مَنْسُوخَةً بِالْإِجْمَاعِ وَالْإِجْمَاعُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُنْسَخَ بِهِ الْقُرْآنُ. لِأَنَّ الْإِجْمَاعَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ الدَّلِيلُ النَّاسِخُ مَوْجُودًا إِلَّا أَنَّهُمُ اكْتَفَوْا بالإجماع من ذِكْرِ ذَلِكَ الدَّلِيلِ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لَمَّا ثَبَتَ أَنَّ فِي الْأُمَّةِ مَنْ أَنْكَرَ وُقُوعَ هَذَا النَّسْخِ فَكَيْفَ يُدَّعَى انْعِقَادُ الْإِجْمَاعِ عَلَى حُصُولِ النَّسْخِ؟ وَرَابِعُهَا: أَنَّهَا صَارَتْ مَنْسُوخَةً بِدَلِيلٍ قِيَاسِيٍّ وَهُوَ أَنْ نَقُولَ: هَذِهِ الْوَصِيَّةُ لَوْ كانت واجبة لكان عند ما لَمْ تُوجَدْ هَذِهِ الْوَصِيَّةُ وَجَبَ أَنْ لَا يَسْقُطَ حَقُّ هَؤُلَاءِ الْأَقْرَبِينَ قِيَاسًا عَلَى الدُّيُونِ التي لا توجد الوصية بها لكن عند ما لَمْ تُوجَدِ الْوَصِيَّةُ لِهَؤُلَاءِ الْأَقْرَبِينَ لَا يَسْتَحِقُّونَ شَيْئًا، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي آيَةِ الْمَوَارِيثِ: مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ [النِّسَاءِ: ١١] وَظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّهُ إِذَا لَمْ تَكُنْ وَصِيَّةٌ وَلَا دَيْنٌ، فَالْمَالُ أَجْمَعُ مَصْرُوفٌ إِلَى أَهْلِ الْمِيرَاثِ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: نَسْخُ الْقُرْآنِ بِالْقِيَاسِ غَيْرُ جَائِزٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Biri çıkıp şöyle diyebilir: İmamların onu hüsnükabulle karşıladığı zannî olarak mı yoksa kat'î olarak mı iddia edilmektedir? Birincisi kabul edilir; fakat bu onların o hadisin haber-i vahid olduğu üzerindeki icmâı olur ki Kur'an'ın onunla neshi caiz olmaz. İkincisi ise men edilmiştir; zira âhâd kabilinden olmasına rağmen onun sıhhatine kat'î olarak hükmetmiş olsalardı, hatada icmâ etmiş olurlardı ve bu da caiz değildir. Üçüncüsü: Ayetin icmâ ile mensuh olduğudur; fakat Kur'an'ın icmâ ile neshedilmesi caiz değildir. Zira icmâ, nâsih (hükmü kaldıran) delilin mevcut olduğuna delalet eder; ancak onlar o delili zikretmek yerine icmâ ile yetinmişlerdir. Biri şöyle diyebilir: Ümmet içinde bu neshin meydana gelişini inkâr edenlerin bulunduğu sabit olduğuna göre, neshin hâsıl olduğuna dair icmâın vaki olduğu nasıl iddia edilebilir? Dördüncüsü: Ayetin kıyasî bir delille mensuh olduğudur; bu da şöyle dememizdir: Şayet bu vasiyet vacip olsaydı, bu vasiyet bulunmadığında, vasiyet edilmeyen borçlara kıyasla bu akrabaların hakkının düşmemesi gerekirdi; fakat bu akrabalara vasiyet bulunmadığında hiçbir şeye hak kazanamazlar; bunun delili de Allah Teâlâ'nın miras ayetindeki: { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ } [Nisâ 11] buyruğudur. Ayetin zahiri gerektirir ki vasiyet ve borç bulunmadığında malın tamamı miras ehline sarf edilir. Biri çıkıp şöyle diyebilir: Kur'an'ın kıyas ile neshi caiz değildir. En doğrusunu Allah bilir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: الْقَائِلُونَ بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ صَارَتْ مَنْسُوخَةً اخْتَلَفُوا عَلَى قَوْلَيْنِ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهَا صَارَتْ مَنْسُوخَةً فِي حَقِّ مَنْ يَرِثُ وَفِي حَقِّ مَنْ لَا يَرِثُ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ وَالْمُعْتَبَرِينَ مِنَ الْفُقَهَاءِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ:
İkinci İnceleme: Bu ayetin mensuh olduğunu söyleyenler iki görüşe ayrılmışlardır: Onlardan kimi: "Vâris olan hakkında da vâris olmayan hakkında da mensuh olmuştur" demiştir ki bu, müfessirlerin çoğunun ve muteber fakihlerin görüşüdür. Kimi de şöyle demiştir:
إِنَّهَا مَنْسُوخَةٌ فِيمَنْ يَرِثُ ثَابِتَةٌ فِيمَنْ لَا يَرِثُ، وَهُوَ مَذْهَبُ ابْنِ عَبَّاسٍ/ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَمَسْرُوقٌ وَطَاوُسٌ وَالضَّحَّاكُ وَمُسْلِمُ بْنُ يَسَارٍ وَالْعَلَاءُ بْنُ زِيَادٍ حَتَّى قَالَ الضَّحَّاكُ: مَنْ مَاتَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُوصِيَ لِأَقْرِبَائِهِ فَقَدْ خَتَمَ عَمَلَهُ بِمَعْصِيَةٍ، وَقَالَ طَاوُسٌ: إِنْ أَوْصَى لِلْأَجَانِبِ وَتَرَكَ الْأَقَارِبَ نُزِعَ مِنْهُمْ وَرُدَّ إِلَى الْأَقَارِبِ، فَعِنْدَ هَؤُلَاءِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ بَقِيَتْ دَالَّةً عَلَى وُجُوبِ الْوَصِيَّةِ لِلْقَرِيبِ الَّذِي لَا يَكُونُ وَارِثًا، وَحُجَّةُ هَؤُلَاءِ مِنْ وَجْهَيْنِ:
"Vâris olan kimse hakkında mensuh, vâris olmayan kimse hakkında ise sabittir." Bu, İbn Abbâs, Hasan-ı Basrî, Mesrûk, Tâvûs, Dahhâk, Müslim b. Yesâr ve el-Alâ b. Ziyâd'ın mezhebidir; hatta Dahhâk: "Kim akrabalarına vasiyette bulunmadan ölürse, amelini bir günahla mühürlemiş olur" demiştir. Tâvûs da şöyle demiştir: "Şayet yabancılara vasiyet edip akrabaları bırakırsa, [vasiyet edilen mal] onlardan geri alınır ve akrabalara iade edilir." Bunlara göre bu ayet, vâris olmayan akrabaya vasiyetin vücubuna delalet etmeyi sürdürmektedir. Bunların delili iki vechiledir:
الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى وُجُوبِ الْوَصِيَّةِ لِلْقَرِيبِ تُرِكَ الْعَمَلُ بِهِ فِي حَقِّ الْوَارِثِ الْقَرِيبِ، إِمَّا بِآيَةِ الْمَوَارِيثِ وَإِمَّا
Birinci Delil: Bu ayet akrabaya vasiyetin vücubuna delalet etmektedir; vâris olan akraba hakkında bununla amel edilmesi ya miras ayetiyle ya da
بِقَوْلِهِ ﵊: «ألا لا وصية الوارث»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Dikkat edin, vârise vasiyet yoktur» buyruğuyla
أَوْ بِالْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّهُ لَا وَصِيَّةَ لِلْوَارِثِ، وهاهنا الْإِجْمَاعُ غَيْرُ مَوْجُودٍ مَعَ ظُهُورِ الْخِلَافِ فِيهِ قَدِيمًا وَحَدِيثًا، فَوَجَبَ أَنْ تَبْقَى الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى وُجُوبِ الْوَصِيَّةِ لِلْقَرِيبِ الَّذِي لَا يَكُونُ وارثا.
yahut vârise vasiyet olamayacağına dair icmâ ile terk edilmiştir. Burada ise geçmişte ve günümüzde bu husustaki ihtilafın açıkça görülmesi sebebiyle icmâ mevcut değildir. Binaenaleyh ayetin, vâris olmayan akrabaya vasiyetin vücubuna delalet etmeye devam etmesi vacip olmuştur.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci Delil:
قَوْلُهُ ﵊: «مَا حَقُّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَهُ مَالٌ أَنْ يَبِيتَ لَيْلَتَيْنِ إِلَّا وَوَصِيَّتُهُ مَكْتُوبَةٌ عِنْدَهُ»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Malı bulunan bir Müslüman kişinin, vasiyeti yanında yazılı olmaksızın iki gece geçirmesi doğru (hakkı) değildir» buyruğudur.
وَأَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ الْوَصِيَّةَ لِغَيْرِ الْأَقَارِبِ غَيْرُ وَاجِبَةٍ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْوَصِيَّةُ الْوَاجِبَةُ مُخْتَصَّةً بِالْأَقَارِبِ، وَصَارَتِ السُّنَّةُ مُؤَكِّدَةً لِلْقُرْآنِ فِي وُجُوبِ هَذِهِ الْوَصِيَّةِ.
Akraba dışındakilere vasiyetin vacip olmadığı hususunda icmâ etmişizdir; binaenaleyh bu vacip olan vasiyetin akrabalara mahsus olması gerekmiştir ve sünnet bu vasiyetin vücubu konusunda Kur'an'ı tekit edici olmuştur.
وَأَمَّا الْجُمْهُورُ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ صَارَتْ مَنْسُوخَةً فِي حَقِّ الْقَرِيبِ الَّذِي لَا يَكُونُ وَارِثًا فَأَجْوَدُ مَا لَهُمُ التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ وَقَدْ ذَكَرْنَا تَقْرِيرَهُ فِيمَا قَبْلُ.
Bu ayetin vâris olmayan akraba hakkında da mensuh olduğunu söyleyen cumhura gelince; onların tutundukları en sağlam delil, Allah Teâlâ'nın: { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ } buyruğudur. Bunun takririni daha önce zikretmiştik.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: الْقَائِلُونَ بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَا صَارَتْ مَنْسُوخَةً فِي حَقِّ الْقَرِيبِ الَّذِي لَا يَكُونُ وَارِثًا، اخْتَلَفُوا فِي مَوْضِعَيْنِ الْأَوَّلُ: نُقِلَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ جَعَلَ هَذِهِ الْوَصِيَّةَ لِلْأَفْقَرِ فَالْأَفْقَرِ مِنَ الْأَقْرِبَاءِ، وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ: هُمْ الأغنياء سَوَاءٌ الثَّانِي: رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ وَخَالِدِ بْنِ زَيْدٍ وَعَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ يَعْلَى أَنَّهُمْ قَالُوا فِيمَنْ يُوصِي لِغَيْرِ قَرَابَتِهِ وَلَهُ قُرَابَةٌ لَا تَرِثُهُ: يَجْعَلُ ثُلُثَيِ الثُّلُثِ لِذَوِي الْقَرَابَةِ وَثُلُثَ الثُّلُثِ لِمَنْ أَوْصَى لَهُ وَعَنْ طَاوُسٍ أَنَّ الْأَقَارِبَ إِنْ كَانُوا مُحْتَاجِينَ انْتُزِعَتِ الْوَصِيَّةُ مِنَ الأجانب وردت إلى الأقارب والله أعلم.
Üçüncü İnceleme: Bu ayetin vâris olmayan akraba hakkında mensuh olmadığını söyleyenler iki noktada ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: İbn Mes'ûd'dan, onun bu vasiyeti akrabalardan en fakir olana, sonra daha fakir olana tahsis ettiği nakledilmiştir. Hasan-ı Basrî ise: "Onlar [ve] zenginler eşittir" demiştir. İkincisi: Hasan, Hâlid b. Zeyd ve Abdülmelik b. Ya'lâ'dan, yabancıya vasiyet eden ve kendisine vâris olmayan akrabası bulunan kimse hakkında şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: Üçte birin üçte ikisi akraba sahiplerine verilir, üçte birin üçte biri ise kendisine vasiyet edilen kimseye verilir. Tâvûs'tan ise şayet akrabalar muhtaç iseler vasiyet yabancılardan geri alınıp akrabalara iade edilir [dediği nakledilmiştir]. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٨١]
[Bakara Suresi (2), Ayet 181]
فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ ما سَمِعَهُ فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٨١)
{ فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ ما سَمِعَهُ فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Artık kim onu işittikten sonra değiştirirse, onun günahı ancak onu değiştirenlerin boynunadır. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (181)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَمْرَ الْوَصِيَّةِ وَوُجُوبَهَا، وَعِظَمَ أَمْرِهَا، أَتْبَعَهُ بِمَا يَجْرِي مَجْرَى الْوَعِيدِ فِي تَغْيِيرِهَا.
Bil ki Allah Teâlâ, vasiyet emrini, onun vücubunu ve durumunun büyüklüğünü zikredince, onun peşinden onu değiştirme hususunda tehdit makamında olan şeyi getirmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ بَدَّلَهُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ بَدَّلَهُ } “Artık kim onu değiştirirse” buyruğuna gelince; bunda meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذَا الْمُبَدِّلُ مَنْ هُوَ؟ فِيهِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: وَهُوَ الْمَشْهُورُ أَنَّهُ هُوَ الْوَصِيُّ/ أَوِ الشَّاهِدُ أَوْ سَائِرُ النَّاسِ، أَمَّا الْوَصِيُّ فَبِأَنْ يُغَيِّرَ الْوَصِيُّ الْوَصِيَّةَ إِمَّا فِي الْكِتَابَةِ وَإِمَّا فِي قِسْمَةِ الْحُقُوقِ وَأَمَّا الشَّاهِدُ فَبِأَنْ يُغَيِّرَ شَهَادَةً أَوْ يَكْتُمَهَا، وَأَمَّا غَيْرُ الْوَصِيِّ وَالشَّاهِدُ فبأن يمنعوا من وصول ذَلِكَ الْمَالِ إِلَى مُسْتَحِقِّهِ، فَهَؤُلَاءِ كُلُّهُمْ دَاخِلُونَ تَحْتَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ بَدَّلَهُ.
Birinci Mesele: Bu değiştiren kimdir? Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Meşhur olan görüşe göre bu kimse vasî, şahit yahut diğer insanlardır. Vasiye gelince; vasînin vasiyeti ya yazıda ya da hakların taksiminde değiştirmesidir. Şahide gelince; şahitliği değiştirmesi veya onu gizlemesidir. Vasî ve şahit dışındakilere gelince; o malın hak sahibine ulaşmasına engel olmalarıdır. İşte bunların hepsi Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ بَدَّلَهُ } buyruğunun kapsamına girerler.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمَنْهِيَّ عَنِ التَّغْيِيرِ هُوَ الْمُوصِي نَهَى عَنْ تَغْيِيرِ الْوَصِيَّةِ عَنِ الْمَوَاضِعِ الَّتِي بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى بِالْوَصِيَّةِ إِلَيْهَا وَذَلِكَ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّهُمْ كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ يُوصُونَ لِلْأَجَانِبِ وَيَتْرُكُونَ الْأَقَارِبَ فِي الْجُوعِ وَالضُّرِّ، فَاللَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُمْ بِالْوَصِيَّةِ لِلْأَقْرَبِينَ، ثُمَّ زَجَرَ بِقَوْلِهِ: فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ ما سَمِعَهُ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ هَذَا التَّكْلِيفِ.
İkinci Görüş: Değiştirmekten nehyedilen kimsenin vasiyet eden olduğudur; [o], vasiyeti Allah Teâlâ'nın vasiyet edilmesini beyan buyurduğu yerlerden başka yönlere çevirmekten nehyedilmiştir. Zira biz onların Cahiliye döneminde yabancılara vasiyet edip akrabaları açlık ve sıkıntı içinde bıraktıklarını açıklamıştık; bunun üzerine Allah Teâlâ onlara akrabalara vasiyet etmeyi emretmiş, sonra da: { فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ ما سَمِعَهُ } “Artık kim onu işittikten sonra değiştirirse” buyruğuyla bu yükümlülükten yüz çeviren kimseyi sakındırmıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْكِنَايَةُ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ بَدَّلَهُ عَائِدٌ إلى الوصية، مع أن الكناية المذكورة مذكورة وَالْوَصِيَّةُ مُؤَنَّثَةٌ، وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا أَحَدُهَا: أَنَّ الْوَصِيَّةَ بِمَعْنَى الْإِيصَاءِ وَدَالَّةٌ عَلَيْهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ [الْبَقَرَةِ: ٢٧٥] أَيْ وَعْظٌ، وَالتَّقْدِيرُ فَمَنْ بَدَّلَ مَا قَالَهُ الْمَيِّتُ، أَوْ مَا أَوْصَى بِهِ أَوْ سَمِعَهُ عَنْهُ وَثَانِيهَا:
İkinci Mesele: O'nun: { فَمَنْ بَدَّلَهُ } buyruğundaki kinâye (zamir), söz konusu kinâye müzekker ve vasiyet kelimesi müennes olduğu halde "el-Vasiyye"ye dönmektedir. Bu hususta birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: "el-Vasiyye"nin "el-Îsâ" (vasiyet etme) anlamında olup ona delalet etmesidir; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ } [Bakara 275] yani "öğüt (va'z)" buyruğunda olduğu gibidir. Takdiri şöyledir: "Kim ölünün söylediği şeyi, vasiyet ettiğini yahut ondan işittiği şeyi değiştirirse..." İkincisi:
قِيلَ الْهَاءُ رَاجِعَةٌ إِلَى الْحُكْمِ وَالْفَرْضِ وَالتَّقْدِيرُ فَمَنْ بَدَّلَ الْأَمْرَ الْمُقَدَّمَ ذِكْرُهُ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى مَا أَوْصَى بِهِ الْمَيِّتَ فَلِذَلِكَ ذَكَرَهُ، وَإِنْ كَانَتِ الْوَصِيَّةُ مُؤَنَّثَةً وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْكِنَايَةَ تَعُودُ إِلَى مَعْنَى الْوَصِيَّةِ وَهُوَ قَوْلٌ أَوْ فِعْلٌ وَخَامِسُهَا: أَنَّ تَأْنِيثَ الْوَصِيَّةِ لَيْسَ بِالْحَقِيقِيِّ فَيَجُوزُ أَنْ يُكَنَّى عَنْهَا بِكِنَايَةِ الْمُذَكَّرِ.
[Zamirdeki] he harfinin hükme ve farza raci olduğu söylenmiştir; takdiri şöyledir: "Kim önceden zikri geçen emri değiştirirse..." Üçüncüsü: Zamirin ölünün vasiyet ettiği şeye dönüyor olmasıdır; vasiyet lafzı müennes olsa bile bundan ötürü müzekker kılınmıştır. Dördüncüsü: Kinâyenin vasiyetin anlamına dönüyor olmasıdır ki o da bir söz veya fiildir. Beşincisi: Vasiyetin müennesliğinin hakiki müenneslik olmamasıdır; binaenaleyh onun için müzekker kinâyesi (zamiri) kullanılması caizdir.
أما قوله: بَعْدَ ما سَمِعَهُ فَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِثْمَ إِنَّمَا يَثْبُتُ أَوْ يَعْظُمُ بِشَرْطِ أَنْ يَكُونَ الْمُبَدِّلُ قَدْ عَلِمَ ذَلِكَ، لِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لِلسَّمَاعِ لَوْ لَمْ يَقَعِ الْعِلْمُ بِهِ، فَصَارَ إِثْبَاتُ سَمَاعِهِ كَإِثْبَاتِ عِلْمِهِ.
O'nun: { بَعْدَ ما سَمِعَهُ } “onu işittikten sonra” buyruğuna gelince; bu, günahın ancak değiştiren kimsenin bunu bilmiş olması şartıyla sabit olacağına yahut büyüyeceğine delalet eder; çünkü onun bilinmesi hâsıl olmasaydı işitmenin bir anlamı kalmazdı. Dolayısıyla onun işitildiğinin ispatı, bilindiğinin ispatı gibi olmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ فَاعْلَمْ أَنَّ كَلِمَةَ «إِنَّمَا» لِلْحَصْرِ وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: إِثْمُهُ
O'nun: { فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ } “onun günahı ancak onu değiştirenlerin boynunadır” buyruğuna gelince; bil ki "innemâ" (إِنَّمَا) kelimesi hasr (sınırlandırma) içindir. O'nun: { إِثْمُهُ } buyruğundaki zamir ise
عَائِدٌ إِلَى التَّبْدِيلِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ إِثْمَ ذَلِكَ التَّبْدِيلِ لَا يَعُودُ إِلَّا إِلَى الْمُبَدِّلِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ أَنَّ الْمُبَدِّلَ مَنْ هُوَ.
değiştirme fiiline racidir. Anlamı şudur: O tebdilin (değiştirmenin) günahı ancak değiştirene döner; değiştirenin kim olduğu hususunun beyanı ise önceden geçmişti.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اسْتَدَلُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَحْكَامٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الطِّفْلَ لَا يُعَذَّبُ عَلَى كُفْرِ أَبِيهِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا أَمَرَ الْوَارِثَ بِقَضَاءِ دَيْنِهِ، ثُمَّ إِنَّ الْوَارِثَ قَصَّرَ فِيهِ بِأَنْ لَا يَقْضِيَ دَيْنَهُ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ الْمَيِّتَ لَا يُعَذَّبُ بِسَبَبِ تَقْصِيرِ ذَلِكَ الْوَارِثِ خِلَافًا لِبَعْضِ الْجُهَّالِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمَيِّتَ لَا يُعَذَّبُ بِبُكَاءِ غَيْرِهِ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ إِثْمَ التَّبْدِيلِ لَا يَعُودُ إِلَّا إِلَى الْمُبَدِّلِ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُؤَاخِذُ أَحَدًا بِذَنْبِ غَيْرِهِ وَتَتَأَكَّدُ دَلَالَةُ هَذِهِ الْآيَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها، وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى [الْأَنْعَامِ: ١٦٤] مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها [الجاثية: ١٥، فُصِّلَتْ: ٤٦] لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ [الْبَقَرَةِ:
Bil ki âlimler bu ayetle birtakım hükümlere delil getirmişlerdir: Birincisi: Çocuğun babasının küfrü sebebiyle azap görmeyeceğidir. İkincisi: İnsan vârisine borcunu ödemesini emrettiğinde, sonra da vâris borcunu ödemeyerek bunda kusur ettiğinde; ölen insanın, bazı cahillerin aksine, o vârisin kusuru sebebiyle azap görmeyeceğidir. Üçüncüsü: Başkasının ölü üzerine ağlamasıyla ölünün azap görmeyeceğidir. Zira bu ayet tebdilin günahının ancak değiştirene döneceğine delalet etmektedir; nitekim Allah Teâlâ hiç kimseyi başkasının günahıyla sorumlu tutmaz. Bu ayetin delaleti Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها، وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } [En'âm 164] “Herkesin kazandığı ancak kendi aleyhinedir. Hiçbir günahkâr bir başkasının günah yükünü yüklenmez”, { مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها } [Câsiye 15, Fussilet 46] “Kim iyi bir iş yaparsa kendi lehinedir; kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir” ve { لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ } [Bakara 286]
٢٨٦] .
“Kazandığı [hayır] kendi yararına, yaptığı [kötülük] de kendi zararınadır” buyruklarıyla pekişmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِذَا أَوْصَى لِلْأَجَانِبِ، وَفِي الْأَقَارِبِ مَنْ تَشْتَدُّ حَاجَتُهُ هَلْ يَجُوزُ لِلْوَصِيِّ تَغْيِيرُ الْوَصِيَّةِ أَمَّا مَنْ يَقُولُ بِوُجُوبِ الْوَصِيَّةِ لِمَنْ لَا يَرِثُ مِنَ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ، / فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: كَانَتِ الْوَصِيَّةُ لِلْأَقَارِبِ وَاجِبَةً عَلَيْهِ، فَإِذَا لَمْ يَفْعَلْ وَصَرَفَ الْوَصِيَّةَ إِلَى الْأَجَانِبِ كَانَ ذَلِكَ الْأَجْنَبِيُّ أَحَقَّ بِهِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: يُنْقَضُ ذَلِكَ وَيُرَدُّ إِلَى الْأَقْرَبِينَ وَقَدْ ذَكَرْنَا تَفْصِيلَ قَوْلِ هَؤُلَاءِ، أَمَّا مَنْ لَا يُوجِبُ الْوَصِيَّةَ لِلْقَرِيبِ الَّذِي لَا يَرِثُ، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ بِالثُّلُثِ أَوْ بِأَكْثَرَ مِنَ الثُّلُثِ، فَإِنْ كَانَ بِالثُّلُثِ فَهُوَ جَائِزٌ وَلَا يَجُوزُ تَغْيِيرُهُ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي الْمُسْتَحَبِّ، فَكَانَ الْحَسَنُ يَقُولُ: الْمُسْتَحَبُّ هُوَ النُّقْصَانُ مِنَ الثُّلُثِ،
Üçüncü Mesele: Yabancılara vasiyet ettiğinde ve akrabalar içinde şiddetle muhtaç olan biri bulunduğunda, vasînin vasiyeti değiştirmesi caiz midir? Ana babadan ve akrabalardan mirasçı olmayan kimseye vasiyetin vücubuna kani olanlar bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Onlardan kimi: "Akrabalara vasiyet onun üzerine vacip idi; o bunu yapmayıp vasiyeti yabancılara çevirince, o yabancı ona daha müstahak olur" demiştir. Kimi de: "Bu bozulur ve akrabalara iade edilir" demiştir; biz bunların görüşlerinin ayrıntısını zikretmiştik. Vâris olmayan akrabaya vasiyeti vacip görmeyen kimseye gelince; bu [vasiyet] ya üçte bir ile ya da üçte birden fazlasıyladır: Şayet üçte bir ile ise bu caizdir ve onu değiştirmek caiz olmaz. Sonra müstehap olan hususta ihtilaf ettiler; Hasan şöyle derdi: "Müstehap olan, üçte birden daha azını [vasiyet etmektir]."