Binûn

Bakara Suresi — 53. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لِأَنَّا نَقُولُ الْعِبْرَةُ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ وَالثَّانِي:

Çünkü biz deriz ki: İtibar sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir. İkincisi [ise]:

قَوْلُهُ ﵊: «الصَّائِمُ فِي/ السَّفَرِ كَالْمُفْطِرِ فِي الْحَضَرِ» .

Onun aleyhisselâm: "Seferde oruç tutan, hazarda iftar eden (oruç tutmayan) gibidir" hadisidir.

أَمَّا حُجَّةُ الْجُمْهُورِ: فَهِيَ أَنَّ فِي الْآيَةِ إِضْمَارًا لِأَنَّ التَّقْدِيرَ: فَأَفْطَرَ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَتَمَامُ تَقْرِيرِ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّ الْإِضْمَارَ فِي كَلَامِ اللَّهِ جَائِزٌ فِي الْجُمْلَةِ وَقَدْ دَلَّ الدَّلِيلُ على وقوعه هاهنا أَمَّا بَيَانُ الْجَوَازِ فَكَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

Cumhurun deliline gelince: Ayette bir izmâr (gizli takdir) bulunmasıdır; zira takdir: "[Hasta veya seferde olup da] iftar ederse başka günlerden bir sayı [kadar oruç tutsun]" şeklindedir. Bu sözün takririnin tamamı şudur: Allah'ın kelamında izmâr kural olarak caizdir ve burada da vuku bulduğuna delil delalet etmiştir. Caiz oluşunun beyanı ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibidir:

فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ [الْبَقَرَةِ: ٦٠] وَالتَّقْدِيرُ فَضَرَبَ فَانْفَجَرَتْ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا

{ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ } “'Asânı taşa vur' dedik; [vurdu ve] hemen fışkırdı”; takdir: "Vurdu ve hemen fışkırdı" şeklindedir. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: { وَلا

تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ

تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ } “Başlarınızı tıraş etmeyin”

إِلَى قَوْلِهِ: أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ [البقرة: ١٩٦] أي فلحق فَعَلَيْهِ فِدْيَةٌ فَثَبَتَ أَنَّ الْإِضْمَارَ جَائِزٌ، أَمَّا إِنَّ الدَّلِيلَ دَلَّ عَلَى وُقُوعِهِ فَفِي تَقْرِيرِهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَالَ الْقَفَّالُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ [الْبَقَرَةِ: ١٨٥] يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ الصَّوْمِ وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ هَذَا ضَعِيفٌ وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّا إِذَا أَجْرَيْنَا ظَاهِرَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ [البقرة: ١٨٥] عَلَى الْعُمُومِ لَزِمَنَا الْإِضْمَارُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَقَدْ بَيَّنَّا فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّهُ مَتَى وَقَعَ التَّعَارُضُ بَيْنَ التَّخْصِيصِ وَبَيْنَ الْإِضْمَارِ كَانَ تَحَمُّلُ التَّخْصِيصِ أَوْلَى وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلْيَصُمْهُ يَقْتَضِي الْوُجُوبَ عَيْنًا، ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْوُجُوبَ مُنْتَفٍ فِي حَقِّ الْمَرِيضِ وَالْمُسَافِرِ، فَهَذِهِ الْآيَةُ مَخْصُوصَةٌ فِي حَقِّهِمَا عَلَى جَمِيعِ التَّقْدِيرَاتِ سَوَاءٌ أَجْرَيْنَا قَوْلَهَ تَعَالَى فَعَلَيْهِ: عِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ عَلَى ظَاهِرِهِ أَوْ لَمْ نَفْعَلْ ذَلِكَ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ إِجْرَاءُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى ظَاهِرِهَا مِنْ غَيْرِ إِضْمَارٍ.

buyruğundan: { أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ } “yahut başında bir rahatsızlığı bulunursa fidye [vermelidir]” buyruğuna kadar olan kısmıdır ki, yani [tıraş olursa] onun üzerine fidye gerekir. Böylece izmârın caiz olduğu sabit olmuştur. Delilin burada izmârın vuku bulduğuna delalet etmesine gelince, bunun takririnde vecihler vardır. Birincisi: el-Kaffâl şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “İçinizden kim bu aya şahit olursa (ulaşırsa) onu oruçlu geçirsin” buyruğu orucun vücubuna delalet eder. Birisi şöyle diyebilir: Bu zayıftır; bunun beyanı iki vecihtendir: Birincisi: Biz Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “İçinizden kim bu aya şahit olursa onu oruçlu geçirsin” buyruğunun zahirini umum üzere tutarsak Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } buyruğunda izmâr yapmamız gerekir. Fıkıh usulünde ise tahsis ile izmâr arasında teâruz meydana geldiğinde tahsisi benimsemenin daha evla olduğunu beyan etmiştik. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَلْيَصُمْهُ } “onu oruçlu geçirsin” buyruğunun zahiri bizzat vücup iktiza eder; sonra bu vücup hasta ve yolcu hakkında söz konusu değildir. Dolayısıyla bu ayet, biz Allah Teâlâ'nın: { عِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “[tutamadığı günler sayısınca] başka günlerden bir sayı” buyruğunu zahirine hamletsek de hamletmesek de her halükarda bu ikisi hakkında tahsis edilmiştir. Durum böyle olunca, bu ayetin izmâr yapılmaksızın zahiri üzere yürütülmesi vacip olur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: مَا ذَكَرَهُ الْوَاحِدِيُّ فِي كِتَابِ الْبَسِيطِ، فَقَالَ: الْقَضَاءُ إِنَّمَا يَجِبُ بِالْإِفْطَارِ لَا بِالْمَرَضِ وَالسَّفَرِ، فَلَمَّا أَوْجَبَ اللَّهُ الْقَضَاءَ وَالْقَضَاءُ مَسْبُوقٌ بِالْفِطْرِ، دَلَّ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ إِضْمَارِ الْإِفْطَارِ وَهَذَا فِي غَايَةِ السُّقُوطِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ: فَعَلَيْهِ قَضَاءُ مَا مَضَى بَلْ قَالَ: فَعَلَيْهِ صَوْمُ عِدَّةٍ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَإِيجَابُ الصَّوْمِ عَلَيْهِ فِي أَيَّامٍ أُخَرَ لَا يَسْتَدْعِي أَنْ يَكُونَ مَسْبُوقًا بِالْإِفْطَارِ.

İkinci vecih: Vâhidî'nin el-Basît adlı kitabında zikrettiği şu husustur; o şöyle demiştir: Kaza ancak iftar etmekle vacip olur, hastalık ve seferle değil. Allah Teâlâ kazayı vacip kılıp kaza da iftardan sonra geldiğine göre, bu durum iftarın izmâr edilmesinin (takdir edilmesinin) zorunlu olduğuna delalet etmiştir. Bu ise son derece tutarsızdır (sakıttır); çünkü Allah Teâlâ: "Geçmiş olanın kazası onun üzerine borçtur" dememiş, bilakis: "Başka günlerden bir sayı [kadar] oruç tutmak onun üzerine borçtur" demiştir. Başka günlerde ona orucun vacip kılınması ise bunun öncesinde iftar edilmiş olmasını gerektirmez.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: مَا

Üçüncü vecih:

رَوَى أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ حَمْزَةَ الْأَسْلَمِيَّ سَأَلَ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ أَصُومُ عَلَى السَّفَرِ؟ فَقَالَ ﵊: «صُمْ إِنْ شِئْتَ وَأَفْطِرْ إِنْ شِئْتَ»

Ebû Dâvûd'un Sünen'inde Hişâm b. Urve'den, onun babasından, onun da Âişe'den rivayet ettiğidir: Hamza el-Eslemî, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorup: "Ey Allah'ın Resûlü, seferde oruç tutayım mı?" dedi. Bunun üzerine o aleyhisselâm: "Dilersen oruç tut, dilersen iftar et" buyurdu.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَذَا يَقْتَضِي نَسْخَ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ لِأَنَّ ظَاهِرَ الْقُرْآنِ يَقْتَضِي وُجُوبَ صَوْمِ سَائِرِ الْأَيَّامِ، فَرَفْعُ هَذَا الْخَبَرُ غَيْرُ جَائِزٍ إِذَا ثَبَتَ ضَعْفُ هَذِهِ الْوُجُوهِ، فَالِاعْتِمَادُ فِي إِثْبَاتِ الْمَذْهَبِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ:

Birisi şöyle diyebilir: Bu, Kur'an'ın âhâd haberle neshedilmesini iktiza eder; zira Kur'an'ın zahiri diğer günlerin orucunun vacip olmasını iktiza etmektedir. Bu haberin bunu kaldırması ise caiz değildir. Bu vecihlerin zayıflığı sabit olunca, mezhebi (görüşü) ispatta dayanılacak husus, Allah Teâlâ'nın bu ayetten sonraki şu buyruğudur:

وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَسَيَأْتِي بَيَانُ وَجْهِ الِاسْتِدْلَالِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

{ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ } “Oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır”; istidlal vechinin beyanı inşâallâh Teâlâ gelecektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: لِمَذْهَبِ الْقَائِلِينَ بِأَنَّ الصَّوْمَ جَائِزٌ فَرْعَانِ:

Sekizinci Mesele: Orucun caiz olduğunu söyleyenlerin mezhebinin (görüşünün) iki fer'i (alt meselesi) vardır:

الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الصَّوْمَ أَفْضَلُ أَمِ الْفِطْرَ؟ فَقَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي أَوْفَى الصَّوْمُ أَفْضَلُ وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَمَالِكٍ وَالثَّوْرِيِّ وَأَبِي يُوسُفَ وَمُحَمَّدٍ، وَقَالَتْ طَائِفَةٌ أَفْضَلُ الْأَمْرَيْنِ الْفِطْرُ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ ابْنُ الْمُسَيَّبِ وَالشَّعْبِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ، وَقَالَتْ فِرْقَةٌ ثَالِثَةٌ: أَفْضَلُ الْأَمْرَيْنِ أَيْسَرُهُمَا عَلَى الْمَرْءِ.

Birinci Fer': Orucun mu yoksa iftar etmenin mi daha faziletli olduğu hususunda ihtilaf ettiler. Enes b. Mâlik ve Osman b. Ebî Evfâ orucun daha faziletli olduğunu söylediler; bu Şâfiî, Ebû Hanîfe, Mâlik, Sevrî, Ebû Yûsuf ve Muhammed'in mezhebidir. Bir taife iki durumdan en faziletlisinin iftar olduğunu söyledi; İbnü'l-Müseyyeb, Şa'bî, Evzâî, Ahmed ve İshak bu görüşe gitmiştir. Üçüncü bir fırka ise iki durumdan en faziletlisinin kişiye en kolay geleni olduğunu söylemiştir.

حُجَّةُ الْأَوَّلِينَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ.

Birinci görüş sahiplerinin delili: Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “İçinizden kim bu aya şahit olursa onu oruçlu geçirsin” buyruğu ile Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ } “Oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır” buyruğudur.

حُجَّةُ الْفِرْقَةِ الثَّانِيَةِ: أَنَّ الْقَصْرَ فِي الصَّلَاةِ أَفْضَلُ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْإِفْطَارُ أَفْضَلَ.

İkinci fırkanın delili: Namazda kasrın (kısaltmanın) daha faziletli olmasıdır; dolayısıyla iftarın da daha faziletli olması gerekmiştir.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ مِنْ أَصْحَابِنَا مَنْ قَالَ: الْإِتْمَامُ أَفْضَلُ إِلَّا أَنَّهُ ضَعِيفٌ، وَالْفَرْقُ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الذِّمَّةَ تَبْقَى مَشْغُولَةً بِقَضَاءِ الصَّوْمِ دُونَ الصَّلَاةِ إِذَا قَصَرَهَا وَالثَّانِي: أَنَّ فَضِيلَةَ الْوَقْتِ تَفُوتُ بِالْفِطْرِ وَلَا تَفُوتُ بِالْقَصْرِ.

Cevap: Ashabımızdan (mezhebimiz mensuplarından) [namazı] tamamlamanın daha faziletli olduğunu söyleyenler bulunmakla birlikte bu zayıftır. [Oruç ile namaz arasındaki] fark ise iki vecihtendir: Birincisi: [Kişi namazı] kısalttığı zaman [namaz borcu kalmazken], orucun kazasıyla zimmet meşgul kalmaya devam eder. İkincisi: Vaktin fazileti iftar etmekle kaçar, fakat [namazı] kısaltmakla kaçmaz.

حُجَّةُ الْفِرْقَةِ الثَّالِثَةِ: قَوْلُهُ تَعَالَى: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ [الْبَقَرَةِ: ١٨٥] فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُ إِنْ كَانَ الصَّوْمُ أَيْسَرَ عَلَيْهِ صَامَ وَإِنْ كَانَ الْفِطْرُ أَيْسَرَ أَفْطَرَ.

Üçüncü fırkanın delili: Allah Teâlâ'nın: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister, sizin için zorluk istemez” buyruğudur. Bu ise şayet oruç tutmak kendisine daha kolaysa oruç tutmasını, şayet iftar etmek daha kolaysa iftar etmesini iktiza eder.

الْفَرْعُ الثَّانِي: أَنَّهُ إِذَا أَفْطَرَ كَيْفَ يَقْضِي؟ فَمَذْهَبُ عَلِيٍّ وَابْنِ عُمَرَ وَالشَّعْبِيِّ أَنَّهُ يَقْضِيهِ مُتَتَابِعًا وَقَالَ الْبَاقُونَ:

İkinci Fer': İftar ettiği takdirde nasıl kaza edeceği [meselesi]dir. Ali, İbn Ömer ve Şa'bî'nin mezhebi, onu peş peşe (mütetâbian) kaza edeceği yönündedir. Diğerleri ise şöyle demiştir:

التَّتَابُعُ مُسْتَحَبٌّ وَإِنْ فَرَّقَ جَازَ حُجَّةُ الْأَوَّلِينَ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ قِرَاءَةَ أُبَيٍّ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ مُتَتَابِعَاتٍ وَالثَّانِي: أَنَّ الْقَضَاءَ نَظِيرُ الْأَدَاءِ فَلَمَّا كَانَ الْأَدَاءُ مُتَتَابِعًا، فَكَذَا الْقَضَاءُ.

Peş peşe tutmak müstehaptır, ayrı ayrı günlerde tutsa da caizdir. Birinci görüş sahiplerinin delili iki vecihtendir: Birincisi: Übeyy'in kıraatinin { فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ مُتَتَابِعَاتٍ } "[peş peşe] birbirini takip eden günlerden bir sayı" şeklinde olmasıdır. İkincisi: Kaza edanın benzeridir; eda peş peşe olduğuna göre kaza da böyledir.

حُجَّةُ الْفِرْقَةِ الثَّانِيَةِ: أَنَّ قَوْلَهُ: فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ الْإِثْبَاتِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ أَمْرًا بِصَوْمِ أَيَّامٍ عَلَى عَدَدِ تِلْكَ الْأَيَّامِ مُطْلَقًا، فَيَكُونُ التَّقْيِيدُ بِالتَّتَابُعِ مُخَالِفًا لِهَذَا التَّعْمِيمِ، وَعَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَمْ يُرَخِّصْ لَكُمْ فِي فِطْرِهِ وَهُوَ يُرِيدُ أَنْ يَشُقَّ عَلَيْكُمْ فِي قَضَائِهِ، إِنْ شِئْتَ فَوَاتِرْ وَإِنْ شِئْتَ فَفَرِّقْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

İkinci fırkanın delili: { فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “[tutamadığı günler sayısınca] başka günlerden bir sayı” buyruğunun olumlu cümle bağlamında belirsiz (nekira) olmasıdır; dolayısıyla bu, o günlerin sayısınca mutlak olarak gün orucu tutma emri olur. Peş peşe olma şartıyla kayıtlamak ise bu genellemeye aykırı düşer. Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Allah, kazasında size güçlük çıkarmak isteyerek onun iftarına ruhsat vermiş değildir; dilersen peş peşe tut, dilersen ayrı ayrı tut." En doğrusunu Allah bilir.

وَرُوِيَ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ عَلَيَّ أَيَّامٌ مِنْ رَمَضَانَ أَفَيَجْزِينِي أَنْ أَقْضِيَهَا مُتَفَرِّقًا فَقَالَ لَهُ: «أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَ عَلَيْكَ دَيْنٌ فَقَضَيْتَهُ الدِّرْهَمَ وَالدِّرْهَمَيْنِ أَمَا كَانَ يَجْزِيكَ؟ فَقَالَ: نَعَمْ. قَالَ: فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ يَعْفُوَ وَيَصْفَحَ» .

Rivayet edildiğine göre bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Üzerimde Ramazan'dan günler var, onları ayrı ayrı kaza etsem bana yeterli olur mu?" dedi. Peygamber ona: "Ne dersin, üzerinde bir borç olsa da sen onu birer ikişer dirhem ödesen bu senden geçerli olmaz mıydı?" buyurdu. Adam: "Evet" dedi. Peygamber: "Allah bağışlamaya ve müsamaha göstermeye daha layıktır" buyurdu.

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: أُخَرَ لَا يَنْصَرِفُ لِأَنَّهُ حَصَلَ فِيهِ سَبَبَانِ الْجَمْعُ وَالْعَدْلُ أَمَّا الْجَمْعُ فَلِأَنَّهَا جَمْعُ أُخْرَى، وَأَمَّا الْعَدْلُ فَلِأَنَّهَا جَمْعُ أُخْرَى، وَأُخْرَى تَأْنِيثُ آخَرَ، وَآخَرُ عَلَى وَزْنِ أَفْعَلَ، وَمَا كَانَ عَلَى وَزْنِ أَفْعَلَ فَإِنَّهُ إِمَّا أَنْ يُسْتَعْمَلَ مَعَ «مِنْ» أَوْ مَعَ الْأَلِفِ وَاللَّامِ، يُقَالُ: زِيدٌ أَفْضَلُ مِنْ عَمْرٍو وَزَيْدٌ الْأَفْضَلُ، وَكَانَ الْقِيَاسُ أَنْ يُقَالَ رَجُلٌ آخَرُ من زيد كما تقول قدم أمن عَمْرٍو، إِلَّا أَنَّهُمْ حَذَفُوا لَفْظَ «مِنْ» لِأَنَّ لَفْظَهُ اقْتَضَى مَعْنَى «مِنْ» فَأَسْقَطُوا «مِنْ» اكْتِفَاءً بِدَلَالَةِ اللَّفْظِ عَلَيْهِ، وَالْأَلِفُ وَاللَّامُ مُنَافِيَانِ «مِنْ» فَلَمَّا جَازَ اسْتِعْمَالُهُ بِغَيْرِ الْأَلِفِ وَاللَّامِ صَارَ أُخَرُ وَآخَرُ وَأُخْرَى مَعْدُولَةً عَنْ حُكْمِ نَظَائِرِهَا، لِأَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ اسْتُعْمِلَتَا فِيهَا ثُمَّ حَذَفَ.

Dokuzuncu Mesele: { أُخَرَ } gayrimunsarıftır; zira onda iki illet (sebep) gerçekleşmiştir: Cemi (çoğulluk) ve adl. Cemi oluşu, onun "uhrâ" (أُخْرَى) kelimesinin çoğulu olmasındandır. Adl oluşuna gelince: Çünkü o "uhrâ"nın çoğuludur; "uhrâ" ise "âhar" (آخَر) kelimesinin müennesidir. "Âhar" kelimesi "ef'al" (أَفْعَل) veznindedir. "Ef'al" vezninde olan kelime ise ya "min" (مِنْ) harf-i cerri ile veya harf-i tarif (elif-lâm) ile kullanılır; nitekim "Zeyd Amr'dan daha faziletlidir" (زَيْدٌ أَفْضَلُ مِنْ عَمْرٍو) ve "Zeyd en faziletlidir" (زَيْدٌ الْأَفْضَلُ) denir. Kıyasa göre tıpkı "Amr'dan daha önde/kıdemli" (أَقْدَمُ مِنْ عَمْرٍو) dediğin gibi "Zeyd'den başka bir adam" (رَجُلٌ آخَرُ مِنْ زَيْدٍ) denilmesi gerekirdi. Ancak onlar "min" lafzını hazfettiler; çünkü kelimenin kendi lafzı "min" manasını iktiza etmektedir, böylece lafzın buna delaletiyle yetinerek "min"i düşürdüler. Elif-lâm ise "min" ile bağdaşmaz. Elif-lâmsız kullanılması caiz olunca "uhar" (أُخَر), "âhar" (آخَر) ve "uhrâ" (أُخْرَى) benzerlerinin hükmünden ma'dûl (sapmış/dönüştürülmüş) oldu; zira elif-lâm bunlarda kullanılmış, sonra hazfedilmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ } “Ona gücü yetenlerin üzerine ise...” buyruğuna gelince, bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْقِرَاءَةُ الْمَشْهُورَةُ الْمُتَوَاتِرَةُ يُطِيقُونَهُ وَقَرَأَ عِكْرِمَةُ وَأَيُّوبُ السِّخْتِيَانِيُّ وَعَطَاءٌ يُطِيقُونَهُ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: هَذِهِ الْقِرَاءَةُ مَرْوِيَّةٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٍ قَالَ: / ابْنُ جِنِّي: أَمَّا عَيْنُ الطَّاقَةِ فَوَاوٌ كَقَوْلِهِمْ: لَا طَاقَةَ لِي بِهِ وَلَا طَوْقَ لِي به وعليه قراءة (يطوقونه) فهو يَفْعَلُونَهُ فَهُوَ كَقَوْلِكَ: يُجَشَّمُونَهُ.

Birinci Mesele: Meşhur ve mütevâtir kıraat { يُطِيقُونَهُ } şeklindedir. İkrime, Eyyûb es-Sahtiyânî ve Atâ ise "yutavvakûnehû" (يُطَوَّقُونَهُ) şeklinde okumuşlardır. İnsanlardan bazıları bu kıraatin İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid'den rivayet edildiğini söylemiştir. İbn Cinnî şöyle demiştir: Tâkat kelimesinin aynü'l-fiili vâvdır; nitekim onların "Buna tâkatim yoktur" (لَا طَاقَةَ لِي بِهِ) ve "Buna gücüm yetmez" (لَا طَوْقَ لِي بِهِ) demeleri gibidir. "Yutavvakûnehû" kıraati de buna dayanır; o "yufa'alûnehû" (يُفَعَّلُونَهُ) veznindedir ve senin: "Ona katlanmaya zorlanırlar" (يُجَشَّمُونَهُ) demen gibidir.

أَيْ يُكَلَّفُونَهُ.

Yani ona [zorlukla] mükellef tutulurlar.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ: وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا رَاجَعٌ إِلَى الْمُسَافِرِ وَالْمَرِيضِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُسَافِرَ وَالْمَرِيضَ قَدْ يَكُونُ مِنْهُمَا مَنْ لَا يُطِيقُ الصَّوْمَ وَمِنْهُمَا مَنْ يُطِيقُ الصَّوْمَ.

İkinci Mesele: { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ } “Ona gücü yetenlerin üzerine ise...” buyruğundan muradın ne olduğu hususunda üç görüş üzere ihtilaf ettiler: Birincisi: Bunun yolcuya ve hastaya raci olmasıdır; çünkü yolcu ve hastadan bazısı oruca güç yetiremeyen kimse olabilir, bazısı da oruca güç yetiren kimse olabilir.

وَأَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: فَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ حُكْمَهُ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ.

Birinci kısma gelince: Allah onun hükmünü: { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “İçinizden kim hasta veya yolculukta olursa, [tutamadığı günler sayısınca] başka günlerden bir sayı [oruç tutar]” buyruğunda zikretmiştir.

وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ الْمُسَافِرُ وَالْمَرِيضُ اللَّذَانِ يُطِيقَانِ الصَّوْمَ، فَإِلَيْهِمَا الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ لِلْمَرِيضِ وَلِلْمُسَافِرِ حَالَتَيْنِ فِي إِحْدَاهُمَا: يَلْزَمُهُ أَنْ يُفْطِرَ وَعَلَيْهِ الْقَضَاءُ وَهِيَ حَالُ الْجُهْدِ الشَّدِيدِ لَوْ صَامَ وَالثَّانِيَةُ: أَنْ يَكُونَ مُطِيقًا لِلصَّوْمِ لَا يَثْقُلُ عَلَيْهِ فَحِينَئِذٍ يَكُونُ مُخَيَّرًا بَيْنَ أَنْ يَصُومَ وَبَيْنَ أَنْ يُفْطِرَ مَعَ الْفِدْيَةِ.

İkinci kısma gelince: O da oruca güç yetirebilen yolcu ve hastadır. { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ } “Ona gücü yetenlerin üzerine ise bir fidye gerekir” buyruğuyla bu ikisine işaret edilmektedir. Sanki Allah Teâlâ hasta ve yolcu için iki durum sabit kılmıştır: Birincisinde: İftar etmesi zorunlu olur ve üzerine kaza gerekir ki bu, oruç tuttuğu takdirde şiddetli meşakkat içinde olma durumudur. İkincisinde ise: Oruca güç yetirebilir olup oruç kendisine ağır gelmez; o takdirde oruç tutmak ile fidye vererek iftar etmek arasında serbest bırakılmış olur.

الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ الْمُقِيمُ الصَّحِيحُ فَخَيَّرَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَوَّلًا بَيْنَ هَذَيْنِ، ثُمَّ نَسَخَ ذَلِكَ وَأَوْجَبَ الصَّوْمَ عَلَيْهِ مُضَيِّقًا مُعَيِّنًا.

İkinci görüş: Müfessirlerin çoğunun görüşüdür; { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ } “Ona gücü yetenlerin üzerine ise...” buyruğundan murat, mukim ve sağlıklı olan kimsedir. Allah Teâlâ başlangıçta onu bu ikisi arasında serbest bırakmış, sonra bunu neshedip orucu ona daraltılmış ve tayin edilmiş bir farz olarak vacip kılmıştır.

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي حَقِّ الشَّيْخِ الْهَرَمِ قَالُوا: وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْوُسْعَ فَوْقَ الطَّاقَةِ فَالْوُسْعُ اسْمٌ لِمَنْ كَانَ قَادِرًا عَلَى الشَّيْءِ عَلَى وَجْهِ السُّهُولَةِ أَمَّا الطَّاقَةُ فَهُوَ اسْمٌ لِمَنْ كَانَ قَادِرًا عَلَى الشَّيْءِ مَعَ الشِّدَّةِ وَالْمَشَقَّةِ فَقَوْلُهُ: وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ أَيْ وَعَلَى الَّذِينَ يَقْدِرُونَ عَلَى الصَّوْمِ مَعَ الشِّدَّةِ وَالْمَشَقَّةِ.

Üçüncü görüş: Bu ayetin pir-i fâni (aşırı yaşlı) kimse hakkında inmiş olmasıdır. Dediler ki: Bunun takriri iki vecihtendir: Birincisi: Vüs' (geniş güç) tâkatin üstündedir. Vüs', bir şeye kolaylıkla güç yetiren kimsenin durumunun adıdır. Tâkat ise bir şeye şiddet ve meşakkatle güç yetiren kimsenin durumunun adıdır. Dolayısıyla O'nun: { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ } buyruğu; "Oruca ancak şiddet ve meşakkatle güç yetirebilen kimselerin üzerine..." demektir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْقَوْلِ الْقِرَاءَةُ الشَّاذَّةُ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فَإِنَّ مَعْنَاهُ وَعَلَى الَّذِينَ يُجَشَّمُونَهُ وَيُكَلَّفُونَهُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا لَا يَصِحُّ إِلَّا فِي حَقِّ مَنْ قَدَرَ عَلَى الشَّيْءِ مَعَ ضَرْبٍ مِنَ الْمَشَقَّةِ.

Bu görüşün takririnde ikinci vecih: { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ } "yutavvakûnehû" şeklindeki şazz kıraattir; zira bunun manası: "Ona katlanmaya zorlanan ve onunla güçlükle mükellef kılınan kimseler üzerine..." demektir. Malumdur ki bu, ancak bir şeye bir tür meşakkatle güç yetiren kimse hakkında sahih olur.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا عَلَى قَوْلَيْنِ أَحَدُهُمَا: وَهُوَ قَوْلُ السُّدِّيِّ: أَنَّهُ هُوَ الشَّيْخُ الْهَرَمُ، فَعَلَى هَذَا لَا تَكُونُ الْآيَةُ مَنْسُوخَةً،

Bunu bildiğinde deriz ki: Bu görüşü savunanlar iki kavil üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi Süddî'nin görüşü olup o, bunun pir-i fâni (yaşlı) kimse olduğudur; buna göre ayet mensuh olmaz.

يُرْوَى أَنَّ أَنَسًا كَانَ قَبْلَ مَوْتِهِ يُفْطِرُ وَلَا يَسْتَطِيعُ الصَّوْمَ وَيُطْعِمُ لِكُلِّ يَوْمٍ مِسْكِينًا

Rivayet edilir ki Enes [b. Mâlik] ölümünden önce [yaşlılıktan ötürü] oruca güç yetiremeyip iftar eder ve her gün için bir yoksulu doyururdu.

وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهَا تَتَنَاوَلُ الشَّيْخَ الْهَرَمَ وَالْحَامِلَ وَالْمُرْضِعَ سُئِلَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ عَنِ الْحَامِلِ وَالْمُرْضِعِ إِذَا خافتا على نفسهما وَعَلَى وَلَدَيْهِمَا فَقَالَ: فَأَيُّ مَرَضٍ أَشَدُّ مِنَ الْحَمْلِ تُفْطِرُ وَتَقْضِي.

Diğerleri ise: "Ayet pir-i fâniyi, hamile ve emzikli kadını kapsamaktadır" dediler. Hasan-ı Basrî'ye kendilerinden veya çocuklarından endişe eden hamile ve emzikli kadın hakkında sorulduğunda: "Hamilelikten daha şiddetli hangi hastalık vardır? İftar eder ve kaza eder" demiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الشَّيْخَ الْهَرَمَ إِذَا أَفْطَرَ فَعَلَيْهِ الْفِدْيَةُ، أَمَّا الْحَامِلُ وَالْمُرْضِعُ إِذَا أَفْطَرَتَا فَهَلْ عَلَيْهِمَا الْفِدْيَةُ؟ فَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: عَلَيْهِمَا الفدية، فقال أَبُو حَنِيفَةَ: لَا تَجِبُ حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ أَنَّ قَوْلَهَ:

Bil ki pir-i fâninin iftar ettiği takdirde üzerine fidye gerektiği hususunda icma etmişlerdir. Hamile ve emzikli kadına gelince, iftar ettiklerinde üzerlerine fidye gerekir mi? Şâfiî radıyallâhu anh: "Üzerlerine fidye gerekir" demiştir. Ebû Hanîfe ise: "Vacip olmaz" demiştir. Şâfiî'nin delili, Allah Teâlâ'nın:

وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ يَتَنَاوَلُ الْحَامِلَ والمرض، وَأَيْضًا الْفِدْيَةُ وَاجِبَةٌ/ عَلَى الشَّيْخِ الْهَرَمِ فَتَكُونُ وَاجِبَةً أَيْضًا عَلَيْهِمَا، وَأَبُو حَنِيفَةَ فَرَّقَ فَقَالَ: الشَّيْخُ الْهَرَمُ لَا يُمْكِنُ إِيجَابُ الْقَضَاءِ عَلَيْهِ فَلَا جَرَمَ وَجَبَتِ الْفِدْيَةُ، أَمَّا الْحَامِلُ وَالْمُرْضِعُ فَالْقَضَاءُ وَاجِبٌ عَلَيْهِمَا، فَلَوْ أَوْجَبْنَا الْفِدْيَةَ عَلَيْهِمَا أَيْضًا كَانَ ذَلِكَ جَمْعًا بَيْنَ الْبَدَلَيْنِ وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّ الْقَضَاءَ بَدَلٌ وَالْفِدْيَةُ بَدَلٌ، فَهَذَا تَفْصِيلُ هَذِهِ الْأَقْوَالِ الثَّلَاثَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ.

{ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ } “Ona gücü yetenlerin üzerine ise bir fidye gerekir” buyruğunun hamile ve emzikli kadını da kapsamasıdır. Ayrıca fidye pir-i fâniye vaciptir; dolayısıyla bu ikisine de vacip olur. Ebû Hanîfe ise [aralarını] ayırarak şöyle demiştir: Pir-i fâniye kaza vacip kılınamaz; bu sebeple zorunlu olarak fidye vacip olmuştur. Hamile ve emzikli kadına gelince, kaza onlara vaciptir. Şayet onların üzerine bir de fidyeyi vacip kılsak iki bedeli bir araya getirmek olur ki bu caiz değildir; çünkü kaza da bir bedeldir, fidye de bir bedeldir. İşte Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ } “Ona gücü yetenlerin üzerine ise...” buyruğunun tefsirindeki bu üç görüşün tafsilatı böyledir.

أَمَّا الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ اخْتِيَارُ الْأَصَمِّ فَقَدِ احْتَجُّوا عَلَى صِحَّتِهِ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الْمَرَضَ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ هُوَ الْمَرَضُ الذي يكون في الغاية، وَهُوَ الَّذِي لَا يُمْكِنُ تَحَمُّلُهُ، أَوِ الْمُرَادُ كُلُّ مَا يُسَمَّى مَرَضًا، أَوِ الْمُرَادُ مِنْهُ مَا يَكُونُ مُتَوَسِّطًا بَيْنَ هَاتَيْنِ الدَّرَجَتَيْنِ، وَالْقِسْمُ الثَّانِي بَاطِلٌ بِالِاتِّفَاقِ، وَالْقِسْمُ الثَّالِثُ أَيْضًا بَاطِلٌ، لِأَنَّ الْمُتَوَسِّطَاتِ لَهَا مَرَاتِبٌ كَثِيرَةٌ غَيْرُ مَضْبُوطَةٍ، وَكُلُّ مَرْتَبَةٍ مِنْهَا فَإِنَّهَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَا فوقها ضعيفة وبالنسبة إلى ما فوقها إِلَى مَا تَحْتَهَا قَوِيَّةٌ، فَإِذَا لَمْ يَكُنْ فِي اللَّفْظِ دَلَالَةٌ عَلَى تَعْيِينِ تِلْكَ الْمَرْتَبَةِ مَعَ أَنَّ مُرَادَ اللَّهِ هُوَ تِلْكَ الْمَرْتَبَةُ صَارَتِ الْآيَةُ مُجْمَلَةً وَهُوَ خِلَافُ الْأَصْلِ، وَلَمَّا بَطَلَ هَذَانِ الْقِسْمَانِ تَعَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْقِسْمُ الْأَوَّلُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ مَضْبُوطٌ، فَحَمْلُ الْآيَةِ عَلَيْهِ أَوْلَى لِأَنَّهُ لَا يُفْضِي إِلَى صَيْرُورَةِ الْآيَةِ مُجْمَلَةً.

Birinci görüşe —ki bu el-Asamm'ın tercihidir— gelince, bunun sıhhatine birtakım vecihlerle delil getirdiler: Birincisi: Ayette zikredilen hastalık ya son raddede olan ve tahammül edilmesi mümkün olmayan hastalıktır ya hastalık adı verilen her şeydir ya da bu iki derece arasında orta olan şeydir. İkinci kısım ittifakla batıldır. Üçüncü kısım da batıldır; çünkü orta derecelerin sınırları belirlenmemiş pek çok mertebesi vardır ve bu mertebelerin her biri üstündekine göre zayıf, altındakine göre ise güçlüdür. Lafızda bu mertebeyi tayin eden bir delalet bulunmadığı halde Allah'ın muradı o mertebe olursa ayet mücmel hale gelir ki bu asıl olana aykırıdır. Bu iki kısım batıl olunca muradın birinci kısım olması tayin etmiştir; çünkü o belirlidir (mazbuttur). Dolayısıyla ayeti ona hamletmek daha evladır; zira bu, ayetin mücmel hale gelmesine yol açmaz.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: أَوَّلُ الْآيَةِ دَلَّ عَلَى إِيجَابِ الصَّوْمِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ ثُمَّ بَيَّنَ أَحْوَالَ الْمَعْذُورِينَ، وَلَمَّا كَانَ الْمَعْذُورُونَ عَلَى قِسْمَيْنِ: مِنْهُمْ مَنْ لَا يُطِيقُ الصَّوْمَ أَصْلًا، وَمِنْهُمْ مَنْ يُطِيقُهُ مَعَ الْمَشَقَّةِ وَالشِّدَّةِ، فَاللَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ حُكْمَ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ ثُمَّ أَرْدَفَهُ بِحُكْمِ الْقِسْمِ الثَّانِي.

Bu sabit olunca deriz ki: Ayetin başı orucun vacip kılındığına delalet etmiştir; o da: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ } “Oruç size sayılı günlerde farz kılındı” buyruğudur. Sonra mazeretlilerin hallerini beyan etmiştir. Mazeretliler iki kısım olup; onlardan bir kısmı oruca hiç güç yetiremeyenler, diğer kısmı da meşakkat ve şiddetle oruca güç yetirenler olduğuna göre, Allah Teâlâ birinci kısmın hükmünü zikretmiş, ardından buna ikinci kısmın hükmünü eklemiştir.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْقَوْلِ إِنَّهُ لَا يُقَالُ فِي الْعُرْفِ لِلْقَادِرِ الْقَوِيِّ: إِنَّهُ يُطِيقُ هَذَا الْفِعْلَ لِأَنَّ هَذَا اللَّفْظَ لَا يُسْتَعْمَلُ إِلَّا فِي حَقِّ مَنْ يَقْدِرُ عَلَيْهِ مَعَ ضَرْبٍ مِنَ الْمَشَقَّةِ.

Bu görüşün takririndeki ikinci delil: Örfte güçlü ve muktedir kimse için: "O bu fiile güç yetirir (yutîku)" denilmez; çünkü bu lafız ancak bir tür meşakkatle güç yetiren kimse hakkında kullanılır.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ عَلَى أَقْوَالِكُمْ لَا بُدَّ مِنْ إِيقَاعِ النَّسْخِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَعَلَى قَوْلِنَا لَا يَجِبُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ

Üçüncü delil: Sizin görüşlerinize göre bu ayette neshi kabul etmek zorunludur, bizim görüşümüze göre ise vacip değildir. Malumdur ki

النَّسْخَ كُلَّمَا كَانَ أَقَلَّ كَانَ أَوْلَى فَكَانَ الْمَصِيرُ إِلَى إِثْبَاتِ النَّسْخِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ فِي اللَّفْظِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ غَيْرَ جَائِزٍ.

nesih ne kadar az olursa o kadar evladır. Dolayısıyla lafızda buna delalet eden bir şey bulunmaksızın neshin ispatına gitmek caiz olmamıştır.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ الْقَائِلِينَ بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ نَاسِخَهَا آيَةُ شُهُودِ الشَّهْرِ، وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آخِرِ تِلْكَ الْآيَةِ: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ [الْبَقَرَةِ: ١٨٥] وَلَوْ كَانَتِ الْآيَةُ نَاسِخَةً لِهَذَا لَمَا كَانَ قَوْلُهُ: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ لَائِقًا بِهَذَا الْمَوْضِعِ، لِأَنَّ هَذَا التَّقْدِيرَ أَوْجَبَ الصَّوْمَ عَلَى سَبِيلِ التَّضْيِيقِ، وَرَفَعَ وَجُوبَهُ عَلَى سَبِيلِ التَّخْيِيرِ، فَكَانَ ذَلِكَ رَفْعًا لِلْيُسْرِ وَإِثْبَاتًا لِلْعُسْرِ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِهِ أَنْ يَقُولَ: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ.

Dördüncü delil: Bu ayetin mensuh olduğunu söyleyenler, onu neshedenin [Ramazan] ayına şahit olma (ulaşma) ayeti olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Bu ise caiz değildir; çünkü Allah Teâlâ o ayetin sonunda: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister, sizin için zorluk istemez” buyurmuştur. Şayet o ayet bunu neshetmiş olsaydı, O'nun: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } buyruğu bu makama uygun düşmezdi. Çünkü bu takdir, orucu daraltma yoluyla vacip kılmış ve muhayyerlik yoluyla vücubunu kaldırmıştır. Bu ise kolaylığın kaldırılması ve zorluğun sabit kılınması demektir; o halde O'nun: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } buyurması nasıl uygun düşebilir?

وَاحْتَجَّ الْقَاضِي ﵀ فِي فَسَادِ قَوْلِ الْأَصَمِّ فَقَالَ: إِنَّ قَوْلَهَ: وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ مَعْطُوفٌ عَلَى الْمُسَافِرِ وَالْمَرِيضِ، وَمِنْ حَقِّ الْمَعْطُوفِ أَنْ يَكُونَ غَيْرَ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ فَبَطَلَ قَوْلُ الْأَصَمِّ.

Kâdî rahimehullâh el-Asamm'ın görüşünün geçersizliği hakkında şöyle delil getirmiştir: O'nun: { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ } buyruğu yolcu ve hastaya matuftur. Matufun hakkı ise matufun aleyhten başka olmasıdır; binaenaleyh el-Asamm'ın sözü batıl olmuştur.

وَالْجَوَابُ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْمُسَافِرِ وَالْمَرِيضِ الْمَذْكُورَيْنِ فِي الْآيَةِ هُمَا اللَّذَانِ لَا يُمْكِنُهُمَا الصَّوْمُ الْبَتَّةَ، وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ الْمُسَافِرُ وَالْمَرِيضُ اللَّذَانِ يُمْكِنُهُمَا الصَّوْمَ، فَكَانَتِ الْمُغَايَرَةُ حَاصِلَةً فَثَبَتَ بِمَا بَيَّنَّا أَنَّ الْقَوْلَ الَّذِي اخْتَارَهُ الْأَصَمُّ لَيْسَ بِضَعِيفٍ، أَمَّا إِذَا وَافَقْنَا الْجُمْهُورَ وَسَلَّمْنَا فَسَادَهُ بَقِيَ الْقَوْلَانِ الْآخَرَانِ، وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ وَالْفُقَهَاءِ عَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي، وَاخْتَارَهُ الشَّافِعِيُّ وَاحْتَجَّ عَلَى فَسَادِ الْقَوْلِ الثَّالِثِ، وَهُوَ قَوْلُ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى الشَّيْخِ الْهَرَمِ وَالْحَامِلِ وَالْمُرْضِعِ بِأَنْ قَالَ: لَوْ كَانَ الْمُرَادُ هُوَ الشَّيْخُ الْهَرَمُ لَمَا قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ: وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ لِأَنَّهُ لَا يُطِيقُهُ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَذَا مَحْمُولٌ عَلَى الشَّيْخِ الْهَرَمِ الَّذِي يُطِيقُ الصَّوْمَ وَلَكِنَّهُ يَشُقُّ عَلَيْهِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا يُمْتَنَعُ أَنْ يُقَالَ لَهُ: لَوْ تَحَمَّلْتَ هَذِهِ الْمَشَقَّةَ لَكَانَ ذَلِكَ خَيْرًا لَكَ فَإِنَّ الْعِبَادَةَ كُلَّمَا كَانَتْ أَشَقَّ كَانَتْ أَكْثَرَ ثَوَابًا.

Cevap: Biz beyan ettik ki ayette zikredilen yolcu ve hastadan murat, oruç tutmaları kesinlikle mümkün olmayan kimselerdir. { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ } “Ona gücü yetenlerin üzerine ise...” buyruğundan murat ise oruç tutması mümkün olan yolcu ve hastadır. Dolayısıyla başkalık (mugaayeret) gerçekleşmiştir. Beyan ettiğimiz üzere el-Asamm'ın tercih ettiği görüşün zayıf olmadığı sabit olmuştur. Ancak cumhura muvafakat edip onun geçersizliğini kabul edersek geriye diğer iki görüş kalır. Müfessirlerin ve fakihlerin çoğu ikinci görüş üzeredir; Şâfiî de bunu tercih etmiş ve onu pir-i fâniye, hamile ve emzikli kadına hamleden üçüncü görüşün geçersizliğine şöyle delil getirmiştir: "Şayet murat pir-i fâni olsaydı, ayetin sonunda: { وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ } “Oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır” demezdi; çünkü onun buna gücü yetmez." Birisi şöyle diyebilir: Bu, oruca güç yetiren fakat kendisine meşakkatli gelen pir-i fâniye hamledilir. Bu takdire göre ona: "Eğer bu meşakkate katlanırsan bu senin için daha hayırlı olur; zira ibadet ne kadar meşakkatli olursa sevabı o kadar çok olur" denilmesi imkânsız değildir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ } “bir yoksulun yiyeceği kadar fidye gerekir” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ فِدْيَةُ بِغَيْرِ تَنْوِينٍ طَعَامِ بِالْكَسْرِ مُضَافًا إِلَيْهِ مَسَاكِينَ جَمْعًا، وَالْبَاقُونَ فِدْيَةٌ مُنَوَّنَةٌ طَعامُ بِالرَّفْعِ مِسْكِينٍ مَخْفُوضٌ، أَمَّا الْقِرَاءَةُ الْأُولَى فَفِيهَا بَحْثَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَا مَعْنَى إِضَافَةُ فِدْيَةٍ إِلَى طَعَامٍ؟ فَنَقُولُ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْفِدْيَةَ لَهَا ذَاتٌ وَصِفَتُهَا أَنَّهَا طَعَامٌ، فَهَذَا مِنْ بَابِ إِضَافَةِ الْمَوْصُوفِ إِلَى الصِّفَةِ، كَقَوْلِهِمْ: مَسْجِدُ الْجَامِعِ وَبَقْلَةُ الْحَمْقَاءِ وَالثَّانِي: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْفِدْيَةُ اسْمٌ لِلْقَدْرِ الْوَاجِبِ، وَالطَّعَامُ اسْمٌ يَعُمُّ الْفِدْيَةَ وَغَيْرَهَا، فَهَذِهِ الْإِضَافَةُ مِنَ الْإِضَافَةِ الَّتِي تَكُونُ بِمَعْنَى «مِنْ» كَقَوْلِكَ: ثَوْبُ خَزٍّ وَخَاتَمُ حَدِيدٍ، وَالْمَعْنَى: ثَوْبٌ مِنْ خَزٍّ وَخَاتَمٌ مِنْ حَدِيدٍ، فكذا هاهنا التَّقْدِيرُ: فِدْيَةٌ مِنْ طَعَامٍ فَأُضِيفَتِ الْفِدْيَةُ إِلَى الطَّعَامِ مَعَ أَنَّكَ تُطْلِقُ عَلَى الْفِدْيَةِ اسْمَ الطَّعَامِ.

Birinci Mesele: Nâfi' ve İbn Âmir tenvinsiz olarak "fidyetu ta'âmi mesâkîn" ({ فِدْيَةُ طَعَامِ مَسَاكِينَ }) şeklinde, ta'âm kelimesini kesre ile muzafun ileyh ve mesâkîn kelimesini çoğul okumuşlardır. Diğerleri ise { فِدْيَةٌ } kelimesini tenvinli, { طَعامُ } kelimesini merfû, { مِسْكِينٍ } kelimesini mecrur okumuşlardır. Birinci kıraate gelince, onda iki bahis vardır: Birincisi: Fidye kelimesinin ta'âm kelimesine izafetinin manası nedir? Deriz ki bunda iki vecih vardır: Birincisi: Fidyenin bir zatı vardır ve onun sıfatı yiyecek (ta'âm) olmasıdır; bu mevsufun sıfata izafeti kabilindendir; nitekim "el-Mescidü'l-Câmi'" (مَسْجِدُ الْجَامِعِ) ve "semizotu" (بَقْلَةُ الْحَمْقَاءِ) demeleri gibidir. İkincisi: Vâhidî şöyle demiştir: Fidye vacip olan miktarın adıdır, ta'âm ise fidyeyi ve başkasını içine alan genel bir isimdir; dolayısıyla bu izafet, "min" manasında olan izafettendir; nitekim "ipek kumaş" (ثَوْبُ خَزٍّ) ve "demir yüzük" (خَاتَمُ حَدِيدٍ) demen gibidir; manası: İpekten kumaş (ثَوْبٌ مِنْ خَزٍّ) ve demirden yüzük (خَاتَمٌ مِنْ حَدِيدٍ) demektir. Burada da takdir böyledir: "Yiyecekten bir fidye" (فِدْيَةٌ مِنْ طَعَامٍ). Sen fidyeye yiyecek adını da verdiğin halde fidye yiyeceğe izafe edilmiştir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ فِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ جَمَعُوا الْمَسَاكِينَ لِأَنَّ الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ جَمَاعَةٌ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ يَلْزَمُهُ مِسْكِينٌ، وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ وَهِيَ فِدْيَةٌ بِالتَّنْوِينِ فَجَعَلُوا مَا بَعْدَهُ مُفَسِّرًا لَهُ وَوَحَّدُوا الْمِسْكِينَ لِأَنَّ الْمَعْنَى عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ لِكُلِّ يَوْمٍ طَعَامُ مِسْكِينٍ.

İkinci Bahis: Bu kıraatte "mesâkîn" kelimesini çoğul yapmışlardır; çünkü { الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ } çoğul bir topluluktur ve onların her birine bir yoksul [doyurmak] gerekir. Tenvinli { فِدْيَةٌ } şeklindeki ikinci kıraate gelince: Ondan sonrakini onun açıklayıcısı yapmışlar ve "miskîn" kelimesini tekil kullanmışlardır; çünkü mana: "Her birinin üzerine her gün için bir yoksulun yiyeceği [gerekir]" şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْفِدْيَةُ فِي مَعْنَى الْجَزَاءِ وَهُوَ عِبَارَةٌ عَنِ الْبَدَلِ الْقَائِمِ عَلَى الشَّيْءِ وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهُ نِصْفُ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ أَوْ صَاعٌ مِنْ غَيْرِهِ، وَهُوَ مُدَّانِ وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ مُدٌّ.

İkinci Mesele: Fidye, ceza (karşılık) manasındadır; o da bir şeyin yerini tutan bedelden ibarettir. Ebû Hanîfe'ye göre o, buğdaydan yarım sâ' veya diğer şeylerden bir sâ'dır ki bu da iki müddür; Şâfiî'ye göre ise bir müddür.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ الْجُبَّائِيُّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ عَلَى أَنَّ الِاسْتِطَاعَةَ قَبْلَ الفعل

Üçüncü Mesele: el-Cübbâî Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ } “Ona gücü yetenlerin üzerine ise bir fidye gerekir” buyruğu ile istitaatın (güç yetirmenin) fiilden önce olduğuna delil getirmiş

فَقَالَ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ عَائِدٌ إِلَى الصَّوْمِ فَأَثْبَتَ الْقُدْرَةَ عَلَى الصَّوْمِ حَالَ عَدَمِ الصَّوْمِ، لِأَنَّهُ أَوْجَبَ عَلَيْهِ الْفِدْيَةَ، وَإِنَّمَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْفِدْيَةُ إِذَا لَمْ يَصُمْ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الْقُدْرَةَ عَلَى الصَّوْمِ حَاصِلَةٌ قَبْلَ حُصُولِ الصَّوْمِ.

ve şöyle demiştir: O'nun: { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ } buyruğundaki zamir oruca dönmektedir. Böylece orucun bulunmadığı durumda oruca kudreti sabit kılmıştır; zira onun üzerine fidyeyi vacip kılmıştır, fidye ise ancak oruç tutmadığı zaman ona vacip olur. Bu da oruca kudretin orucun gerçekleşmesinden önce mevcut olduğuna delalet etmiştir.

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الضمير عائد إِلَى الْفِدْيَةِ؟

Eğer: «Zamirin fidyeye dönmesi niçin caiz olmasın?» denilirse,

/ قُلْنَا لِوَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْفِدْيَةَ غَيْرُ مَذْكُورَةٍ مِنْ قَبْلُ فَكَيْفَ يَرْجِعُ الضَّمِيرُ إِلَيْهَا وَالثَّانِي: أَنَّ الضَّمِيرَ مُذَكَّرٌ وَالْفِدْيَةَ مُؤَنَّثَةٌ، فَإِنْ قِيلَ: هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ فَكَيْفَ يَجُوزُ الِاسْتِدْلَالُ بِهَا قُلْنَا: كَانَتْ قَبْلَ أَنْ صَارَتْ مَنْسُوخَةً دَالَّةً عَلَى أَنَّ الْقُدْرَةَ حَاصِلَةٌ قَبْلَ الْفِعْلِ، وَالْحَقَائِقُ لَا تَتَغَيَّرُ.

Şöyle deriz: İki vecihten dolayı [caiz değildir]: Birincisi: Fidye daha önce zikredilmemiştir; o halde zamir ona nasıl dönebilir? İkincisi: Zamir müzekker (eril), fidye ise müennestir (dişil). Eğer: «Bu ayet mensuhtur (hükmü kaldırılmıştır); o halde onunla delil getirmek nasıl caiz olur?» denilirse, şöyle deriz: [Bu ayet] mensuh olmadan önce kudretin fiilden önce mevcut olduğuna delalet ediyordu, hakikatler ise değişmez.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ فَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ أَحَدُهَا: أَنْ يُطْعِمَ مِسْكِينًا أَوْ أَكْثَرَ وَالثَّانِي:

Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ } “Kim gönülden bir hayır yaparsa bu kendisi için daha hayırlıdır” buyruğuna gelince; bunda üç vecih vardır: Birincisi: Bir veya daha fazla yoksulu doyurmasıdır. İkincisi:

أَنْ يُطْعِمَ الْمِسْكِينَ الْوَاحِدَ أَكْثَرَ مِنَ الْقَدْرِ الْوَاجِبِ وَالثَّالِثُ: قَالَ الزُّهْرِيُّ: مَنْ صَامَ مَعَ الْفِدْيَةِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ.

Tek bir yoksula vacip olan miktardan daha fazlasını yedirmesidir. Üçüncüsü: Zührî şöyle demiştir: Kim fidye ile birlikte oruç da tutarsa, bu kendisi için daha hayırlıdır.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ هَذَا خِطَابًا مَعَ الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فَقَطْ، فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: وَأَنْ تَصُومُوا أَيُّهَا الْمُطِيقُونَ أَوِ الْمُطَوَّقُونَ وَتَحَمَّلْتُمُ الْمَشَقَّةَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ مِنَ الْفِدْيَةِ وَالثَّانِي: أَنَّ هَذَا خِطَابٌ مَعَ كُلِّ مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ، أَعْنِي الْمَرِيضَ وَالْمُسَافِرَ وَالَّذِينَ يُطِيقُونَهُ، وَهَذَا أَوْلَى لِأَنَّ اللَّفْظَ عَامٌ، وَلَا يَلْزَمُ مِنِ اتِّصَالِهِ بِقَوْلِهِ: وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ أَنْ يَكُونَ حُكْمُهُ مُخْتَصًّا بِهِمْ، لِأَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ وَلَا مُنَافَاةَ فِي رُجُوعِهِ إِلَى الْكُلِّ، فَوَجَبَ الْحُكْمُ بِذَلِكَ وَعِنْدَ هَذَا يَتَبَيَّنُ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْإِضْمَارِ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَأَنَّ التَّقْدِيرَ: فَأَفْطَرَ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ عَطْفًا عَلَيْهِ عَلَى أَوَّلِ الْآيَةِ فَالتَّقْدِيرُ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ.

O'nun: { وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ } “Oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır” buyruğuna gelince; bunda [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Bunun yalnızca [oruca] gücü yetenlere hitap olmasıdır; takdir şöyle olur: «Ey gücü yetenler veya güçlükle yerine getirenler! Meşakkate katlanıp oruç tutmanız sizin için fidyeden daha hayırlıdır.» İkincisi: Bunun daha önce zikri geçenlerin tümüne, yani hasta, yolcu ve gücü yetenlere bir hitap olmasıdır. Bu daha evladır; çünkü lafız umumidir (geneldir). { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ } buyruğuna bitişik olmasından, hükmünün onlara has olması gerekmez; zira lafız umumidir ve hepsine dönmesinde bir tenakuz (çelişki) yoktur; dolayısıyla bu şekilde hükmetmek vacip olmuştur. Bu durumda: { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “Sizden kim hasta veya yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca başka günlerde [tutsun]” buyruğunda mutlaka bir takdirin (gizli ifadenin) bulunması ve takdirin: «İftar ederse [orucunu açarsa], başka günlerden sayısınca [tutar]» şeklinde olması gerektiği açıklığa kavuşur. Üçüncüsü: { وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ } “Oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır” buyruğunun ayetin başına matuf olmasıdır; takdir: «Oruç size farz kılındı ve oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır» şeklinde olur.

أَمَّا قَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَيْ أَنَّ الصَّوْمَ عَلَيْكُمْ فَاعْلَمُوا صِدْقَ قَوْلِنَا وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ الثَّانِي: أَنَّ آخِرَ الْآيَةِ مُتَعَلِّقٌ بِأَوَّلِهَا وَالتَّقْدِيرُ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَيْ أَنَّكُمْ إِذَا تَدَبَّرْتُمْ عَلِمْتُمْ مَا فِي الصَّوْمِ مِنَ الْمَعَانِي الْمُوَرِّثَةِ لِلتَّقْوَى وَغَيْرِهَا مِمَّا ذَكَرْنَاهُ فِي صَدْرِ هَذِهِ الْآيَةِ الثَّالِثُ: أَنَّ الْعَالِمَ بِاللَّهِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ فِي قَلْبِهِ خَشْيَةُ اللَّهِ عَلَى مَا قَالَ: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [فَاطِرٍ: ٢٨] فَذَكَرَ الْعِلْمَ وَالْمُرَادُ الْخَشْيَةُ، وَصَاحِبُ الْخَشْيَةِ يُرَاعِي الِاحْتِيَاطَ وَالِاحْتِيَاطُ فِي فِعْلِ الصَّوْمِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ اللَّهَ حَتَّى تخشونه كان الصوم خيرا لكم.

O'nun: { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer bilirseniz” buyruğuna gelince: [Birincisi:] Yani orucun üzerinize [farz olduğunu bilirseniz], { وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ } “Oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır” sözümüzün doğruluğunu bilin. İkincisi: Ayetin sonu başıyla bağlantılıdır; takdir şöyledir: «Eğer bilirseniz, üzerinize oruç farz kılındı ve oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır.» Yani tefekkür edip düşünürseniz, bu ayetin başında zikrettiğimiz üzere oruçta takvayı kazandıran manaları ve diğer hususları bilirsiniz. Üçüncüsü: Allah'ı bilen kimsenin kalbinde, O'nun: { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan [hakkıyla] korkar” [Fâtır, 28] buyurduğu üzere mutlaka Allah korkusu (haşyet) bulunur. Böylece ilmi zikretmiş, murat ise haşyettir. Haşyet sahibi olan da ihtiyatı gözetir; ihtiyat ise orucu tutmaktadır. Sanki şöyle denilmiştir: «Eğer O'ndan korkacak derecede Allah'ı bilirseniz, oruç sizin için daha hayırlı olur.»

[سورة البقرة (٢) : آية ١٨٥]

[Bakara Suresi (2), Ayet 185]

شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٨٥)

{ شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “O [sayılı günler], doğruyu eğriden ayıran, insanlara bir rehber ve hidayet delilleri olan Kur'an'ın indirildiği Ramazan ayıdır. Sizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun; kim de hasta veya yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca başka günlerde [tutsun]. Allah sizin için kolaylık ister, sizin için zorluk istemez. Bütün bunlar sayıyı tamamlamanız, size doğru yolu gösterdiğine karşılık Allah'ı yüceltmeniz ve şükretmeniz içindir.” (185)

فِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الشَّهْرُ مَأْخُوذٌ مِنَ الشُّهْرَةِ يُقَالُ، شَهَرَ الشَّيْءُ يَشْهَرُ شُهْرَةً وَشَهْرًا إِذَا ظَهَرَ، وَسُمِّيَ الشَّهْرُ شَهْرًا لِشُهْرَةِ أَمْرِهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ حَاجَاتِ النَّاسِ مَاسَّةٌ إِلَى مَعْرِفَتِهِ بِسَبَبِ أَوْقَاتِ دُيُونِهِمْ، وَقَضَاءِ نُسُكِهِمْ في صومهم

Birinci Mesele: Şehr (ay) kelimesi şöhretten alınmıştır. Bir şey açığa çıktığında «şehara'ş-şey'u yeşheru şöhreten ve şehren» (شَهَرَ الشَّيْءُ يَشْهَرُ شُهْرَةً وَشَهْرًا) denilir. Ayın «şehr» diye isimlendirilmesi durumunun şöhret bulmasından (açık ve bilinir olmasından) dolayıdır; çünkü borçlarının vakitleri ve oruçlarındaki ibadetlerini eda etmeleri sebebiyle

وَحَجِّهِمْ، وَالشُّهْرَةُ ظُهُورُ الشَّيْءِ وَسُمِيَ الْهِلَالُ شَهْرًا لِشُهْرَتِهِ وَبَيَانِهِ قَالَ بَعْضُهُمْ سُمِّيَ الشَّهْرُ شَهْرًا بِاسْمِ الْهِلَالِ.

ve haclarındaki ibadetleri yerine getirmeleri için insanların onu bilmeye şiddetle ihtiyaçları vardır. Şöhret bir şeyin açığa çıkmasıdır; hilale de şöhretinden ve açıklığından dolayı şehr denilmiştir. Bazıları: «Ay, hilalin adıyla şehr diye isimlendirilmiştir» demişlerdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي رَمَضَانَ عَلَى وُجُوهٍ أَحَدُهَا: قَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّهُ اسْمُ اللَّهِ تَعَالَى، وَمَعْنَى قَوْلِ الْقَائِلِ: شَهْرُ رَمَضَانَ أَيْ شَهْرُ اللَّهِ

İkinci Mesele: Ramazan hakkında farklı görüşler ileri sürmüşlerdir; bunlardan birincisi: Mücâhid şöyle demiştir: O, Allah Teâlâ'nın bir ismidir. Bir kimsenin «şehru ramadân» sözünün manası «Allah'ın ayı» demektir.

وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «لَا تَقُولُوا جَاءَ رَمَضَانُ وَذَهَبَ رَمَضَانُ وَلَكِنْ قُولُوا: جَاءَ شَهْرُ رَمَضَانَ وَذَهَبَ شَهْرُ رَمَضَانَ فَإِنَّ رَمَضَانَ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى» .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “«Ramazan geldi, Ramazan gitti» demeyiniz; fakat «Ramazan ayı geldi, Ramazan ayı gitti» deyiniz. Zira Ramazan, Allah Teâlâ'nın isimlerinden bir isimdir.”

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ اسْمٌ لِلشَّهْرِ كَشَهْرِ رَجَبٍ وَشَعْبَانَ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي اشْتِقَاقِهِ عَلَى وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: مَا نُقِلَ عَنِ الْخَلِيلِ أَنَّهُ مِنَ الرَّمْضَاءِ بِسُكُونِ الْمِيمِ، وَهُوَ مَطَرٌ يَأْتِي قَبْلَ الْخَرِيفِ يُطَهِّرُ وَجْهَ الْأَرْضِ عَنِ الْغُبَارِ وَالْمَعْنَى فِيهِ أَنَّهُ كَمَا يَغْسِلُ ذَلِكَ الْمَطَرُ وَجْهَ الْأَرْضِ وَيُطَهِّرُهَا فَكَذَلِكَ شَهْرُ رَمَضَانَ يَغْسِلُ أَبْدَانَ هَذِهِ الْأُمَّةِ مِنَ الذُّنُوبِ وَيُطَهِّرُ قُلُوبَهُمْ الثَّانِي: أَنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنَ الرَّمَضِ وَهُوَ حَرُّ الْحِجَارَةِ مِنْ شِدَّةِ حَرِّ الشَّمْسِ، وَالِاسْمُ الرَّمْضَاءُ، فَسُمِّيَ هَذَا الشَّهْرُ بِهَذَا الِاسْمِ إِمَّا لِارْتِمَاضِهِمْ فِي هَذَا الشَّهْرِ مِنْ حَرِّ الْجُوعِ أَوْ مُقَاسَاةِ شِدَّتِهِ، كَمَا سَمُّوهُ تَابِعًا لِأَنَّهُ كَانَ يَتْبَعُهُمْ أَيْ يُزْعِجُهُمْ لِشِدَّتِهِ عَلَيْهِمْ، وَقِيلَ: لَمَّا نَقَلُوا أَسْمَاءَ الشُّهُورِ عَنِ اللُّغَةِ الْقَدِيمَةِ سَمَّوْهَا بِالْأَزْمِنَةِ الَّتِي وَقَعَتْ فِيهَا فَوَافَقَ هَذَا الشَّهْرُ أَيَّامَ رَمَضِ الْحَرِّ، وَقِيلَ سُمِّيَ بِهَذَا الِاسْمِ لِأَنَّهُ يَرْمِضُ الذُّنُوبَ أَيْ يَحْرِقُهَا،

İkinci Görüş: Receb ve Şaban ayı gibi ay için bir isimdir. Sonra onun iştikakı (türevi) hususunda farklı görüşler belirtmişlerdir; birincisi: Halîl'den nakledilen görüştür; o, mim harfinin sükûnu ile «er-ramdâ'» (الرَّمْضَاءُ) kelimesindendir; bu da sonbahardan önce yağan ve yeryüzünü tozdan temizleyen bir yağmurdur. Bundaki mana şudur: O yağmur yeryüzünü yıkayıp temizlediği gibi, Ramazan ayı da bu ümmetin bedenlerini günahlardan yıkar ve kalplerini temizler. İkincisi: O, güneşin şiddetli sıcağından taşların ısınması demek olan «er-ramad» (الرَّمَضُ) kökünden alınmıştır; ismi ise «er-ramdâ'»dır. Bu aya bu ismin verilmesi, ya bu ayda açlığın hararetinden veya onun şiddetine katlanmaktan dolayı yanıp kavrulduklarındandır; nitekim kendilerine olan şiddetinden dolayı onları tedirgin ettiği için [bu aya] tâbi' de demişlerdir. Denildi ki: Eski dilden ay isimlerini aktardıklarında, onları denk geldikleri zamanlara göre isimlendirdiler; böylece bu ay şiddetli sıcak günlerine denk geldi. Yine denildi ki: Bu isimle isimlendirilmiştir çünkü o günahları yakıp kavurur (yermidu'z-zünûb);

وَقَدْ رُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّمَا سُمِّيَ رَمَضَانَ لِأَنَّهُ يَرْمِضُ ذُنُوبَ عِبَادِ اللَّهِ»

Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Ramazan diye isimlendirilmesinin sebebi ancak Allah'ın kullarının günahlarını yakıp yok etmesindendir.”

الثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا الِاسْمَ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ:

Üçüncüsü: Bu ismin onların şu sözlerinden alınmış olmasıdır:

رَمَضْتُ النَّصْلَ أَرْمِضُهُ رَمْضًا إِذَا دَفَعْتَهُ بَيْنَ حَجَرَيْنِ لِيَرِقَّ، وَنَصْلٌ رَمِيضٌ وَمَرْمُوضٌ، فَسُمِّيَ هَذَا الشَّهْرُ: رَمَضَانَ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَرْمِضُونَ فِيهِ أَسْلِحَتَهُمْ لِيَقْضُوا مِنْهَا أَوْطَارَهُمْ، وَهَذَا الْقَوْلُ يُحْكَى عَنِ الْأَزْهَرِيِّ الرَّابِعُ: لَوْ صَحَّ قَوْلُهُمْ: إِنَّ رَمَضَانَ اسْمُ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا الشَّهْرُ أَيْضًا سُمِّيَ بِهَذَا الِاسْمِ، فَالْمَعْنَى أَنَّ الذُّنُوبَ تَتَلَاشَى فِي جَنْبِ رَحْمَةِ اللَّهِ حَتَّى كَأَنَّهَا احْتَرَقَتْ، وَهَذَا الشَّهْرُ أَيْضًا رَمَضَانُ بِمَعْنَى أَنَّ الذُّنُوبَ تَحْتَرِقُ في جنب بركته.

İncelsin diye iki taş arasında dövdüğün zaman «ramadtü'n-nasle ermiduhu ramdan» (رَمَضْتُ النَّصْلَ أَرْمِضُهُ رَمْضًا) denilir; inceltilmiş ok ucuna da «naslun ramîdun ve mermûdun» (نَصْلٌ رَمِيضٌ وَمَرْمُوضٌ) denir. Bu aya «Ramazan» denilmiştir çünkü onlar ihtiyaçlarını görmek için onda silahlarını bileyip inceltirlerdi. Bu görüş Ezherî'den nakledilir. Dördüncüsü: Eğer onların: «Ramazan Allah Teâlâ'nın ismidir» sözü doğruysa ve bu ay da bu isimle isimlendirilmişse mana şudur: Günahlar Allah'ın rahmetinin yanında sanki yanıp kül olmuş gibi yok olup gider; bu ay da bereketinin yanında günahların yanıp yok olması manasında «Ramazan»dır.

المسألة الثالثة: قرى شَهْرُ بِالرَّفْعِ وَبِالنَّصْبِ، أَمَّا الرَّفْعُ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: وَهُوَ قَوْلُ الْكِسَائِيِّ أَنَّهُ ارْتَفَعَ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الصِّيَامِ، وَالْمَعْنَى: كُتِبَ عَلَيْكُمْ شَهْرُ رَمَضَانَ وَالثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْفَرَّاءِ وَالْأَخْفَشِ أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: أَيَّاماً كَأَنَّهُ قِيلَ: هِيَ شَهْرُ رَمَضَانَ، لِأَنَّ/ قَوْلَهُ: شَهْرُ رَمَضانَ تَفْسِيرٌ لِلْأَيَّامِ الْمَعْدُودَاتِ وَتَبْيِينٌ لَهَا الثَّالِثُ: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: إِنْ شِئْتَ جَعَلْتَهُ مُبْتَدَأً مَحْذُوفَ الْخَبَرِ، كَأَنَّهُ لَمَّا تَقَدَّمَ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ [البقرة: ١٨٣] قِيلَ فِيمَا كُتِبَ عَلَيْكُمْ مِنَ الصِّيَامِ شَهْرُ رَمَضَانَ أَيْ صِيَامُهُ الرَّابِعُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُبْتَدَأً وَخَبَرَهُ الَّذِي مَعَ صِلَتِهِ كَقَوْلِهِ زَيْدٌ الَّذِي فِي الدَّارِ، قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَالْأَشْبَهُ أَنْ يَكُونَ الَّذِي وَصْفًا لِيَكُونَ لَفْظُ الْقُرْآنِ نَصًّا فِي الْأَمْرِ بِصَوْمِ الشَّهْرِ، لِأَنَّكَ إِنْ جَعَلْتَهُ خَبَرًا لَمْ يَكُنْ شَهْرُ رَمَضَانَ مَنْصُوصًا عَلَى صَوْمِهِ بِهَذَا اللَّفْظِ، إِنَّمَا يَكُونُ مُخْبَرًا عَنْهُ بِإِنْزَالِ الْقُرْآنِ فِيهِ، وَأَيْضًا إِذَا جَعَلْتَ الَّذِي وَصْفًا كَانَ حَقُّ النَّظْمِ أَنْ يُكَنَّى عَنِ الشَّهْرِ لَا أَنْ يَظْهَرَ كَقَوْلِكَ. شَهْرُ رَمَضَانَ الْمُبَارَكُ مَنْ شَهِدَهُ فَلْيَصُمْهُ وَأَمَّا قِرَاءَةُ النَّصْبِ فَفِيهَا وُجُوهٌ أَحَدُهَا: التَّقْدِيرُ:

Üçüncü Mesele: { شَهْرُ } kelimesi merfu (ötreli) ve mansub (üstünlü) olarak okunmuştur. Merfu okunuşa gelince, bunda [birkaç] vecih vardır: Birincisi —ki bu Kisâî'nin görüşüdür— sıyamdan bedel olarak merfu olmasıdır; manası: «Ramazan ayı size farz kılındı» şeklindedir. İkincisi —ki bu Ferrâ ve Ahfeş'in görüşüdür— mahzuf bir mübtedanın haberi olup { أَيَّاماً } “[sayılı] günler” kelimesinden bedel olmasıdır; sanki: «O, Ramazan ayıdır» denilmiştir; çünkü { شَهْرُ رَمَضانَ } sözü sayılı günlerin tefsiri ve açıklamasıdır. Üçüncüsü: Ebû Ali şöyle demiştir: Dilersen onu haberi hazfedilmiş bir mübteda yaparsın; sanki daha önce { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } “Oruç size farz kılındı” [Bakara, 183] buyruğu geçince: «Üzerinize farz kılınan oruç, Ramazan ayıdır» yani onun orucudur denilmiştir. Dördüncüsü: Bazıları şöyle demiştir: { شَهْرُ } kelimesinin mübteda, sılasıyla birlikte { الَّذِي } lafzının da onun haberi olması caizdir; tıpkı «Zeyd evde olandır» denmesi gibi. Ebû Ali dedi ki: Kur'an lafzının bu ayın orucuyla emredilmesinde nass (açık hüküm) olması için { الَّذِي } kelimesinin sıfat olması daha uygundur; çünkü sen onu haber yaparsan, bu lafızla Ramazan ayının orucu nass ile bildirilmiş olmaz, ancak içinde Kur'an'ın indirildiği haber verilmiş olur. Ayrıca { الَّذِي } kelimesini sıfat yaptığında, nazmın hakkı ay kelimesini açıkça zikretmek değil, «Mübarek Ramazan ayı; kim ona şahit olursa oruç tutsun» demen gibi zamirle karşılamak olurdu. Mansub okunuşa gelince, onda da [birkaç] vecih vardır: Birincisi, takdirin:

صُومُوا شَهْرَ رَمَضَانَ وَثَانِيهَا: عَلَى الْإِبْدَالِ مِنْ أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ مَفْعُولُ وَأَنْ تَصُومُوا وَهَذَا الْوَجْهُ ذَكَرَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَاعْتَرَضَ عَلَيْهِ بِأَنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَصِيرُ النَّظْمُ: وأن تصوموا رمضان الذين أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ خَيْرٌ لَكُمْ، وَهَذَا يَقْتَضِي وُقُوعَ الْفَصْلِ بَيْنَ الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ بِهَذَا الْكَلَامِ الْكَثِيرِ وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّ الْمُبْتَدَأَ وَالْخَبَرَ جَارِيَانِ مَجْرَى الشَّيْءِ الْوَاحِدِ وَإِيقَاعُ الْفَصْلِ بَيْنَ الشَّيْءِ وَبَيْنَ نَفْسِهِ غَيْرُ جَائِزٍ.

«Ramazan ayını oruçla geçirin» şeklinde olmasıdır. İkincisi: Sayılı günlerden bedel olmasıdır. Üçüncüsü: { وَأَنْ تَصُومُوا } fiilinin mef'ûlü olmasıdır. Bu vechi Keşşâf sahibi zikretmiş ve buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu takdire göre nazım «İçinde Kur'an indirilen Ramazan'ı oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır» şeklini alır; bu da mübteda ile haber arasına bu kadar uzun bir sözün girmesini gerektirir. Bu ise caiz değildir; zira mübteda ile haber tek bir şey mesabesindedir ve bir şey ile kendisi arasına fasıla sokmak caiz değildir.

أَمَّا قَوْلُهُ: أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَصَّ هَذَا الشَّهْرَ بِهَذِهِ الْعِبَادَةِ بَيَّنَ الْعِلَّةَ لِهَذَا التَّخْصِيصِ، وَذَلِكَ هُوَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ خَصَّهُ بِأَعْظَمِ آيَاتِ الرُّبُوبِيَّةِ، وَهُوَ أَنَّهُ أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ، فَلَا يَبْعُدُ أَيْضًا تَخْصِيصُهُ بِنَوْعٍ

O'nun: { أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ } “Onda Kur'an indirilmiştir” buyruğuna gelince: Bil ki Allah Teâlâ bu ayı bu ibadete tahsis edince, bu tahsisin illetini açıkladı; o da Allah Sübhânehu'nun bu ayı rubûbiyetin en büyük ayetleriyle (delilleriyle) yani onda Kur'an'ı indirmiş olmakla şereflendirmesidir. Dolayısıyla onun,

عَظِيمٍ مِنْ آيَاتِ الْعُبُودِيَّةِ وَهُوَ الصَّوْمُ، مِمَّا يُحَقِّقُ ذَلِكَ أَنَّ الْأَنْوَارَ الصَّمَدِيَّةَ مُتَجَلِّيَةٌ أَبَدًا يَمْتَنِعُ عَلَيْهَا الْإِخْفَاءُ وَالِاحْتِجَابُ إِلَّا أَنَّ الْعَلَائِقَ الْبَشَرِيَّةَ مَانِعَةٌ مِنْ ظُهُورِهَا فِي الْأَرْوَاحِ الْبَشَرِيَّةِ وَالصَّوْمُ أَقْوَى الْأَسْبَابِ فِي إِزَالَةِ الْعَلَائِقِ الْبَشَرِيَّةِ وَلِذَلِكَ فَإِنَّ أَرْبَابَ الْمُكَاشَفَاتِ لَا سَبِيلَ لَهُمْ إِلَى التَّوَصُّلِ إِلَيْهَا إِلَّا بِالصَّوْمِ، وَلِهَذَا

kulluk ayetlerinin büyük bir türü olan oruçla tahsis edilmesi de uzak bir ihtimal değildir. Bunu pekiştiren husus şudur: Samedânî nurlar daima tecelli halindedir, onların gizlenmesi ve perdelenmesi imkânsızdır; ne var ki beşerî alâkalar (bağlar) onların beşerî ruhlarda zuhur etmesine engeldir. Oruç ise beşerî bağları gidermede en güçlü sebeptir. Bundan dolayıdır ki keşif ehlinin bunlara ulaşması ancak oruçla mümkün olur. Bunun içindir ki

قَالَ ﵊: «لَوْلَا أَنَّ الشَّيَاطِينَ يَحُومُونَ عَلَى قُلُوبِ بَنِي آدَمَ لَنَظَرُوا إِلَى مَلَكُوتِ السموات»

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Şayet şeytanlar Âdemoğullarının kalpleri etrafında dolaşmasalardı, onlar muhakkak göklerin melekûtuna bakarlardı.”

فَثَبَتَ أَنَّ بَيْنَ الصَّوْمِ وَبَيْنَ نُزُولِ الْقُرْآنِ مُنَاسِبَةٌ عَظِيمَةٌ فَلَمَّا كَانَ هَذَا الشَّهْرُ مُخْتَصًّا بِنُزُولِ الْقُرْآنِ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُخْتَصًّا بِالصَّوْمِ، وَفِي هَذَا الْمَوْضِعِ أَسْرَارٌ كَثِيرَةٌ وَالْقَدْرُ الَّذِي أشرنا إليه كاف هاهنا، ثُمَّ هَاهُنَا مَسَائِلُ:

Böylece oruç ile Kur'an'ın indirilişi arasında büyük bir münasebet olduğu sabit oldu. Bu ay Kur'an'ın indirilişine tahsis edildiğinde, oruca da tahsis edilmiş olması vacip oldu. Bu makamda pek çok sırlar vardır ve burada işaret ettiğimiz miktar yeterlidir. Bundan sonra burada [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ فِي تَفْسِيرِهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: وَهُوَ اخْتِيَارُ الْجُمْهُورِ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْزَلَ الْقُرْآنَ فِي رَمَضَانَ

Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ } “Onda Kur'an indirilmiştir” buyruğunun tefsirinde iki görüş vardır: Birincisi —ki cumhurun tercihidir—: Allah Teâlâ Kur'an'ı Ramazan'da indirmiştir.

عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «نزل صُحُفُ إِبْرَاهِيمَ فِي أَوَّلِ لَيْلَةٍ مِنْ رَمَضَانَ وَأُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ لِسِتٍّ مَضَيْنَ وَالْإِنْجِيلُ لِثَلَاثَ عَشَرَ والقرآن لأربع وعشرين»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle rivayet edilmiştir]: “İbrahim'in sahifeleri Ramazan'ın ilk gecesinde indirildi; Tevrat [Ramazan'dan] altı [gece] geçince, İncil on üç [gece geçince], Kur'an ise yirmi dört [gece geçince] indirildi.”

وهاهنا سُؤَالَاتٌ:

Burada [bazı] sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقُرْآنَ مَا نَزَلَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﵊ دُفْعَةً، وَإِنَّمَا نَزَلَ عَلَيْهِ فِي مُدَّةِ ثَلَاثٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً مُنَجَّمًا مُبَعَّضًا، وَكَمَا نَزَلَ بَعْضُهُ فِي رَمَضَانَ نَزَلَ بَعْضُهُ فِي سَائِرِ الشُّهُورِ، فَمَا مَعْنَى تَخْصِيصُ إِنْزَالِهِ بِرَمَضَانَ.

Birinci Soru: Kur'an Muhammed aleyhisselâm'a bir defada toptan inmedi; aksine ona yirmi üç sene zarfında kısım kısım, parça parça indi. Onun bir kısmı Ramazan'da indiği gibi, bir kısmı da diğer aylarda indi. O halde indirilişinin Ramazan'a tahsis edilmesinin manası nedir?

وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ جُمْلَةً إِلَى سَمَاءِ الدُّنْيَا، ثُمَّ نَزَلَ إِلَى الْأَرْضِ نُجُومًا، وَإِنَّمَا جَرَتِ الْحَالُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لِمَا عَلِمَهُ تَعَالَى مِنَ الْمَصْلَحَةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَإِنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ لِلْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ هُمْ سُكَّانُ سَمَاءِ الدُّنْيَا مَصْلَحَةٌ فِي إِنْزَالِ ذَلِكَ إِلَيْهِمْ أَوْ كَانَ فِي الْمَعْلُومِ أَنَّ فِي ذَلِكَ مَصْلَحَةٌ لِلرَّسُولِ ﵇ فِي تَوَقُّعِ الْوَحْيِ مِنْ أَقْرَبِ الْجِهَاتِ، أَوْ كَانَ فِيهِ مَصْلَحَةٌ لِجِبْرِيلَ ﵇، لِأَنَّهُ كَانَ هُوَ الْمَأْمُورُ بِإِنْزَالِهِ وَتَأْدِيَتِهِ، أَمَّا الْحِكْمَةُ فِي إِنْزَالِ الْقُرْآنِ عَلَى الرَّسُولِ مُنَجَّمًا مُفَرَّقًا فَقَدْ شَرَحْنَاهَا فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ [الْفُرْقَانِ:

Bunun cevabı iki vecihledir: Birincisi: Kur'an Kadir gecesinde dünya semasına toptan indirildi, sonra yeryüzüne parça parça indi. Bu durumun bu şekilde cereyan etmesi, Allah Teâlâ'nın bu şekildeki bir maslahatı bilmesinden dolayıdır; zira dünya semasının sakinleri olan melekler için onun kendilerine indirilmesinde bir maslahat bulunması veya vahyin en yakın cihetten beklenmesinde Resûl aleyhisselâm için bir maslahat olduğu [ezelde] bilinmiş olması veya onu indirmekle ve ulaştırmakla memur kılınan Cebrâîl aleyhisselâm için bunda bir maslahat bulunması uzak bir ihtimal değildir. Kur'an'ın Resûl'e parça parça, ayrı ayrı indirilmesindeki hikmete gelince; biz bunu Furkân Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ } “İnkâr edenler: «Kur'an ona bir defada toptan indirilseydi ya!» dediler. Biz onunla senin kalbini pekiştirmek için onu böyle [parça parça indirdik]” [Furkân,

٣٢] .

32] buyruğunun tefsirinde açıkladık.

الْجَوَابُ الثَّانِي عَنْ هَذَا السُّؤَالِ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَنَّهُ ابْتُدِئَ إِنْزَالُهُ لَيْلَةَ الْقَدْرِ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَهُوَ قَوْلُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ وَذَلِكَ لِأَنَّ مَبَادِئَ الْمِلَلِ وَالدُّوَلِ هِيَ الَّتِي يُؤَرَّخُ بِهَا لِكَوْنِهَا أَشْرَفَ الْأَوْقَاتِ وَلِأَنَّهَا أَيْضًا أَوْقَاتٌ مَضْبُوطَةٌ مَعْلُومَةٌ.

Bu soruya ikinci cevap: Bundan muradın, onun indirilmesine Ramazan ayının Kadir gecesinde başlanmış olmasıdır; bu da Muhammed b. İshâk'ın görüşüdür. Çünkü dinlerin ve devletlerin başlangıçları, vakitlerin en şereflisi olması ve aynı zamanda kesin olarak bilinen muayyen vakitler olması sebebiyle tarih başlangıcı kılınan anlardır.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْجَوَابَ الْأَوَّلَ لَا يُحْتَاجُ فِيهِ إِلَى تحمل شيء من المجاز وهاهنا يُحْتَاجُ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ عَلَى هَذَا الْجَوَابِ مِنْ حَمْلِ الْقُرْآنِ عَلَى بَعْضِ أَجْزَائِهِ وَأَقْسَامِهِ.

Bil ki birinci cevapta herhangi bir mecaz yüklenmeye ihtiyaç duyulmaz; burada ise ihtiyaç duyulur, çünkü bu cevaba göre Kur'an'ı onun cüzlerinin ve kısımlarının bir kısmına hamletmek gerekir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: كَيْفَ الْجَمْعُ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، وَبَيْنَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ [الْقَدْرِ: ١] وَبَيْنَ قَوْلِهِ: إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ [الدُّخَانِ: ٣] .

İkinci Soru: Bu görüşe göre bu ayet ile Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ } “Biz onu Kadir gecesinde indirdik” [Kadr, 1] buyruğu ve: { إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ } “Biz onu mübarek bir gecede indirdik” [Duhân, 3] buyruğu arası nasıl uzlaştırılır?

وَالْجَوَابُ: رُوِيَ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَبِقَوْلِهِ: إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ أَنَّ لَيْلَةَ الْقَدْرِ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ فِي رَمَضَانَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ لَيْلَةَ الْقَدْرِ إِذَا كَانَتْ فِي رَمَضَانَ كَانَ إِنْزَالُهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ إنزالا له فِي رَمَضَانَ، وَهَذَا كَمَنْ يَقُولُ: لَقِيتُ فُلَانًا فِي هَذَا الشَّهْرِ فَيُقَالُ لَهُ. فِي أَيِّ يَوْمٍ مِنْهُ فَيَقُولُ يَوْمَ كَذَا فَيَكُونُ ذَلِكَ تفسيرا للكلام الأول فكذا هاهنا.

Cevap: İbn Ömer'in bu ayet ve: { إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ } “Biz onu Kadir gecesinde indirdik” buyruğu ile Kadir gecesinin mutlaka Ramazan'da olması gerektiğine delil getirdiği rivayet edilmiştir. Zira Kadir gecesi Ramazan'da olunca, onun Kadir gecesinde indirilmesi Ramazan'da indirilmesi demektir. Bu, «Falanla bu ayda karşılaştım» diyen ve kendisine «Onun hangi gününde?» denildiğinde «Şu gününde» diyerek bunun ilk sözün açıklaması olması gibidir; burada da durum böyledir.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْقُرْآنَ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْزَلَ كُلَّ الْقُرْآنِ مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ ثُمَّ أَنْزَلَهُ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ مُنَجَّمًا إِلَى آخِرِ عُمْرِهِ، وَيُحْتَمَلُ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ:

Üçüncü Soru: Bu görüşe göre Kur'an hakkında şöyle denilmesi muhtemeldir: Allah Teâlâ Kur'an'ın tamamını Levh-i Mahfûz'dan dünya semasına Kadir gecesinde indirdi; sonra onu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ömrünün sonuna kadar parça parça indirdi. Şöyle denilmesi de muhtemeldir:

إِنَّهُ سُبْحَانَهُ كَانَ يُنْزِلُ مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا مِنَ الْقُرْآنِ مَا يَعْلَمُ أَنَّ مُحَمَّدًا ﵇ وَأُمَّتَهُ يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ فِي تِلْكَ السَّنَةِ ثُمَّ يُنْزِلُهُ عَلَى الرَّسُولِ عَلَى قَدْرِ الْحَاجَةِ ثُمَّ كَذَلِكَ أَبَدًا مَا دَامَ فَأَيُّهُمَا أَقْرَبُ إِلَى الصَّوَابِ.

Allah Sübhânehu Levh-i Mahfûz'dan dünya semasına Kur'an'dan Muhammed aleyhisselâm'ın ve ümmetinin o sene içinde ihtiyaç duyacaklarını bildiği miktarı indiriyor, sonra onu ihtiyaç nispetinde Resûl'e indiriyordu; sonra ömrü devam ettiği müddetçe hep böyle devam etti. Bu iki ihtimalden hangisi doğruya daha yakındır?

الْجَوَابُ: كِلَاهُمَا مُحْتَمَلٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الشَّخْصَ، وَهُوَ رَمَضَانُ مُعَيَّنٌ، وَأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ النَّوْعَ، وَإِذَا كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُحْتَمَلًا صَالِحًا وَجَبَ التَّوَقُّفُ.

Cevap: Her ikisi de muhtemeldir. Zira: { شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ } “O [sayılı günler], içinde Kur'an'ın indirildiği Ramazan ayıdır” buyruğundan muradın ferd (belirli bir Ramazan) olması da tür (cins olarak Ramazan) olması da muhtemeldir. Bu ikisinden her biri muhtemel ve elverişli olunca tevakkuf etmek (kesin bir hüküm vermemek) vacip olmuştur.

الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ مَعْنَاهُ أُنْزِلَ فِي فَضْلِهِ الْقُرْآنُ، وَهَذَا اخْتِيَارُ الْحُسَيْنِ بْنِ الْفَضْلِ قَالَ: وَمِثْلُهُ أَنْ يُقَالَ: أُنْزِلَ فِي الصِّدِّيقِ كَذَا/ آيَةً: يُرِيدُونَ فِي فَضْلِهِ قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: أُنْزِلَ فِي إِيجَابِ صَوْمِهِ عَلَى الخلق القرآن، كأن يَقُولُ: أَنْزَلَ اللَّهُ فِي الزَّكَاةِ كَذَا وَكَذَا يُرِيدُ فِي إِيجَابِهَا وَأَنْزَلَ فِي الْخَمْرِ كَذَا يُرِيدُ فِي تَحْرِيمِهَا.

İkinci Görüş: { أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ } “Onda Kur'an indirilmiştir” buyruğunun tefsirinde Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: { أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ } buyruğunun manası: «Onun fazileti hakkında Kur'an indirilmiştir» demektir. Bu, Hüseyin b. el-Fadl'ın da tercihidir. O şöyle demiştir: Bunun bir benzeri de «Sıddîk hakkında şu kadar ayet indi» denilmesidir; yani onun fazileti hakkında [demektir]. İbnü'l-Enbârî de şöyle demiştir: «Kur'an, onun orucunun kullara farz kılınması hakkında indirilmiştir; nitekim bir kimsenin "Allah zekât hakkında şunu şunu indirdi" demesi onun farz kılınması hakkında; "içki hakkında şunu indirdi" demesi ise onun haram kılınması hakkında demektir.»

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْقُرْآنُ اسْمٌ لِمَا بَيْنَ الدَّفَّتَيْنِ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ، وَاخْتَلَفُوا فِي اشْتِقَاقِهِ، فَرَوَى الْوَاحِدِيُّ فِي «الْبَسِيطِ» عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّه بْنِ الْحَكَمِ أَنَّ الشَّافِعِيَّ ﵁ كَانَ يَقُولُ: إِنَّ الْقُرْآنَ اسْمٌ وَلَيْسَ بِمَهْمُوزٍ وَلَمْ يُؤْخَذْ مِنْ قَرَأْتُ وَلَكِنَّهُ اسْمٌ لِكِتَابِ اللَّهِ مِثْلُ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، قَالَ وَيُهْمَزُ قِرَاءَةً وَلَا يُهْمَزُ الْقُرْآنُ كَمَا يَقُولُ:

İkinci Mesele: Kur'an, iki kapak arasında bulunan Allah'ın kelâmının adıdır. Onun iştikakı (türevi) hususunda ihtilaf etmişlerdir; Vâhidî el-Basît'te Muhammed b. Abdillâh b. el-Hakem'den rivayet ettiğine göre Şâfiî radıyallâhu anh şöyle derdi: «Kur'an bir isimdir, hemzeli değildir ve "kara'tü" (قَرَأْتُ) fiilinden alınmamıştır; bilakis Tevrat ve İncil gibi Allah'ın kitabının bir ismidir.» Dedi ki: Kırâat (قِرَاءَةً) hemzeli okunur, Kur'an ise hemzeli okunmaz; nitekim şöyle denilir:

وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ [الْإِسْرَاءِ: ٤٥] قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَقَوْلُ الشَّافِعِيِّ إِنَّهُ اسْمٌ لِكِتَابِ اللَّهِ يُشْبِهُ أَنَّهُ ذَهَبَ إِلَى أَنَّهُ غَيْرُ مُشْتَقٍّ، وَذَهَبَ آخَرُونَ إِلَى أَنَّهُ مُشْتَقٌّ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَائِلِينَ بِهَذَا الْقَوْلِ مِنْهُمْ مَنْ لَا يَهْمِزُهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَهْمِزُهُ، أَمَّا الْأَوَّلُونَ فَلَهُمْ فِيهِ اشْتِقَاقَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْ قَرَنْتُ الشَّيْءَ بِالشَّيْءِ إِذَا ضَمَمْتَ أَحَدَهُمَا إِلَى الْآخَرِ، فَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ قَرَنَ وَالِاسْمُ قُرَانٌ غَيْرُ مَهْمُوزٍ، فَسُمِّيَ الْقُرَانُ قُرَانًا إِمَّا لِأَنَّ مَا فِيهِ مِنَ السُّورِ وَالْآيَاتِ وَالْحُرُوفِ يَقْتَرِنُ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ، أَوْ لِأَنَّ مَا فِيهِ مِنَ الْحِكَمِ وَالشَّرَائِعِ مُقْتَرِنٌ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ، أَوْ لِأَنَّ مَا فِيهِ مِنَ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى كَوْنِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُقْتَرِنٌ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ، أَعْنِي اشْتِمَالَهُ عَلَى جِهَاتِ الْفَصَاحَةِ وَعَلَى الْأُسْلُوبِ الْغَرِيبِ، وَعَلَى الْإِخْبَارِ عَنِ الْمُغَيَّبَاتِ، وَعَلَى الْعُلُومِ الْكَثِيرَةِ، فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ هُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ قَرَنَ وَالِاسْمُ قُرَانٌ غَيْرُ مَهْمُوزٍ وَثَانِيهُمَا: قَالَ الْفَرَّاءُ: أَظُنُّ أَنَّ الْقُرْآنَ سُمِّيَ مِنَ الْقَرَائِنِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْآيَاتِ يُصَدِّقُ بَعْضُهَا بَعْضًا عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً [النِّسَاءِ: ٨٢] فَهِيَ قَرَائِنُ، وَأَمَّا الَّذِينَ هَمَزُوا فَلَهُمْ وُجُوهٌ أَحُدُهَا: أَنَّهُ مَصْدَرُ القراءة يقال: قرأت القرآن فأنا أقرؤه قرأ وَقِرَاءَةً وَقُرْآنًا، فَهُوَ مَصْدَرٌ، وَمِثْلُ الْقُرْآنِ مِنَ الْمَصَادِرِ: الرُّجْحَانُ وَالنُّقْصَانُ وَالْخُسْرَانُ وَالْغُفْرَانُ، قَالَ الشَّاعِرُ:

{ وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ } “Kur'an okuduğun zaman” [İsrâ, 45]. Vâhidî şöyle demiştir: Şâfiî'nin: «O, Allah'ın kitabının bir ismidir» sözü, onun gayr-i müştak (türememiş) olduğu görüşüne vardığına benzer. Diğerleri ise onun türemiş olduğunu savunmuşlardır. Bil ki bu görüşü savunanlardan kimi onu hemzesiz, kimi de hemzeli kabul eder. Hemzesiz kabul edenlerin onda iki iştikakı vardır; birincisi: Bir şeyi diğerine eklediğinde «karantü'ş-şey'e bi'ş-şey'» (قَرَنْتُ الشَّيْءَ بِالشَّيْءِ) denilmesinden alınmış olmasıdır; dolayısıyla o «karane» (قَرَنَ) fiilinden türemiştir ve ismi hemzesiz olarak «kurân»dır (قُرَان). Kurân'ın böyle isimlendirilmesi, ya içindeki sure, ayet ve harflerin birbirine bitişik (iktiran etmiş) olmasından, ya içindeki hikmetler ve şeriatlerin birbirine bitişik olmasından, ya da onun Allah katından olduğuna delalet eden delillerin birbirine bitişik olmasından dolayıdır; yani fesahat yönlerini, eşsiz üslubu, gayb haberlerini ve pek çok ilimleri ihtiva etmesidir. Bu takdire göre o, «karane»den türemiştir ve ismi hemzesiz olarak «kurân»dır. İkincisi: Ferrâ şöyle demiştir: Sanırım Kur'an, «karâin» (قَرَائِن / karineler, benzerler) kelimesinden isimlendirilmiştir; zira ayetler, Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً } “Eğer o Allah'tan başkası katından olsaydı, onda elbette birçok çelişki bulurlardı” [Nisâ, 82] buyurduğu üzere birbirini doğrular; dolayısıyla bunlar birbirinin karinesidir. Hemzeli kabul edenlere gelince, onların [birkaç] vechi vardır; birincisi: O, kıraatin masdarıdır. «Kara'tü'l-Kur'âne fe ene ekra'uhu kar'en ve kırâeten ve kur'ânen» denilir. Dolayısıyla o masdardır. Masdarlardan Kur'an'ın benzeri; «ruchan» (الرُّجْحَان), «nuksan» (النُّقْصَان), «hüsran» (الْخُسْرَان) ve «gufran» (الْغُفْرَان) kelimeleridir. Şair şöyle demiştir:

ضَحُّوا بِأَشْمَطَ عُنْوَانُ السُّجُودِ بِهِ ... يُقَطِّعُ اللَّيْلَ تَسْبِيحًا وَقُرْآنًا

«Secde eseri yüzünde olan ak saçlı bir piri kurban ettiler, / Ki o geceyi tesbih ve Kur'an [okumak]la geçirirdi.»

أَيْ قِرَاءَةً، وَقَالَ اللَّهُ ﷾: إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً [الْإِسْرَاءِ: ٧٨] هَذَا هُوَ الْأَصْلُ، ثُمَّ إِنَّ الْمَقْرُوءَ يُسَمَّى قُرْآنًا، لِأَنَّ الْمَفْعُولَ يُسَمَّى بِالْمَصْدَرِ كَمَا قَالُوا لِلْمَشْرَبِ: شَرَابٌ وَلِلْمَكْتُوبِ كِتَابٌ، وَاشْتُهِرَ هَذَا الِاسْمُ فِي الْعُرْفِ حَتَّى جَعَلُوهُ اسْمًا لِكَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى وَثَانِيهَا: قَالَ الزَّجَّاجُ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: إِنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنَ الْقُرْءِ

Yani kırâat [demektir]. Allah Azze ve Celle de şöyle buyurmuştur: { إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً } “Çünkü sabah Kur'an'ı [okuyuşu] şahitlidir” [İsrâ, 78]. Asıl olan budur. Sonra okunan şeye de Kur'an denilmiştir; çünkü mef'ûl (okunan şey) masdar ile isimlendirilir; nitekim içilen şeye «şarâb» ve yazılan şeye «kitâb» dedikleri gibi. Bu isim örfte meşhur oldu, nihayet onu Allah Teâlâ'nın kelâmına isim kıldılar. İkincisi: Zeccâc ve Ebû Ubeyde şöyle demişlerdir: O, «el-kur'» (الْقُرْء) kelimesinden alınmıştır

وَهُوَ الْجَمْعُ، قَالَ عَمْرٌو:

ki o da toplamak demektir. Amr şöyle demiştir:

هِجَانُ اللَّوْنِ لَمْ تَقْرَأْ جَنِينًا

«Rengi ak ve duru idi, karnında bir cenin toplamamıştı [gebe kalmamıştı].»

أَيْ لَمْ تَجْمَعْ فِي رَحِمِهَا وَلَدًا، وَمِنْ هَذَا الْأَصْلِ: قُرْءُ الْمَرْأَةِ وَهُوَ أَيَّامُ اجْتِمَاعِ الدَّمِ فِي رَحِمِهَا، فَسُمِّيَ الْقُرْآنُ قُرْآنًا، لِأَنَّهُ يَجْمَعُ السُّوَرَ وَيَضُمُّهَا وَثَالِثُهَا: قَوْلُ قُطْرُبٍ وَهُوَ أَنَّهُ سُمِّيَ قُرْآنًا، لِأَنَّ الْقَارِئَ يَكْتُبُهُ، وَعِنْدَ الْقِرَاءَةِ كَأَنَّهُ يُلْقِيهِ مِنْ فِيهِ أَخْذًا مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: مَا قَرَأَتِ النَّاقَةُ سَلًى قَطُّ، أَيْ مَا رَمَتْ بِوَلَدٍ وَمَا أَسْقَطَتْ وَلَدًا قَطُّ وَمَا طَرَحَتْ، وَسُمِّيَ الْحَيْضُ، قرأ لِهَذَا التَّأْوِيلِ، فَالْقُرْآنُ/ يَلْفِظُهُ الْقَارِئُ مِنْ فِيهِ وَيُلْقِيهِ فَسُمِّيَ قُرْآنًا.

Yani rahminde bir çocuk toplamamıştı. Bu asıldan olarak kadının «kur'»u da rahminde kanın toplandığı günlerdir. Kur'an da sureleri topladığı ve bir araya getirdiği için Kur'an diye isimlendirilmiştir. Üçüncüsü: Kutrub'un görüşüdür; o da şudur: Kur'an diye isimlendirilmiştir çünkü okuyucu onu yazar ve okurken sanki onu ağzından dışarı atar. Bu, Arapların: «Deve hiçbir döl eşi atmadı» sözünden alınmıştır; yani asla bir yavru atmadı, asla bir yavru düşürmedi ve dışarı bırakmadı demektir. Hayız da bu tevil sebebiyle «kar'» diye isimlendirilmiştir. Dolayısıyla Kur'an'ı da okuyucu ağzından telaffuz edip dışarı bıraktığı için Kur'an diye isimlendirilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَدْ ذَكَرْنَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا [الْبَقَرَةِ: ٢٣] أَنَّ التَّنْزِيلَ مُخْتَصٌّ بِالنُّزُولِ عَلَى سَبِيلِ التَّدْرِيجِ، وَالْإِنْزَالُ مُخْتَصٌّ بِمَا يَكُونُ النُّزُولُ فِيهِ دُفْعَةً وَاحِدَةً، وَلِهَذَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَنْزَلَ التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ:

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا } “Eğer kulumuza indirdiğimizden bir şüphe içinde iseniz” [Bakara, 23] buyruğunun tefsirinde zikretmiştik ki tenzîl peyderpey (tedricen) indirmeye mahsustur; inzâl ise indirilişin bir defada toptan olmasına mahsustur. Bundan dolayıdır ki Allah Teâlâ: { نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَنْزَلَ التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ } “Sana Kitab'ı kendinden öncekileri tasdik edici olarak hak ile indirdi. Tevrat ve İncil'i de indirdi” buyurmuştur. Bu sabit olunca deriz ki:

لَمَّا كَانَ الْمُرَادُ هاهنا مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ أُنْزِلَ مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا، لَا جَرَمَ ذَكَرَهُ بِلَفْظِ الْإِنْزَالِ دُونَ التَّنْزِيلِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ رَاجِحٌ عَلَى سَائِرِ الْأَقْوَالِ. أَمَّا قَوْلُهُ: هُدىً لِلنَّاسِ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ } “O [sayılı günler], içinde Kur'an'ın indirildiği Ramazan ayıdır” buyruğundan murat burada Levh-i Mahfûz'dan dünya semasına indirilmiş olması olunca, şüphesiz onu tenzîl lafzıyla değil inzâl lafzıyla zikretmiştir. Bu da bu görüşün diğer görüşlere racih (üstün) olduğuna delalet eder. O'nun: { هُدىً لِلنَّاسِ } “İnsanlara bir hidayet rehberi [olarak]” buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: بَيَّنَّا تَفْسِيرَ الْهُدَى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢] .

Birinci Mesele: Hidayetin tefsirini Allah Teâlâ'nın: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için bir hidayet rehberidir” [Bakara, 2] buyruğunda açıklamıştık.

وَالسُّؤَالُ أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الْقُرْآنَ فِي تلك الآية هدى للمتقين، وهاهنا جَعَلَهُ هُدًى لِلنَّاسِ، فَكَيْفَ وَجْهُ الْجَمْعِ؟ وَجَوَابُهُ مَا ذَكَرْنَاهُ هُنَاكَ.

Soru şudur: Allah Teâlâ o ayette Kur'an'ı müttakiler için bir hidayet rehberi kılmış, burada ise insanlar için bir hidayet rehberi kılmıştır. Bu ikisini cem etmenin (uzlaştırmanın) vechi nasıldır? Bunun cevabı orada zikrettiğimizdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّناتٍ نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، أَيْ أُنْزِلَ وَهُوَ هِدَايَةٌ لِلنَّاسِ إِلَى الْحَقِّ وَهُوَ آيَاتٌ وَاضِحَاتٌ مَكْشُوفَاتٌ مِمَّا يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَيُفَرِّقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ.

İkinci Mesele: { هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّناتٍ } hal olarak mansub kılınmıştır; yani hakka doğru insanlar için bir hidayet rehberi olarak ve hakka ileten, hak ile batılın arasını ayıran apaçık ve aşikâr ayetler halinde indirilmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ فَفِيهِ إِشْكَالٌ وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ: وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى بَعْدَ قَوْلِهِ: هُدىً.

Allah Teâlâ'nın: { وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ } “Hidayet ve Furkan'dan apaçık deliller [olarak]” buyruğuna gelince; bunda bir müşkil vardır; o da: «{ هُدىً } buyruğundan sonra { وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى } buyruğunun manası nedir?» denilmesidir.