لِأَنَّهُ ﵊ قَالَ: «الثُّلُثُ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ»
Çünkü o aleyhisselâm: "Üçte bir; üçte bir bile çoktur" buyurmuştur.
فَنَدَبَ إِلَى النُّقْصَانِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: بَلِ الثُّلُثُ مُسْتَحَبٌّ، لِأَنَّهُ حَقُّهُ وَالثَّوَابُ فِيهِ أَكْثَرُ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَعْتَبِرُ حَالَ الْمَيِّتِ وَحَالَ الْوَرَثَةِ وَقَدْرَ التَّرِكَةِ، وَهَذَا هُوَ الْأَوْلَى، فَأَمَّا إِنْ كَانَتِ الْوَصِيَّةُ بِأَكْثَرَ مِنَ الثُّلْثِ فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِيهِ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: لَا يَجُوزُ ذَلِكَ إِلَّا بِأَمْرِ الْوَرَثَةِ، وَالْتِمَاسِ الرِّضَا مِنْهُمْ، وَقَالَ آخَرُونَ: لَا تَأْثِيرَ لِقَوْلِ الْوَرَثَةِ إِلَّا بَعْدَ الْمَوْتِ، ثُمَّ إِذَا أَوْصَى بِأَكْثَرَ مِنَ الثُّلُثِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: يَجُوزُ إِنْ أَجَازَهُ الْوَارِثُ وَيَكُونُ عَطِيَّةً مِنَ الْمَيِّتِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: بَلْ يَكُونُ كَابْتِدَاءِ عَطِيَّةٍ مِنَ الْوَارِثِ.
Böylece [üçte birden] daha aza teşvik etmiştir. Onlardan kimi: "Aksine üçte bir müstehaptır; zira o onun hakkıdır ve bundaki sevap daha çoktur" demiştir. Kimi de ölünün durumunu, vârislerin durumunu ve terekenin miktarını dikkate alır ki evlâ olan da budur. Şayet vasiyet üçte birden fazlası ile ise bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Onlardan kimi: "Bu ancak vârislerin emri ve onların rızasının aranmasıyla caiz olur" demiştir. Diğerleri ise: "Vârislerin sözünün ancak ölümden sonra bir etkisi olur" demişlerdir. Sonra üçte birden fazlasını vasiyet ettiğinde ihtilaf ettiler; onlardan kimi: "Vâris izin verirse caiz olur ve ölüden bir bağış sayılır" derken, kimi de: "Aksine vâristen yeni bir bağış gibi olur" demektedir.
أَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ فَمَعْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى سَمِيعٌ لِلْوَصِيَّةِ عَلَى حَدِّهَا، وَيَعْلَمُهَا عَلَى صِفَتِهَا، فَلَا يَخْفَى عَلَيْهِ خَافِيَةٌ مِنَ التَّغْيِيرِ الْوَاقِعِ فِيهَا، وَاللَّهُ أعلم.
{ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyruğuna gelince; bunun anlamı, Allah Teâlâ'nın vasiyeti sınırıyla işittiği ve onu niteliğiyle bildiği, dolayısıyla onda meydana gelen hiçbir değişikliğin O'na gizli kalmayacağıdır. Allah en iyisini bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٨٢]
[Bakara Suresi (2): Ayet 182]
فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٨٢)
{ فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٨٢) } “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe edip de aralarını düzeltirse, ona hiçbir günah yoktur. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (182)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا تَوَعَّدَ مَنْ يُبَدِّلُ الْوَصِيَّةَ، بَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ التَّبْدِيلِ أَنْ يُبَدِّلَهُ عَنِ الْحَقِّ إِلَى الْبَاطِلِ، أَمَّا إِذَا غَيَّرَهُ عَنْ بَاطِلٍ إِلَى حَقٍّ عَلَى طَرِيقِ الْإِصْلَاحِ فَقَدْ أَحْسَنَ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ لِأَنَّ الْإِصْلَاحَ يَقْتَضِي ضَرْبًا مِنَ التَّبْدِيلِ وَالتَّغْيِيرِ فَذَكَرَ تَعَالَى الْفَرْقَ بَيْنَ هَذَا التَّبْدِيلِ وَبَيْنَ ذَلِكَ التَّبْدِيلِ الْأَوَّلِ بِأَنْ أَوْجَبَ الْإِثْمَ فِي الْأَوَّلِ وَأَزَالَهُ عَنِ الثَّانِي بَعْدَ اشْتِرَاكِهِمَا فِي كَوْنِهِمَا تَبْدِيلَيْنِ وَتَغْيِيرَيْنِ، لِئَلَّا يُقَدَّرَ أَنَّ حُكْمَهُمَا وَاحِدٌ فِي هَذَا الباب، وهاهنا مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ vasiyeti değiştireni tehdit edince, bu değiştirmeden maksadın onu haktan batıla çevirmek olduğunu; ancak ıslah yoluyla batıldan hakka dönüştürdüğünde ise güzel bir iş yapmış olacağını açıklamıştır. Nitekim { فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ } “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe edip de aralarını düzeltirse” buyruğundan murat da budur. Zira ıslah, bir tür değiştirme ve başkalaştırmayı gerektirir; bu sebeple Allah Teâlâ, her ikisi de birer değiştirme ve başkalaştırma olmasında ortak olduktan sonra, bu bapta ikisinin hükmünün bir olduğu zannedilmesin diye birincisine günah koyup ikincisinden onu kaldırarak bu değiştirme ile o ilk değiştirme arasındaki farkı zikretmiştir. Burada birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ مُوصٍ بِالتَّشْدِيدِ، وَالْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ وَهُمَا لُغَتَانِ: وَصَّى وَأَوْصَى بِمَعْنًى وَاحِدٍ.
Birinci Mesele: Hamza, Kisâî ve Âsım'dan Ebû Bekir { مُوصٍ } kelimesini şeddeli (muvassın), diğerleri ise şeddesiz (mûsın) olarak okumuşlardır. Bunlar iki ayrı lehçedir; vassâ (وَصَّى) ile evsâ (أَوْصَى) aynı manadadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْجَنَفُ: الْمَيْلُ فِي الْأُمُورِ، وَأَصْلُهُ الْعُدُولُ عَنِ الِاسْتِوَاءِ، يُقَالُ: جَنِفَ يَجْنَفُ بِكَسْرِ النُّونِ
İkinci Mesele: Cenef (الْجَنَفُ), işlerde meyletmektir; aslı doğruluktan sapmaktır. Mâzide nûn harfinin kesresiyle, muzaride ise fethasıyla cenife yecnefu (جَنِفَ يَجْنَفُ), masdarı cenefen (جَنَفًا) denir.
فِي الْمَاضِي، وَفَتْحِهَا فِي الْمُسْتَقْبَلِ، جَنَفًا، وَكَذَلِكَ: تَجَانَفَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: / غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ [الْمَائِدَةِ: ٣] وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْجَنَفِ وَالْإِثْمِ أَنَّ الْجَنَفَ هُوَ الْخَطَأُ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُ بِهِ وَالْإِثْمُ هُوَ الْعَمْدُ.
Aynı şekilde tecânefe (تَجَانَفَ) de kullanılır. Allah Teâlâ'nın: { غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ } [Mâide 3] “günaha meyletmeksizin” buyruğu da bundandır. Cenef ile ism (günah) arasındaki fark şudur: Cenef, farkında olunmaksızın yapılan hatadır; ism ise kasten yapılan [haksızlık]tır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ خافَ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ هُوَ الْخَوْفُ وَالْخَشْيَةُ.
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ خافَ } “Kim endişe ederse” buyruğu hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bundan muradın korku ve endişe olduğudur.
فَإِنْ قِيلَ: الْخَوْفُ إِنَّمَا يَصِحُّ فِي أَمْرٍ مُنْتَظَرٍ، وَالْوَصِيَّةُ وَقَعَتْ فَكَيْفَ يُمْكِنُ تَعَلُّقُهَا بِالْخَوْفِ.
Şayet: "Korku ancak beklenen bir meselede sahih olur; vasiyet ise gerçekleşmiştir, öyleyse korkuyla irtibatlandırılması nasıl mümkün olur?" denilirse,
وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ هَذَا الْمُصْلِحَ إِذَا شَاهَدَ الْمُوصِيَ يُوصِي فَظَهَرَتْ مِنْهُ أَمَارَاتُ الْجَنَفِ الَّذِي هُوَ الْمَيْلُ عَنْ طَرِيقَةِ الْحَقِّ مَعَ ضَرْبٍ مِنَ الْجَهَالَةِ، أَوْ مَعَ التَّأْوِيلِ أَوْ شَاهَدَ مِنْهُ تَعَمُّدًا بِأَنْ يَزِيدَ غَيْرَ الْمُسْتَحِقِّ، أَوْ يَنْقُصَ الْمُسْتَحِقَّ حَقَّهُ، أَوْ يَعْدِلَ عَنِ الْمُسْتَحِقِّ، فَعِنْدَ ظُهُورِ أَمَارَاتِ ذَلِكَ وَقَبْلَ تَحْقِيقِ الْوَصِيَّةِ يَأْخُذُ فِي الْإِصْلَاحِ، لِأَنَّ إِصْلَاحَ الْأَمْرِ عند ظهور أمارت فَسَادِهِ وَقَبْلَ تَقْرِيرِ فَسَادِهِ يَكُونُ أَسْهَلَ، فَلِذَلِكَ عَلَّقَ تَعَالَى بِالْخَوْفِ مِنْ دُونِ الْعِلْمِ، فَكَأَنَّ الْمُوصِيَ يَقُولُ وَقَدْ حَضَرَ الْوَصِيُّ وَالشَّاهِدُ عَلَى وَجْهِ الْمَشُورَةِ، أُرِيدُ أَنْ أُوصِيَ لِلْأَبَاعِدِ دُونَ الْأَقَارِبِ وَأَنْ أَزِيدَ فُلَانًا مَعَ أَنَّهُ لَا يَكُونُ مُسْتَحِقًّا لِلزِّيَادَةِ، أَوْ أَنْقُصَ فُلَانًا مَعَ أَنَّهُ مُسْتَحِقٌّ لِلزِّيَادَةِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ يَصِيرُ السَّامِعُ خائفا من جنف وَإِثْمٍ لَا قَاطِعًا عَلَيْهِ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً فَعَلَّقَهُ بِالْخَوْفِ الَّذِي هُوَ الظَّنُّ وَلَمْ يُعَلِّقْهُ بِالْعِلْمِ.
Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Murâd, bu ıslah edicinin vasiyet eden kimseyi vasiyet ederken görmesi, kendisinden bir tür cehaletle yahut [yanlış] yorumla birlikte hak yoldan sapma demek olan cenef belirtilerinin ortaya çıkması veya hak etmeyene fazladan vermesi yahut hak sahibinin hakkını eksiltmesi veya hak sahibinden büsbütün yüz çevirmesi şeklinde kasıtlı bir tavrını görmesi; bu belirtilerin ortaya çıkması anında ve vasiyet kesinleşmeden önce ıslaha girişmesidir. Zira bir işin fesadının belirtileri ortaya çıktığında ve fesadı kesinleşmeden önce ıslah edilmesi daha kolaydır. İşte bu yüzden Allah Teâlâ onu bilgiye değil, korkuya bağlamıştır. Sanki vasiyet eden kimse, vasî ve şahit istişare amacıyla hazır bulunmuşken şöyle demektedir: "Yakın akrabalarıma değil de uzaklara vasiyet etmek istiyorum; hak etmediği halde falancaya fazladan vermek yahut hak ettiği halde falancadan eksiltmek istiyorum." İşte o anda dinleyen kimse, kesin olarak bilmeksizin bir haksızlıktan ve günahtan korkar hale gelir. Bu sebeple Allah Teâlâ: { فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً } “Bununla beraber, kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından endişe ederse” buyurarak bunu bilgiye değil, zan demek olan korkuya bağlamıştır.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنَّهُ إِذَا أَوْصَى عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ لَكِنَّهُ يَجُوزُ أَنْ لَا يَسْتَمِرَّ الْمُوصِي عَلَى تِلْكَ الْوَصِيَّةِ بَلْ يَفْسَخُهَا وَيَجُوزُ أَنْ يَسْتَمِرَّ لِأَنَّ الْمُوصِيَ مَا لَمْ يَمُتْ فَلَهُ الرُّجُوعُ عَنِ الْوَصِيَّةِ وَتَغْيِيرُهَا بِالزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ فَلَمَّا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَصِرِ الْجَنَفُ وَالْإِثْمُ مَعْلُومَيْنِ، لِأَنَّ تَجْوِيزَ فَسْخِهِ يَمْنَعُ مِنْ أَنْ يَكُونَ مَقْطُوعًا عَلَيْهِ، فَلِذَلِكَ عَلَّقَهُ بِالْخَوْفِ.
Cevabın İkinci Yönü: Vasiyet eden kimse zikrettiğimiz şekilde vasiyette bulunduğunda, onun bu vasiyet üzere devam etmeyip onu feshetmesi caiz olduğu gibi, devam etmesi de caizdir. Zira vasiyet eden kimse ölmediği müddetçe vasiyetten dönme ve artırma ya da eksiltme yoluyla onu değiştirme hakkına sahiptir. Durum böyle olunca, cenef ve günah kesin olarak bilinmiş olmaz. Çünkü onun feshetme ihtimali, vasiyetin kesinleşmiş olmasını engeller; işte bu sebeple [hükmü] korkuya bağlamıştır.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي الْجَوَابِ أَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ تَسْتَقِرَّ الْوَصِيَّةُ وَمَاتَ الْمُوصِي، فَمِنْ ذَلِكَ يَجُوزُ أَنْ يَقَعَ بَيْنَ الْوَرَثَةِ وَالْمُوصِي لَهُمْ مُصَالَحَةٌ عَلَى وَجْهِ تَرْكِ الْمَيْلِ وَالْخَطَأِ، فَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ مُنْتَظَرًا لَمْ يَكُنْ حُكْمُ الْجَنَفِ وَالْإِثْمِ مَاضِيًا مُسْتَقِرًّا، فَصَحَّ أَنْ يُعَلِّقَهُ تَعَالَى بِالْخَوْفِ وَزَوَالِ الْيَقِينِ، فَهَذِهِ الْوُجُوهُ يُمْكِنُ أَنْ تُذْكَرَ فِي مَعْنَى الْخَوْفِ وَإِنْ كَانَ الْوَجْهُ الْأَوَّلُ هُوَ الْأَقْوَى.
Cevabın Üçüncü Yönü: Vasiyetin kesinleştiği ve vasiyet edenin öldüğü varsayılsa bile, bundan sonra vârisler ile lehine vasiyet edilenler arasında haksızlığı ve hatayı terk etme esasına dayalı bir uzlaşmanın meydana gelmesi caizdir. Bu durum beklenir olduğu için cenef ve günahın hükmü kesinleşip geçmiş sayılmaz; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın onu korkuya ve yakînin yokluğuna bağlaması sahih olmuştur. Korkunun anlamı hakkında her ne kadar birinci vecih en güçlüsü olsa da bu vecihlerin zikredilmesi mümkündür.
الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ خافَ أَيْ فَمَنْ عَلِمَ وَالْخَوْفُ وَالْخَشْيَةُ يُسْتَعْمَلَانِ بِمَعْنَى الْعِلْمِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْخَوْفَ عِبَارَةٌ عَنْ حَالَةٍ مَخْصُوصَةٍ مُتَوَلِّدَةٍ مِنْ ظَنٍّ مَخْصُوصٍ وَبَيْنَ الْعِلْمِ وَبَيْنَ الظَّنِّ مُشَابَهَةٌ فِي أُمُورٍ كَثِيرَةٍ فَلِهَذَا صَحَّ إِطْلَاقُ اسْمِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَى الْآخَرِ، وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ يَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ الْمَيِّتَ إِذَا أَخْطَأَ فِي وَصِيَّتِهِ أَوْ جَارَ فِيهَا مُتَعَمِّدًا فَلَا حَرَجَ عَلَى مَنْ عَلِمَ ذَلِكَ أَنْ يُغَيِّرَهُ وَيَرُدَّهُ إِلَى الصَّلَاحِ بَعْدَ مَوْتِهِ، وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَالرَّبِيعُ.
Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ خافَ } buyruğunun tefsirindeki İkinci Görüş: Yani "kim bilirse" demektir. Korku ve haşyet [bazen] bilmek anlamında kullanılır; zira korku, özel bir zandan doğan özel bir halden ibarettir ve bilgi ile zan arasında pek çok hususta benzerlik vardır. İşte bu sebeple her birinin isminin diğeri için kullanılması sahih olmuştur. Bu yoruma göre ayetin manası: Ölü vasiyetinde hata ettiğinde veya kasten haksızlık yaptığında, bunu bilen kimsenin onun ölümünden sonra bunu değiştirmesinde ve düzeltmesinde bir sakınca yoktur. Bu, İbn Abbas, Katâde ve Rebî'in görüşüdür.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْجَنَفَ هُوَ الْخَطَأُ وَالْإِثْمَ هُوَ الْعَمْدُ وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْخَطَأَ فِي حَقِّ/ الْغَيْرِ فِي أَنَّهُ يَجِبُ إِبْطَالُهُ بِمَنْزِلَةِ الْعَمْدِ فَلَا فَصْلَ بَيْنَ الْخَطَأِ وَالْعَمْدِ فِي ذَلِكَ، فَمِنْ هَذَا الْوَجْهِ سَوَّى ﷿ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ.
Dördüncü Mesele: Cenefin hata, ismin ise kasıt olduğunu zikretmiştik. Malumdur ki başkasının hakkındaki hata, iptal edilmesinin vacip olması bakımından kasıt gibidir; bu hususta hata ile kasıt arasında bir fark yoktur. İşte bu yönden Allah Azze ve Celle iki durumu birbirine denk kılmıştır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ } “Aralarını düzeltirse” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذَا الْمُصْلِحُ مَنْ هُوَ؟ الظَّاهِرُ أَنَّهُ هُوَ الْوَصِيُّ الَّذِي لَا بُدَّ مِنْهُ فِي الْوَصِيَّةِ وَقَدْ يَدْخُلُ تَحْتَهُ الشَّاهِدُ، وَقَدْ يَكُونُ الْمُرَادُ مِنْهُ مَنْ يَتَوَلَّى ذَلِكَ بَعْدَ مَوْتِهِ مِنْ وَالٍ أَوْ وَلِيٍّ أَوْ وَصِيٍّ، أَوْ مَنْ يَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ. فَكُلُّ
Birinci Mesele: Bu ıslah edici kimdir? Zahir olan şudur ki o, vasiyette bulunması kaçınılmaz olan vasîdir; şahit de bunun kapsamına girebilir. Ondan maksat, ölümünden sonra bu işi üstlenen bir idareci, veli, vasî veya iyiliği emreden bir kimse de olabilir. Dolayısıyla bütün
هَؤُلَاءِ يَدْخُلُونَ تَحْتَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ إِذَا ظَهَرَتْ لَهُمْ أَمَارَاتُ الْجَنَفِ والاسم فِي الْوَصِيَّةِ، أَوْ عَلِمُوا ذَلِكَ فَلَا وَجْهَ لِلتَّخْصِيصِ فِي هَذَا الْبَابِ، بَلِ الْوَصِيُّ وَالشَّاهِدُ أَوْلَى بِالدُّخُولِ تَحْتَ هَذَا التَّكْلِيفِ وَذَلِكَ لِأَنَّ بِهِمْ تَثْبُتَ الْوَصِيَّةُ فَكَانَ تَعَلُّقُهُمْ بِهَا أَشَدَّ.
bunlar, vasiyette kendilerine cenef ve günah belirtileri göründüğünde yahut bunu bildiklerinde Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ } “Bununla beraber, kim vasiyet edenin [bir haksızlık yapmasından] endişe ederse” buyruğunun kapsamına girerler. Bu bapta tahsis yapmanın bir anlamı yoktur; bilakis vasî ve şahit bu yükümlülüğün altına girmeye daha evlâdır, zira vasiyet onlarla sabit olur ve onların vasiyetle olan bağı daha güçlüdür.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى مَذْكُورٍ سَابِقٍ فَمَا ذَلِكَ الْمَذْكُورُ السَّابِقُ؟
İkinci Mesele: Birisi şöyle diyebilir: { فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ } “Aralarını düzeltirse” buyruğundaki zamirin daha önce zikredilmiş bir şeye dönmesi zorunludur; öyleyse o daha önce geçen şey nedir?
وَجَوَابُهُ: أَنْ لَا شُبْهَةَ أَنَّ الْمُرَادَ بَيْنَ أَهْلِ الْوَصَايَا، لِأَنَّ قَوْلَهُ: مِنْ مُوصٍ دَلَّ عَلَى مَنْ لَهُ الْوَصِيَّةُ فَصَارَ كَأَنَّهُمْ ذَكَرُوا فَصَلَحَ أَنْ يَقُولَ تَعَالَى فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ كَأَنَّهُ قَالَ: فَأَصْلَحَ بَيْنَ أَهْلِ الْوَصِيَّةِ وَقَالَ الْقَائِلُونَ: الْمُرَادُ فَأَصْلَحَ بَيْنَ أَهْلِ الْوَصِيَّةِ وَالْمِيرَاثِ، وَذَلِكَ هُوَ أَنْ يَزِيدَ الْمُوصِي فِي الْوَصِيَّةِ عَلَى قَدْرِ الثُّلُثِ، فَالْمُصْلِحُ يُصْلِحُ بَيْنَ أَهْلِ الْوَصَايَا وَالْوَرَثَةِ فِي ذَلِكَ، وَهَذَا الْقَوْلُ ضَعِيفٌ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ لَفْظَ الْمُوصِي إِنَّمَا يَدُلُّ عَلَى أَهْلِ الْوَصِيَّةِ لَا عَلَى الْوَرَثَةِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْجَنَفَ وَالْإِثْمَ لَا يَدْخُلُ فِي أَنْ يُوصِيَ بِأَكْثَرَ مِنَ الثُّلُثِ لِأَنَّ ذَلِكَ لَمَّا لَمْ يَجُزْ إِلَّا بِالرِّضَا صَارَ ذِكْرُهُ كَلَا ذِكْرٍ، وَلَا يَحْتَاجُ فِي إِبْطَالِهِ إِلَى إِصْلَاحٍ لِأَنَّهُ ظَاهِرُ الْبُطْلَانِ.
Bunun cevabı şudur: Şüphe yok ki maksat lehine vasiyet edilenlerin arasıdır; zira { مِنْ مُوصٍ } “vasiyet edenden” buyruğu lehine vasiyet edilen kimseye delalet etmiştir. Böylece sanki onlar zikredilmiş gibi olmuş ve Allah Teâlâ'nın: { فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ } “Aralarını düzeltirse” buyurması, sanki "lehine vasiyet edilenlerin arasını düzeltirse" demiş gibi uygun düşmüştür. Bazıları ise şöyle demiştir: Maksat, "vasiyet ehli ile miras ehlinin arasını düzeltirse" demektir ki bu da vasiyet edenin vasiyette üçte bir miktarından fazlasını aşmasıdır; ıslah edici kimse bu hususta vasiyet ehli ile vârislerin arasını düzeltir. Bu görüş birkaç yönden zayıftır: Birincisi: Mûsî (vasiyet eden) lafzı vârislere değil, ancak vasiyet ehline delalet eder. İkincisi: Cenef ve günah, üçte birden fazlasını vasiyet etmeye dahil olmaz; zira bu durum [vârislerin] rızası olmaksızın caiz olmadığından, onun zikri adeta hiç yok hükmündedir ve batıl oluşu açık olduğu için onu iptal etmekte bir ıslaha ihtiyaç duyulmaz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي بيان كيفية هذا الإصلاح وهاهنا بَحْثَانِ:
Üçüncü Mesele: Bu ıslahın keyfiyetinin açıklanması hakkındadır. Burada iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: فِي بَيَانِ كَيْفِيَّةِ هَذَا الْإِصْلَاحِ قَبْلَ أَنْ صَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةً، فَنَقُولُ بَيَّنَّا أَنَّ ذَلِكَ الْجَنَفَ وَالْإِثْمَ كَانَ إِمَّا بِزِيَادَةٍ أَوْ نُقْصَانٍ أَوْ بِعُدُولٍ فَإِصْلَاحُهَا إِنَّمَا يَكُونُ بِإِزَالَةِ هَذِهِ الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ وَرَدِّ كُلِّ حَقٍّ إِلَى مُسْتَحِقِّهِ.
Birinci İnceleme: Bu ayet mensuh olmadan önce bu ıslahın keyfiyetinin beyanı hakkındadır. Deriz ki: Bu cenef ve günahın ya bir artırma ya bir eksiltme yahut bir sapma ile olduğunu açıklamıştık; dolayısıyla onun ıslahı ancak bu üç durumu ortadan kaldırmak ve her hakkı hak sahibine iade etmekle olur.
الْبَحْثُ الثَّانِي: فِي كَيْفِيَّةِ هَذَا الْإِصْلَاحِ بَعْدَ أَنْ صَارَتْ هَذِهِ الآية المنسوخة فنقول الجنف والإثم هاهنا يَقَعُ عَلَى وُجُوهٍ مِنْهَا أَنْ يَظْهَرَ مِنَ الْمَرِيضِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يُحَاوِلُ مَنْعَ وُصُولِ الْمَالِ إِلَى الْوَارِثِ، إِمَّا بِذِكْرِ إِقْرَارٍ، أَوْ بِالْتِزَامِ عَقْدٍ، فَهَهُنَا يُمْنَعُ مِنْهُ وَمِنْهَا أَنْ يُوصِيَ بِأَكْثَرَ مِنَ الثُّلُثِ وَمِنْهَا أَنْ يُوصِيَ لِلْأَبَاعِدِ وَفِي الْأَقَارِبِ شِدَّةُ حَاجَةٍ، وَمِنْهَا أَنْ يُوصِيَ مَعَ قِلَّةِ الْمَالِ وَكَثْرَةِ الْعِيَالِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْوُجُوهِ.
İkinci İnceleme: Bu ayet mensuh olduktan sonra bu ıslahın keyfiyeti hakkındadır. Deriz ki: Cenef ve günah burada birkaç vecihle vuku bulur: Bunlardan biri, hastadan malın vârise ulaşmasını engellemeye çalıştığına delalet eden bir durumun -ya bir ikrar zikretmekle ya da bir akit yükümlülüğü altına girmekle- ortaya çıkmasıdır ki bu durumda o bundan menedilir. Biri de üçte birden fazlasını vasiyet etmesidir. Biri akrabalarda şiddetli ihtiyaç varken yabancılara vasiyet etmesidir. Biri de malın azlığı ve bakmakla yükümlü olunan kimselerin çokluğu ile beraber vasiyet etmesidir; bunlardan başka diğer vecihler de mevcuttur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Ona hiçbir günah yoktur” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَذَا الْمُصْلِحُ قَدْ أَتَى بِطَاعَةٍ عَظِيمَةٍ فِي هَذَا الْإِصْلَاحِ وَهُوَ/ يَسْتَحِقُّ الثَّوَابَ عَلَيْهِ، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِهِ أَنْ يُقَالَ: فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ. وَجَوَابُهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ إِثْمَ الْمُبَدِّلِ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ، وَهَذَا أَيْضًا مِنَ التَّبْدِيلِ بَيَّنَ مُخَالَفَتَهُ لِلْأَوَّلِ، وَأَنَّهُ لَا إِثْمَ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ رَدَّ الْوَصِيَّةَ إِلَى الْعَدْلِ وَالثَّانِي: لَمَّا كَانَ الْمُصْلِحُ يَنْقُصُ الْوَصَايَا وَذَلِكَ يَصْعُبُ عَلَى الْمُوصَى لَهُ وَيُوهِمُ فِيهِ إِثْمًا أَزَالَ الشُّبْهَةَ وَقَالَ: فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَالثَّالِثُ: بَيَّنَ أَنَّ بِالْوَصِيَّةِ وَالْإِشْهَادِ لَا يَتَحَتَّمُ ذَلِكَ، وَأَنَّهُ مَتَى غَيَّرَ إِلَى الْحَقِّ وَإِنْ كَانَ خَالَفَ الْوَصِيَّةَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ، وَإِنْ حَصَلَ فِيهِ مُخَالَفَةٌ لِوَصِيَّةِ الْمُوصِي وَصَرْفٌ لِمَالِهِ عَمَّنْ أَحَبَّ إِلَى مَنْ كَرِهَ، لِأَنَّ ذَلِكَ يُوهِمُ الْقُبْحَ، فَبَيَّنَ اللَّهُ ﷿ أَنَّ ذَلِكَ حَسَنٌ لِقَوْلِهِ: فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَالرَّابِعُ: أَنَّ الْإِصْلَاحَ بَيْنَ الْجَمَاعَةِ يَحْتَاجُ فِيهِ إِلَى الْإِكْثَارِ مِنَ الْقَوْلِ وَيَخَافُ فِيهِ أَنْ يَتَخَلَّلَهُ بَعْضُ مَا لَا يَنْبَغِي مِنَ الْقَوْلِ وَالْفِعْلِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ لَا إِثْمَ عَلَى الْمُصْلِحِ فِي هَذَا الْجِنْسِ إِذَا كَانَ قَصْدُهُ فِي الْإِصْلَاحِ جَمِيلًا.
Birinci Mesele: Birisi şöyle diyebilir: Bu ıslah edici kimse bu ıslahında büyük bir taatte bulunmuştur ve buna karşılık sevabı hak etmektedir; öyleyse onun hakkında "ona hiçbir günah yoktur" denilmesi nasıl uygun düşer? Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Allah Teâlâ ayetin başında [vasiyeti haksız yere] değiştirenin günahını zikredince ve bu da bir tür değiştirme olunca, vasiyeti adalete döndürdüğü için bunun ilkinden farklı olduğunu ve kendisine hiçbir günah olmadığını beyan etmiştir. İkincisi: Islah edici kimse vasiyetleri eksilttiğinde bu durum lehine vasiyet edilen kimseye ağır gelip onda bir günah vehmi uyandırabileceğinden, Allah şüpheyi giderip: { فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Ona hiçbir günah yoktur” buyurmuştur. Üçüncüsü: Vasiyet etmek ve şahit tutmakla bunun kesinleşip bağlayıcı hale gelmeyeceğini; hakka dönüştürdüğü takdirde her ne kadar vasiyete muhalefet etmiş olsa da kendisine bir günah olmadığını beyan etmiştir; bunda vasiyet edenin vasiyetine muhalefet ve onun malını sevdiğinden hoşlanmadığına çevirme bulunsa bile. Çünkü bu durum çirkinlik vehmi uyandırır; Allah Azze ve Celle: { فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Ona hiçbir günah yoktur” buyruğu ile bunun güzel bir iş olduğunu beyan etmiştir. Dördüncüsü: İnsanların arasını düzeltmekte çok söz söylemeye ihtiyaç duyulur ve araya uygun olmayan bazı söz ve fiillerin karışmasından korkulur; Allah Teâlâ, ıslahtaki maksadı güzel olduğu takdirde ıslah ediciye bu tür şeylerde bir günah olmadığını beyan etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى جَوَازِ الصُّلْحِ بَيْنَ الْمُتَنَازِعِينَ إِذَا خَافَ مَنْ يُرِيدُ الصُّلْحَ إِفْضَاءَ تِلْكَ الْمُنَازَعَةِ إِلَى أَمْرٍ مَحْذُورٍ فِي الشرع.
İkinci Mesele: Bu ayet, barıştırmak isteyen kimse o çekişmenin şeriatta yasaklanan bir duruma varmasından korktuğunda, çekişenlerin arasını bulmanın caiz olduğuna delalet etmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ فَفِيهِ أَيْضًا سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ إِنَّمَا يَلِيقُ بِمَنْ فَعَلَ فِعْلًا لَا يَجُوزُ، أَمَّا هَذَا الْإِصْلَاحُ فَهُوَ مِنْ جُمْلَةِ الطَّاعَاتِ فَكَيْفَ بِهِ هَذَا الْكَلَامُ وَجَوَابُهُ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ هَذَا مِنْ بَابِ تَنْبِيهِ الْأَدْنَى عَلَى الْأَعْلَى كَأَنَّهُ قَالَ أَنَا الَّذِي أَغْفِرُ الذُّنُوبَ ثُمَّ أَرْحَمُ الْمُذْنِبَ فَبِأَنْ أُوصِلَ رَحْمَتِي وَثَوَابِي إِلَيْكَ مَعَ أَنَّكَ تَحَمَّلْتَ الْمِحَنَ الْكَثِيرَةَ فِي إِصْلَاحِ هَذَا الْمُهِمِّ كَانَ أَوْلَى، وَثَانِيهَا: يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ ذَلِكَ الْمُوصِيَ الَّذِي أَقْدَمَ عَلَى الْجَنَفِ وَالْإِثْمِ مَتَى أُصْلِحَتْ وَصِيَّتُهُ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ يَغْفِرُ لَهُ وَيَرْحَمُهُ بِفَضْلِهِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمُصْلِحَ رُبَّمَا احْتَاجَ فِي إِيتَاءِ الْإِصْلَاحِ إِلَى أَقْوَالٍ وَأَفْعَالٍ كَانَ الْأَوْلَى تَرْكَهَا فَإِذَا عَلِمَ تَعَالَى مِنْهُ أَنَّ غَرَضَهُ لَيْسَ إِلَّا الْإِصْلَاحَ فَإِنَّهُ لَا يُؤَاخِذُهُ بِهَا لأنه غفور رحيم.
{ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğuna gelince; bunda da bir soru vardır: Bu ifade ancak caiz olmayan bir fiili işleyen kimseye layıktır; bu ıslah ise taatler cümlesindendir, öyleyse bu söz ona nasıl uyar? Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Bu, aşağı olanı zikrederek yukarıdakine dikkat çekme (tenbîhu'l-ednâ ale'l-a'lâ) kabilindendir; sanki şöyle buyurmaktadır: "Ben günahları bağışlayan, sonra da günahkâra merhamet edenim; öyleyse bu mühim işi düzeltmek uğruna pek çok meşakkate katlanmış olmanla birlikte rahmetimi ve sevabımı sana ulaştırmam çok daha evlâdır." İkincisi: Maksadın, cenef ve günaha yeltenen o vasiyet edenin vasiyeti düzeltildiğinde, Allah'ın Ğafûr ve Rahîm olarak lütfuyla onu bağışlayacağı ve ona merhamet edeceği olması muhtemeldir. Üçüncüsü: Islah edici kimse, ıslahı gerçekleştirmek uğruna terk edilmesi daha evlâ olan bazı söz ve fiillere muhtaç kalmış olabilir; Allah Teâlâ onun gayesinin sadece ıslah olduğunu bildiğinde, Ğafûr ve Rahîm olduğu için onu bunlardan dolayı hesaba çekmez.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٨٣]
[Bakara Suresi (2): Ayet 183]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٨٣)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٨٣) } “Ey iman edenler! Oruç, sizden öncekilere farz kılındığı gibi, takvaya eresiniz diye size de farz kılındı. (183)”
الحكم السادس
Altıncı Hüküm
اعْلَمْ أَنَّ الصِّيَامَ مَصْدَرُ صَامَ كَالْقِيَامِ، وَأَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ الْإِمْسَاكُ عَنِ الشَّيْءِ وَالتَّرْكُ لَهُ، وَمِنْهُ قِيلَ/ لِلصَّمْتِ: صَوْمٌ لِأَنَّهُ إِمْسَاكٌ عَنِ الْكَلَامِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً [مَرْيَمَ: ٢٦] وَصَوْمُ النَّهَارِ إِذَا اعْتَدَلَ وَقَامَ قَائِمُ الظَّهِيرَةِ قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
Bil ki sıyâm (الصِّيَامُ), kıyâm (الْقِيَامُ) gibi sâme (صَامَ) fiilinin masdarıdır. Lügatteki aslı bir şeyden kendini tutmak ve onu terk etmektir. Bundan dolayı susmaya da sözden kendini tutmak olduğu için savm (صَوْمٌ) denilmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً } [Meryem 26] “Ben Rahmân'a oruç adadım” buyurmuştur. Gündüz ortalanıp öğle vakti tam dikleştiğinde savmu'n-nehâr (صَوْمُ النَّهَارِ) denir. İmruu'l-Kays şöyle demiştir:
فَدَعْهَا وَسَلِّ الهم عنها بحسرة ... ذَمُولٍ إِذَا صَامَ النَّهَارُ وَهَجَّرَا
"Bırak onu ve kederini, gündüz oruç tutup (tam tepeye ulaşıp) sıcağın şiddetlendiği vakitte hızlı yürüyen yorgun bir deveyle dağıt."
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
حَتَّى إِذَا صَامَ النَّهَارُ وَاعْتَدَلْ
"Nihayet gündüz oruç tutup (tam ortalanıp) dengelendiğinde..."
وَصَامَتِ الرِّيحُ إِذَا رَكَدَتْ، وَصَامَ الْفَرَسُ إِذَا قَامَ عَلَى غَيْرِ اعْتِلَافٍ وَقَالَ النَّابِغَةُ:
Rüzgâr dindiği zaman sâmeti'r-rîhu (صَامَتِ الرِّيحُ) denir. At yem yemeksizin ayakta durduğu zaman sâme'l-feresu (صَامَ الْفَرَسُ) denir. Nâbiğa şöyle demiştir:
خَيْلٌ صِيَامٌ وَخَيْلٌ غَيْرُ صَائِمَةٍ ... تَحْتَ الْعَجَاجِ وَأُخْرَى تَعْلُكُ اللُّجُمَا
"Toz duman altında kimi oruçlu (hareketsiz bekleyen) kimi oruçsuz atlar, diğer bir kısmı ise gemlerini çiğnemektedir."
وَيُقَالُ: بَكَرَةٌ صَائِمَةٌ إِذَا قَامَتْ فَلَمْ تَدُرْ قَالَ الرَّاجِزُ:
Makara durup dönmediğinde bekeratün sâimetün (بَكَرَةٌ صَائِمَةٌ) denir. Recez şairi şöyle demiştir:
وَالْبَكَرَاتُ شَرُّهُنَّ الصَّائِمَهْ
"Makaraların en kötüsü dönmeyip duranıdır."
وَمَصَامُ الشَّمْسِ حَيْثُ تَسْتَوِي فِي مُنْتَصَفِ النَّهَارِ، وَكَذَلِكَ مَصَامُ النَّجْمِ قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
Mesâmü'ş-şems (مَصَامُ الشَّمْسِ), güneşin gün ortasında tam dikleştiği yerdir; yıldızın mesâmı da böyledir. İmruu'l-Kays şöyle demiştir:
كَأَنَّ الثُّرَيَّا عُلِّقَتْ في فصامها ... بِأَمْرَاسِ كَتَّانٍ إِلَى صُمِّ جَنْدَلِ
"Sanki Süreyya yıldızı durduğu yerde, keten iplerle sert ve katı kayalara bağlanmış gibidir."
هَذَا هُوَ مَعْنَى الصَّوْمِ فِي اللُّغَةِ، وَفِي الشَّرِيعَةِ هُوَ الْإِمْسَاكُ مِنْ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ عَنِ الْمُفْطِرَاتِ حَالَ الْعِلْمِ بِكَوْنِهِ صَائِمًا مَعَ اقْتِرَانِ النِّيَّةِ.
Savmın lügatteki anlamı işte budur. Şeriattaki anlamı ise, oruçlu olduğunu bilerek ve niyetle birlikte, fecrin doğuşundan güneşin batışına kadar orucu bozan şeylerden kendini tutmaktır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden öncekilere farz kılındığı gibi” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي هَذَا التَّشْبِيهِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى أَصْلِ إِيجَابِ الصَّوْمِ، يَعْنِي هَذِهِ الْعِبَادَةَ كَانَتْ مَكْتُوبَةً وَاجِبَةً عَلَى الْأَنْبِيَاءِ وَالْأُمَمِ مِنْ لَدُنْ آدَمَ إِلَى عَهْدِكُمْ، مَا أَخْلَى اللَّهُ أُمَّةً مِنْ إِيجَابِهَا عَلَيْهِمْ لَا يَفْرِضُهَا عَلَيْكُمْ وَحْدَكُمْ وَفَائِدَةُ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّ الصَّوْمَ عِبَادَةٌ شَاقَّةٌ، وَالشَّيْءُ الشَّاقُّ إِذَا عَمَّ سَهُلَ تحمله.
Birinci Mesele: Bu benzetmede iki görüş vardır: Birincisi: Bunun orucun farz kılınmasının aslına raci olduğudur; yani bu ibadet Âdem'den sizin devrinize kadar peygamberlere ve ümmetlere yazılmış, farz kılınmıştı; Allah hiçbir ümmeti onu kendilerine farz kılmaktan muaf tutmamıştır, onu yalnızca size farz kılıyor değildir. Bu sözün faydası şudur: Oruç meşakkatli bir ibadettir; meşakkatli olan bir şey ise genel olunca onu taşımak kolaylaşır.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ التَّشْبِيهَ يَعُودُ إِلَى وَقْتِ الصَّوْمِ وَإِلَى قَدْرِهِ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ تَشْبِيهَ الشَّيْءِ بِالشَّيْءِ يَقْتَضِي اسْتِوَاءَهُمَا فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ فَأَمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ يَقْتَضِي الِاسْتِوَاءَ فِي كُلِّ الْأُمُورِ فَلَا، ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ ذَكَرُوا وُجُوهًا أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى فَرَضَ صِيَامَ رَمَضَانَ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، أَمَّا الْيَهُودُ فَإِنَّهَا تَرَكَتْ هَذَا الشَّهْرَ وَصَامَتْ يَوْمًا مِنَ السَّنَةِ، زَعَمُوا أَنَّهُ يَوْمٌ غَرِقَ فِيهِ فِرْعَوْنُ، وَكَذَبُوا فِي ذَلِكَ أَيْضًا، لِأَنَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ يَوْمُ عَاشُورَاءَ عَلَى لِسَانِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، أَمَّا النَّصَارَى فَإِنَّهُمْ صَامُوا رَمَضَانَ فَصَادَفُوا فِيهِ الْحَرَّ الشَّدِيدَ فَحَوَّلُوهُ إِلَى وَقْتٍ لَا يَتَغَيَّرُ، ثُمَّ قَالُوا عِنْدَ التَّحْوِيلِ نَزِيدُ فِيهِ فَزَادُوا عَشْرًا، ثُمَّ بَعْدَ زَمَانٍ اشْتَكَى مَلِكُهُمْ فَنَذَرَ سَبْعًا فَزَادُوهُ، ثُمَّ جَاءَ بَعْدَ ذَلِكَ مَلِكٌ آخَرُ فَقَالَ: مَا بَالُ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ فَأَتَمَّهُ خَمْسِينَ يَوْمًا، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً [التَّوْبَةِ: ٣١] وَهَذَا مَرْوِيٌّ عَنِ الْحَسَنِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ أَخَذُوا بِالْوَثِيقَةِ زَمَانًا فَصَامُوا قَبْلَ الثَّلَاثِينَ يَوْمًا وَبَعْدَهَا يَوْمًا، ثُمَّ لَمْ يَزَلِ الْأَخِيرُ يَسْتَسِنُّ بِسُنَّةِ الْقَرْنِ الَّذِي قَبْلَهُ حَتَّى صَارُوا إِلَى خَمْسِينَ يَوْمًا، وَلِهَذَا كُرِهَ صَوْمُ يَوْمِ الشَّكِّ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ الشَّعْبِيِّ وَثَالِثُهَا: أَنَّ وَجْهَ التَّشْبِيهِ أَنَّهُ/ يَحْرُمُ الطَّعَامُ وَالشَّرَابُ وَالْجِمَاعُ بَعْدَ النَّوْمِ كَمَا كَانَ ذَلِكَ حَرَامًا عَلَى سَائِرِ الْأُمَمِ وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ بِأَنَّ الْأُمَّةَ مُجْمِعَةٌ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:
İkinci Görüş: Benzetmenin orucun vaktine ve miktarına raci olduğudur. Bu zayıftır; çünkü bir şeyin bir şeye benzetilmesi o ikisinin işlerden birinde eşit olmasını gerektirir; her hususta eşit olmasını gerektirdiği söylenemez. Sonra bu görüşü savunanlar birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ ramazan orucunu Yahudilere ve Hristiyanlara da farz kılmıştı. Yahudilere gelince; onlar bu ayı terk edip yılda bir gün oruç tuttular ve Firavun'un boğulduğu gün olduğunu iddia ettiler; bunda da yalan söylediler, çünkü o gün Resûlullah ﷺ'in lisanıyla bildirildiği üzere Âşûrâ günüdür. Hristiyanlara gelince; onlar ramazanda oruç tuttular ve şiddetli sıcağa denk geldiler; bunun üzerine onu değişmeyen bir zamana aktardılar. Sonra aktarma sırasında: "Ona ilave edelim" dediler ve on gün eklediler. Sonra bir zaman geçince kralları hastalandı ve yedi gün [oruç] adadı; böylece onu da eklediler. Sonra bundan sonra başka bir kral geldi ve: "Şu üç günün durumu nedir?" diyerek onu elli güne tamamladı. İşte Allah Teâlâ'nın: { اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً } [Tevbe 31] “Onlar hahamlarını ve rahiplerini rabler edindiler” buyruğunun anlamı budur. Bu, Hasan'dan rivayet edilmiştir. İkincisi: Onlar bir dönem işi sıkı tuttular da otuz günden önce bir gün, sonra da bir gün oruç tuttular. Sonra sonrakiler kendilerinden önceki neslin adetini uygulamaya devam etti ve nihayet elli güne ulaştılar; bundan dolayı şek gününde oruç tutmak mekruh kılınmıştır. Bu, Şa'bî'den rivayet edilmiştir. Üçüncüsü: Benzetmenin yönü, diğer ümmetlere haram olduğu gibi uykudan sonra yemenin, içmenin ve cinsel ilişkinin haram kılınmış olmasıdır. Bu görüşü savunanlar, ümmetin Allah Teâlâ'nın:
أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٨٧] يُفِيدُ نَسْخَ هَذَا الْحُكْمِ، فَهَذَا الْحُكْمُ لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ دَلِيلٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ وَلَا دَلِيلَ عَلَيْهِ إِلَّا هَذَا التَّشْبِيهُ وَهُوَ قَوْلُهُ: كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ هَذَا التَّشْبِيهُ دَلِيلًا عَلَى ثُبُوتِ هَذَا الْمَعْنَى، قَالَ أَصْحَابُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ: قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ تَشْبِيهَ شَيْءٍ بِشَيْءٍ لَا يَدُلُّ عَلَى مُشَابَهَتِهِمَا مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ فَلَمْ يَلْزَمْ مِنْ تَشْبِيهِ صَوْمِنَا بِصَوْمِهِمْ أَنْ يَكُونَ صَوْمُهُمْ مُخْتَصًّا بِرَمَضَانَ، وَأَنْ يَكُونَ صَوْمُهُمْ مُقَدَّرًا بِثَلَاثِينَ يَوْمًا، ثُمَّ إِنَّ هَذِهِ الرِّوَايَةَ مِمَّا يُنَفِّرُ مِنْ قَبُولِ الْإِسْلَامِ إِذَا عَلِمَ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى كَوْنَهُ كَذَلِكَ.
{ أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ } [Bakara 187] “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı” buyruğunun bu hükmün neshini ifade ettiği hususunda icma ettiğini delil getirmişlerdir. Bu hüküm için ona delalet eden bir delil gereklidir ve bu benzetmeden, yani { كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden öncekilere farz kılındığı gibi” buyruğundan başka da bir delil yoktur. Dolayısıyla bu benzetmenin bu mananın sübutuna delil olması vacip olmuştur. Birinci görüş sahipleri ise şöyle demişlerdir: Bir şeyin bir şeye benzetilmesinin onların her yönden birbirine benzemesini gerektirmediğini açıklamıştık. Dolayısıyla bizim orucumuzun onların orucuna benzetilmesinden onların orucunun ramazana mahsus olması ve oruçlarının otuz günle takdir edilmiş bulunması gerekmez. Kaldı ki bu rivayet, Yahudiler ve Hristiyanlar durumun böyle olduğunu bildikleri takdirde İslam'ı kabul etmekten nefret ettirecek türdendir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي مَوْضِعِ كَما ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ مَوْضِعُ كَما نَصْبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ لِأَنَّ الْمَعْنَى: فُرِضَ عَلَيْكُمْ فَرْضًا كَالَّذِي فُرِضَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ الثَّانِي: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنَ الصِّيَامِ يُرَادُ بِهَا: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ مُشَبَّهًا وَمُمَثَّلًا بِمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ الثَّالِثُ: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: هُوَ صِفَةٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: كِتَابَةً كَمَا كُتِبَ عَلَيْهِمْ، فَحُذِفَ الْمَصْدَرُ وَأُقِيمَ نَعْتُهُ مَقَامَهُ قَالَ: وَمِثْلُهُ فِي الِاتِّسَاعِ وَالْحَذْفِ قَوْلُهُمْ فِي صَرِيحِ الطَّلَاقِ: أَنْتِ وَاحِدَةٌ، وَيُرِيدُونَ أَنْتِ ذَاتُ تَطْلِيقَةٍ وَاحِدَةٍ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ وَالْمُضَافُ إِلَيْهِ وَأُقِيمَ صِفَةُ الْمُضَافِ مَقَامَ الِاسْمِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ.
İkinci Mesele: { كَما } ifadesinin [i'rabdaki] konumu hakkında üç görüş vardır: Birincisi: Zeccâc, { كَما } ifadesinin konumunun masdar olarak nasb olduğunu söylemiştir; çünkü anlam: "Sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de bir farz kılınışla farz kılındı" demektir. İkincisi: İbnu'l-Enbârî, { الصِّيامُ } kelimesinden hâl olarak nasb konumunda olmasının caiz olduğunu söylemiştir; bununla kastedilen: "Oruç, sizden öncekilere farz kılınana benzetilerek ve örnek kılınarak üzerinize farz kılındı" demektir. Üçüncüsü: Ebû Ali şöyle demiştir: O, mahzuf bir masdarın sıfatıdır; takdiri: "Onlara farz kılındığı gibi bir farz kılınışla" (kitâbeten kemâ kütibe aleyhim) şeklindedir. Masdar hazfedilmiş ve sıfatı onun yerine ikame edilmiştir. Ebû Ali şöyle demiştir: Dildeki genişleme ve hazf bakımından bunun benzeri, onların sarih talakta: "Sen birsin" (enti vâhidetün) demeleridir; bununla "sen tek talak sahibisin" (enti zâtü tatlîkatin vâhidetin) demek isterler. Böylece muzâf ve muzâfun ileyh hazfedilmiş, muzâfın sıfatı muzâfun ileyh olan ismin yerine ikame edilmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ فَاعْلَمْ أَنَّ تَفْسِيرَ (لَعَلَّ) فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى قَدْ تَقَدَّمَ، وَأَمَّا أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ كَيْفَ يَلِيقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ بَيَّنَ بِهَذَا الْكَلَامِ أَنَّ الصَّوْمَ يُورِثُ التَّقْوَى لِمَا فِيهِ مِنَ انْكِسَارِ الشَّهْوَةِ وَانْقِمَاعِ الْهَوَى فَإِنَّهُ يَرْدَعُ عَنِ الْأَشَرِ وَالْبَطَرِ وَالْفَوَاحِشِ ويهون لذات الدنيا ورئاستها، وَذَلِكَ لِأَنَّ الصَّوْمَ يَكْسِرُ شَهْوَةَ الْبَطْنِ وَالْفَرْجِ، وَإِنَّمَا يَسْعَى النَّاسُ لِهَذَيْنِ، كَمَا قِيلَ فِي المثل السائر: المرء يسعى لعارية بَطْنِهِ وَفَرْجِهِ، فَمَنْ أَكْثَرَ الصَّوْمَ هَانَ عَلَيْهِ أَمْرُ هَذَيْنِ وَخَفَّتْ عَلَيْهِ مُؤْنَتُهُمَا، فَكَانَ ذَلِكَ رَادِعًا لَهُ عَنِ ارْتِكَابِ الْمَحَارِمِ وَالْفَوَاحِشِ، وَمُهَوِّنًا عَلَيْهِ أَمْرَ الرِّيَاسَةِ فِي الدُّنْيَا وَذَلِكَ جَامِعٌ لِأَسْبَابِ التَّقْوَى فَيَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ فَرَضْتُ عَلَيْكُمُ الصِّيَامَ لِتَكُونُوا بِهِ مِنَ الْمُتَّقِينَ الَّذِينَ أَثْنَيْتُ عَلَيْهِمْ فِي كِتَابِي، وَأَعْلَمْتُ أَنَّ هَذَا الْكِتَابَ هَدًى لَهُمْ وَلَمَّا اخْتُصَّ الصَّوْمُ بِهَذِهِ الْخَاصِّيَّةِ حَسُنَ مِنْهُ تَعَالَى أَنْ يَقُولَ عِنْدَ إِيجَابِهَا لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ مِنْهَا بِذَلِكَ عَلَى وَجْهِ وُجُوبِهِ لِأَنَّ مَا يَمْنَعُ النَّفْسَ عَنِ الْمَعَاصِي لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ وَاجِبًا وَثَانِيهَا: الْمَعْنَى يَنْبَغِي لَكُمْ بِالصَّوْمِ أَنْ يَقْوَى وِجَاؤُكُمْ فِي
Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Takvaya eresiniz diye” buyruğuna gelince; bil ki Allah Teâlâ hakkında lealle (لَعَلَّ) edatının tefsiri daha önce geçmişti. Bu sözün bu makama nasıl uygun düştüğüne gelince, bu hususta birkaç vecih vardır: Birincisi: Allah Sübhânehu bu sözle orucun takvayı miras bıraktığını açıklamıştır; çünkü onda şehvetin kırılması ve hevanın bastırılması vardır; zira oruç şımarıklıktan, azgınlıktan ve fuhşiyattan alıkoyar, dünya lezzetlerini ve makam arzusunu önemsizleştirir. Bunun sebebi şudur: Oruç mide ve tenasül uzvunun şehvetini kırar; oysa insanlar ancak bu ikisi için çabalarlar. Nitekim yaygın meselde: "Kişi midesinin ve tenasül uzvunun çıplaklığı için çabalar" denilmiştir. Kim orucu çokça tutarsa bu ikisinin meselesi ona önemsiz gelir ve külfetleri hafifler; bu da onu haramları ve çirkinlikleri işlemekten alıkoyucu, dünyada makam sahibi olma arzusunu da önemsizleştirici olur ki bu durum takva sebeplerini kendinde toplar. Ayetin manası şöyle olur: "Kitabımda övdüğüm ve bu Kitabın kendileri için hidayet olduğunu bildirdiğim müttakilerden olasınız diye orucu size farz kıldım." Oruç bu özelliğe has kılındığı için Allah Teâlâ'nın onu farz kılarken { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Takvaya eresiniz diye” buyurması, bununla onun vücubunun hikmetini bildirmek üzere güzel olmuştur; zira nefsi günahlardan alıkoyan şeyin vacip olması kaçınılmazdır. İkincisi: Mana, oruç vesilesiyle takvada korunağınızın güçlenmesi gerekir [şeklindedir];
التقوى وهذا معنى «لعل» وثانيها: الْمَعْنَى: لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ اللَّهَ بِصَوْمِكُمْ وَتَرْكِكُمْ لِلشَّهَوَاتِ فَإِنَّ الشَّيْءَ كُلَّمَا كَانَتِ الرَّغْبَةُ فِيهِ أَكْثَرَ كَانَ الِاتِّقَاءُ عَنْهُ أَشَقَّ وَالرَّغْبَةُ فِي الْمَطْعُومِ وَالْمَنْكُوحِ أَشَدُّ مِنَ الرَّغْبَةِ فِي سَائِرِ الْأَشْيَاءِ فَإِذَا سَهُلَ عَلَيْكُمُ اتِّقَاءُ اللَّهِ بِتَرْكِ الْمَطْعُومِ وَالْمَنْكُوحِ، كَانَ اتِّقَاءُ اللَّهِ بِتَرْكِ سَائِرِ الْأَشْيَاءِ أَسْهَلَ وَأَخَفَّ وَرَابِعُهَا: الْمُرَادُ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ/ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ إِهْمَالُهَا وَتَرْكُ الْمُحَافَظَةِ عَلَيْهَا بِسَبَبِ عِظَمِ دَرَجَاتِهَا وَأَصَالَتِهَا وَخَامِسُهَا: لَعَلَّكُمْ تَنْتَظِمُونَ بِسَبَبِ هَذِهِ الْعِبَادَةِ فِي زُمْرَةِ الْمُتَّقِينَ لِأَنَّ الصَّوْمَ شِعَارُهُمْ والله أعلم.
işte bu, lealle (لَعَلَّ) lafzının manasıdır. Üçüncüsü: Mana: "Orucunuz ve şehvetleri terk edişiniz sebebiyle Allah'tan hakkıyla sakınasınız diye" şeklindedir. Zira bir şeye arzu ne kadar çoksa ondan sakınmak o kadar meşakkatlidir; yiyeceğe ve cinselliğe olan arzu ise diğer şeylere olan arzudan daha şiddetlidir. Eğer yiyeceği ve cinselliği terk etmek suretiyle Allah'tan sakınmak size kolay gelirse, diğer şeyleri terk etmek suretiyle Allah'tan sakınmak daha kolay ve daha hafif olur. Dördüncüsü: Murât; orucun derecelerinin büyüklüğü ve asilliği sebebiyle onu ihmal etmekten ve onu korumayı terk etmekten sakınasınız diye: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Oruç, sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı” [şeklindedir]. Beşincisi: Bu ibadet sebebiyle müttakiler zümresine giresiniz diyedir; zira oruç onların şiârıdır. Allah en iyisini bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٨٤]
[Bakara Suresi (2): Ayet 184]
أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٤)
{ أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Sayılı günlerdir. Sizden kim hasta veya seferde olursa, [tutamadığı günler] sayısınca başka günlerde [tutsun]. Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye gerekir. Kim gönülden bir hayır yaparsa bu kendisi için daha hayırlıdır. Oruç tutmanız ise —eğer bilirseniz— sizin için daha hayırlıdır.” (184)
اعْلَمْ أَنَّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ مَسَائِلَ:
Bil ki Allah Teâlâ'nın: { أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günlerdir” buyruğunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي انْتِصَابِ أَيَّاماً أَقْوَالٌ الْأَوَّلُ: نُصِبَ عَلَى الظَّرْفِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ فِي أَيَّامٍ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُكَ: نَوَيْتُ الْخُرُوجَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَالثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْفَرَّاءِ أَنَّهُ خَبْرُ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، كَقَوْلِهِمْ: أُعْطِيَ زَيْدٌ مَالًا وَالثَّالِثُ: عَلَى التَّفْسِيرِ وَالرَّابِعُ: بِإِضْمَارٍ أَيْ فَصُومُوا أَيَّامًا.
Birinci Mesele: { أَيَّاماً } kelimesinin nasb (üstün) olması hakkında [farklı] görüşler vardır: Birincisi: Zarf olarak nasb edilmiştir; sanki: "Oruç size birtakım günlerde farz kılındı" denilmiş gibidir. Bunun benzeri senin: "Cuma günü çıkmayı niyet ettim" sözündür. İkincisi —ki bu Ferrâ'nın görüşüdür— fâili zikredilmeyenin [nâib-i fâilin] haberidir; nitekim: "Zeyd'e mal verildi" denmesi gibidir. Üçüncüsü: Temyiz (açıklama) üzerinedir. Dördüncüsü: Gizli bir fiille takdir edilmiştir, yani: "[Birtakım] günleri oruç tutun" [demektir].
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي هَذِهِ الْأَيَّامِ عَلَى قَوْلَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا غَيْرُ رَمَضَانَ، وَهُوَ قَوْلُ مُعَاذٍ وَقَتَادَةَ وَعَطَاءٍ، وَرَوَاهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ثُمَّ اخْتَلَفَ هَؤُلَاءِ فَقِيلَ: ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ، عَنْ عَطَاءٍ، وَقِيلَ: ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ، وَصَوْمُ يَوْمِ عَاشُورَاءَ، عَنْ قَتَادَةَ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا أَيْضًا فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ كَانَ تَطَوُّعًا ثُمَّ فُرِضَ، وَقِيلَ: بَلْ كَانَ وَاجِبًا وَاتَّفَقَ هَؤُلَاءِ عَلَى أَنَّهُ مَنْسُوخٌ بِصَوْمِ رَمَضَانَ، وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْأَيَّامِ غَيْرُ صَوْمِ رَمَضَانَ بِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: مَا
İkinci Mesele: Bu günler hakkında iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Bunların Ramazan dışındaki [günler] olduğudur. Bu, Muâz, Katâde ve Atâ'nın görüşüdür; bunu İbn Abbâs'tan da rivayet etmişlerdir. Sonra bunlar kendi aralarında ihtilaf etmişlerdir: Atâ'dan "her aydan üç gün" olduğu rivayet edilmiştir; Katâde'den ise "her aydan üç gün ve Âşûrâ günü orucu" olduğu rivayet edilmiştir. Sonra yine ihtilaf etmişler ve bazısı: "Bu nafile idi, sonra farz kılındı" demiş; [bazısı da]: "Aksine vacipti" demiştir. Bu görüşte olanlar, bunun Ramazan orucu ile neshedildiği hususunda ittifak etmişlerdir. Bu günlerden muradın Ramazan orucu dışında bir oruç olduğunu söyleyenler birkaç yönden delil getirmişlerdir: Birincisi:
رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ صَوْمَ رَمَضَانَ نَسَخَ كُلَّ صَوْمٍ،
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den Ramazan orucunun diğer bütün oruçları neshettiğinin rivayet edilmesidir.
فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ قَبْلَ وُجُوبِ رَمَضَانَ كَانَ صَوْمًا آخَرَ وَاجِبًا الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ حُكْمَ الْمَرِيضِ وَالْمُسَافِرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، ثُمَّ ذَكَرَ حُكْمَهُمَا أَيْضًا فِي الْآيَةِ الَّتِي بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ الدَّالَّةِ عَلَى صَوْمِ رَمَضَانَ، فَلَوْ كَانَ هَذَا الصَّوْمُ هُوَ صَوْمَ رَمَضَانَ، لَكَانَ ذَلِكَ تَكْرِيرًا مَحْضًا مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى فِي هَذَا الْمَوْضِعِ: وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الصَّوْمَ وَاجِبٌ عَلَى التَّخْيِيرِ، يَعْنِي: إِنْ شَاءَ صَامَ، وَإِنْ شَاءَ أَعْطَى الْفِدْيَةَ، وَأَمَّا صَوْمُ رَمَضَانَ فَإِنَّهُ وَاجِبٌ عَلَى التَّعْيِينِ فَوَجَبَ أَنَّ يَكُونَ صَوْمُ هَذِهِ الْأَيَّامِ غَيْرَ صَوْمِ رَمَضَانَ.
Bu durum, Ramazan'ın farz kılınmasından önce vacip olan başka bir orucun bulunduğuna delalet etmiştir. İkincisi: Allah Teâlâ bu ayette hasta ve yolcunun hükmünü zikretmiş, sonra da bu ayetin ardından gelen ve Ramazan orucuna delalet eden ayette de bu ikisinin hükmünü tekrar zikretmiştir. Eğer bu oruç Ramazan orucu olsaydı, bu hiçbir faydası olmayan sırf bir tekrar olurdu ki bu da caiz değildir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın buradaki: { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ } “Ona gücü yetenlerin üzerine bir fidye gerekir” buyruğu, orucun muhayyer (seçimlik) olarak vacip olduğuna delalet etmektedir; yani dilerse oruç tutar, dilerse fidye verir. Ramazan orucu ise muayyen (kesin) olarak vaciptir. Dolayısıyla bu günlerin orucunun, Ramazan orucundan başka bir oruç olması gerekmiştir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ اخْتِيَارُ أَكْثَرِ الْمُحَقِّقِينَ، كَابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَأَبِي مُسْلِمٍ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ/ الْأَيَّامِ الْمَعْدُودَاتِ: شَهْرُ رَمَضَانَ قَالُوا، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ أَوَّلًا: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ [البقرة: ١٨٣] وَهَذَا مُحْتَمِلٌ لِيَوْمٍ وَيَوْمَيْنِ وَأَيَّامٍ ثُمَّ بَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ فَزَالَ بَعْضُ الِاحْتِمَالِ ثُمَّ بَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ: شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ [الْبَقَرَةِ: ١٨٥] فَعَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ يُمْكِنُ جَعْلُ الْأَيَّامِ الْمَعْدُودَاتِ بِعَيْنِهَا شَهْرَ رَمَضَانَ، وَإِذَا أَمْكَنَ ذَلِكَ فَلَا وَجْهَ لِحَمْلِهِ عَلَى غَيْرِهِ وَإِثْبَاتِ النَّسْخِ فِيهِ، لِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ زِيَادَةٌ لَا يَدُلُّ اللَّفْظُ عَلَيْهَا فَلَا يَجُوزُ الْقَوْلُ بِهِ.
İkinci Görüş —ki bu, İbn Abbâs, el-Hasan ve Ebû Müslim gibi muhakkiklerin çoğunun tercihidir— bu sayılı günlerden muradın Ramazan ayı olduğudur. Şöyle demişlerdir: Bunun açıklaması şudur: Allah Teâlâ önce: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } “Oruç size farz kılındı” buyurmuştur. Bu [ifade] bir güne, iki güne ve [daha fazla] günlere ihtimallidir. Sonra bunu: { أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günlerdir” buyruğu ile açıklamış ve ihtimalin bir kısmı ortadan kalkmıştır. Sonra da bunu: { شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ } “O Ramazan ayı ki insanlara doğru yolu gösteren Kur'an onda indirilmiştir” buyruğu ile beyan etmiştir. Bu tertibe göre, sayılı günlerin bizzat Ramazan ayı kılınması mümkündür. Bu mümkün olduğuna göre, onu başkasına hamletmenin ve onda nesh bulunduğunu iddia etmenin bir vechi yoktur; çünkü bütün bunlar lafzın delalet etmediği birer ziyadeliktir, binaenaleyh bunu söylemek caiz olmaz.
أَمَّا تَمَسُّكُهُمْ أَوَّلًا
İlk olarak:
بِقَوْلِهِ ﵇: «إِنَّ صَوْمَ رَمَضَانَ نَسَخَ كُلَّ صَوْمٍ» .
[Nebi] aleyhisselâm'ın: "Şüphesiz Ramazan orucu her orucu neshetmiştir" hadisine tutunmalarına
فَالْجَوَابُ: أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْخَبَرِ أَنَّهُ نَسَخَ عَنْهُ وَعَنْ أُمَّتِهِ كُلَّ صَوْمٍ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ نَسَخَ كُلَّ
gelince, cevap şudur: Rivayette, onun kendisinden ve ümmetinden her orucu neshettiği [ifadesi] yoktur. Öyleyse buradaki muradın, önceki şeriatlerde vacip olan her
صَوْمٍ وَاجِبٍ فِي الشَّرَائِعِ الْمُتَقَدِّمَةِ، لِأَنَّهُ كَمَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ بَعْضُ شَرْعِهِ نَاسِخًا لِلْبَعْضِ، فَيَصِحُّ أَنْ يَكُونَ شَرْعُهُ نَاسِخًا لِشَرْعِ غَيْرِهِ.
orucu neshetmesi olması niçin caiz olmasın? Zira onun şeriatının bir kısmının diğer bir kısmını neshetmesi nasıl sahih oluyorsa, onun şeriatının başkasının şeriatını neshetmesi de öylece sahihtir.
سَلَّمْنَا أَنَّ هَذَا الْخَبَرَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ صَوْمُ رَمَضَانَ نَسَخَ صَوْمًا ثَبَتَ فِي شَرْعِهِ، وَلَكِنْ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَاسِخًا لِصِيَامٍ وَجَبَ بِغَيْرِ هَذِهِ الْآيَةِ فَمِنْ أَيْنَ لَنَا أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْآيَةِ غَيْرُ شَهْرِ رَمَضَانَ.
Bu haberin, Ramazan orucunun kendi şeriatında sabit olan bir orucu neshettiğini iktiza ettiğini kabul etsek bile, bunun bu ayet dışındaki bir yolla vacip kılınmış bir orucu nesheden olması niçin caiz olmasın? O halde bu ayetten muradın Ramazan ayından başkası olduğu nereden çıkarılabilir?
وَأَمَّا حُجَّتُهُمُ الثَّانِيَةُ: وَهِيَ أَنَّ هَذِهِ الْأَيَّامَ لَوْ كَانَتْ هِيَ شَهْرَ رَمَضَانَ، لَكَانَ حُكْمُ الْمَرِيضِ وَالْمُسَافِرِ مُكَرَّرًا.
İkinci delillerine —yani bu günler eğer Ramazan ayı olsaydı, hasta ve yolcunun hükmünün tekrarlanmış olacağı iddiasına— gelince:
فَالْجَوَابُ: أَنَّ فِي الِابْتِدَاءِ كَانَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ لَيْسَ بِوَاجِبٍ مُعَيَّنٍ، بَلْ كَانَ التَّخْيِيرُ ثَابِتًا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْفِدْيَةِ، فَلَمَّا كَانَ كَذَلِكَ وَرُخِّصَ لِلْمُسَافِرِ الْفِطْرُ كَانَ مِنَ الْجَائِزِ أَنْ يُظَنَّ أَنَّ الْوَاجِبَ عَلَيْهِ الْفِدْيَةُ دُونَ الْقَضَاءِ، وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنَّهُ لَا فِدْيَةَ عَلَيْهِ وَلَا قَضَاءَ لِمَكَانِ الْمَشَقَّةِ الَّتِي يُفَارِقُ بِهَا الْمُقِيمَ، فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ بَعِيدًا بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ إِفْطَارَ الْمُسَافِرِ وَالْمَرِيضِ فِي الْحُكْمِ خِلَافُ التَّخْيِيرِ فِي حُكْمِ الْمُقِيمِ، فَإِنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِمَا الْقَضَاءُ فِي عِدَّةٍ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ، فَلَمَّا نَسَخَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ عَنِ الْمُقِيمِ الصَّحِيحِ وَأَلْزَمَهُ بِالصَّوْمِ حَتْمًا، كَانَ مِنَ الْجَائِزِ أَنْ يُظَنَّ أَنَّ حُكْمَ الصَّوْمِ لَمَّا انْتَقَلَ عَنِ التَّخْيِيرِ إِلَى التَّضْيِيقِ حُكْمٌ يَعُمُّ الْكُلَّ حَتَّى يَكُونَ الْمَرِيضُ وَالْمُسَافِرُ فِيهِ بِمَنْزِلَةِ الْمُقِيمِ الصَّحِيحِ مِنْ حَيْثُ تَغَيُّرُ حُكْمِ اللَّهِ فِي الصَّوْمِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ حَالَ الْمَرِيضِ وَالْمُسَافِرِ ثَابِتٌ فِي رُخْصَةِ الْإِفْطَارِ وَوُجُوبِ الْقَضَاءِ كَحَالِهَا أَوَّلًا، فَهَذَا هُوَ الْفَائِدَةُ فِي إِعَادَةِ ذِكْرِ حُكْمِ الْمُسَافِرِ وَالْمَرِيضِ، لَا لِأَنَّ الْأَيَّامَ الْمَعْدُودَاتِ سِوَى شَهْرِ رَمَضَانَ.
Cevap şudur: Başlangıçta Ramazan ayının orucu kesin olarak vacip değildi; aksine onunla fidye arasında muhayyerlik sabitti. Durum böyle olunca ve yolcuya iftar etme ruhsatı verilince, onun üzerine gereken şeyin kaza değil sadece fidye olduğu zannedilebilirdi; keza mukimden ayrıldığı meşakkat sebebiyle üzerinde ne fidye ne de kaza bulunmadığı da zannedilebilirdi. Bu [ihtimal] uzak görülmeyince, Allah Teâlâ yolcu ve hastanın iftar hükmünün, mukimin hükmündeki muhayyerlikten farklı olduğunu; zira bu ikisine başka günlerden sayısınca kaza etmenin vacip olduğunu beyan etti. Allah Teâlâ bunu sağlıklı mukimden neshedip ona orucu kesin olarak zorunlu kılınca, oruç hükmünün muhayyerlikten kesinliğe geçmesinin, hasta ve yolcunun da Allah'ın oruç hakkındaki hükmünün değişmesi bakımından sağlıklı mukim gibi olacağı şekilde herkesi kapsayan bir hüküm olduğu zannedilebilirdi. Bu sebeple Allah Teâlâ, hasta ve yolcunun durumunun iftar ruhsatı ve kaza vücubiyeti hususunda ilk halindeki gibi sabit olduğunu beyan etti. İşte yolcu ve hastanın hükmünün tekrar zikredilmesindeki fayda budur; yoksa sayılı günlerin Ramazan ayından başka olmasından dolayı değildir.
وَأَمَّا حُجَّتُهُمُ الثَّالِثَةُ: وَهِيَ قَوْلُهُمْ صَوْمُ هَذِهِ الْأَيَّامِ وَاجِبٌ مُخَيَّرٌ، وَصَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ وَاجِبٌ مُعَيَّنٌ.
Üçüncü delillerine —yani bu günlerin orucunun muhayyer olarak vacip, Ramazan ayı orucunun ise muayyen olarak vacip olduğu sözlerine— gelince:
فَجَوَابُهُ مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ صَوْمَ شَهْرِ رَمَضَانَ كَانَ وَاجِبًا مُخَيَّرًا، ثُمَّ صَارَ مُعَيَّنًا، فَهَذَا تَقْرِيرُ هَذَا الْقَوْلِ، وَاعْلَمْ أَنَّ عَلَى كِلَا الْقَوْلَيْنِ لَا بُدَّ مِنْ تَطَرُّقِ النَّسْخِ إِلَى هَذِهِ الْآيَةِ، أَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ فَظَاهِرٌ، وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي فَلِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ صَوْمُ رَمَضَانَ/ وَاجِبًا مُخَيَّرًا وَالْآيَةُ الَّتِي بَعْدَهَا تَدُلُّ عَلَى التَّعْيِينِ، فَكَانَتِ الْآيَةُ الثَّانِيَةُ نَاسِخَةً لِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَفِيهِ إِشْكَالٌ وَهُوَ أَنَّهُ كَيْفَ يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ [الْبَقَرَةِ: ١٨٥] نَاسِخًا لِلتَّخْيِيرِ مَعَ اتِّصَالِهِ بِالْمَنْسُوخِ وَذَلِكَ لَا يَصِحُّ.
Bunun cevabı, Ramazan ayı orucunun [önce] muhayyer olarak vacip olduğunu, sonra muayyen kılındığını zikretmiş olduğumuz şeydir. İşte bu görüşün takriri böyledir. Bil ki her iki görüşe göre de bu ayete neshin dahil olması kaçınılmazdır. Birinci görüşe göre bu açıktır. İkinci görüşe göre ise, bu ayet Ramazan orucunun muhayyer olarak vacip olmasını gerektirmekte, ondan sonraki ayet ise muayyen olduğuna delalet etmektedir; böylece ikinci ayet bu ayetin hükmünü nesheden olmuştur. Burada bir müşkillik vardır: Şöyle ki: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” buyruğunun, mensuh olanla [aralıksız] bitişik olmasına rağmen muhayyerliği nesheden olması nasıl sahih olur? Zira bu [usulen] sahih olmaz.
وَجَوَابُهُ: أَنَّ الِاتِّصَالَ فِي التِّلَاوَةِ لَا يُوجِبُ الِاتِّصَالَ فِي النُّزُولِ وَهَذَا كَمَا قَالَهُ الْفُقَهَاءُ فِي عِدَّةِ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا أَنَّ الْمُقَدَّمَ فِي التِّلَاوَةِ وَهُوَ النَّاسِخُ وَالْمَنْسُوخُ مُتَأَخِّرٌ وَهَذَا ضِدُّ مَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَلَيْهِ حَالُ النَّاسِخِ وَالْمَنْسُوخِ فَقَالُوا: إِنَّ ذَلِكَ فِي التِّلَاوَةِ أَمَّا فِي الْإِنْزَالِ فَكَانَ الِاعْتِدَادُ بِالْحَوْلِ هُوَ الْمُتَقَدِّمَ وَالْآيَةُ الدَّالَّةُ عَلَى أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ وَعَشْرٍ هِيَ الْمُتَأَخِّرَةُ فَصَحَّ كَوْنُهَا نَاسِخَةً وَكَذَلِكَ نَجِدُ فِي الْقُرْآنِ آيَةً مَكِّيَّةً مُتَأَخِّرَةً في التلاوة عن الآية المدينة وَذَلِكَ كَثِيرٌ.
Bunun cevabı şudur: Tilavetteki bitişiklik nüzulde bitişikliği gerektirmez. Bu, fakihlerin kocası ölen kadının iddeti hakkında söyledikleri gibidir: Tilavette önde olan nâsihtir, mensuh ise sonradır; bu ise nâsih ile mensuhun durumunun olması gereken şeklinin zıddıdır. Fakihler şöyle demişlerdir: Bu durum tilavettedir; inişte ise bir yıl iddet bekleme [hükmü] öncedir, dört ay on güne delalet eden ayet ise sonradır; dolayısıyla onun nâsih olması sahih olmuştur. Aynı şekilde Kur'an'da tilavette Medeni ayetten sonra gelen Mekki ayetler buluruz ki bu pek çoktur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي قَوْلِهِ: مَعْدُوداتٍ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: مُقَدَّرَاتٍ بِعَدَدٍ مَعْلُومٍ وَثَانِيهِمَا: قَلَائِلَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ [يُوسُفَ: ٢٠] وَأَصْلُهُ أَنَّ الْمَالَ الْقَلِيلَ يُقَدَّرُ بِالْعَدَدِ وَيُحْتَاطُ فِي مَعْرِفَةِ تَقْدِيرِهِ، وَأَمَّا الْكَثِيرُ فَإِنَّهُ يُصَبُّ صَبًّا وَيُحْثَى وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ كَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ يَقُولُ: إِنِّي رَحِمْتُكُمْ وَخَفَّفْتُ عَنْكُمْ حِينَ لَمْ أَفْرِضْ عَلَيْكُمْ صِيَامَ الدَّهْرِ كُلِّهِ، وَلَا صِيَامَ أَكْثَرِهِ، وَلَوْ شِئْتُ لَفَعَلْتُ ذَلِكَ وَلَكِنِّي رَحِمْتُكُمْ وَمَا أَوْجَبْتُ الصَّوْمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا فِي أَيَّامٍ قَلِيلَةٍ، وَقَالَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ مِنْ صِلَةِ قَوْلِهِ:
Üçüncü Mesele: { مَعْدُوداتٍ } “Sayılı” lafzında iki vecih vardır: Birincisi: Bilinen bir sayı ile takdir edilmiş [günler]; ikincisi ise: Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ } “Sayılı birkaç dirhem” buyruğunda olduğu gibi az [günler] manasındadır. Bunun aslı şudur: Az mal sayıyla takdir edilir ve onun miktarını bilmede ihtiyatlı davranılır. Çok mala gelince, o dökülerek ve avuçlanarak verilir. Bu sözden maksat şudur: Sanki O Sübhânehu: "Bütün senenin orucunu veyahut çoğunu size farz kılmayarak size merhamet ettim ve sizden [yükü] hafiflettim. Dileseydim öyle yapardım; fakat size merhamet ettim ve orucu size ancak az günlerde vacip kıldım" demektedir. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: { أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günlerdir” buyruğunun:
كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٨٣] وَتَكُونُ الْمُمَاثَلَةُ وَاقِعَةً بَيْنَ الْفَرْضَيْنِ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، وَهُوَ تَعْلِيقُ الصَّوْمِ بِمُدَّةٍ غَيْرِ مُتَطَاوِلَةٍ وَإِنِ اخْتَلَفَتِ الْمُدَّتَانِ فِي الطُّولِ وَالْقِصَرِ، وَيَكُونُ المراد ما ذكرناه من تعريفه سبحانه إيانا أَنَّ فَرْضَ الصَّوْمِ عَلَيْنَا وَعَلَى مَنْ قَبْلَنَا مَا كَانَ إِلَّا مُدَّةً قَلِيلَةً لَا تَشْتَدُّ مَشَقَّتُهَا، فَكَانَ هَذَا بَيَانًا لِكَوْنِهِ تَعَالَى رَحِيمًا بِجَمِيعِ الْأُمَمِ، وَمُسَهِّلًا أَمْرَ التَّكَالِيفِ عَلَى كُلِّ الْأُمَمِ.
{ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden öncekilere farz kılındığı gibi” buyruğuna bağlı olması caizdir. Bu takdirde iki farz arasındaki benzerlik, iki sürenin uzunluk ve kısalık bakımından farklı olmasına rağmen, orucun pek uzun olmayan bir müddete bağlanması yönünden gerçekleşmiş olur. Murad da Sübhânehu'nun bize orucun bize ve bizden öncekilere farz kılınışının meşakkati şiddetli olmayan az bir müddet olduğunu bildirmesiyle ilgili zikrettiğimiz mana olur. Bu da O Teâlâ'nın bütün ümmetlere merhametli olduğunun ve sorumlulukları bütün ümmetlere kolaylaştırdığının bir beyanı olmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ فَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ فَرْضَ الصَّوْمِ فِي الْأَيَّامِ الْمَعْدُودَاتِ إِنَّمَا يَلْزَمُ الْأَصِحَّاءَ الْمُقِيمِينَ فَأَمَّا مَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ مُسَافِرًا فَلَهُ تَأْخِيرُ الصَّوْمِ عَنْ هَذِهِ الْأَيَّامِ إِلَى أَيَّامٍ أُخَرَ قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: انْظُرُوا إِلَى عَجِيبِ مَا نَبَّهَ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنْ سَعَةِ فَضْلِهِ وَرَحْمَتِهِ فِي هَذَا التَّكْلِيفِ، وَأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ أَنَّ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ فِي هَذَا التَّكْلِيفِ أُسْوَةً بِالْأُمَّةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَالْغَرَضُ مِنْهُ مَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْأُمُورَ الشَّاقَّةَ إِذَا عَمَّتْ خَفَّتْ، ثُمَّ ثَانِيًا بَيَّنَ وَجْهَ الْحِكْمَةِ فِي إِيجَابِ الصَّوْمِ، وَهُوَ أَنَّهُ سَبَبٌ لِحُصُولِ التَّقْوَى، فَلَوْ لَمْ يَفْرِضِ الصَّوْمَ لَفَاتَ هَذَا الْمَقْصُودُ الشَّرِيفُ، ثُمَّ ثَالِثًا: بَيَّنَ أَنَّهُ مُخْتَصٌّ بِأَيَّامٍ مَعْدُودَةٍ، فَإِنَّهُ لَوْ جَعَلَهُ أَبَدًا أَوْ فِي أَكْثَرِ الْأَوْقَاتِ لَحَصَلَتِ الْمَشَقَّةُ الْعَظِيمَةُ ثُمَّ بَيَّنَ رَابِعًا: أَنَّهُ خَصَّهُ مِنَ الْأَوْقَاتِ بِالشَّهْرِ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ لِكَوْنِهِ أَشْرَفَ الشُّهُورِ بِسَبَبِ هَذِهِ الْفَضِيلَةِ، ثُمَّ بَيَّنَ خَامِسًا: إِزَالَةَ الْمَشَقَّةِ فِي إِلْزَامِهِ فَأَبَاحَ تَأْخِيرَهُ لِمَنْ شَقَّ عَلَيْهِ مِنَ الْمُسَافِرِينَ وَالْمَرْضَى إِلَى أَنْ يَصِيرُوا إِلَى الرَّفَاهِيَةِ وَالسُّكُونِ، فَهُوَ سُبْحَانَهُ رَاعَى فِي إِيجَابِ الصَّوْمِ هَذِهِ/ الْوُجُوهَ مِنَ الرَّحْمَةِ فَلَهُ الْحَمْدُ عَلَى نِعَمِهِ كَثِيرًا، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “Sizden kim hasta veya seferde olursa, [tutamadığı günler] sayısınca başka günlerde [tutsun]” buyruğuna gelince; bundan murat, sayılı günlerdeki oruç farzının ancak sağlıklı mukimlere gerekeceğidir. Hasta veya yolcu olana gelince, onun orucu bu günlerden başka günlere erteleme hakkı vardır. el-Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: Allah'ın bu mükellefiyetteki lütfunun ve rahmetinin genişliğine dair dikkat çektiği harika hususlara bakın! O Teâlâ ayetin başında bu ümmetin bu yükümlülükte önceki ümmete bir benzerliği olduğunu beyan etmiştir; bundan maksat ise zikrettiğimiz üzere meşakkatli işlerin umumi olduğu zaman hafiflemesidir. Sonra ikinci olarak orucun vacip kılınışındaki hikmet cihetini açıklamıştır ki o da takvanın hasıl olmasına bir sebep olmasıdır; zira orucu farz kılmasaydı bu şerefli maksat elden kaçardı. Sonra üçüncü olarak onun sayılı günlere has kılındığını açıklamıştır; çünkü onu sürekli veya çoğu vakitlerde kılsaydı büyük bir meşakkat hasıl olurdu. Sonra dördüncü olarak vakitler içerisinden onu bu fazileti sebebiyle ayların en şereflisi olan Kur'an'ın indirildiği aya tahsis ettiğini beyan etmiştir. Sonra beşinci olarak onun yüklenmesindeki meşakkatin kaldırılışını açıklamış ve yolculardan ve hastalardan zorlanan kimseler için rahatlığa ve sükûnete kavuşuncaya kadar onu ertelemeyi mubah kılmıştır. O Sübhânehu orucun vacip kılınmasında rahmetin bu yönlerini gözetmiştir; nimetlerinden ötürü O'na çokça hamdolsun. Bunu bildiğinde deriz ki bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً إِلَى قَوْلِهِ: أُخَرَ فِيهِ مَعْنَى الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ أَيْ مَنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ مُسَافِرًا فَأَفْطَرَ فَلْيَقْضِ، وَإِذَا قَدَّرْتَ فِيهِ مَعْنَى الشَّرْطِ كَانَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ كَانَ الِاسْتِقْبَالَ لَا الْمَاضِيَ، كَمَا تَقُولُ: مَنْ أَتَانِي أَتَيْتُهُ.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً } buyruğundan: { أُخَرَ } kelimesine kadar olan kısmında şart ve ceza manası vardır; yani: "Sizden kim hasta veya yolcu olur da iftar ederse kaza etsin" [demektir]. Şart manasını takdir ettiğin zaman kâne ({ كَانَ }) fiili ile murat, tıpkı senin: "Bana kim gelirse ben de ona gelirim" sözünde olduğu gibi geçmiş zaman değil gelecek zaman olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمَرَضُ عِبَارَةٌ عَنْ عَدَمِ اخْتِصَاصِ جَمِيعِ أَعْضَاءِ الْحَيِّ بِالْحَالَةِ الْمُقْتَضِيَةِ لِصُدُورِ أَفْعَالِهِ سَلِيمَةً سَلَامَةً تَلِيقُ بِهِ، وَاخْتَلَفُوا فِي الْمَرَضِ الْمُبِيحِ لِلْفِطْرِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ أَحَدُهَا: أَنَّ أَيَّ مَرِيضٍ كَانَ، وَأَيَّ مُسَافِرٍ كَانَ، فَلَهُ أَنْ يَتَرَخَّصَ تَنْزِيلًا لِلَفْظِهِ الْمُطْلَقِ عَلَى أَقَلِّ أَحْوَالِهِ، وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ وَابْنِ سِيرِينَ، يُرْوَى أَنَّهُمْ دَخَلُوا عَلَى ابْنِ سِيرِينَ فِي رَمَضَانَ وَهُوَ يَأْكُلُ، فَاعْتَلَّ بِوَجَعِ أُصْبُعِهِ وَثَانِيهَا: أَنَّ هَذِهِ الرُّخْصَةَ مُخْتَصَّةٌ بِالْمَرِيضِ الَّذِي لَوْ صَامَ لَوَقَعَ فِي مَشَقَّةٍ وَجُهْدٍ، وَبِالْمُسَافِرِ الَّذِي يَكُونُ كَذَلِكَ، وَهَذَا قَوْلُ الْأَصَمِّ، وَحَاصِلُهُ تَنْزِيلُ اللَّفْظِ الْمُطْلَقِ عَلَى أَكْمَلِ الْأَحْوَالِ وَثَالِثُهَا: وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْفُقَهَاءِ: أَنَّ الْمَرَضَ الْمُبِيحَ لِلْفِطْرِ هُوَ الَّذِي يُؤَدِّي إِلَى ضَرَرِ النَّفْسِ أَوْ زِيَادَةٍ فِي الْعِلَّةِ، إِذْ لَا فَرْقَ فِي الْفِعْلِ بَيْنَ مَا يُخَافُ مِنْهُ وَبَيْنَ مَا يُؤَدِّي إِلَى مَا يُخَافُ مِنْهُ كَالْمَحْمُومِ إِذَا خَافَ أَنَّهُ لَوْ صَامَ تَشْتَدُّ حُمَّاهُ، وَصَاحِبُ وَجَعِ الْعَيْنِ يَخَافُ إِنْ صَامَ أَنْ يَشْتَدَّ وَجَعُ عَيْنِهِ، قَالُوا: وَكَيْفَ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ كُلُّ مَرَضٍ مُرَخِّصٍ مَعَ عِلْمِنَا أَنَّ فِي الْأَمْرَاضِ مَا يَنْقُصُهُ الصَّوْمُ، فَالْمُرَادُ إِذَنْ مِنْهُ مَا يُؤَثِّرُ الصَّوْمُ فِي تَقْوِيَتِهِ، ثُمَّ تَأْثِيرُهُ فِي الْأَمْرِ الْيَسِيرِ لَا عِبْرَةَ بِهِ، لِأَنَّ ذَلِكَ قَدْ يَحْصُلُ فِيمَنْ لَيْسَ بِمَرِيضٍ أَيْضًا، فَإِذَنْ يَجِبُ فِي تَأْثِيرِهِ مَا ذَكَرْنَاهُ.
İkinci Mesele: Hastalık, canlının bütün organlarının kendi fiillerinin kendisine yaraşır bir sıhhatle çıkmasını gerektiren durumdan yoksun olması halidir. İftarı mubah kılan hastalık hususunda üç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Hangi hasta ve hangi yolcu olursa olsun —mutlak olan lafzı en alt derecedeki haline hamlederek— ruhsatı kullanma hakkı vardır. Bu, el-Hasan ve İbn Sîrîn'in görüşüdür. Rivayet edildiğine göre Ramazan'da İbn Sîrîn'in yanına girdiklerinde o yemek yiyordu; parmağındaki ağrıyı mazeret gösterdi. İkincisi: Bu ruhsat, oruç tuttuğu takdirde meşakkate ve zorluğa düşecek olan hastaya ve bu durumda olan yolcuya mahsustur. Bu, el-Esam'ın görüşüdür; özü, mutlak lafzı en kamil hallere hamletmektir. Üçüncüsü —ki bu, fakihlerin çoğunun görüşüdür— iftarı mubah kılan hastalığın, cana zarar vermeye veya hastalığın artmasına yol açan hastalık olduğudur; zira fiilde korkulan şey ile korkulan şeye yol açan şey arasında fark yoktur. Nitekim sıtmalı kimsenin oruç tuttuğu takdirde sıtmasının şiddetlenmesinden, gözü ağrıyan kimsenin de oruç tuttuğu takdirde göz ağrısının şiddetlenmesinden korkması böyledir. Şöyle dediler: Hastalıklar arasında orucun hafiflettiği hastalıklar olduğunu bildiğimiz halde her hastalığın ruhsat verici olduğu nasıl söylenebilir? O halde bundan murat, orucun şiddetlenmesine etki ettiği [hastalıktır]. Sonra onun önemsiz bir şeye etki etmesine de itibar edilmez; çünkü bu, hasta olmayan kimsede de hasıl olabilir. O halde onun etkisinde zikrettiğimiz şart gereklidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَصْلُ السَّفَرِ مِنَ الْكَشْفِ وَذَلِكَ أَنَّهُ يَكْشِفُ عَنْ أَحْوَالِ الرِّجَالِ وَأَخْلَاقِهِمْ وَالْمِسْفَرَةُ الْمِكْنَسَةُ، لِأَنَّهَا تُسْفِرُ التُّرَابَ عَنِ الْأَرْضِ، وَالسَّفِيرُ الدَّاخِلُ بَيْنَ اثْنَيْنِ لِلصُّلْحِ، لِأَنَّهُ يَكْشِفُ الْمَكْرُوهَ الَّذِي اتَّصَلَ بِهِمَا، وَالْمُسْفِرُ الْمُضِيءُ، لِأَنَّهُ قَدِ انْكَشَفَ وَظَهَرَ وَمِنْهُ أَسْفَرَ الصُّبْحُ وَالسِّفْرُ الْكِتَابُ، لِأَنَّهُ يَكْشِفُ عَنِ الْمَعَانِي
Üçüncü Mesele: Sefer (yolculuk) kelimesinin aslı açığa çıkarmak (el-keşf) anlamındandır; zira yolculuk insanların hallerini ve ahlaklarını açığa çıkarır. Misfere (مِسْفَرَة) süpürgedir; çünkü toprağı yerden açığa çıkarıp süpürür. Sefîr (سَفِير) barış için iki taraf arasına giren elçidir; çünkü ikisine ulaşan hoşnutsuzluğu açığa çıkarıp giderir. Müsfer (مُسْفِر) aydınlatandır; çünkü açığa çıkmış ve belirmiştir; "sabah aydınlandı" (أَسْفَرَ الصُّبْحُ) ifadesi de bundandır. Sifr (سِفْر) kitaptır; çünkü manaları
بِبَيَانِهِ، وَأَسْفَرَتِ الْمَرْأَةُ عَنْ وَجْهِهَا إِذَا كَشَفَتِ النقاب، قال الأزهري: وسمي المسافر لِكَشْفِ قِنَاعِ الْكِنِّ عَنْ وَجْهِهِ وَبُرُوزِهِ لِلْأَرْضِ الْفَضَاءِ، وَسُمِّيَ السَّفَرُ سَفَرًا لِأَنَّهُ يُسْفِرُ عَنْ وُجُوهِ الْمُسَافِرِينَ وَأَخْلَاقِهِمْ، وَيُظْهِرُ مَا كَانَ خَافِيًا مِنْهُمْ، وَاخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي قَدْرِ السَّفَرِ الْمُبِيحِ لِلرُّخَصِ، فَقَالَ دَاوُدُ: الرُّخَصُ حَاصِلَةٌ فِي كُلِّ سَفَرٍ وَلَوْ كَانَ السَّفَرُ فَرْسَخًا، وَتَمَسَّكَ فِيهِ بِأَنَّ الْحُكْمَ لَمَّا كَانَ مُعَلَّقًا عَلَى كَوْنِهِ مُسَافِرًا، فَحَيْثُ تَحَقَّقَ هَذَا الْمَعْنَى حَصَلَ هَذَا الْحُكْمُ أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّهُ يُرْوَى خَبَرٌ وَاحِدٌ فِي تَخْصِيصِ هَذَا الْعُمُومِ، لَكِنَّ تَخْصِيصَ عُمُومِ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ غَيْرُ جَائِزٍ، وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: السَّفَرُ الْمُبِيحُ مَسَافَةُ يَوْمٍ: وَذَلِكَ لِأَنَّ أَقَلَّ مِنْ هَذَا الْقَدْرِ قَدْ يَتَّفِقُ لِلْمُقِيمِ، وَأَمَّا الْأَكْثَرُ فَلَيْسَ عَدَدٌ أَوْلَى مِنْ عَدَدٍ، فَوَجَبَ الِاقْتِصَارُ عَلَى الْوَاحِدِ، وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ مُقَدَّرٌ بِسِتَّةَ عَشَرَ فَرْسَخًا، وَلَا يُحْسَبُ مِنْهُ مَسَافَةُ الْإِيَابِ، كُلُّ فَرْسَخٍ ثَلَاثَةُ/ أَمْيَالٍ بِأَمْيَالِ هَاشِمٍ جَدِّ الرَّسُولِ ﷺ، وَهُوَ الَّذِي قَدَّرَ أَمْيَالَ الْبَادِيَةِ، كُلُّ مِيلٍ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ قَدَمٍ وَهِيَ أَرْبَعَةُ آلَافِ خُطْوَةٍ، فَإِنَّ كُلَّ ثَلَاثِ أَقْدَامٍ خَطْوَةٌ، وَهَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ: رُخَصُ السَّفَرِ لَا تَحْصُلُ إِلَّا فِي ثَلَاثِ مَرَاحِلَ أَرْبَعَةٍ وَعِشْرِينَ فَرْسَخًا، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ مُقْتَضَاهُ أَنْ يَتَرَخَّصَ الْمُسَافِرُ مُطْلَقًا تَرَكَ الْعَمَلَ بِهِ فِيمَا إِذَا كَانَ السَّفَرُ مَرْحَلَةً وَاحِدَةً لِأَنَّ تَعَبَ الْيَوْمِ الْوَاحِدِ يَسْهُلُ تَحَمُّلُهُ، أَمَّا إِذَا تَكَرَّرَ التَّعَبُ فِي الْيَوْمَيْنِ فَإِنَّهُ يَشُقُّ تَحَمُّلُهُ فَيُنَاسِبُ الرُّخْصَةَ تَحْصِيلًا لِهَذَا التَّخْفِيفِ.
beyanı ile açığa çıkarır. Kadın peçesini açtığı zaman: "Kadın yüzünü açtı" (أَسْفَرَتِ الْمَرْأَةُ عَنْ وَجْهِهَا) denir. el-Ezherî şöyle demiştir: Yolcuya, yüzündeki örtüyü açıp açık araziye çıktığı için müsafir denilmiştir. Yolculuğa da yolcuların yüzlerini ve ahlaklarını açığa çıkardığı ve onlardan gizli olan şeyleri ortaya koyduğu için sefer denilmiştir. Fakihler ruhsatları mubah kılan seferin miktarı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Dâvûd: "Yolculuk bir fersah bile olsa bütün seferlerde ruhsatlar geçerlidir" demiştir ve bu konuda hükmün kişinin yolcu olmasına bağlanmış olmasına tutunmuştur; dolayısıyla bu mana nerede gerçekleşirse bu hüküm de hasıl olur. Bu konudaki en ileri durum, bu umumi hükmü tahsis eden haber-i vâhidin rivayet edilmiş olmasıdır; lâkin Kur'an'ın umumunu haber-i vâhid ile tahsis etmek caiz değildir. el-Evzâî: "[Ruhsatı] mubah kılan sefer bir günlük mesafedir; zira bu miktardan daha azı mukim için de vaki olabilir. Daha fazlasına gelince, hiçbir sayı diğer bir sayıdan daha evla değildir; bu sebeple bir güne hasretmek vacip olmuştur" demiştir. Şâfiî'nin mezhebi ise bunun dönüş mesafesi hesaba katılmaksızın on altı fersah olarak takdir edildiğidir. Her fersah, çölün millerini takdir eden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dedesi Hâşim'in milleriyle üç mildir. Her mil on iki bin ayak olup bu da dört bin adımdır; zira her üç ayak bir adımdır. Bu, Mâlik, Ahmed ve İshâk'ın mezhebidir. Ebû Hanîfe ve es-Sevrî ise şöyle demiştir: Sefer ruhsatları ancak üç konaklık —yirmi dört fersahlık— yerde hasıl olur. Şâfiî'nin delili iki vecihtendir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } buyruğudur. Bunun gereği yolcunun mutlak olarak ruhsattan yararlanmasıdır. Sefer bir konak olduğunda bu [umumla] amel terk edilmiştir; çünkü bir günün yorgunluğuna katlanmak kolaydır. İki günde yorgunluk tekrarlandığında ise buna katlanmak zorlaşır ve bu hafifletmeyi elde etmek için ruhsata uygun düşer.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: مِنَ الْخَبَرِ: وَهُوَ مَا
İkinci Delil: Hadistendir ki o da şudur:
رَوَاهُ الشَّافِعِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: يَا أَهْلَ مَكَّةَ لَا تَقْصُرُوا فِي أَدْنَى مِنْ أَرْبَعَةِ بُرُدٍ مِنْ مَكَّةَ إِلَى عُسْفَانَ،
Şâfiî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Ey Mekke halkı! Mekke'den Usfân'a kadar olan dört berîdden daha azında [namazları] kısaltmayın."
قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: وَكُلُّ بَرِيدٍ أَرْبَعَةُ فَرَاسِخَ فَيَكُونُ مَجْمُوعُهُ سِتَّةَ عَشَرَ فَرْسَخًا، وَرُوِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ أَيْضًا أَنَّ عَطَاءً قَالَ لِابْنِ عَبَّاسٍ: أَقْصُرُ إِلَى عَرَفَةَ؟ فَقَالَ: لَا.
Dil ehli şöyle demiştir: Her berîd dört fersahtır; dolayısıyla toplamı on altı fersah eder. Şâfiî'den yine rivayet edildiğine göre Atâ, İbn Abbâs'a: "Arafat'a giderken kısaltayım mı?" demiş, o da: "Hayır" demiştir.
فَقَالَ إِلَى مَرِّ الظَّهْرَانِ؟ فَقَالَ: لَا. وَلَكِنِ اقْصُرْ إِلَى جُدَّةَ وَعُسْفَانَ وَالطَّائِفِ، قَالَ مَالِكٌ: بَيْنَ مَكَّةَ وَجُدَّةَ وَعُسْفَانَ أَرْبَعَةُ بُرُدٍ، وَحُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ أَيْضًا مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ [الْبَقَرَةِ:
[Atâ]: "Merrü'z-Zahrân'a giderken [kısaltayım mı]?" demiş, o da: "Hayır, lâkin Cidde'ye, Usfân'a ve Tâif'e giderken kısalt" demiştir. Mâlik: "Mekke ile Cidde ve Usfân arası dört berîddir" demiştir. Ebû Hanîfe'nin delili de iki vecihtendir: Birincisi: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” buyruğu
١٨٥] يَقْتَضِي وُجُوبَ الصَّوْمِ عَدَلْنَا عَنْهُ فِي ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ بِسَبَبِ الْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّ هَذَا الْقَدْرَ مُرَخِّصٌ، وَالْأَقَلُّ مِنْهُ مُخْتَلَفٌ فِيهِ، فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى وُجُوبُ الصَّوْمِ.
orucun vacip olmasını gerektirmektedir. Bu miktarın [üç günün] ruhsat verici olduğu hususundaki icma sebebiyle üç günde bu [vücubiyetten] ayrıldık; bundan daha azı ise ihtilaflıdır. Bu sebeple orucun vacipliğinin baki kalması gerekmiştir.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: مِنَ الْخَبَرِ وَهُوَ
İkinci Delil: Hadistendir ki o da
قَوْلُهُ ﵇: «يَمْسَحُ الْمُقِيمُ يَوْمًا وَلَيْلَةً وَالْمُسَافِرُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ وَلَيَالِيهِنَّ»
[Nebi] aleyhisselâm'ın: "Mukim bir gün bir gece, yolcu ise üç gün ve geceleri [mest üzerine] mesheder" buyruğudur.
دَلَّ الْخَبَرُ عَلَى أَنَّ لِكُلِّ مُسَافِرٍ أَنْ يَمْسَحَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، وَلَا يَكُونُ كَذَلِكَ حَتَّى تَتَقَدَّرَ مُدَّةُ السَّفَرِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، لِأَنَّهُ ﵊ جَعَلَ السَّفَرَ عِلَّةَ الْمَسْحِ عَلَى الْخُفَّيْنِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ وَلَيَالِيهِنَّ وَجَعَلَ هَذَا الْمَسْحَ مَعْلُولًا وَالْمَعْلُولُ لَا يَزِيدُ عَلَى الْعِلَّةِ.
Hadis, her yolcunun üç gün meshetme hakkı olduğuna delalet etmiştir. Sefer müddeti üç gün olarak takdir edilmedikçe durum böyle olamaz; zira o aleyhisselâm seferi üç gün ve geceleri mest üzerine meshetmenin illeti kılmış, bu meshi de mâlul (illetin neticesi) kılmıştır. Mâlul ise illetten fazla olamaz.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّهُ مُعَارَضٌ بِمَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْآيَةِ فَإِنْ رَجَّحُوا جَانِبَهُمْ بِأَنَّ الِاحْتِيَاطَ فِي الْعِبَادَاتِ أَوْلَى، رَجَّحْنَا جَانِبَنَا بِأَنَّ التَّخْفِيفَ فِي رُخَصِ السَّفَرِ مَطْلُوبُ الشَّرْعِ، بِدَلِيلِ
Birinciye [Ebû Hanîfe'nin birinci deliline] cevap: Ayetten zikrettiğimiz delille çelişmektedir. Şayet onlar ibadetlerde ihtiyata riayet etmenin daha evla olmasıyla kendi taraflarını tercih ederlerse, biz de sefer ruhsatlarında kolaylaştırmanın şeriatın matlubu olması ile kendi tarafımızı tercih ederiz; nitekim bunun delili
قَوْلِهِ ﵇: «هَذِهِ صَدَقَةٌ تَصَدَّقَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْكُمْ فَاقْبَلُوا مِنْهُ صَدَقَتَهُ»
[Nebi] aleyhisselâm'ın: "Bu, Allah'ın size verdiği bir sadakadır; O'nun sadakasını kabul ediniz" buyruğudur.
وَالتَّرْجِيحُ لِهَذَا الْجَانِبِ، لِأَنَّ الدَّلِيلَ الدَّالَّ عَلَى أَنَّ رُخَصَ السَّفَرِ مَطْلُوبَةٌ لِلشَّرْعِ أَخَصُّ مِنَ الدَّلِيلِ الدَّالِّ عَلَى وُجُوبِ رِعَايَةِ الِاحْتِيَاطِ وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي:
Bu tarafın tercihi gerekir; zira sefer ruhsatlarının şeriatın matlubu olduğuna delalet eden delil, ihtiyata riayetin vacipliğine delalet eden delilden daha hususidir. İkinciye [hadis deliline] cevap ise şudur:
أَنَّهُ ﵇ قَالَ: «يَمْسَحُ الْمُقِيمُ يَوْمًا وَلَيْلَةً»
O aleyhisselâm: "Mukim bir gün bir gece mesheder" buyurmuştur.
وَهَذَا لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا تَحْصُلُ الْإِقَامَةُ فِي أَقَلَّ مِنْ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ، لِأَنَّهُ لَوْ نَوَى الْإِقَامَةَ فِي مَوْضِعِ الْإِقَامَةِ سَاعَةً صَارَ مُقِيمًا فَكَذَا
Bu [ifade], ikametin bir gün ve bir geceden daha azında hasıl olmayacağına delalet etmez; zira kişi ikamet yerinde bir saat ikamet etmeye niyet etse mukim olur. İşte bunun gibi,
قَوْلُهُ: «وَالْمُسَافِرُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ»
onun: "Yolcu ise üç gün [mesheder]" sözü de,
لَا يُوجِبُ أَنْ لَا يَحْصُلَ السَّفَرُ فِي أَقَلَّ مِنْ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ.
seferin üç günden daha azında hasıl olmamasını gerektirmez.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: رِعَايَةُ اللَّفْظِ تَقْتَضِي أَنْ يُقَالَ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ مُسَافِرًا وَلَمْ يَقُلْ
Dördüncü Mesele: Birisi şöyle diyebilir: Lafza riayet etmek: "Sizden kim hasta veya yolcu olursa" (فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ مُسَافِراً) denilmesini gerektirirdi; oysa
هَكَذَا بَلْ قَالَ: فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ وَجَوَابُهُ: إِنَّ الْفَرْقَ هُوَ أَنَّ الْمَرَضَ صِفَةٌ قَائِمَةٌ بِالذَّاتِ: فَإِنْ حَصَلَتْ حَصَلَتْ وَإِلَّا فَلَا وَأَمَّا السَّفَرُ فَلَيْسَ كَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا نَزَلَ فِي مَنْزِلٍ فَإِنْ عَدِمَ الْإِقَامَةَ كَانَ سُكُونُهُ هُنَاكَ إِقَامَةً لَا سَفَرًا وَإِنْ عَدِمَ السَّفَرَ كَانَ هُوَ فِي ذلك الكون مُسَافِرًا فَإِذَنْ كَوْنُهُ مُسَافِرًا أَمْرٌ يَتَعَلَّقُ بِقَصْدِهِ وَاخْتِيَارِهِ، فَقَوْلُهُ: عَلى سَفَرٍ مَعْنَاهُ كَوْنُهُ عَلَى قَصْدِ السَّفَرِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ.
böyle dememiş, bilakis: { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ } “Sizden kim hasta veya seferde olursa” buyurmuştur. Bunun cevabı şudur: Fark şudur ki hastalık bizzat varlıkta kaim olan bir sıfattır: Eğer varsa vardır, yoksa yoktur. Sefere gelince öyle değildir; çünkü insan bir konakta konakladığı zaman şayet ikameti kastetmemişse oradaki duruşu sefer değil ikamettir; şayet seferi kastetmemişse o bu bulunuşunda yolcudur. O halde onun yolcu olması, kastına ve tercihine bağlı bir durumdur. Dolayısıyla: { عَلى سَفَرٍ } buyruğunun manası "sefer kastı üzere bulunması" demektir. Muradını en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْعِدَّةُ فِعْلَةٌ مِنَ الْعَدِّ، وَهُوَ بِمَعْنَى الْمَعْدُودِ كَالطَّحْنِ بِمَعْنَى الْمَطْحُونِ وَمِنْهُ يُقَالُ لِلْجَمَاعَةِ الْمَعْدُودَةِ مِنَ النَّاسِ عِدَّةٌ وَعِدَّةُ الْمَرْأَةِ مِنْ هَذَا.
Beşinci Mesele: Îdde (عِدَّة) kelimesi saymak (el-add) kökünden fi'le veznindedir; tıpkı el-mathûn (öğütülmüş) manasındaki tahn (öğütme) gibi ma'dûd (sayılan) manasındadır. İnsanlardan sayılmış bir topluluğa "idde" denmesi de bundandır; kadının iddeti de bu köktendir.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ قَالَ: فَعِدَّةٌ عَلَى التَّنْكِيرِ وَلَمْ يَقُلْ فَعِدَّتُهَا أَيْ فَعِدَّةُ الْأَيَّامِ الْمَعْدُودَاتِ.
Eğer: "Nasıl oldu da: 'onların sayısı kadar' yani 'sayılı günlerin sayısı kadar' demeyip de: { فَعِدَّةٌ } şeklinde nekire olarak söyledi?" denilirse,
قُلْنَا: لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْعِدَّةَ بِمَعْنَى الْمَعْدُودِ فَأَمَرَ بِأَنْ يَصُومَ أَيَّامًا مَعْدُودَةً مَكَانَهَا وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا يَأْتِي إِلَّا بِمِثْلِ ذَلِكَ الْعَدَدِ فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنِ التَّعْرِيفِ بِالْإِضَافَةِ.
Şöyle deriz: Çünkü biz "idde"nin sayılan manasında olduğunu beyan ettik; dolayısıyla onların yerine sayılı günleri oruç tutmasını emretti. Zahir olan da onun ancak o sayı kadarını getireceğidir; bu sebeple bu durum tamlama yoluyla marife yapmaya ihtiyaç bırakmamıştır.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: فَعِدَّةٌ قُرِئَتْ مَرْفُوعَةً وَمَنْصُوبَةً، أَمَّا الرَّفْعُ فَعَلَى مَعْنَى فَعَلَيْهِ صَوْمُ عِدَّةٍ فَيَكُونُ هَذَا مِنْ بَابِ حَذْفِ الْمُضَافِ، وَأَمَّا إِضْمَارُ «عَلَيْهِ» فَيَدُلُّ عَلَيْهِ حَرْفُ الْفَاءِ. وَأَمَّا النَّصْبُ فَعَلَى مَعْنَى: فَلْيَصُمْ عِدَّةً.
Altıncı Mesele: { فَعِدَّةٌ } kelimesi merfû ve mansûb olarak okunmuştur. Ref hali: "Onun üzerine bir sayı [kadar] oruç [gerekir]" manasınadır; bu takdirde bu, muzafın hazfi kabilinden olur. Gizli olan "aleyhi" (عَلَيْهِ) lafzına ise fâ (ف) harfi delalet eder. Nasb hali ise: "Bir sayı [kadar] oruç tutsun" manasınadır.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: ذَهَبَ قَوْمٌ مِنْ عُلَمَاءِ الصَّحَابَةِ إِلَى أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الْمَرِيضِ وَالْمُسَافِرِ أَنْ يُفْطِرَا وَيَصُومَا عِدَّةً مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ، وَنَقَلَ الْخَطَّابِيُّ فِي إِعْلَامِ التَّنْزِيلِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ لَوْ صَامَ فِي السَّفَرِ قَضَى فِي الْحَضَرِ، وَهَذَا اخْتِيَارُ دَاوُدَ بْنِ عَلِيٍّ الْأَصْفَهَانِيِّ، وَذَهَبَ أَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ إِلَى أَنَّ الْإِفْطَارَ رُخْصَةٌ فَإِنْ شَاءَ أَفْطَرَ وَإِنْ شَاءَ صَامَ حُجَّةُ الْأَوَّلِينَ مِنَ الْقُرْآنِ وَالْخَبَرِ أَمَّا الْقُرْآنُ فمن وجهين الأول: أنا إن قرأنا فعدة بِالنَّصْبِ كَانَ التَّقْدِيرُ: فَلْيَصُمْ عِدَّةً مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَهَذَا لِلْإِيجَابِ، وَلَوْ أَنَّا قَرَأْنَا بِالرَّفْعِ كَانَ التَّقْدِيرُ: فَعَلَيْهِ عِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ، وَكَلِمَةُ «عَلَى» لِلْوُجُوبِ فَثَبَتَ أَنَّ ظَاهِرَ الْقُرْآنِ يَقْتَضِي إِيجَابَ صَوْمِ أَيَّامٍ أُخَرَ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ فِطْرُ هَذِهِ الْأَيَّامِ وَاجِبًا ضَرُورَةَ أَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْجَمْعِ.
Yedinci Mesele: Sahabe âlimlerinden bir topluluk, hasta ve yolcunun iftar etmesinin ve başka günlerden o sayı kadar oruç tutmasının vacip olduğu görüşüne varmışlardır. Bu, İbn Abbâs ve İbn Ömer'in görüşüdür. el-Hattâbî İ'lâmü't-Tenzîl'de İbn Ömer'den onun: "Yolculukta oruç tutarsa mukim olduğunda kaza eder" dediğini nakletmiştir; bu, Dâvûd b. Ali el-Isfehânî'nin de tercihidir. Fakihlerin çoğu ise iftarın bir ruhsat olduğu, dilerse iftar edeceği, dilerse oruç tutacağı görüşüne gitmişlerdir. Birinci görüş sahiplerinin Kur'an ve hadisten delili şudur: Kur'an'a gelince iki vecihtendir: Birincisi: Eğer biz { فَعِدَّةٌ } kelimesini nasb ile okursak takdir: "Başka günlerden bir sayı [kadar] oruç tutsun" şeklinde olur ki bu vücup içindir. Şayet merfû okursak takdir: "Onun üzerine [başka] günlerden bir sayı [orucu borçtur]" şeklinde olur; "alâ" (عَلَى) kelimesi ise vücup ifade eder. Böylece Kur'an'ın zahirinin başka günlerin orucunu vacip kılmayı iktiza ettiği sabit olmuştur; [iki hükmü birden] birleştirmeyi söyleyen hiç kimsenin bulunmaması sebebiyle zorunlu olarak bu günleri iftar etmenin vacip olması gerekmiştir.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَعَادَ فِيمَا بَعْدَ ذَلِكَ هَذِهِ الْآيَةَ، ثُمَّ قَالَ عَقِيبَهَا يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ [الْبَقَرَةِ: ١٨٥] وَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ هَذَا الْيُسْرُ وَالْعُسْرُ شَيْئًا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمَا، وَلَيْسَ هُنَاكَ يُسْرٌ إِلَّا أَنَّهُ أُذِنَ لِلْمَرِيضِ وَالْمُسَافِرِ فِي الْفِطْرِ، وَلَيْسَ هُنَاكَ عُسْرٌ إِلَّا كَوْنَهُمَا صَائِمَيْنِ فَكَانَ قَوْلُهُ: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ مَعْنَاهُ يُرِيدُ مِنْكُمُ الْإِفْطَارَ وَلَا يُرِيدُ مِنْكُمُ الصَّوْمَ فَذَلِكَ تَقْرِيرُ قَوْلِنَا، وَأَمَّا الْخَبَرُ فَاثْنَانِ الْأَوَّلُ:
İkinci Delil: Allah Teâlâ'nın bundan sonra bu ayeti tekrar edip hemen ardından: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister, sizin için zorluk istemez” buyurmuş olmasıdır. Bu kolaylık ve zorluğun daha önce zikri geçen bir şey olması kaçınılmazdır. Burada hasta ve yolcuya iftar izninin verilmesinden başka bir kolaylık yoktur; bu ikisinin oruç tutuyor olmasından başka bir zorluk da yoktur. Dolayısıyla O'nun: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } buyruğu, "Sizin için iftarı ister, sizin için orucu istemez" manasında olmuştur; işte bu bizim sözümüzün takriridir. Hadise gelince iki tanedir: Birincisi:
قَوْلُهُ ﵇: «لَيْسَ مِنَ الْبِرِّ الصِّيَامُ فِي السَّفَرِ»
[Nebi] aleyhisselâm'ın: "Seferde oruç tutmak iyilikten [sayılmaz]" hadisidir.
لَا يُقَالُ هَذَا الْخَبَرُ وَارِدٌ عَنْ سَبَبٍ خَاصٍّ، وَهُوَ مَا
"Bu hadis özel bir sebeple vârid olmuştur; o da
رُوِيَ أَنَّهُ ﵊ مَرَّ عَلَى رَجُلٍ جَالِسٍ تَحْتَ مِظَلَّةٍ فَسَأَلَ عَنْهُ فَقِيلَ هَذَا صَائِمٌ أَجْهَدَهُ الْعَطَشُ، فَقَالَ: «لَيْسَ مِنَ الْبِرِّ الصِّيَامُ فِي السَّفَرِ»
onun aleyhisselâm bir gölgelik altında oturan bir adama rastlayıp onun durumunu sorması ve 'Bu, susuzluğun takatsiz bıraktığı bir oruçludur' denilmesi üzerine: 'Seferde oruç tutmak iyilikten [sayılmaz]' buyurması olarak rivayet edilen şeydir" denilemez.