Binûn

Bakara Suresi — 54. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَجَوَابُهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَوَّلًا أَنَّهُ هُدًى، ثُمَّ الْهُدَى عَلَى قِسْمَيْنِ: تَارَةً يَكُونُ كَوْنُهُ هُدًى لِلنَّاسِ بَيِّنًا جَلِيًّا، وَتَارَةً لَا يَكُونُ كَذَلِكَ، وَالْقِسْمُ الْأَوَّلُ لَا شَكَّ أَنَّهُ أَفْضَلُ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: هُوَ هُدًى لِأَنَّهُ هُوَ الْبَيِّنُ مِنَ الْهُدَى، وَالْفَارِقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، فَهَذَا مِنْ بَابِ مَا يُذْكَرُ الْجِنْسُ وَيُعْطَفُ نَوْعُهُ عَلَيْهِ، لِكَوْنِهِ أَشْرَفَ أَنْوَاعِهِ، وَالتَّقْدِيرُ كَأَنَّهُ قِيلَ: هَذَا هُدًى، وَهَذَا بَيِّنٌ مَنِ الْهُدَى، وَهَذَا بَيِّنَاتٌ مِنَ الْهُدَى، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا غَايَةُ الْمُبَالَغَاتِ الثَّانِي: أَنْ يُقَالَ: الْقُرْآنُ هَدًى فِي نَفْسِهِ، وَمَعَ كَوْنِهِ كَذَلِكَ فَهُوَ أَيْضًا بَيِّنَاتٌ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ، وَالْمُرَادُ بِالْهُدَى وَالْفُرْقَانِ: التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَنْزَلَ التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ مِنْ قَبْلُ هُدىً لِلنَّاسِ وَأَنْزَلَ الْفُرْقانَ [آلِ عمران: ٣ و ٤] وَقَالَ: وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ [الْبَقَرَةِ: ٥٣] وَقَالَ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٤٨] فَبَيَّنَ تَعَالَى وَتَقَدَّسَ أَنَّ الْقُرْآنَ مَعَ كَوْنِهِ هُدًى فِي نَفْسِهِ فَفِيهِ أَيْضًا هُدًى مِنَ الْكُتُبِ الْمُتَقَدِّمَةِ الَّتِي هِيَ هُدًى وَفُرْقَانٌ الثَّالِثُ: أَنْ يُحْمَلَ الْأَوَّلُ عَلَى أُصُولِ الدِّينِ، وَالْهُدَى الثَّانِي عَلَى فُرُوعِ الدِّينِ، فَحِينَئِذٍ يَزُولُ التَّكْرَارُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bunun cevabı birkaç vecihtendir: Birincisi: Allah Teâlâ ilk olarak Kur'an'ın bir hidayet olduğunu zikretmiştir. Sonra hidayet iki kısımdır: Bazen onun insanlar için hidayet oluşu açık ve aşikâr olur, bazen de böyle olmaz. Birinci kısmın daha faziletli olduğunda şüphe yoktur. Dolayısıyla sanki şöyle denilmiştir: «O bir hidayettir; çünkü o, hidayetin apaçık olanı ve hak ile batılı birbirinden ayıranıdır.» Bu durum, türlerinin en şereflisi olması sebebiyle cinsin zikredilip türün ona atfedilmesi kabilindendir. Takdiri sanki şöyledir: «Bu bir hidayettir, bu hidayetten açık bir delildir ve bu hidayetten apaçık delillerdir.» Hiç şüphe yok ki bu, mübalağanın son noktasıdır. İkincisi: Şöyle denilmesidir: Kur'an bizzat kendisi bir hidayettir; bununla birlikte o, aynı zamanda hidayet ve Furkan'dan apaçık delillerdir. Hidayet ve Furkan'dan murat ise Tevrat ve İncil'dir. Nitekim Allah Teâlâ: { نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَنْزَلَ التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ مِنْ قَبْلُ هُدىً لِلنَّاسِ وَأَنْزَلَ الْفُرْقانَ } “Sana Kitab'ı kendinden öncekileri tasdik edici olarak hak ile indirdi. Daha önce de insanlara hidayet rehberi olmak üzere Tevrat ve İncil'i indirmişti. Furkan'ı da indirdi” [Âl-i İmrân, 3-4] buyurmuş, yine: { وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “Hidayete eresiniz diye Mûsâ'ya Kitab'ı ve Furkan'ı vermiştik” [Bakara, 53] ve { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ } “Andolsun ki biz Mûsâ ve Hârûn'a Furkan'ı, bir aydınlığı ve müttakiler için bir öğüdü verdik” [Enbiyâ, 48] buyurmuştur. Böylece Cenâb-ı Hak, Kur'an'ın bizzat bir hidayet olmasıyla birlikte, onda hidayet ve furkan olan önceki kitaplardan da bir hidayet bulunduğunu açıklamıştır. Üçüncüsü: Birincisinin dinin asıllarına (inanç esaslarına), ikinci hidayetin ise dinin füruuna (ameli hükümlere) hamledilmesidir. Bu takdirde tekrar ortadan kalkmış olur. En doğrusunu Allah bilir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “İçinizden kim bu aya şahit olursa (erişirse) onu oruçla geçirsin” buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: نَقْلَ الْوَاحِدِيُّ ﵀ فِي «الْبَسِيطِ» عَنِ الْأَخْفَشِ وَالْمَازِنِيِّ أَنَّهُمَا قَالَا: الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ:

Birinci Mesele: Vâhidî rahimehullâh «el-Basît» adlı eserinde Ahfeş ve Mâzinî'den, onların şöyle dediklerini nakletmiştir: O'nun:

فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ زَائِدَةٌ، قَالَا: وَذَلِكَ لِأَنَّ الْفَاءَ قَدْ تَدْخُلُ لِلْعَطْفِ أَوْ لِلْجَزَاءِ/ أَوْ تَكُونُ زَائِدَةً، وَلَيْسَ للعطف والجزاء هاهنا وَجْهٌ، وَمِنْ زِيَادَةِ الْفَاءِ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاقِيكُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ [الْجُمُعَةِ: ٨] .

{ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “İçinizden kim bu aya şahit olursa onu oruçla geçirsin” buyruğundaki fâ (ف) zâidedir. Onlar şöyle demişlerdir: Çünkü fâ harfi bazen atıf için, bazen ceza (şartın cevabı) için dahil olur veya zâide olur. Burada ise atıf ve ceza için bir vecih yoktur. Fâ'nın zâid olmasına bir örnek, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاقِيكُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ } “De ki: Kendisinden kaçtığınız ölüm mutlaka size kavuşacaktır. Sonra gaybı bilene döndürüleceksiniz” [Cuma, 8].

وَأَقُولُ يمكن أن يقال الفاء هاهنا لِلْجَزَاءِ فَإِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ كَوْنَ رَمَضَانَ مُخْتَصًّا بِالْفَضِيلَةِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي لَا يُشَارِكُهُ سَائِرُ الشُّهُورِ فِيهَا، فَبَيَّنَ أَنَّ اخْتِصَاصَهُ بِتِلْكَ الْفَضِيلَةِ يُنَاسِبُ اخْتِصَاصَهُ بِهَذِهِ الْعِبَادَةِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا كان لتقديم بيان تلك الفضيلة هاهنا وَجْهٌ كَأَنَّهُ قِيلَ: لَمَّا عُلِمَ اخْتِصَاصُ هَذَا الشَّهْرِ بِهَذِهِ الْفَضِيلَةِ فَأَنْتُمْ أَيْضًا خُصُّوهُ بِهَذِهِ العبادة، أما قوله تعالى: فَإِنَّهُ مُلاقِيكُمْ الْفَاءُ فِيهِ غَيْرُ زَائِدَةٍ وَأَيْضًا بَلْ هَذَا مِنْ بَابِ مُقَابَلَةِ الضِّدِّ بِالضِّدِّ كَأَنَّهُ قِيلَ: لما فروا من الموت فجزائهم أَنْ يَقْرُبَ الْمَوْتُ مِنْهُمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّهُ لَا يُغْنِي الْحَذَرُ عَنِ الْقَدَرِ.

Ben de derim ki: Burada fâ harfinin ceza için olduğu söylenebilir. Zira Allah Teâlâ, Ramazan'ın diğer ayların ortak olmadığı büyük bir fazilete sahip olduğunu açıklayınca, onun bu fazilete has kılınmasının bu ibadete has kılınmasına uygun düştüğünü beyan etmiştir. Eğer böyle olmasaydı, o faziletin beyanının burada öne alınmasının bir anlamı olmazdı. Sanki şöyle denilmiştir: «Bu ayın bu fazilete has olduğu bilinince, siz de onu bu ibadete has kılın.» Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّهُ مُلاقِيكُمْ } “O mutlaka size kavuşacaktır” buyruğuna gelince; buradaki fâ da zâide değildir; bilakis bu, zıddı zıddıyla karşılama kabilindendir. Sanki şöyle denilmiştir: «Madem ölümden kaçtılar, onların cezası kaderden sakınmanın bir fayda vermeyeceğini bilmeleri için ölümün onlara yaklaşmasıdır.»

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: شَهِدَ أي حضر والشهود الحضور، ثم هاهنا قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ مَفْعُولَ شَهِدَ مَحْذُوفٌ لِأَنَّ الْمَعْنَى: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الْبَلَدَ أَوْ بَيْتَهُ بِمَعْنَى لَمْ يَكُنْ مُسَافِرًا وَقَوْلُهُ: الشَّهْرَ انْتِصَابُهُ عَلَى الظَّرْفِ وَكَذَلِكَ الْهَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَلْيَصُمْهُ.

İkinci Mesele: { شَهِدَ } yani hazır bulundu demektir; şühûd ise hazır bulunmaktır (huzur). Burada iki görüş vardır: Birincisi: { شَهِدَ } fiilinin mefulü hazfedilmiştir; çünkü mana şöyledir: «Sizden kim beldesinde veya evinde hazır bulunursa», yani yolcu olmazsa demektir. O'nun: { الشَّهْرَ } kelimesi zarf olarak mansubdur; aynı şekilde { فَلْيَصُمْهُ } buyruğundaki hâ zamiri de böyledir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: مَفْعُولُ شَهِدَ هُوَ الشَّهْرَ وَالتَّقْدِيرُ: مَنْ شَاهَدَ الشَّهْرَ بِعَقْلِهِ وَمَعْرِفَتِهِ فَلْيَصُمْهُ وَهُوَ كَمَا يُقَالُ:

İkinci görüş: { شَهِدَ } fiilinin mefulü { الشَّهْرَ } lafzıdır. Takdiri şöyledir: «Kim aklı ve bilgisiyle aya şahit olursa (ayı idrak ederse) onu oruçla geçirsin.» Bu tıpkı şöyle denilmesine benzer:

شَهِدْتُ عَصْرَ فُلَانٍ، وَأَدْرَكْتُ زَمَانَ فُلَانٍ، وَاعْلَمْ أَنَّ كِلَا الْقَوْلَيْنِ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِمُخَالَفَةِ الظَّاهِرِ، أَمَّا الْقَوْلُ الْأَوَّلُ فَإِنَّمَا يَتِمُّ بِإِضْمَارِ أَمْرٍ زَائِدٍ، وَأَمَّا الْقَوْلُ الثَّانِي فَيُوجِبُ دُخُولَ التَّخْصِيصِ فِي الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ شُهُودَ الشَّهْرِ حَاصِلٌ فِي حَقِّ الصَّبِيِّ وَالْمَجْنُونِ وَالْمَرِيضِ وَالْمُسَافِرِ مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَجِبْ عَلَى وَاحِدٍ مِنْهُمُ الصَّوْمُ إِلَّا أَنَّا بَيَّنَّا فِي أصول الفقه أنه متى أنه وَقَعَ التَّعَارُضُ بَيْنَ التَّخْصِيصِ وَالْإِضْمَارِ فَالتَّخْصِيصُ أَوْلَى، وَأَيْضًا فَلِأَنَّا عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ لَمَّا الْتَزَمْنَا الْإِضْمَارَ لَا بُدَّ أَيْضًا مِنِ الْتِزَامِ التَّخْصِيصِ لِأَنَّ الصَّبِيَّ وَالْمَجْنُونَ وَالْمَرِيضَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ شَهِدَ الشَّهْرَ مَعَ أَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَيْهِمُ الصَّوْمُ بَلِ الْمُسَافِرُ لَا يَدْخُلُ فَلَا يُحْتَاجُ إِلَى تَخْصِيصِ هَذِهِ الصُّورَةِ فِيهِ فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ لَا يَتَمَشَّى إِلَّا مَعَ الْتِزَامِ الْإِضْمَارِ وَالتَّخْصِيصِ وَالْقَوْلُ الثَّانِي يَتَمَشَّى بِمُجَرَّدِ الْتِزَامِ التَّخْصِيصِ فَكَانَ الْقَوْلُ الثَّانِي أَوْلَى هَذَا مَا عِنْدِي فِيهِ مَعَ أَنَّ أَكْثَرَ الْمُحَقِّقِينَ كَالْوَاحِدِيِّ وَصَاحِبِ «الْكَشَّافِ» ذَهَبُوا إِلَى الْأَوَّلِ.

«Filanın asrına şahit oldum (şehidtu)» ve «Filanın zamanına yetiştim (edrektu)». Bil ki her iki görüş de ancak zahire muhalefetle tamam olur. Birinci görüş ancak zâit bir hususun takdir edilmesiyle (izmâr) tamamlanır; ikinci görüş ise ayete tahsisin girmesini gerektirir. Zira ayın idrak edilmesi/şahit olunması çocuk, mecnun, hasta ve yolcu hakkında da gerçekleşmiştir; halbuki bunlardan hiçbirine oruç farz kılınmamıştır. Ne var ki biz fıkıh usulünde tahsis ile takdir (izmâr) arasında bir teâruz meydana geldiğinde tahsisin evlâ olduğunu açıklamıştık. Ayrıca birinci görüşe göre izmârı benimsediğimizde tahsisi de benimsemek zorunda kalırız; çünkü çocuk, mecnun ve hastanın her biri ayı idrak etmiştir, buna rağmen onlara oruç farz değildir; bilakis yolcu ayetin kapsamına dahil olmaz ve bu suretin onda tahsisine ihtiyaç kalmaz. Dolayısıyla birinci görüş ancak izmâr ve tahsisin birlikte kabul edilmesiyle yürütülebilir; ikinci görüş ise yalnızca tahsisin kabulüyle yürütülebilir. Bu sebeple ikinci görüş daha evlâdır. Vâhidî ve «el-Keşşâf» sahibi gibi muhakkiklerin çoğu birinci görüşe meyletmiş olsalar da bu meselede benim kanaatim budur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ لِلْمَعْهُودِ السَّابِقِ وَهُوَ شَهْرُ رَمَضَانَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَوْلا جاؤُ عَلَيْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَداءِ [النُّورِ: ١٣] أَيْ فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَدَاءِ الْأَرْبَعَةِ.

Üçüncü Mesele: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ } buyruğundaki elif-lâm (ال), daha önce zikredilen bilinen ay (ahd-i sâbık) içindir ki o da Ramazan ayıdır. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { لَوْلا جاؤُ عَلَيْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَداءِ } “Ona dört şahit getirselerdi ya! Mademki o şahitleri getiremediler...” [Nûr, 13] yani o dört şahidi getiremediler demektir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ إِشْكَالًا وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ جُمْلَةٌ مُرَكَّبَةٌ مِنْ شَرْطٍ وَجَزَاءٍ فَالشَّرْطُ هُوَ شُهُودُ الشَّهْرِ وَالْجَزَاءُ هُوَ الْأَمْرُ بِالصَّوْمِ وَمَا لَمْ يُوجَدِ الشَّرْطُ بِتَمَامِهِ لَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ الْجَزَاءُ وَالشَّهْرُ اسْمٌ لِلزَّمَانِ الْمَخْصُوصِ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَى آخِرِهِ، فَشُهُودُ الشَّهْرِ إِنَّمَا يَحْصُلُ عِنْدَ الْجَزَاءِ الْأَخِيرِ مِنَ الشَّهْرِ وَظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّ عِنْدَ شُهُودِ الْجُزْءِ الْأَخِيرِ مِنَ الشَّهْرِ/ يَجِبُ عَلَيْهِ صَوْمُ كُلِّ الشَّهْرِ وَهَذَا مُحَالٌ، لِأَنَّهُ يُفْضِي إِلَى إِيقَاعِ الْفِعْلِ فِي الزَّمَانِ الْمُنْقَضِي وَهُوَ مُمْتَنِعٌ فَلِهَذَا الدَّلِيلِ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ إِجْرَاءُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى ظَاهِرِهَا، وَأَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ صَرْفِهَا إِلَى التَّأْوِيلِ، وَطَرِيقُهُ أَنْ يُحْمَلَ لَفْظُ الشَّهْرِ عَلَى جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الشَّهْرِ فِي جانب الشرط فيصير تقريره: من شهد جزأ مِنْ أَجْزَاءِ الشَّهْرِ فَلْيَصُمْ كُلَّ الشَّهْرِ، فَعَلَى هَذَا: مَنْ شَهِدَ هِلَالَ

Dördüncü Mesele: Bil ki ayette bir müşkil vardır; o da şudur: Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “İçinizden kim bu aya şahit olursa onu oruçla geçirsin” buyruğu şart ve cezadan mürekkep bir cümledir. Şart, aya şahit olmak; ceza ise oruç tutma emridir. Şart tam olarak gerçekleşmedikçe ceza ona terettüp etmez. Ay ise başından sonuna kadar belirli bir zamanın adıdır. Dolayısıyla aya şahit olmak ancak ayın son cüzüyle birlikte gerçekleşir. Bu ayetin zahiri ise ayın son cüzüne şahit olunduğunda bütün ayın orucunun farz olmasını iktiza eder. Bu ise muhaldir; çünkü fiilin geçmiş zamanda ifa edilmesine yol açar ki bu imkânsızdır. İşte bu delilden dolayı bildik ki bu ayeti zahiri üzere yürütmek mümkün değildir ve onu mutlaka tevil etmek gerekir. Bunun yolu da şart tarafında ay lafzının, ayın bir cüzüne hamledilmesidir. Böylece cümlenin takdiri şöyle olur: «Kim ayın cüzlerinden bir cüze şahit olursa ayın tamamını oruç tutsun.» Buna göre:

رمضان فقد شهد جزأ مِنْ أَجْزَاءِ الشَّهْرِ، وَقَدْ تَحَقَّقَ الشَّرْطُ فَيَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ الْجَزَاءُ، وَهُوَ الْأَمْرُ بِصَوْمِ كُلِّ الشَّهْرِ، وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ يَسْتَقِيمُ مَعْنَى الْآيَةِ وَلَيْسَ فِيهِ إِلَّا حَمْلُ لَفْظِ الْكُلِّ عَلَى الْجُزْءِ وَهُوَ مَجَازٌ مَشْهُورٌ.

Ramazan hilalini gören kimse, ayın cüzlerinden bir cüze şahit olmuş olur; şart gerçekleşmiş olur ve ceza da ona terettüp eder ki o da bütün ayı oruçla geçirme emridir. Bu tevil üzere ayetin manası istikamet bulur ve bunda bütünün lafzını parçaya hamletmekten başka bir şey yoktur ki bu da meşhur bir mecazdır.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَنْقُولَ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمْ أَوَّلَ الشَّهْرِ فَلْيَصُمْ جَمِيعَهُ وَقَدْ عَرَفْتَ بِمَا ذَكَرْنَا مِنَ الدَّلِيلِ أَنَّهُ لَا يَصِحُّ الْبَتَّةَ إِلَّا هَذَا الْقَوْلُ، ثُمَّ يَتَفَرَّعُ عَلَى هَذَا الْأَصْلِ فَرْعَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ إِذَا شَهِدَ أَوَّلَ الشَّهْرِ هَلْ يَلْزَمُهُ صَوْمُ كُلِّ الشَّهْرِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ إِذَا شَهِدَ آخِرَ الشَّهْرِ هَلْ يَلْزَمُهُ صَوْمُ كُلِّ الشَّهْرِ.

Bil ki Ali'den radıyallâhu anh nakledilen rivayete göre bu ayetten murat şudur: «Sizden kim ayın başına şahit olursa tamamını oruç tutsun.» Zikrettiğimiz delille anlamış oldun ki bu görüşten başkası asla sahih olmaz. Sonra bu asıldan iki fer'î mesele doğar: Birincisi: Ayın başına şahit olduğunda bütün ayın orucu ona lazım gelir mi? İkincisi: Ayın sonuna şahit olduğunda bütün ayın orucu ona lazım gelir mi?

أَمَّا الْأَوَّلُ: فَهُوَ أَنَّهُ

Birincisine gelince:

نُقِلَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّ مَنْ دَخَلَ عَلَيْهِ الشَّهْرُ وَهُوَ مُقِيمٌ ثُمَّ سَافَرَ، أَنَّ الْوَاجِبَ أَنْ يَصُومَ الْكُلَّ،

Ali'den radıyallâhu anh nakledilmiştir ki: Bir kimse mukim iken ay girer de sonra sefere çıkarsa, tamamını oruç tutması vaciptir;

لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ شَهِدَ أَوَّلَ الشَّهْرِ وَجَبَ عَلَيْهِ صَوْمُ كُلِّ الشَّهْرِ، وَأَمَّا سَائِرُ الْمُجْتَهِدِينَ فَيَقُولُونَ: أن قوله تعالى: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَإِنْ كَانَ مَعْنَاهُ: أَنَّ مَنْ شَهِدَ أَوَّلَ الشَّهْرِ فَلْيَصُمْهُ كُلَّهُ إِلَّا أَنَّهُ عَامٌّ يَدْخُلُ فِيهِ الْحَاضِرُ وَالْمُسَافِرُ، وَقَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ: فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ خَاصٌّ وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ. فَثَبَتَ أَنَّهُ وَإِنْ سَافَرَ بَعْدَ شهوة الشَّهْرِ فَإِنَّهُ يَحِلُّ لَهُ الْإِفْطَارُ.

çünkü biz ayetin, ayın başına şahit olan kimseye bütün ayın orucunun vacip olduğuna delalet ettiğini açıkladık. Diğer müctehidler ise şöyle derler: Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “İçinizden kim bu aya şahit olursa onu oruçla geçirsin” buyruğunun manası her ne kadar «Kim ayın başına şahit olursa tamamını oruç tutsun» demek olsa da o, mukimi de yolcuyu da içine alan genel (âm) bir lafızdır. Bundan sonra gelen: { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “Sizden kim hasta veya yolculukta olursa tutamadığı günler sayısınca başka günlerde [tutsun]” buyruğu ise özeldir (hâs) ve hâs olan âm olana takdim edilir. Böylece sabit oldu ki bir kimse aya şahit olduktan sonra sefere çıksa dahi onun için iftar etmek helaldir.

وَأَمَّا الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ زَعَمَ أَنَّ الْمَجْنُونَ إِذَا أَفَاقَ فِي أَثْنَاءِ الشَّهْرِ يَلْزَمُهُ قَضَاءَ مَا مَضَى، قَالَ: لِأَنَّا قَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ الْمَفْهُومَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ مَنْ أدرك جزأ مِنْ رَمَضَانَ لَزِمَهُ صَوْمُ كُلِّ رَمَضَانَ وَالْمَجْنُونُ إِذَا أَفَاقَ فِي أَثْنَاءِ الشَّهْرِ فَقَدْ شَهِدَ جزأ مِنْ رَمَضَانَ فَوَجَبَ أَنْ يَلْزَمَهُ صَوْمُ كُلِّ رَمَضَانَ، فَإِذَا لَمْ يُمْكِنْ صِيَامُ مَا تَقَدَّمَ فَالْقَضَاءُ وَاجِبٌ.

İkincisine gelince: Ebû Hanîfe mecnun ayın ortasında iyileşirse geçmiş günleri kaza etmesi gerekeceğini ileri sürmüştür. O şöyle demiştir: Çünkü biz bu ayetten anlaşılan mananın, Ramazan'dan bir cüze yetişen kimseye bütün Ramazan'ın orucunun lazım geldiği şeklinde olduğunu delillendirdik. Mecnun ayın ortasında iyileştiğinde Ramazan'dan bir cüze şahit olmuş olur; dolayısıyla ona bütün Ramazan'ın orucu lazım gelir. Geçmiş günleri [vaktinde] tutmak mümkün olmayınca kaza vacip olur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ يَسْتَدْعِي بَحْثَيْنِ:

Beşinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “İçinizden kim bu aya şahit olursa onu oruçla geçirsin” buyruğu iki araştırmayı gerektirir:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ شُهُودَ الشَّهْرِ بِمَاذَا يَحْصُلُ؟ فَنَقُولُ: إِمَّا بِالرُّؤْيَةِ وَإِمَّا بِالسَّمَاعِ، أَمَّا الرُّؤْيَةُ فَنَقُولُ: إِذَا رَأَى إِنْسَانٌ هِلَالَ رَمَضَانَ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُنْفَرِدًا بِتِلْكَ الرُّؤْيَةِ أَوْ لَا يَكُونَ، فَإِنْ كَانَ مُنْفَرِدًا بِهَا فَإِمَّا أَنْ يَرُدَّ الْإِمَامُ شَهَادَتَهُ أَوْ لَا يَرُدَّهَا، فَإِنْ تَفَرَّدَ بِالرُّؤْيَةِ وَرَدَّ الْإِمَامُ شَهَادَتَهُ، لَزِمَهُ أَنْ يَصُومَ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ شُهُودَ الشَّهْرِ سَبَبًا لِوُجُوبِ الصَّوْمِ عَلَيْهِ، وَقَدْ حَصَلَ شُهُودُ الشَّهْرِ فِي حَقِّهِ، فَوَجَبَ أَنْ يَجِبَ عَلَيْهِ الصَّوْمُ، وَأَمَّا إِنِ انْفَرَدَ بِالرُّؤْيَةِ وَقَبِلَ الْإِمَامُ شَهَادَتَهُ أَوْ لَمْ يَنْفَرِدْ بِالرُّؤْيَةِ فَلَا كَلَامَ فِي وُجُوبِ الصَّوْمِ، وَأَمَّا السَّمَاعُ فَنَقُولُ إِذَا شَهِدَ عَدْلَانِ عَلَى رُؤْيَةِ الْهِلَالِ حُكِمَ بِهِ فِي الصَّوْمِ وَالْفِطْرِ جَمِيعًا، وَإِذَا شَهِدَ عَدْلٌ وَاحِدٌ عَلَى رُؤْيَةِ هِلَالِ شَوَّالٍ لَا يُحْكَمُ بِهِ وَإِذَا شَهِدَ عَلَى هِلَالِ رَمَضَانَ/ يُحْكَمُ بِهِ احْتِيَاطًا لِأَمْرِ الصَّوْمِ وَالْفَرْقُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ هِلَالِ شَوَّالٍ أَنَّ هِلَالَ رَمَضَانَ لِلدُّخُولِ فِي الْعِبَادَةِ وَهِلَالَ شَوَّالٍ لِلْخُرُوجِ مِنَ الْعِبَادَةِ، وَقَوْلُ الْوَاحِدِ فِي إِثْبَاتِ الْعِبَادَةِ يُقْبَلُ، أَمَّا فِي الْخُرُوجِ مِنَ الْعِبَادَةِ لَا يُقْبَلُ إِلَّا عَلَى قَوْلِ الِاثْنَيْنِ، وَعَلَى أَنَّهُ لَا فَرْقَ بَيْنَهُمَا فِي الْحَقِيقَةِ، لِأَنَّا إِنَّمَا قَبِلْنَا قَوْلَ الْوَاحِدِ فِي هِلَالِ رَمَضَانَ لِكَيْ يَصُومُوا وَلَا يُفْطِرُوا احْتِيَاطًا فَكَذَلِكَ لَا يُقْبَلُ قَوْلُ الْوَاحِدِ فِي هِلَالِ شَوَّالٍ لِكَيْ يَصُومُوا وَلَا يُفْطِرُوا احْتِيَاطًا.

Birinci araştırma: Aya şahit olmak ne ile hâsıl olur? Deriz ki: Ya görmekle (rü'yet) ya da işitmekle (semâ'). Görmeye gelince; deriz ki: Bir kimse Ramazan hilalini gördüğünde ya o görmede tek kalır ya da tek kalmaz. Eğer tek kalmışsa devlet başkanı (imam) onun şahitliğini ya reddeder ya da reddetmez. Eğer görmede tek kalır ve imam onun şahitliğini reddederse, onun oruç tutması lazım gelir; çünkü Allah Teâlâ aya şahit olmayı orucun kendisine vacip kılınmasının sebebi kılmıştır ve onun hakkında da aya şahit olmak gerçekleşmiştir, öyleyse orucun ona vacip olması gerekir. Görmede tek kalır da imam onun şahitliğini kabul ederse veya görmede tek kalmamışsa zaten orucun vacip olduğunda söz yoktur. İşitmeye gelince; deriz ki: İki adil kimse hilali gördüklerine şahitlik ederlerse hem oruçta hem bayramda bununla hükmedilir. Şevval hilalini gördüğüne tek bir adil kişi şahitlik ederse bununla hükmedilmez; Ramazan hilaline şahitlik ettiğinde ise oruç hususunda ihtiyat için bununla hükmedilir. Ramazan hilali ile Şevval hilali arasındaki fark şudur: Ramazan hilali ibadete girmek içindir, Şevval hilali ise ibadetten çıkmak içindir. İbadetin sübutunda tek kişinin sözü kabul edilir; ibadetten çıkışta ise ancak iki kişinin sözüyle kabul edilir. Bununla birlikte hakikatte bu ikisi arasında fark yoktur; zira biz Ramazan hilalinde tek kişinin sözünü ihtiyat gereği oruç tutsunlar ve iftar etmesinler diye kabul ettiğimiz gibi, Şevval hilalinde de ihtiyat gereği oruç tutsunlar ve iftar etmesinler diye tek kişinin sözü kabul edilmez.

الْبَحْثُ الثَّانِي فِي الصَّوْمِ: فَنَقُولُ: إِنَّ الصَّوْمَ هُوَ الْإِمْسَاكُ عَنِ الْمُفْطِرَاتِ مَعَ الْعِلْمِ بِكَوْنِهِ صَائِمًا مِنْ أَوَّلِ طُلُوعِ الْفَجْرِ الصَّادِقِ إِلَى حِينِ غُرُوبِ الشَّمْسِ مَعَ النِّيَّةِ وَفِي الْحَدِّ قُيُودٌ:

Oruç hakkındaki ikinci araştırma: Deriz ki: Oruç, niyet ile birlikte sâdık fecrin ilk doğuşundan güneşin batış anına kadar oruçlu olduğunu bilerek orucu bozan şeylerden (müftırât) kendini tutmaktır (imsak). Bu tanımda birtakım kayıtlar vardır:

الْقَيْدُ الْأَوَّلُ: الْإِمْسَاكُ وَهُوَ احْتِرَازٌ عَنْ شَيْئَيْنِ أَحَدُهُمَا: لَوْ طَارَتْ ذُبَابَةٌ إِلَى حَلْقِهِ، أَوْ وَصَلَ غُبَارُ الطَّرِيقِ إِلَى بَطْنِهِ لَا يَبْطُلُ صَوْمُهُ، لِأَنَّ الِاحْتِرَازَ عَنْهُ شَاقٌّ، وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ فِي آيَةِ الصَّوْمِ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ

Birinci kayıt: İmsak (tutmak) ifadesidir ki bu iki şeyden sakınmadır: Birincisi: Şayet boğazına bir sinek kaçsa veya yolun tozu karnına ulaşsa orucu bozulmaz; çünkü bundan sakınmak zordur. Allah Teâlâ da oruç ayetinde şöyle buyurmaktadır: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ }

بِكُمُ الْعُسْرَ

{ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık diler, zorluk dilemez”.

وَالثَّانِي: لَوْ صُبَّ الطَّعَامُ أَوِ الشَّرَابُ فِي حَلْقِهِ كَرْهًا أَوْ حَالَ نَوْمٍ لَا يَبْطُلُ صَوْمُهُ، لِأَنَّ الْمُعْتَبَرَ هُوَ الْإِمْسَاكُ وَالِامْتِنَاعُ وَالْإِكْرَاهُ لَا يُنَافِي ذَلِكَ.

İkincisi: Zorla veya uyku halindeyken boğazına yiyecek yahut içecek dökülse orucu bozulmaz; çünkü muteber olan, kişinin kendini tutması ve imtina etmesidir; zorlanmak (ikrah) ise buna aykırı değildir.

الْقَيْدُ الثَّانِي: قَوْلُنَا عَنِ الْمُفْطِرَاتِ وَهِيَ ثَلَاثَةٌ: دُخُولُ دَاخِلٍ، وَخُرُوجُ خَارِجٍ، وَالْجِمَاعُ، وَحَدُّ الدُّخُولِ كُلُّ عَيْنٍ وَصَلَ مِنَ الظَّاهِرِ إِلَى الْبَاطِنِ مِنْ مَنْفَذٍ مَفْتُوحٍ إِلَى الْبَاطِنِ إِمَّا الدِّمَاغِ أَوِ الْبَطْنِ وَمَا فِيهِ مِنَ الْأَمْعَاءِ وَالْمَثَانَةِ، أَمَّا الدِّمَاغُ فَيَحْصُلُ الْفِطْرُ بِالسَّعُوطِ وَأَمَّا الْبَطْنُ فَيَحْصُلُ الْفِطْرُ بِالْحُقْنَةِ وَأَمَّا الْخُرُوجُ فَالْقَيْءُ بِالِاخْتِيَارِ وَالِاسْتِمْنَاءُ يُبْطِلَانِ الصَّوْمَ، وَأَمَّا الْجِمَاعُ فَالْإِيلَاجُ يُبْطِلُ الصَّوْمَ.

İkinci kayıt: «Orucu bozan şeylerden» sözümüzdür. Bunlar da üçtür: Dışarıdan bir şey girmesi, içeriden bir şey çıkması ve cinsi münasebet. Girmeye dair sınır; dıştan içe, dimağa veya karna ve karnın içindeki bağırsaklara ve mesaneye açık bir menfezden ulaşan her cisimdir. Dimağa gelince, buruna çekilen ilaçla (sa'ût) iftar hâsıl olur (oruç bozulur). Karna gelince, tenkıye (lavman/hukne) ile iftar hâsıl olur. Çıkmaya gelince, isteyerek kusmak ve istimna (mastürbasyon) orucu bozar. Cinsi münasebete gelince, cima orucu bozar.

الْقَيْدُ الثَّالِثُ: قَوْلُنَا مَعَ الْعِلْمِ بِكَوْنِهِ صَائِمًا فَلَوْ أَكَلَ أَوْ شَرِبَ نَاسِيًا لِلصَّوْمِ لَا يَبْطُلُ صَوْمُهُ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيِّ وَعِنْدَ مَالِكٍ يَبْطُلُ.

Üçüncü kayıt: «Oruçlu olduğunu bilerek» sözümüzdür. Eğer orucu unutarak yiyip içerse Ebû Hanîfe ve Şâfiî'ye göre orucu bozulmaz; Mâlik'e göre ise bozulur.

الْقَيْدُ الرَّابِعُ: قَوْلُنَا مِنْ أَوَّلِ طُلُوعِ الْفَجْرِ الصَّادِقِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ [الْبَقَرَةِ: ١٨٧] وَكَلِمَةُ «حَتَّى» لِانْتِهَاءِ الْغَايَةِ، وَكَانَ الْأَعْمَشُ يَقُولُ: أَوَّلُ وَقْتِهِ إِذَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ، وَكَانَ يُبِيحُ الْأَكْلَ وَالشُّرْبَ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ وَقَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، وَيَحْتَجُّ بِأَنَّ انْتِهَاءَ الْيَوْمِ مِنْ وَقْتِ غُرُوبِ الشَّمْسِ، فَكَذَا ابْتِدَاؤُهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مِنْ عِنْدِ طُلُوعِهَا، وَهَذَا بَاطِلٌ بِالنَّصِّ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، وَحُكِيَ عَنِ الْأَعْمَشِ أَنَّهُ دَخَلَ عَلَيْهِ أَبُو حَنِيفَةَ يَعُودُهُ، فَقَالَ لَهُ الْأَعْمَشُ: إِنَّكَ لَثَقِيلٌ عَلَى قَلْبِي وَأَنْتَ فِي بَيْتِكَ، فَكَيْفَ إِذَا زُرْتَنِي! فَسَكَتَ عَنْهُ أَبُو حَنِيفَةَ فَلَمَّا خَرَجَ مِنْ عِنْدِهِ قِيلَ لَهُ: لِمَ سَكَتَّ عَنْهُ؟ فَقَالَ: وَمَاذَا أَقُولُ فِي رَجُلٍ مَا صَامَ وَمَا صَلَّى فِي دَهْرِهِ عُنِيَ بِهِ أَنَّهُ كَانَ يَأْكُلُ بَعْدَ الْفَجْرِ الثَّانِي قَبْلَ الشَّمْسِ فَلَا صَوْمَ لَهُ وَكَانَ لَا يَغْتَسِلُ مِنَ الْإِنْزَالِ فَلَا صَلَاةَ لَهُ.

Dördüncü kayıt: «Sâdık fecrin ilk doğuşundan itibaren» sözümüzdür. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ } “Fecirden beyaz iplik siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar yiyin için” [Bakara, 187] buyruğudur. «Hattâ» (حَتَّى) kelimesi gāyenin (sınırın) sonu içindir. A'meş ise şöyle derdi: Orucun ilk vakti güneş doğduğu andır. Fecrin doğuşundan sonra ve güneşin doğuşundan önce yiyip içmeyi mubah görürdü ve şöyle delil getirirdi: Gündüzün sonu güneşin batış vaktindendir, öyleyse başlangıcının da onun doğuşundan olması gerekir. Bu ise zikrettiğimiz nass ile batıldır. A'meş'ten rivayet edildiğine göre Ebû Hanîfe onu hasta ziyaretine gitmişti. A'meş ona: «Sen evindeyken bile kalbime ağırlık veriyorsun, ya bir de beni ziyaret edince nasıl olur!» dedi. Ebû Hanîfe ona ses çıkarmadı. Yanından çıktığında ona: «Niçin ona karşı sustun?» denildi. Ebû Hanîfe şöyle dedi: «Ömründe ne oruç tutmuş ne de namaz kılmış bir adam hakkında ne diyeyim ki!» Bununla onun ikinci fecirden sonra güneşten önce yediğini, dolayısıyla orucunun olmadığını ve meniden dolayı gusletmediğini, dolayısıyla namazının olmadığını kastetmiştir.

الْقَيْدُ الْخَامِسُ: قَوْلُنَا إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ، وَدَلِيلُهُ

Beşinci kayıt: «Güneşin batışına kadar» sözümüzdür. Bunun delili,

قَوْلُهُ ﵇: «إِذَا أقبل الليل من هاهنا وأدبر النهار من هاهنا فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ»

Peygamber'in aleyhisselâm: «Gece buradan yönelip gündüz de buradan arkasını dönüp gittiğinde oruçlu artık orucunu açmıştır» buyruğudur.

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ وَقْتُ الْإِفْطَارِ عِنْدَ غُرُوبِ ضَوْءِ/ الشَّمْسِ، قَاسَ هَذَا الطَّرَفَ عَلَى الطَّرَفِ الْأَوَّلِ مِنَ النَّهَارِ.

İnsanlardan bazıları: «İftar vakti güneşin ışığının batması anıdır» demiş ve [gündüzün] bu ucunu gündüzün ilk ucuna kıyas etmiştir.

الْقَيْدُ السَّادِسُ: قَوْلُنَا مَعَ النِّيَّةِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ: لَا حَاجَةَ لِصَوْمِ رَمَضَانَ إِلَى النِّيَّةِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ بِالصَّوْمِ فِي قَوْلِهِ: فَلْيَصُمْهُ وَالصَّوْمُ هُوَ الْإِمْسَاكُ وَقَدْ وُجِدَ فَيَخْرُجُ عَنِ الْعُهْدَةِ لَكُنَّا نَقُولُ: لَا بُدَّ مِنَ النِّيَّةِ لِأَنَّ الصَّوْمَ عَمَلٌ بِدَلِيلِ

Altıncı kayıt: «Niyet ile birlikte» sözümüzdür. İnsanlardan bazıları: «Ramazan orucunda niyete ihtiyaç yoktur; çünkü Allah Teâlâ: { فَلْيَصُمْهُ } “onu oruçla geçirsin” buyruğunda orucu emretmiştir, oruç ise imsaktır ve bu da gerçekleşmiştir, dolayısıyla mesuliyetten çıkılmış olur» demişlerdir. Fakat biz deriz ki: Niyet mutlaka gereklidir; çünkü oruç bir ameldir, nitekim delili,

قَوْلِهِ ﵇: «أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ الصَّوْمُ»

Peygamber'in aleyhisselâm: «Amellerin en faziletlisi oruçtur» buyruğudur.

وَالْعَمَلُ لَا بُدَّ فِيهِ مِنَ النِّيَّةِ

Amelde ise niyet mutlaka gereklidir;

لِقَوْلِهِ ﵇: «إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ» .

çünkü Peygamber aleyhisselâm: «Ameller ancak niyetlere göredir» buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْآيَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُقِيمَ الصَّحِيحَ مُخَيَّرٌ بَيْنَ أَنْ يَصُومَ وَبَيْنَ أَنْ يُفْطِرَ مَعَ الْفِدْيَةِ قَالُوا: هَذِهِ الْآيَةُ نَاسِخَةٌ لَهَا وأبو مسلم الأصفهاني والأصم ينكرون ذَلِكَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ شَرْحُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ ثُمَّ بِتَقْدِيرِ صِحَّةِ الْقَوْلِ بِهَذَا النَّسْخِ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ نَسْخَ الْأَخَفِّ بِالْأَثْقَلِ جَائِزٌ، لِأَنَّ إِيجَابَ الصَّوْمِ عَلَى التَّعْيِينِ أَثْقَلُ مِنْ إِيجَابِهِ عَلَى التَّخْيِيرِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْفِدْيَةِ.

Altıncı Mesele: Önceki ayetin, sağlıklı mukim kimsenin oruç tutmak ile fidye vererek iftar etmek arasında muhayyer olduğuna delalet ettiğini söyleyenler şöyle demişlerdir: Bu ayet onu neshetmiştir. Ebû Müslim el-İsfahânî ve el-Asam ise bunu inkâr ederler. Bu meselenin açıklaması daha önce geçmişti. Sonra bu neshin sahih olduğu kabul edilirse bu, daha hafif olan hükmün daha ağır olanla neshedilmesinin caiz olduğuna delalet eder; zira orucun muayyen olarak farz kılınması, onunla fidye arasında muhayyer kılınmasından daha ağırdır.

أَمَّا قَوْلُهُ تعالى: وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ فَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ السَّبَبِ فِي التَّكْرِيرِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “Kim hasta veya yolculukta olursa tutamadığı günler sayısınca başka günlerde [tutsun]” buyruğuna gelince; bu ayetin tefsiri daha önce geçmiş ve tekrarlanmasının sebebi açıklanmıştı.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ فَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الكلام إنما يحسن ذكره هاهنا

Allah Teâlâ'nın: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık diler, zorluk dilemez” buyruğuna gelince; bil ki bu sözün burada zikredilmesinin güzel olması ancak,

بشرط دخول ما قبله فيه والأمر هاهنا كَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْجَبَ الصَّوْمَ عَلَى سَبِيلِ السُّهُولَةِ وَالْيُسْرِ فَإِنَّهُ مَا أَوْجَبَهُ إِلَّا فِي مُدَّةٍ قَلِيلَةٍ مِنَ السَّنَةِ ثُمَّ ذَلِكَ الْقَلِيلُ مَا أَوْجَبَهُ عَلَى الْمَرِيضِ وَلَا عَلَى الْمُسَافِرِ وَكُلُّ ذَلِكَ رِعَايَةً لِمَعْنَى الْيُسْرِ وَالسُّهُولَةِ وهاهنا مَسَائِلُ:

öncesindekilerin onun kapsamına girmesi şartıyla mümkündür; buradaki durum da böyledir. Zira Allah Teâlâ orucu kolaylık ve suhulet yoluyla farz kılmıştır; çünkü onu senenin sadece az bir süresinde farz kılmış, sonra o az süreyi de hastaya ve yolcuya farz kılmamıştır. Bütün bunlar kolaylık ve suhulet manasını gözetmek içindir. Burada birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْيُسْرُ فِي اللُّغَةِ مَعْنَاهُ السُّهُولَةُ وَمِنْهُ يُقَالُ لِلْغِنَى وَالسَّعَةِ الْيَسَارُ لِأَنَّهُ يَسْهُلُ بِهِ الْأُمُورُ وَالْيَدُ الْيُسْرَى قِيلَ تَلِي الْفِعَالَ بِالْيُسْرِ، وَقِيلَ إِنَّهُ يَتَسَهَّلُ الْأَمْرُ بِمَعُونَتِهَا الْيُمْنَى.

Birinci Mesele: Lügatte el-yusr (الْيُسْر), suhulet (kolaylık) demektir. Zenginlik ve genişliğe de el-yesâr (الْيَسَار) denmesi bundandır; çünkü onunla işler kolaylaşır. Sol ele (el-yedü'l-yusrâ) da fiilleri kolaylıkla yaptığı için bu ismin verildiği söylenmiştir; işin onun sağ ele yardım etmesiyle kolaylaşması sebebiyle bu ismin verildiği de söylenmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُعْتَزِلَةُ احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي أَنَّ تَكْلِيفَ مَا لَا يُطَاقُ غَيْرُ وَاقِعٍ، قَالُوا لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ يُرِيدُ بِهِمْ مَا تَيَسَّرَ دُونَ مَا تَعَسَّرَ فَكَيْفَ يُكَلِّفُهُمْ مَا لَا يَقْدِرُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْإِيمَانِ وَجَوَابُهُ أَنَّ الْيُسْرَ وَالْعُسْرَ لَا يُفِيدَانِ الْعُمُومَ لِمَا ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ اللَّفْظَ الْمُفْرَدَ الَّذِي دَخَلَ عَلَيْهِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ لَا يُفِيدُ الْعُمُومَ، وَأَيْضًا فَلَوْ سَلَّمْنَا ذَلِكَ لَكِنَّهُ قَدْ يَنْصَرِفُ إِلَى الْمَعْهُودِ السَّابِقِ فَنَصْرِفُهُ إِلَى الْمَعْهُودِ السَّابِقِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ.

İkinci Mesele: Mu'tezile, güç yetirilemeyecek şeyin teklif edilmesinin (teklîf-i mâ lâ yutâk) vaki olmadığına bu ayetle delil getirmiştir. Şöyle demişlerdir: Çünkü Allah Teâlâ onlar için zor olanı değil kolay olanı dilediğini açıkladığına göre, güç yetiremeyecekleri imanı onlara nasıl teklif eder? Bunun cevabı şudur: el-Yusr ve el-usr lafızları umum ifade etmez; zira fıkıh usulünde sabit olmuştur ki elif-lâm dahil olan tekil lafız umum ifade etmez. Ayrıca bunu kabul etsek bile bu lafız bilinen bir manaya (ahd-i sâbık) yönelebilir; biz de onu bu makamda önceden bilinen manaya hamletmekteyiz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمُعْتَزِلَةُ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي إِثْبَاتِ أَنَّهُ قَدْ يَقَعُ مِنَ الْعَبْدِ مَا لَا يُرِيدُهُ اللَّهُ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَرِيضَ لَوْ حَمَلَ نَفْسَهُ عَلَى الصَّوْمِ حَتَّى أَجْهَدَهُ، لَكَانَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ قَدْ فَعَلَ مَا لَا يُرِيدُهُ الله منه إذا كَانَ لَا يُرِيدُ الْعُسْرَ الْجَوَابُ: يَحْتَمِلُ اللَّفْظُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُرِيدُ أَنْ يَأْمُرَهُ بِمَا فِيهِ عُسْرٌ، وَإِنْ كَانَ قَدْ يُرِيدُ مِنْهُ الْعُسْرَ وَذَلِكَ لِأَنَّ عِنْدَنَا الْأَمْرَ قَدْ يَثْبُتُ بِدُونِ الْإِرَادَةِ.

Üçüncü Mesele: Mu'tezile, kuldan Allah'ın dilemediği bir şeyin meydana gelebileceğini ispat etmek için bu ayete sarılmıştır. Şöyle ki: Şayet hasta kendisini aşırı zorlayacak derecede oruca zorlasa, Allah zorluk dilemediğine göre Allah'ın kendisinden dilemediği bir şeyi yapmış olması gerekirdi. Cevap şudur: Lafzın, kuldan zorluğu dilese bile Allah Teâlâ'nın ona zorluk içeren bir şeyi emretmeyi dilemediği manasına gelme ihtimali vardır. Zira bize göre emir irade olmaksızın da sabit olabilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالُوا: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى رَحْمَتِهِ سُبْحَانَهُ لِعِبَادِهِ فَلَوْ أَرَادَ بِهِمْ أَنْ يَكْفُرُوا فَيَصِيرُوا إِلَى النَّارِ، وَخَلَقَ فِيهِمْ ذَلِكَ الْكُفْرَ لَمْ يَكُنْ لَائِقًا بِهِ أَنْ يَقُولَ: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ/ بِكُمُ الْعُسْرَ وَالْجَوَابُ أَنَّهُ مُعَارَضٌ بِالْعِلْمِ.

Dördüncü Mesele: Onlar şöyle demişlerdir: Bu ayet O Sübhânehu'nun kullarına olan merhametine delalet etmektedir. Eğer onların inkâr edip cehenneme gitmelerini dileseydi ve onlarda o küfrü yaratsaydı, O'nun: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık diler, zorluk dilemez” buyurması layık olmazdı. Cevap şudur: Bu itiraz [Allah'ın ezelî] ilmiyle muârazaya uğrar (çürütülür).

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ } “Sayıyı tamamlamanız için” buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ بِتَشْدِيدِ الْمِيمِ وَالْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ وَهُمَا لُغَتَانِ:

Birinci Mesele: Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, mîm harfinin şeddesiyle { وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ } şeklinde okumuştur; diğer kıraat imamları ise şeddesiz okumuşlardır. Bunlar iki lügattir:

أَكْمَلْتُ وَكَمَّلْتُ.

«Ek meltü» (أَكْمَلْتُ) ve «kemmeltü» (كَمَّلْتُ).

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ عَلَى مَاذَا عَلَّقَ؟

İkinci Mesele: Birisi şöyle diyebilir: { وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ } sözü neye taalluk etmektedir?

جَوَابُنَا: أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْفِعْلَ الْمُعَلِّلَ مَحْذُوفٌ، ثُمَّ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: مَا قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَهُوَ أَنَّ التَّقْدِيرَ:

Cevabımız şudur: İlletlendirilen fiilin mahzuf olduğu hususunda icma etmişlerdir. Sonra bunda iki vecih vardır: Birincisi: Ferrâ'nın söylediğidir ki o da takdirin şöyle olmasıdır:

وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ، فِعْلُ جُمْلَةِ لما ذُكِرَ وَهُوَ الْأَمْرُ بِصَوْمِ الْعِدَّةِ، وَتَعْلِيمُ كَيْفِيَّةِ الْقَضَاءِ، وَالرُّخْصَةُ فِي إِبَاحَةِ الْفِطْرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْأُمُورَ الثَّلَاثَةَ ذَكَرَ عَقِيبَهَا أَلْفَاظًا ثَلَاثَةً، فَقَوْلُهُ: وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ عِلَّةٌ لِلْأَمْرِ بِمُرَاعَاةِ الْعِدَّةِ وَلِتُكَبِّرُوا عِلَّةُ مَا عَلِمْتُمْ مِنْ كَيْفِيَّةِ الْقَضَاءِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ عِلَّةُ التَّرَخُّصِ وَالتَّسْهِيلِ، وَنَظِيرُ مَا ذَكَرْنَا مِنْ حَذْفِ الْفِعْلِ الْمُنَبِّهِ مَا قَبْلَهُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ [الْأَنْعَامِ: ٧٥] أَيْ أَرَيْنَاهُ.

«{ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Sayıyı tamamlamanız, size hidayet ettiğinden dolayı Allah'ı yüceltmeniz için ve şükredesiniz diye” [böyle yaptı/hükmetti].» Zikredilenlerin tamamının yapılmasıdır ki o da sayının orucunu tutma emri, kazanın keyfiyetinin öğretilmesi ve iftarın mubah kılınmasındaki ruhsattır. Zira Allah Teâlâ bu üç hususu zikredince bunların ardından üç lafız zikretmiştir: O'nun: { وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ } buyruğu sayıya riayet etme emrinin illetidir; { وَلِتُكَبِّرُوا } kazanın keyfiyetinden öğrendiğiniz şeyin illetidir; { وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } ise ruhsatın ve kolaylaştırmanın illetidir. Öncesinin kendisine işaret ettiği fiilin hazfedilmesine dair zikrettiğimiz şeyin benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } “Böylece İbrâhim'e kesin inananlardan olsun diye göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” [En'âm, 75], yani «ona gösterdik» demektir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: مَا قَالَهُ الزَّجَّاجُ، وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ أَنَّ الَّذِي تَقَدَّمَ مِنَ التَّكْلِيفِ عَلَى الْمُقِيمِ صَحِيحٌ وَالرُّخْصَةُ لِلْمَرِيضِ وَالْمُسَافِرِ إِنَّمَا هُوَ إِكْمَالُ الْعِدَّةِ لِأَنَّهُ مَعَ الطَّاقَةِ يَسْهُلُ عَلَيْهِ إِكْمَالُ الْعِدَّةِ، وَمَعَ الرُّخْصَةِ فِي الْمَرَضِ وَالسَّفَرِ يَسْهُلُ إِكْمَالُ الْعِدَّةِ بِالْقَضَاءِ، فَلَا يَكُونُ عُسْرًا، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ كَلَّفَ الْكُلَّ عَلَى وَجْهٍ لَا يَكُونُ إِكْمَالُ الْعِدَّةِ عَسِيرًا،

İkinci vecih: Zeccâc'ın söylediğidir; o da bundan muradın, mukime geçmiş olan mükellefiyetin sahih olması, hasta ve yolcu için verilen ruhsatın ise ancak sayıyı tamamlamak için olmasıdır. Zira güç yetirmekle birlikte sayıyı tamamlamak ona kolay olur; hastalık ve yolculuktaki ruhsatla da kaza yoluyla sayıyı tamamlamak kolaylaşır ve böylece bir zorluk olmaz. Cenâb-ı Hak, sayıyı tamamlamanın zor olmayacağı,

بَلْ يَكُونُ سَهْلًا يَسِيرًا، وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْوَجْهَيْنِ أَنَّ فِي الْأَوَّلِ إِضْمَارًا وَقْعَ بَعْدَ قَوْلِهِ: وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَفِي الثَّانِي قَبْلَهُ:

bilakis kolay ve rahat olacağı bir şekilde herkesi mükellef kıldığını beyan etmiştir. İki vecih arasındaki fark şudur: Birincisinde takdir (izmâr) { وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ } buyruğundan sonra, ikincisinde ise ondan önce vaki olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنَّمَا قَالَ: وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلَمْ يَقُلْ: وَلِتُكْمِلُوا الشَّهْرَ، لِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ: وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ دَخَلَ تَحْتَهُ عِدَّةُ أَيَّامِ الشَّهْرِ وَأَيَّامِ الْقَضَاءِ لِتَقَدُّمِ ذِكْرِهِمَا جَمِيعًا وَلِذَلِكَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَدَدُ الْقَضَاءِ مَثَلًا لِعَدَدِ الْمَقْضِيِّ، وَلَوْ قَالَ تَعَالَى: وَلِتُكْمِلُوا الشَّهْرَ لَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى حُكْمِ الْأَدَاءِ فَقَطْ وَلَمْ يَدْخُلْ حُكْمُ الْقَضَاءِ.

Üçüncü Mesele: Cenâb-ı Hak «ayı tamamlamanız için» demeyip { وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ } “Sayıyı tamamlamanız için” buyurmuştur; çünkü { وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ } buyurduğunda, her ikisinin de zikri önceden geçtiği için bunun kapsamına hem ayın günlerinin sayısı hem de kaza günlerinin sayısı girmiştir. Bu sebeple kaza sayısı, kazası tutulan günlerin sayısına denk olmak zorundadır. Şayet Allah Teâlâ: «Ayı tamamlamanız için» buyursaydı, bu sadece edâ hükmüne delalet eder ve kaza hükmü bunun kapsamına girmezdi.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ فَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ التَّكْبِيرُ لَيْلَةَ الْفِطْرِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: حَقٌّ عَلَى الْمُسْلِمِينَ إِذَا رَأَوْا هِلَالَ شَوَّالٍ أَنْ يُكَبِّرُوا، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: وَأُحِبُّ إِظْهَارَ التَّكْبِيرِ فِي الْعِيدَيْنِ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يُكْرَهُ ذَلِكَ غَدَاةَ الْفِطْرِ، وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ ﵀ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ وَقَالَ: مَعْنَاهُ وَلِتُكْمِلُوا عِدَّةَ شَهْرِ رَمَضَانَ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عِنْدَ انْقِضَائِهِ عَلَى مَا هَدَاكُمْ إِلَى هَذِهِ الطَّاعَةِ، ثُمَّ يَتَفَرَّعُ عَلَى هَذَا ثَلَاثُ مَسَائِلَ: إِحْدَاهَا: اخْتَلَفَ قَوْلُهُ فِي أَنَّ أَيَّ الْعِيدَيْنِ أَوْكَدُ فِي التَّكْبِيرِ؟ فَقَالَ فِي الْقَدِيمِ: لَيْلَةُ النَّحْرِ أَوْكَدُ لِإِجْمَاعِ السَّلَفِ عَلَيْهَا، وَقَالَ فِي الْجَدِيدِ:

O'nun: { وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ } “Size hidayet ettiğinden dolayı Allah'ı yüceltmeniz için” buyruğuna gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bundan murat Ramazan Bayramı gecesindeki tekbirdir. İbn Abbâs şöyle demiştir: «Müslümanların Şevval hilalini gördüklerinde tekbir getirmeleri onların üzerine bir haktır.» Şâfiî de şöyle demiştir: «İki bayramda tekbiri aşikâr yapmayı müstehap görürüm.» Mâlik, Ahmed, İshâk, Ebû Yûsuf ve Muhammed de bu görüştedir. Ebû Hanîfe ise: «Ramazan Bayramı sabahı bu mekruhtur» demiştir. Şâfiî rahimehullâh Allah Teâlâ'nın: { وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ } “Sayıyı tamamlamanız ve size hidayet ettiğinden dolayı Allah'ı yüceltmeniz için” buyruğunu delil getirmiş ve şöyle demiştir: Manası; sizi bu itaate muvaffak kıldığı için, Ramazan ayının sayısı tamamlandığında ayın bitiminde Allah'ı tekbir ile yüceltmenizdir. Sonra bundan üç mesele dallanır: Birincisi: İki bayramdan hangisinde tekbirin daha müekked olduğu hususunda Şâfiî'nin görüşü farklılık göstermiştir. Eski kavlinde (kavl-i kadîm): «Selefin üzerinde icma etmesi sebebiyle Kurban Bayramı gecesi daha müekkektir» demiş, yeni kavlinde (kavl-i cedîd) ise şöyle demiştir:

لَيْلَةُ الْفِطْرِ أَوْكَدُ لِوُرُودِ النَّصِّ/ فِيهَا وَثَانِيهَا: أَنَّ وَقْتَ التَّكْبِيرِ بَعْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ مِنْ لَيْلَةِ الْفِطْرِ، وَقَالَ مَالِكٌ: لَا يُكَبَّرُ فِي لَيْلَةِ الْفِطْرِ وَلَكِنَّهُ يُكَبَّرُ فِي يَوْمِهِ، وَرُوِيَ هَذَا عَنْ أَحْمَدَ، وَقَالَ إِسْحَاقُ: إِذَا غَدَا إِلَى الْمُصَلَّى حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ بِهَذَا يُوجِبُ أَنْ يَكُونَ التَّكْبِيرُ وَقَعَ مُعَلَّلًا بِحُصُولِ هَذِهِ الْهِدَايَةِ، لَكِنْ بَعْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ تَحْصُلُ هَذِهِ الْهِدَايَةُ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ التَّكْبِيرُ مِنْ ذَلِكَ الْوَقْتِ وَثَالِثُهَا: مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ أَنَّ وَقْتَ هَذَا التَّكْبِيرِ مُمْتَدٌّ إِلَى أَنْ يُحْرِمَ الْإِمَامُ بِالصَّلَاةِ، وَقِيلَ فِيهِ قَوْلَانِ آخَرَانِ أَحَدُهُمَا: إِلَى خُرُوجِ الْإِمَامِ وَالثَّانِي: إِلَى انْصِرَافِ الْإِمَامِ وَالصَّحِيحُ هُوَ الْأَوَّلُ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِذَا بَلَغَ إِلَى أَدْنَى الْمُصَلَّى تَرَكَ التَّكْبِيرَ.

«Hakkında nass bulunduğu için Ramazan Bayramı gecesi daha müekkektir.» İkincisi: Tekbir vakti Ramazan Bayramı gecesi güneş battıktan sonradır. Mâlik: «Ramazan Bayramı gecesinde tekbir getirilmez, bilakis bayram gününde getirilir» demiştir. Bu görüş Ahmed'den de rivayet edilmiştir. İshâk ise: «Namazgâha çıktığı zaman [başlar]» demiştir. Şâfiî'nin delili şudur: Allah Teâlâ'nın: { وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ } “Size hidayet ettiğinden dolayı Allah'ı yüceltmeniz için” buyruğu, bununla emredilmenin tekbirin bu hidayetin gerçekleşmesine illet kılınmış olmasını gerektirdiğini gösterir. Bu hidayet ise güneşin batmasından sonra gerçekleşmektedir; öyleyse tekbirin o vakitten itibaren olması vacip olmuştur. Üçüncüsü: Şâfiî'nin mezhebi, bu tekbirin vaktinin imam namaza başlayıp iftitah tekbiri alıncaya kadar devam ettiğidir. Bu hususta iki görüş daha ileri sürülmüştür: Birincisi imamın [namazgâha] çıkışına kadar, ikincisi ise imam namazdan ayrılıncaya kadardır. Sahih olan ise birinci görüştür. Ebû Hanîfe: «Namazgâhın en yakınına ulaştığı zaman tekbiri bırakır» demiştir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ التَّعْظِيمُ لِلَّهِ شُكْرًا عَلَى مَا وُفِّقَ عَلَى هَذِهِ الطَّاعَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ تَمَامَ هَذَا التَّكْبِيرِ إِنَّمَا يَكُونُ بِالْقَوْلِ والاعتقاد والعمل أما القول: فالإقرار بصفاته العلي، وَأَسْمَائِهِ الْحُسْنَى، وَتَنْزِيهُهُ عَمَّا لَا يَلِيقُ بِهِ مِنْ نِدٍّ وَصَاحِبَةٍ وَوَلَدٍ وَشَبَهٍ بِالْخَلْقِ، وَكُلُّ ذَلِكَ لَا يَصِحُّ إِلَّا بَعْدَ صِحَّةِ الِاعْتِقَادِ بِالْقَلْبِ وَأَمَّا الْعَمَلُ: فَالتَّعَبُّدُ بِالطَّاعَاتِ مِنَ الصَّلَاةِ وَالصِّيَامِ، وَالْحَجِّ وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ أَقْرَبُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ تَكْبِيرَ اللَّهِ تَعَالَى بِهَذَا التَّفْسِيرِ وَاجِبٌ فِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ، وَمَعَ كُلِّ الطَّاعَاتِ فَتَخْصِيصُ هَذِهِ الطَّاعَةِ بِهَذَا التَّكْبِيرِ يُوجِبُ أَنْ يَكُونَ هَذَا التَّكْبِيرُ لَهُ خُصُوصِيَّةٌ زَائِدَةٌ عَلَى التَّكْبِيرِ الْوَاجِبِ فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ.

İkinci Görüş: O'nun { وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ } buyruğunun tefsirinde, bundan muradın bu itaate muvaffak kılındığından dolayı bir şükür olarak Allah'ı ta'zim etmek (yüceltmek) olduğudur. Bil ki bu tekbirin kemali ancak söz, inanç ve amelle olur. Söze gelince: O'nun yüce sıfatlarını ve esmâ-i hüsnâsını ikrar etmek, O'nu dengi, eşi, çocuğu ve yaratılmışlara benzerliği bulunması gibi zâtına yakışmayan şeylerden tenzih etmektir. Bütün bunlar ise ancak kalpteki inancın sıhhatinden sonra sahih olur. Amele gelince: Namaz, oruç ve hac gibi taatlerle ibadet etmektir. Bil ki birinci görüş [gerçeğe] daha yakındır; çünkü bu tefsire göre Allah Teâlâ'yı tekbir etmek her vakitte ve her taatle birlikte vaciptir. Dolayısıyla bu taatin bu tekbire tahsis edilmesi, bu tekbirin her vakitte vacip olan tekbirden daha fazla bir hususiyetinin bulunmasını gerektirir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: عَلى مَا هَداكُمْ فَإِنَّهُ يَتَضَمَّنُ الْإِنْعَامَ الْعَظِيمَ فِي الدُّنْيَا بِالْأَدِلَّةِ وَالتَّعْرِيفَ وَالتَّوْفِيقَ وَالْعِصْمَةَ، وَعِنْدَ أَصْحَابِنَا بِخَلْقِ الطَّاعَةِ.

Allah Teâlâ'nın: { عَلى مَا هَداكُمْ } “Size hidayet ettiğinden dolayı” buyruğuna gelince; bu, dünyada deliller, tarif, tevfik ve ismet ile, bizim ashabımıza (Ehl-i Sünnet'e) göre ise itaati yaratmakla vaki olan büyük nimeti ihtiva eder.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ فَفِيهِ بَحْثَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ كَلِمَةَ «لَعَلَّ» لِلتَّرَجِّي، وَالتَّرَجِّي لَا يَجُوزُ فِي حَقِّ اللَّهِ وَالثَّانِي: الْبَحْثُ عَنْ حَقِيقَةِ الشُّكْرِ، وَهَذَانَ بحثان قد مر تقريرهما.

Allah Teâlâ'nın: { وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Umulur ki şükredersiniz” buyruğunda ise iki inceleme vardır: Birincisi: «Lealle (لَعَلَّ)» kelimesinin ümit (teraccî) bildirmesidir; teraccî ise Allah Teâlâ hakkında caiz değildir. İkincisi: Şükrün mahiyetinin incelenmesidir. Bu iki incelemenin açıklaması daha önce geçmişti.

بقي هاهنا بَحْثٌ ثَالِثٌ، وَهُوَ أَنَّهُ مَا الْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ هَذَا اللَّفْظِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ فَنَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِالتَّكْبِيرِ وَهُوَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِأَنْ يَعْلَمَ الْعَبْدُ جَلَالَ الله وكبريائه وَعِزَّتَهُ وَعَظَمَتَهُ، وَكَوْنَهُ أَكْبَرَ مِنْ أَنْ تَصِلَ إليه عقول

Burada üçüncü bir inceleme kalmıştır; o da bu lafzın bu makamda zikredilmesinin faydası nedir? Deriz ki: Allah Teâlâ tekbiri emrettiğinde —ki bu ancak kulun Allah'ın celâlini, kibriyâsını, izzetini, azametini ve akıl sahiplerinin akıllarının O'na ulaşamayacak kadar yüce olduğunu bilmesiyle tamamlanır—

الْعُقَلَاءِ، وَأَوْصَافُ الْوَاصِفِينَ، وَذِكْرُ الذَّاكِرِينَ، ثُمَّ يَعْلَمَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ مَعَ جَلَالِهِ وَعِزَّتِهِ وَاسْتِغْنَائِهِ عَنْ جَمِيعِ الْمَخْلُوقَاتِ، فَضْلًا عَنْ هَذَا الْمِسْكِينِ خَصَّهُ اللَّهُ بِهَذِهِ الْهِدَايَةِ الْعَظِيمَةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَصِيرَ ذَلِكَ دَاعِيًا لِلْعَبْدِ إِلَى الِاشْتِغَالِ بِشُكْرِهِ، وَالْمُوَاظَبَةِ عَلَى الثَّنَاءِ عَلَيْهِ بِمِقْدَارِ قُدْرَتِهِ وَطَاقَتِهِ فلهذا قال: وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ.

niteleyenlerin nitelemelerinin ve zikredenlerin zikrinin [ulaşamayacağı kadar yüce olduğunu], sonra O'nun celâline, izzetine ve bütün mahlûkattan müstağni oluşuna rağmen, şu miskin kul bir yana dursun, Allah'ın onu bu büyük hidayete tahsis ettiğini bilmesi, şüphesiz kulun O'na şükretmekle meşgul olmasına ve gücü yettiğince O'na senada bulunmaya devam etmesine bir saik teşkil edecektir. İşte bundan dolayı O: { وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Umulur ki şükredersiniz” buyurmuştur.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٨٦]

[Bakara Suresi (2): Ayet 186]

وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ (١٨٦)

{ وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ } “Kullarım sana Beni sorduklarında [bilsinler ki] şüphesiz Ben yakınım. Dua eden Bana dua ettiği zaman onun duasına icabet ederim. O halde onlar da Benim davetime uysunlar ve Bana iman etsinler, umulur ki doğru yolu bulurlar.” (186)

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي كَيْفِيَّةِ اتِّصَالِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ بعض إِيجَابِ فَرْضِ الصَّوْمِ وَبَيَانِ أَحْكَامِهِ: وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ [الْبَقَرَةِ: ١٨٥] فَأَمَرَ العبد بعد التكبير الَّذِي هُوَ الذِّكْرُ وَبِالشُّكْرِ، بَيَّنَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ بِلُطْفِهِ وَرَحْمَتِهِ قَرِيبٌ مِنَ الْعَبْدِ مُطَّلِعٌ عَلَى ذِكْرِهِ وَشُكْرِهِ فَيَسْمَعُ نِدَاءَهُ، وَيُجِيبُ دُعَاءَهُ، وَلَا يُخَيِّبُ رَجَاءَهُ وَالثَّانِي: أَنَّهُ أَمَرَ بِالتَّكْبِيرِ أَوَّلًا ثُمَّ رَغَّبَهُ فِي الدُّعَاءِ ثَانِيًا، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الدُّعَاءَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَسْبُوقًا بِالثَّنَاءِ الْجَمِيلِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْخَلِيلَ ﵇ لَمَّا أَرَادَ الدُّعَاءَ قَدَّمَ عَلَيْهِ الثَّنَاءَ، فَقَالَ أَوَّلًا:

Birinci Mesele: Bu ayetin bir öncekiyle irtibatının keyfiyetinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ, oruç farzını vacip kılıp hükümlerini beyan ettikten sonra { وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Size hidayet ettiğinden dolayı Allah'ı yüceltmeniz ve umulur ki şükretmeniz için” [Bakara 185] buyurarak kula zikir olan tekbiri ve şükrü emredince, O'nun lütfu ve rahmetiyle kula yakın olduğunu, onun zikrine ve şükrüne vâkıf olduğunu; dolayısıyla onun nidasını işitip duasına icabet edeceğini ve ümidini boşa çıkarmayacağını beyan etmiştir. İkincisi: Duanın mutlaka güzel bir sena ile öncelenmesi gerektiğine dikkat çekmek için önce tekbiri emretmiş, sonra da duaya teşvik etmiştir. Görmez misin ki Halîl aleyhisselâm dua etmek istediğinde önce senayı öne almış ve ilk olarak şöyle demiştir:

الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ [الشُّعَرَاءِ: ٧٨] إِلَى قَوْلِهِ: وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ [الشُّعَرَاءِ:

{ الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ } “O ki beni yaratan ve bana doğru yolu gösterendir” [Şuarâ 78] ayetinden şu kavline kadar: { وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ } “Ve din gününde hatamı bağışlayacağını umduğumdur” [Şuarâ:

٨٢] وَكُلُّ هَذَا ثَنَاءٌ مِنْهُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى ثُمَّ شَرَعَ بَعْدَهُ فِي الدُّعَاءِ فَقَالَ: رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٨٣] فكذا هاهنا أَمَرَ بِالتَّكْبِيرِ أَوَّلًا ثُمَّ شَرَعَ بَعْدَهُ فِي الدُّعَاءِ ثَانِيًا الثَّالِثُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا فَرَضَ عَلَيْهِمُ الصِّيَامَ كَمَا فَرَضَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ، وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُمْ إِذَا نَامُوا حَرُمَ عَلَيْهِمْ مَا يَحْرُمُ عَلَى الصَّائِمِ، فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَى بَعْضِهِمْ حَتَّى عَصَوُا اللَّهَ فِي ذَلِكَ التَّكْلِيفِ، ثُمَّ نَدِمُوا وَسَأَلُوا النَّبِيَّ ﷺ عَنْ تَوْبَتِهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ مُخْبِرًا لَهُمْ بِقَبُولِ تَوْبَتِهِمْ، وَنَسَخَ ذَلِكَ التَّشْدِيدَ بِسَبَبِ دُعَائِهِمْ وَتَضَرُّعِهِمْ.

82]. Bütün bunlar onun Allah Teâlâ'ya senasıdır; bundan sonra ise duaya başlayarak: { رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “Rabbim! Bana bir hikmet bahşet ve beni salihlere kat” [Şuarâ 83] demiştir. İşte burada da önce tekbiri emretmiş, sonra ardından duaya geçmiştir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ kendilerinden öncekilere farz kıldığı gibi onlara da orucu farz kıldığında —ki bu, uyuduklarında oruçluya haram olan şeylerin kendilerine de haram olması şeklindeydi— bu durum bazısına ağır geldi ve bu mükellefiyet hususunda Allah'a isyan ettiler; sonra pişman olup Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem tevbelerini sordular. Bunun üzerine Allah Teâlâ tevbelerini kabul ettiğini kendilerine haber veren bu ayeti indirdi ve duaları ile yakarışları sebebiyle bu zorluğu neshetti.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ وُجُوهًا أَحَدُهَا: مَا

İkinci Mesele: Bu ayetin nüzul sebebinde birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi:

رُوِيَ عَنْ كَعْبٍ أَنَّهُ قَالَ، قَالَ مُوسَى ﵇: يَا رَبِّ أَقَرِيبٌ أَنْتَ فَأُنَاجِيكَ، أَمْ بَعِيدٌ فَأُنَادِيكَ؟ فَقَالَ: يَا مُوسَى أَنَا جَلِيسُ مَنْ ذَكَرَنِي، قَالَ: يَا رَبِّ فَإِنَّا نَكُونُ عَلَى حَالَةِ نَجِلُّكَ أَنْ نَذْكُرَكَ عَلَيْهَا مِنْ جَنَابَةٍ وَغَائِطٍ، قَالَ: يَا مُوسَى اذْكُرْنِي عَلَى كُلِّ حَالٍ،

Ka'b'dan rivayet edilen şu sözdür: Mûsâ aleyhisselâm: «Ey Rabbim! Sen yakın mısın ki Seninle fısıldaşarak münacatta bulunayım, yoksa uzak mısın ki Sana sesleneyim?» dedi. Allah Teâlâ: «Ey Mûsâ! Ben Beni zikredenin meclis arkadaşıyım» buyurdu. Mûsâ: «Ey Rabbim! Biz bazen cünüplük ve defi hacet gibi hallerde oluruz ki Seni bu hallerde zikretmekten Seni tenzih ederiz» dedi. Allah: «Ey Mûsâ! Her hâlükârda Beni zikret» buyurdu.

فَلَمَّا كَانَ الْأَمْرُ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ رَغَّبَ اللَّهُ تَعَالَى عِبَادَهُ فِي ذِكْرِهِ وَفِي الرُّجُوعِ إِلَيْهِ فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ وَثَانِيهَا: أَنَّ أَعْرَابِيًّا جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: أَقَرِيبٌ رَبُّنَا فَنُنَاجِيهِ، أَمْ بَعِيدٌ فَنُنَادِيهِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ وَثَالِثُهَا:

Durum bu vasıfta olunca, Allah Teâlâ kullarını Kendisini zikretmeye ve her hâlükârda Kendisine yönelmeye teşvik ederek bu ayeti indirdi. İkincisi: Bir bedevî Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: «Rabbimiz yakın mıdır ki O'na gizlice yalvaralım, yoksa uzak mıdır ki O'na seslenelim?» dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Üçüncüsü:

أَنَّهُ ﵇ كَانَ فِي غَزْوَةٍ وَقَدْ رَفَعَ أَصْحَابُهُ أَصْوَاتَهُمْ بِالتَّكْبِيرِ وَالتَّهْلِيلِ وَالدُّعَاءِ، فَقَالَ ﵇:

O aleyhisselâm bir gazvede bulunuyordu; ashabı ise tekbir, tehlil ve dua ile seslerini yükseltmişlerdi. Bunun üzerine o aleyhisselâm şöyle buyurdu:

«إِنَّكُمْ لَا تَدْعُونَ أَصَمَّ وَلَا غَائِبًا إِنَّمَا تَدْعُونَ سَمِيعًا قَرِيبًا»

«Sizler ne bir sağıra ne de bir gaibe dua ediyorsunuz; siz ancak işiten ve çok yakın olan [Allah'a] dua ediyorsunuz.»

وَرَابِعُهَا: مَا

Dördüncüsü:

رُوِيَ عَنْ قَتَادَةَ وَغَيْرِهِ أَنَّ سَبَبَهُ أَنَّ الصَّحَابَةَ قَالُوا: كَيْفَ نَدْعُو رَبَّنَا يَا نَبِيَّ اللَّهِ؟ فَأَنْزَلَ هَذِهِ الْآيَةَ

Katâde ve başkalarından rivayet edildiğine göre, bunun sebebi sahabilerin: «Ey Allah'ın Peygamberi! Rabbimize nasıl dua edelim?» demeleridir. Bunun üzerine bu ayet indirildi.

وَخَامِسُهَا: قَالَ عَطَاءٌ وَغَيْرُهُ: إِنَّهُمْ سَأَلُوهُ فِي أَيِّ سَاعَةٍ نَدْعُو اللَّهَ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ وَسَادِسُهَا: مَا

Beşincisi: Atâ ve başkaları şöyle demiştir: Onlar Hz. Peygamber'e: «Allah'a hangi vakitte dua edelim?» diye sordular. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Altıncısı:

ذَكَرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَهُوَ أَنَّ يَهُودَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ كَيْفَ يَسْمَعُ رَبُّكَ دُعَاءَنَا؟ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ

İbn Abbâs'ın zikrettiğidir; o da şudur: Medine ehlinin Yahudileri: «Ey Muhammed! Rabbin bizim duamızı nasıl işitir?» dediler. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu.

وَسَابِعُهَا:

Yedincisi:

قَالَ الْحَسَنُ: سَأَلَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ فَقَالُوا: أَيْنَ رَبُّنَا؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ

Hasan şöyle demiştir: Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı sorup: «Rabbimiz nerededir?» dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.

وَثَامِنُهَا: مَا ذَكَرْنَا أَنَّ قَوْلَهُ: كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ [البقرة: ١٨٣] لَمَّا اقْتَضَى تَحْرِيمَ الْأَكْلِ بَعْدَ/ النَّوْمِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ أَكَلُوا ثُمَّ نَدِمُوا وَتَابُوا وَسَأَلُوا النَّبِيَّ ﷺ أَنَّهُ تَعَالَى هَلْ يقبل توبتنا؟ فأنزل الله هذه الآية.

Sekizincisi: Zikrettiğimiz şu husustur: O'nun { كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden öncekilere farz kılındığı gibi” [Bakara 183] buyruğu uyuduktan sonra yemenin haram olmasını gerektirince, onlar da yemek yediler, sonra pişman olup tevbe ettiler ve Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah Teâlâ tevbemizi kabul eder mi?» diye sordular. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.

[المسألة الثالثة] وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ سَأَلُوا النَّبِيَّ ﵇ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى،

[Üçüncü Mesele] Bil ki O'nun: { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Kullarım sana Beni sorduklarında [bilsinler ki] şüphesiz Ben yakınım” buyruğu, onların Hz. Peygamber'e aleyhisselâm Allah Teâlâ hakkında soru sorduklarına delalet eder.

فَذَلِكَ السُّؤَالُ إِمَّا أَنَّهُ كَانَ سُؤَالًا عَنْ ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، أَوْ عَنْ صِفَاتِهِ، أَوْ عَنْ أَفْعَالِهِ، أَمَّا السُّؤَالُ عَنِ الذَّاتِ فَهُوَ أَنْ يَكُونَ السَّائِلُ مِمَّنْ يُجَوِّزُ التَّشْبِيهَ، فَيَسْأَلَ عَنِ الْقُرْبِ وَالْبُعْدِ بِحَسَبِ الذَّاتِ، وَأَمَّا السُّؤَالُ عَنِ الصِّفَاتِ فَهُوَ أَنْ يَكُونَ السَّائِلُ سَأَلَ عَنْ أَنَّهُ تَعَالَى هَلْ يَسْمَعُ دُعَاءَنَا فَيَكُونُ السُّؤَالُ وَاقِعًا عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى سَمِيعًا، أَوْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ مِنَ السُّؤَالِ أَنَّهُ تَعَالَى كَيْفَ أَذِنَ فِي الدُّعَاءِ، وَهَلْ أَذِنَ فِي الدُّعَاءِ، وهل أذن في أن ندعوه بِجَمِيعِ الْأَسْمَاءِ، أَوْ مَا أَذِنَ إِلَّا بِأَنْ نَدْعُوَهُ بِأَسْمَاءٍ مُعَيَّنَةٍ، وَهَلْ أَذِنَ لَنَا أَنْ نَدْعُوَهُ كَيْفَ شِئْنَا، أَوْ مَا أَذِنَ بِأَنْ نَدْعُوَهُ عَلَى وَجْهٍ مُعَيَّنٍ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها [الْإِسْرَاءِ: ١١٠] وَأَمَّا السُّؤَالُ عَنِ الْأَفْعَالِ فَهُوَ أَنْ يَكُونَ السَّائِلُ سَأَلَ اللَّهَ تَعَالَى أَنَّهُ إِذَا سَمِعَ دُعَاءَنَا فَهَلْ يُجِيبُنَا إِلَى مَطْلُوبِنَا، وَهَلْ يَفْعَلُ مَا نَسْأَلُهُ عَنْهُ فَقَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي يَحْتَمِلُ كُلَّ هَذِهِ الْوُجُوهِ، إِلَّا أَنَّ حَمْلَهُ عَلَى السُّؤَالِ عَنِ الذَّاتِ أَوْلَى لِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ: عَنِّي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ السُّؤَالَ وَقَعَ عَنْ ذَاتِهِ لَا عَنْ فِعْلِهِ وَالثَّانِي: أَنَّ السُّؤَالَ مَتَى كَانَ مُبْهَمًا وَالْجَوَابَ مُفَصَّلًا، دَلَّ الْجَوَابُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ ذَلِكَ الْمُبْهَمِ هُوَ ذَلِكَ الْمُعَيَّنُ، فَلَمَّا قَالَ فِي الْجَوَابِ:

Bu soru ya Allah Teâlâ'nın zâtından, ya sıfatlarından yahut da fiillerinden sorulmuş bir sorudur. Zâttan sormaya gelince: Soranın teşbihi (cisimleştirmeyi) caiz görenlerden olup zât bakımından yakınlık ve uzaklığı sormuş olmasıdır. Sıfatlardan sormaya gelince: Soranın Allah Teâlâ'nın dualarımızı işitip işitmediğini sormuş olmasıdır; böylece soru O'nun Semî' (işiten) oluşu üzerine vaki olur. Yahut da sorudan maksat Allah Teâlâ'nın duaya nasıl izin verdiği, duaya izin verip vermediği ve O'na bütün isimlerle dua etmemize mi izin verdiği, yoksa sadece belirli isimlerle dua etmemize mi izin verdiği; yine dilediğimiz gibi dua etmemize mi izin verdiği, yoksa Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها } “Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma” [İsrâ 110] buyurduğu gibi belirli bir şekilde dua etmemize mi izin verdiğidir. Fiillerden sormaya gelince: Soranın Allah Teâlâ duamızı işittiğinde talep ettiğimiz şeye icabet edip etmeyeceğini ve O'ndan istediğimiz şeyi yapıp yapmayacağını sormuş olmasıdır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي } “Kullarım sana Beni sorduklarında” buyruğu bütün bu vecihleri muhtemeldir. Ancak bunun zâttan soruya hamledilmesi iki sebepten dolayı daha evladır: Birincisi: { عَنِّي } “Beni” lafzının zâhiri, sorunun O'nun fiilinden değil bizzat zâtından vaki olduğuna delalet eder. İkincisi: Soru müphem (kapalı), cevap ise tafsilatlı olduğunda, cevap o müphemden muradın o muayyen şey olduğunu gösterir. Cevapta:

فَإِنِّي قَرِيبٌ عَلِمْنَا أَنَّ السُّؤَالَ كَانَ عَنِ الْقُرْبِ وَالْبُعْدِ بِحَسَبِ الذَّاتِ، وَلِقَائِلٍ أَيْضًا أَنْ يَقُولَ بَلِ السُّؤَالُ كَانَ عَلَى الْفِعْلِ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى هَلْ يجيب دعاءهم، وهل يحصل مقصود، بِدَلِيلِ أَنَّهُ لَمَّا قَالَ: فَإِنِّي قَرِيبٌ قَالَ:

{ فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Şüphesiz Ben yakınım” buyurunca, sorunun zât bakımından yakınlık ve uzaklıktan ibaret olduğunu anladık. Bir kimsenin: «Aksine soru fiilden ibaretti; o da Allah Teâlâ'nın onların dualarına icabet edip etmeyeceği ve maksadın hasıl olup olmayacağıydı» demesi de mümkündür. Nitekim { فَإِنِّي قَرِيبٌ } buyurduğunda:

أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَهَذَا هُوَ شَرْحُ هَذَا الْمَقَامِ.

{ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ } “Dua eden Bana dua ettiği zaman onun duasına icabet ederim” buyurması buna delildir. İşte bu makamın izahı budur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنِّي قَرِيبٌ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Şüphesiz Ben yakınım” buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ ليس المراد من هذا القريب بِالْجِهَةِ وَالْمَكَانِ، بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ الْقُرْبُ بِالْعِلْمِ والحفظ، فيحتاج هاهنا إِلَى بَيَانِ مَطْلُوبَيْنِ:

Birinci Mesele: Bil ki bu «yakın (karîb)» lafzından murat cihet ve mekân yakınlığı değil, bilakis ilim ve hıfz (koruma) yakınlığıdır. Dolayısıyla burada iki matlubun beyanına ihtiyaç vardır:

الْمَطْلُوبُ الْأَوَّلُ: فِي بَيَانِ أن هذا القريب لَيْسَ قُرْبًا بِحَسَبِ الْمَكَانِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَوْ كَانَ فِي الْمَكَانِ مُشَارًا إِلَيْهِ بِالْحِسِّ لَكَانَ مُنْقَسِمًا، إِذْ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ فِي الصِّغَرِ وَالْحَقَارَةِ مِثْلَ الْجَوْهَرِ الْفَرْدِ. وَلَوْ كَانَ مُنْقَسِمًا لَكَانَتْ مَاهِيَّتُهُ مُفْتَقِرَةً فِي تَحَقُّقِهَا إِلَى تَحَقُّقِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَائِهَا الْمَفْرُوضَةِ وَجُزْءُ الشَّيْءِ غَيْرُهُ، فَلَوْ كَانَ فِي مَكَانٍ لَكَانَ مُفْتَقِرًا إِلَى غَيْرِهِ، وَالْمُفْتَقِرُ إِلَى غَيْرِهِ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ وَمُحْدَثٌ وَمُفْتَقِرٌ إِلَى الْخَالِقِ، وَذَلِكَ فِي حَقِّ الْخَالِقِ الْقَدِيمِ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ فِي الْمَكَانِ فَلَا يَكُونُ قُرْبُهُ بِالْمَكَانِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ كَانَ فِي الْمَكَانِ لَكَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ غَيْرَ مُتَنَاهٍ عَنْ جَمِيعِ الْجِهَاتِ، أَوْ غَيْرَ مُتَنَاهٍ عَنْ جِهَةٍ دُونِ جِهَةٍ، أَوْ كَانَ مُتَنَاهِيًا مِنْ كُلِّ الْجَوَانِبِ وَالْأَوَّلُ: مُحَالٌ لِأَنَّ الْبَرَاهِينَ الْقَاطِعَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ فَرْضَ بُعْدٍ غَيْرِ مُتَنَاهٍ مُحَالٌ وَالثَّانِي: مُحَالٌ أَيْضًا/ لِهَذَا الْوَجْهِ، وَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ أَحَدُ الْجَانِبَيْنِ مُتَنَاهِيًا وَالْآخَرُ غَيْرُ مُتَنَاهٍ لَكَانَتْ حَقِيقَةُ هَذَا الْجَانِبِ الْمُتَنَاهِي مُخَالِفَةً فِي الْمَاهِيَّةِ لِحَقِيقَةِ ذَلِكَ الْجَانِبِ الَّذِي هُوَ غَيْرُ مُتَنَاهٍ، فَيَلْزَمُ مِنْهُ كَوْنُهُ تَعَالَى مُرَكَّبًا مِنْ أَجْزَاءٍ مُخْتَلِفَةِ الطَّبَائِعِ وَالْخَصْمُ لَا يَقُولُ بِذَلِكَ.

Birinci Matlup: Bu yakınlığın mekân bakımından bir yakınlık olmadığının beyanı hakkındadır. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Şayet O bir mekânda olup his ile işaret edilir olsaydı, bölünür/parçalanır olurdu; zira küçüklük ve değersizlikte bölünemeyen bir cevher (cevher-i ferd) gibi olması imkânsızdır. Eğer parçalara ayrılır olsaydı, O'nun mahiyeti tahakkuk etmek için varsayılan parçalarının her birinin tahakkukuna muhtaç olurdu. Bir şeyin parçası ise kendisinden başkasıdır (gayrıdır). O halde şayet bir mekânda olsaydı, başkasına muhtaç olurdu. Başkasına muhtaç olan ise zâtı gereği mümkin, sonradan yaratılmış (muhdes) ve bir Yaratıcıya muhtaçtır; bu ise ezeli ve ebedi olan Yaratıcı hakkında muhaldir. Böylece Allah Teâlâ'nın bir mekânda bulunmasının imkânsız olduğu ve O'nun yakınlığının mekânla olamayacağı sabit oldu. İkincisi: Eğer O bir mekânda olsaydı, ya bütün cihetlerden sonsuz olurdu ya bir cihetten sonsuz olup diğer cihetten sonsuz olmazdı ya da bütün yönlerden sonlu olurdu. Birincisi muhaldir; zira kesin deliller sonsuz bir boyut varsayımının muhal olduğunu göstermiştir. İkincisi de bu sebeple muhaldir; hem de cihetlerden biri sonlu, diğeri sonsuz olsaydı, sonlu olan bu cihetin hakikati sonsuz olan o diğer cihetin hakikatine mahiyet bakımından aykırı olurdu. Buradan da Allah Teâlâ'nın tabiatları farklı parçalardan mürekkep (bileşik) olması lazım gelirdi ki hasım da bunu söylememektedir.

وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنْ يَكُونَ مُتَنَاهِيًا مِنْ كُلِّ الْجَوَانِبِ، فَذَلِكَ بَاطِلٌ بِالِاتِّفَاقِ بَيْنَنَا وَبَيْنَ خُصُومِنَا، فَبَطَلَ الْقَوْلُ بِأَنَّهُ تَعَالَى فِي الْجِهَةِ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ الْقُرْبَ الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَيْسَ قُرْبًا بِالْجِهَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَوْ كَانَ فِي الْمَكَانِ لَمَا كَانَ قَرِيبًا مِنَ الْكُلِّ، بَلْ كَانَ يَكُونُ قَرِيبًا مِنْ حَمَلَةِ الْعَرْشِ وَبَعِيدًا مِنْ غَيْرِهِمْ، وَلَكَانَ إِذَا كَانَ قَرِيبًا مِنْ زَيْدٍ الَّذِي هُوَ بِالْمَشْرِقِ كَانَ بَعِيدًا مِنْ عَمْرٍو الَّذِي هُوَ بِالْمَغْرِبِ، فَلَمَّا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى قَرِيبًا مِنَ الْكُلِّ عَلِمْنَا أَنَّ الْقُرْبَ الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَيْسَ قربا

Üçüncü kısma gelince; yani her cihetten sonlu olmasıdır ki bu bizimle hasımlarımız arasında ittifakla bâtıldır. Böylece Allah Teâlâ'nın bir cihette olduğu görüşü bâtıl oldu. Üçüncüsü: Bu ayet, ayette zikredilen yakınlığın cihet yakınlığı olmadığına en kuvvetli delillerdendir. Çünkü Allah Teâlâ bir mekânda olsaydı, herkesin yakını olmazdı; bilakis arşı taşıyan meleklere yakın, başkalarına ise uzak olurdu. Yine doğuda bulunan Zeyd'e yakın olduğunda, batıda bulunan Amr'a uzak olurdu. Ayet O'nun herkese yakın olduğuna delalet edince, bu ayette zikredilen yakınlığın cihet bakımından

بِحَسْبِ الْجِهَةِ، وَلَمَّا بَطَلَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْقُرْبَ بِالْجِهَةِ ثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْقُرْبُ بِمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى يَسْمَعُ دُعَاءَهُمْ وَيَرَى تَضَرُّعَهُمْ، أَوِ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْقُرْبِ: الْعِلْمُ وَالْحِفْظُ وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ قَالَ تَعَالَى: وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ [الْحَدِيدِ: ٤] وَقَالَ: وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ [ق: ١٦] وَقَالَ: مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ [الْمُجَادَلَةِ: ٧] وَالْمُسْلِمُونَ يَقُولُونَ إِنَّهُ تَعَالَى بِكُلِّ مَكَانٍ وَيُرِيدُونَ بِهِ التَّدْبِيرَ وَالْحِفْظَ وَالْحِرَاسَةَ إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ فَنَقُولُ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ كَانَ فِي بَعْضِ أُولَئِكَ الْحَاضِرِينَ مَنْ كَانَ قَائِلًا بِالتَّشْبِيهِ، فَقَدْ كَانَ فِي مُشْرِكِي الْعَرَبِ وَفِي الْيَهُودِ وَغَيْرِهِمْ مَنْ هَذِهِ طَرِيقَتُهُ، فَإِذَا سَأَلُوهُ ﵊ فَقَالُوا: أَيْنَ رَبُّنَا؟ صَحَّ أَنْ يَكُونَ الْجَوَابُ: فَإِنِّي قَرِيبٌ، وَكَذَلِكَ إِنْ سَأَلُوهُ ﵊ فَقَالُوا: هَلْ يَسْمَعُ رَبُّنَا دُعَاءَنَا؟ صَحَّ أَنْ يَقُولَ فِي جَوَابِهِ: فَإِنِّي قَرِيبٌ فَإِنَّ الْقَرِيبَ مِنَ الْمُتَكَلِّمِ يَسْمَعُ كَلَامَهُ، وَإِنْ سَأَلُوهُ كَيْفَ نَدْعُوهُ بِرَفْعِ الصَّوْتِ أَوْ بِإِخْفَائِهِ؟ صَحَّ أَنْ يجب أن بِقَوْلِهِ: فَإِنِّي قَرِيبٌ، وَإِنْ سَأَلُوهُ هَلْ يُعْطِينَا مَطْلُوبَنَا بِالدُّعَاءِ؟ صَلَحَ هَذَا الْجَوَابُ أَيْضًا، وَإِنْ سَأَلُوهُ إِنَّا إِذَا أَذْنَبْنَا ثُمَّ تُبْنَا فَهَلْ يَقْبَلُ اللَّهُ تَوْبَتَنَا؟ صَلَحَ أَنْ يُجِيبَ بِقَوْلِهِ: فَإِنِّي قَرِيبٌ أَيْ فَأَنَا الْقَرِيبُ بِالنَّظَرِ لَهُمْ وَالتَّجَاوُزِ عَنْهُمْ وَقَبُولِ التَّوْبَةِ مِنْهُمْ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْجَوَابَ مُطَابِقٌ لِلسُّؤَالِ عَلَى جَمِيعِ التَّقْدِيرَاتِ.

bir yakınlık olmadığını anladık. Muradın cihet yakınlığı olması bâtıl olunca, muradın Allah Teâlâ'nın onların dualarını işitmesi ve yakarışlarını görmesi manasında bir yakınlık olduğu sabit oldu; yahut bu yakınlıktan murat ilim ve hıfzdır. Bu vecih üzere Allah Teâlâ: { وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ } “Nerede olursanız olun O sizinle beraberdir” [Hadîd 4] ve: { وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ } “Biz ona şah damarından daha yakınız” [Kâf 16] ve: { مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ } “Üç kişinin gizli konuştuğu yerde dördüncüleri mutlaka O'dur” [Mücâdele 7] buyurmuştur. Müslümanlar da Allah Teâlâ'nın her yerde olduğunu söylerler ve bununla tedbir, koruma ve muhafazayı kastedeler. Bu mukaddimeyi anladığına göre deriz ki: O hazır bulunanlar arasında teşbih (cisimleştirme) inancında olan kimselerin bulunduğunu söylemek uzak bir ihtimal değildir; zira Arap müşrikleri, Yahudiler ve başkaları arasında bu anlayışta olanlar vardı. Onlar Hz. Peygamber'e aleyhisselâm sorup: «Rabbimiz nerededir?» dediklerinde cevabın { فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Şüphesiz Ben yakınım” şeklinde olması sahihtir. Yine ona aleyhisselâm sorup: «Rabbimiz duamızı işitir mi?» dediklerinde de cevabında { فَإِنِّي قَرِيبٌ } buyurması sahihtir; zira konuşana yakın olan onun sözünü işitir. Eğer O'na: «Sesi yükselterek mi yoksa gizleyerek mi dua edelim?» diye sormuşlarsa, yine { فَإِنِّي قَرِيبٌ } buyruğu ile cevap vermesi sahihtir. Eğer O'na: «Dua ettiğimizde istediğimizi bize verir mi?» diye sormuşlarsa bu cevap yine uygundur. Eğer O'na: «Biz günah işleyip sonra tevbe edersek Allah tevbemizi kabul eder mi?» diye sormuşlarsa, { فَإِنِّي قَرِيبٌ } buyruğu ile cevap vermesi uygun olur; yani «Ben onlara nazar etmek, onları bağışlamak ve tevbelerini kabul etmek bakımından yakınım» demektir. Böylece bu cevabın bütün takdirlere göre soruya mutabık olduğu sabit olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا يَعْرِفُ بِحُدُوثِ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ عَلَى وَفْقِ غَرَضِ الدَّاعِي فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ لَوْلَا مُدَبِّرٌ لِهَذَا الْعَالَمِ يَسْمَعُ دُعَاءَهُ وَلَمْ يُخَيِّبْ رَجَاءَهُ وَإِلَّا لَمَا حَصَلَ ذَلِكَ الْمَقْصُودُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ.

İkinci Mesele: Ayet, bu şeylerin ancak dua edenin maksadına uygun olarak meydana gelmesiyle bilindiğine delalet eder. Bu da gösterir ki şayet bu âlemin duasını işiten ve ümidini boşa çıkarmayan bir Müdebbir'i olmasaydı, o maksat o vakitte hasıl olmazdı.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَإِنِّي قَرِيبٌ فِيهِ سِرٌّ عَقْلِيٌّ وَذَلِكَ لِأَنَّ اتِّصَافَ مَاهِيَّاتِ الْمُمْكِنَاتِ بِوُجُودَاتِهَا إِنَّمَا كَانَ بِإِيجَادِ الصَّانِعِ، فَكَانَ إِيجَادُ الصَّانِعِ كَالْمُتَوَسِّطِ بَيْنَ مَاهِيَّاتِ الْمُمْكِنَاتِ وَبَيْنَ وُجُودَاتِهَا فَكَانَ الصَّانِعُ أَقْرَبَ إِلَى مَاهِيَّةِ كُلِّ مُمْكِنٍ من وجود تلك الماهية إليها، بل هاهنا كَلَامٌ أَعْلَى مِنْ ذَلِكَ وَهُوَ أَنَّ الصَّانِعَ هُوَ الَّذِي لِأَجْلِهِ صَارَتْ مَاهِيَّاتُ الْمُمَكَّنَاتِ مَوْجُودَةً فَهُوَ أَيْضًا لِأَجْلِهِ كَانَ الْجَوْهَرُ جَوْهَرًا/ وَالسَّوَادُ سَوَادًا وَالْعَقْلُ عَقْلًا وَالنَّفْسُ نَفْسًا، فَكَمَا أَنَّ بِتَأْثِيرِهِ وَتَكْوِينِهِ صَارَتِ الْمَاهِيَّاتُ مَوْجُودَةً فَكَذَلِكَ بِتَأْثِيرِهِ وَتَكْوِينِهِ صَارَتْ كُلُّ مَاهِيَّةٍ تِلْكَ الْمَاهِيَّةَ، فَعَلَى قِيَاسِ مَا سَبَقَ كَانَ الصَّانِعُ أَقْرَبَ إِلَى كُلِّ مَاهِيَّةٍ مِنْ تِلْكَ الْمَاهِيَّةِ إِلَى نَفْسِهَا، فَإِنْ قِيلَ: تَكْوِينُ الْمَاهِيَّةِ مُمْتَنِعٌ لِأَنَّهُ لَا يُعْقَلُ جَعْلُ السَّوَادِ سَوَادًا فَنَقُولُ، فَكَذَلِكَ أَيْضًا لَا يُمْكِنُ جَعْلُ الْوُجُودِ وُجُودًا لِأَنَّهُ مَاهِيَّةٌ، وَلَا يُمْكِنُ جَعْلُ الْمَوْصُوفِيَّةِ دَالَّةً لِلْمَاهِيَّةِ فَإِذَنِ الْمَاهِيَّةُ لَيْسَتْ بِالْفَاعِلِ، وَالْوُجُودُ مَاهِيَّةٌ أَيْضًا فَلَا يَكُونُ بِالْفَاعِلِ، وَمَوْصُوفِيَّةُ الْمَاهِيَّةِ بِالْوُجُودِ هُوَ أَيْضًا مَاهِيَّةٌ فَلَا تَكُونُ بِالْفَاعِلِ، فَإِذَنْ لَمْ يَقَعْ شَيْءٌ الْبَتَّةَ بِالْفَاعِلِ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ ظَاهِرُ الْبُطْلَانِ، فَإِذَنْ وَجَبَ الْحُكْمُ بِأَنَّ الْكُلَّ بِالْفَاعِلِ، وَعِنْدَ ذَلِكَ يَظْهَرُ الْكَلَامُ الَّذِي قَرَّرْنَاهُ.

Bil ki Allah Teâlâ'nın: { فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Şüphesiz Ben yakınım” buyruğunda aklî bir sır vardır: Çünkü mümkünlerin mahiyetlerinin varlıklarıyla nitelenmesi ancak Yaratıcı'nın icadıyla olmuştur. Dolayısıyla Yaratıcı'nın icadı, mümkünlerin mahiyetleri ile varlıkları arasında bir vasıta gibidir. Bu sebeple Yaratıcı, her mümkünün mahiyetine o mahiyetin kendi varlığından daha yakındır; hatta burada bundan daha yüce bir söz vardır ki o da şudur: Mümkünlerin mahiyetlerinin var olmasının sebebi bizzat Yaratıcı'dır. Yine cevherin cevher, siyahlığın siyahlık, aklın akıl ve nefsin nefis olması da O'nun sebebiyledir. Nasıl ki O'nun tesiri ve tekvîni (yaratması) ile mahiyetler var olmuşsa, aynı şekilde O'nun tesiri ve tekvîni ile her mahiyet o mahiyet olmuştur. Önceki kıyasa göre Yaratıcı, her mahiyete o mahiyetin bizzat kendisinden daha yakındır. Şayet: «Mahiyetin tekvîni (yaratılması) imkânsızdır; zira siyahlığın siyah kılınması akıl almaz» denilirse, deriz ki: Aynı şekilde varlığın varlık kılınması da mümkün değildir, çünkü o da bir mahiyettir; mahiyetin mevsufiyetini (varlıkla nitelenmesini) mahiyete delalet kılmak da mümkün değildir. O halde mahiyet fâil (yaratan) ile meydana gelmiş değildir, varlık da bir mahiyettir dolayısıyla o da fâil ile meydana gelmiş olmaz; mahiyetin varlıkla nitelenmesi de bir mahiyettir, öyleyse o da fâil ile meydana gelmiş olmaz. Bu durumda fâil ile kesinlikle hiçbir şey vaki olmamış olur ki bu bâtıldır, bâtıllığı açıktır. O halde her şeyin fâil ile meydana geldiğine hükmetmek vaciptir; işte o zaman takrir ettiğimiz bu söz tecelli eder.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ } “Dua eden Bana dua ettiği zaman onun duasına icabet ederim” buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَقَالُونُ عَنْ نَافِعٍ الدَّاعِي إِذَا دَعَانِي بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ فِيهِمَا فِي الْوَصْلِ وَالْبَاقُونَ بِحَذْفِهَا فَالْأُولَى عَلَى الْوَصْلِ وَالثَّانِيَةُ عَلَى التَّخْفِيفِ.

Birinci Mesele: Ebû Amr ve Nâfi'den rivayetle Kālûn vasıl (geçiş) halinde her iki kelimede de yâ harfini sabit kılarak «ed-Dâ'î izâ de'ânî (الدَّاعِي إِذَا دَعَانِي)» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise yâ'yı hazfederek okumuşlardır. Birincisi vasla, ikincisi ise tahfife (kolaylığa) göredir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو سُلَيْمَانَ الْخَطَّابِيُّ: الدُّعَاءُ مَصْدَرٌ مِنْ قَوْلِكَ: دَعَوْتُ الشَّيْءَ أَدْعُوهُ دُعَاءً ثُمَّ أَقَامُوا الْمَصْدَرَ مَقَامَ الِاسْمِ تَقُولُ: سَمِعْتُ دُعَاءً كَمَا تَقُولُ سَمِعْتُ صَوْتًا وَقَدْ يُوضَعُ الْمَصْدَرُ مَوْضِعَ الِاسْمِ كَقَوْلِهِمْ:

İkinci Mesele: Ebû Süleymân el-Hattâbî şöyle demiştir: «Dua, 'bir şeyi çağırdım, çağırıyorum, çağırmak' anlamındaki sözünün masdarıdır. Sonra masdarı ismin yerine koydular; tıpkı 'ses işittim' dediğin gibi 'dua işittim' dersin. Nitekim Arapların:

رَجُلٌ عَدْلٌ. وَحَقِيقَةُ الدُّعَاءِ اسْتِدْعَاءُ الْعَبْدِ رَبَّهُ ﷻ الْعِنَايَةَ وَاسْتِمْدَادُهُ إِيَّاهُ الْمَعُونَةَ. وَأَقُولُ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الدُّعَاءِ، فَقَالَ بَعْضُ الْجُهَّالِ الدُّعَاءُ شَيْءٌ عَدِيمُ الْفَائِدَةِ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الْمَطْلُوبَ بِالدُّعَاءِ إِنْ كَانَ مَعْلُومَ الْوُقُوعِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى كَانَ وَاجِبَ الْوُقُوعِ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى الدُّعَاءِ، وَإِنْ كَانَ غَيْرَ مَعْلُومِ الْوُقُوعِ كَانَ

'Âdil adam' [derken adl masdarını kullanmaları] gibi masdar ismin yerine konabilir. Duanın hakikati, kulun Rabbi olan Allah Teâlâ'dan inayet talep etmesi ve O'ndan yardım istemesidir.» Ben de derim ki: İnsanlar dua hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazı cahiller: «Dua faydası olmayan bir şeydir» demiş ve buna karşı birkaç yönden delil getirmişlerdir: Birincisi: Dua ile istenen şeyin meydana geleceği Allah Teâlâ katında biliniyorsa, onun vuku bulması vaciptir (kesindir); dolayısıyla duaya ihtiyaç yoktur. Eğer meydana geleceği bilinmiyorsa,

مُمْتَنِعَ الْوُقُوعِ، فَلَا حَاجَةَ أَيْضًا إِلَى الدُّعَاءِ وَثَانِيهَا: أَنَّ حُدُوثَ الْحَوَادِثِ فِي هَذَا الْعَالَمِ لَا بُدَّ مِنِ انْتِهَائِهَا بِالْآخِرَةِ إِلَى الْمُؤَثِّرِ الْقَدِيمِ الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ، وَإِلَّا لَزِمَ إِمَّا التَّسَلْسُلُ، وَإِمَّا الدَّوْرُ وَإِمَّا وُقُوعُ الْحَادِثِ مِنْ غَيْرِ مُؤَثِّرٍ وَكُلُّ ذَلِكَ مُحَالٌ وَإِذَا ثَبَتَ وُجُوبُ انْتِهَائِهَا بِالْآخِرَةِ إِلَى الْمُؤَثِّرِ الْقَدِيمِ، فَكُلُّ مَا اقْتَضَى ذَلِكَ الْمُؤَثِّرُ الْقَدِيمُ وُجُودَهُ اقْتِضَاءً قَدِيمًا أَزَلِيًّا كَانَ وَاجِبَ الْوُقُوعِ، وَكُلُّ مَا لَمْ يَقْتَضِ الْمُؤَثِّرُ الْقَدِيمُ وُجُودَهُ اقْتِضَاءً قَدِيمًا أَزَلِيًّا كَانَ مُمْتَنِعَ الْوُقُوعِ، وَلَمَّا ثَبَتَتْ هَذِهِ الْأُمُورُ فِي الْأَزَلِ لَمْ يَكُنْ لِلدُّعَاءِ الْبَتَّةَ أَثَرٌ، وَرُبَّمَا عَبَّرُوا عَنْ هَذَا الْكَلَامِ بِأَنْ قَالُوا: الْأَقْدَارُ سَابِقَةٌ وَالْأَقْضِيَةُ مُتَقَدِّمَةٌ وَالدُّعَاءُ لَا يَزِيدُ فِيهَا وَتَرْكُهُ لَا يُنْقِصُ شَيْئًا مِنْهَا، فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي الدُّعَاءِ،

vuku bulması mümtenidir (imkânsızdır); dolayısıyla yine duaya ihtiyaç yoktur. İkincisi: Bu âlemde hâdiselerin (sonradan olan şeylerin) meydana gelişi en nihayetinde bizzat vâcib olan kadîm Müessir'e (Allah'a) dayanmak zorundadır; aksi takdirde ya teselsül, ya devir yahut da hâdisin bir müessir olmaksızın vuku bulması lazım gelir ki bütün bunlar muhaldir. Hâdiselerin nihayetinde kadîm Müessir'e dayanmasının vacip olduğu sabit olunca, o kadîm Müessir'in varlığını kadîm ve ezelî bir gerektirişle iktiza ettiği her şeyin vuku bulması vaciptir; kadîm Müessir'in varlığını kadîm ve ezelî bir gerektirişle iktiza etmediği her şeyin vuku bulması ise mümtenidir (imkânsızdır). Bu hususlar ezelde sabit olunca, duanın kesinlikle hiçbir tesiri olmaz. Bazen bu sözü şöyle ifade etmişlerdir: «Kaderler önceden belirlenmiştir, hükümler takdir edilmiştir; dua onlara bir şey ilave etmez, duayı terk etmek de onlardan hiçbir şeyi eksiltmez. O halde duada ne fayda vardır?»

وَقَالَ ﵊ قَدَّرَ اللَّهُ الْمَقَادِيرَ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ الْخَلْقَ بِكَذَا وَكَذَا عَامًا

Nitekim o aleyhisselâm: «Allah mahlûkatı yaratmadan şu kadar yıl önce takdirleri tayin etmiştir» buyurmuştur.

وَرُوِيَ عَنْهُ ﵊ أَنَّهُ قَالَ: «جَفَّ الْقَلَمُ بِمَا هُوَ كَائِنٌ»

Yine ondan aleyhisselâm şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Kalem, olacak olan şeylerle kurumuştur.»

وَعَنْهُ ﵊ أَنَّهُ قَالَ: «أَرْبَعٌ قَدْ فُرِغَ مِنْهَا: الْعُمْرُ وَالرِّزْقُ وَالْخَلْقُ وَالْخُلُقُ»

Yine ondan aleyhisselâm şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Dört şeyden [hüküm verilip] fariğ olunmuştur: Ömür, rızık, yaratılış ve ahlak.»

وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَّامُ الْغُيُوبِ: يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَما تُخْفِي الصُّدُورُ [غَافِرٍ: ١٩] فَأَيُّ حَاجَةٍ بِالدَّاعِي إِلَى الدُّعَاءِ؟ وَلِهَذَا السَّبَبِ قَالُوا إِنَّ جِبْرِيلَ عَلَيْهِ/ السَّلَامُ بَلَغَ بِسَبَبِ هَذَا الْكَلَامِ إِلَى أَعْلَى دَرَجَاتِ الْإِخْلَاصِ وَالْعُبُودِيَّةِ وَلَوْلَا أَنَّ تَرْكَ الدُّعَاءِ أَفْضَلُ لَمَا كَانَ كَذَلِكَ وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْمَطْلُوبَ بِالدُّعَاءِ إِنْ كَانَ مِنْ مَصَالِحِ الْعَبْدِ فَالْجَوَادُ الْمُطْلَقُ لَا يُهْمِلُهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ مَصَالِحِهِ لَمْ يَجُزْ طَلَبُهُ وَخَامِسُهَا: ثَبَتَ بِشَوَاهِدِ الْعَقْلِ وَالْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ أَنَّ أَجَلَّ مَقَامَاتِ الصِّدِّيقِينَ وَأَعْلَاهَا الرِّضَا بِقَضَاءِ اللَّهِ تَعَالَى وَالدُّعَاءُ يُنَافِي ذَلِكَ لِأَنَّهُ اشْتِغَالٌ بِالِالْتِمَاسِ وَتَرْجِيحٌ لِمُرَادِ النَّفْسِ عَلَى مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى وَطَلَبُهُ لِحِصَّةِ الْبَشَرِ وَسَادِسُهَا: أَنَّ الدُّعَاءَ يُشْبِهُ الْأَمْرَ وَالنَّهْيَ وَذَلِكَ مِنَ الْعَبْدِ فِي حَقِّ الْمَوْلَى الْكَرِيمِ الرَّحِيمِ سُوءُ أَدَبٍ وَسَابِعُهَا:

Üçüncüsü: O Sübhân olan Allah gaybları hakkıyla bilendir; { يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَما تُخْفِي الصُّدُورُ } “Gözlerin hain bakışını ve göğüslerin gizlediğini bilir” [Mü'min 19]. O halde dua edenin duaya ne ihtiyacı vardır? İşte bu sebeple demişlerdir ki Cibrîl aleyhisselâm bu söz sebebiyle ihlas ve ubudiyetin en yüksek derecelerine ulaşmıştır. Şayet duayı terk etmek daha faziletli olmasaydı durum böyle olmazdı. Dördüncüsü: Dua ile talep edilen şey kulun maslahatlarından ise mutlak cömert olan [Allah] onu ihmal etmez; şayet onun maslahatlarından değilse onu talep etmek caiz olmaz. Beşincisi: Aklın şahitlikleri ve sahih hadislerle sabittir ki sıddîkların en yüce ve en üstün makamı Allah Teâlâ'nın kazasına rıza göstermektir. Dua ise buna zıttır; çünkü o taleple meşgul olmak, nefsin muradını Allah Teâlâ'nın muradına tercih etmek ve beşerî payı istemektir. Altıncısı: Dua emir ve nehiy kipine benzer; kuldan Kerîm ve Rahîm olan Mevlâ hakkında böyle bir şey sadır olması ise edep noksanlığıdır. Yedincisi:

رُوِيَ أَنَّهُ ﵊ قَالَ رِوَايَةً عَنِ اللَّهِ ﷾: «مَنْ شَغَلَهُ ذِكْرِي عَنْ مَسْأَلَتِي أَعْطَيْتُهُ أَفْضَلَ مَا أُعْطِي السَّائِلِينَ»

Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm Allah azze ve celle'den rivayet ederek şöyle buyurmuştur: «Kimi Beni zikretmek Benden bir şey istemekten alıkoyarsa, Ben ona isteyenlere verdiğimin en faziletlisini veririm.»

قَالُوا فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّ الْأَوْلَى تَرَكُ الدُّعَاءِ.

Onlar dediler ki: İşte bu vecihlerle duayı terk etmenin daha evla olduğu sabit olmuştur.

وَقَالَ الْجُمْهُورُ الْأَعْظَمُ مِنَ الْعُقَلَاءِ: إِنَّ الدُّعَاءَ أَهَمُّ مَقَامَاتِ الْعُبُودِيَّةِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ مِنَ النَّقْلِ وَالْعَقْلِ، أَمَّا الدَّلَائِلُ النَّقْلِيَّةُ فَكَثِيرَةٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ السُّؤَالَ وَالْجَوَابُ فِي كِتَابِهِ فِي عِدَّةِ مَوَاضِعَ مِنْهَا أُصُولِيَّةٌ وَمِنْهَا فروعية، أما الأصولية فقوله: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ [الإسراء: ٨٥] وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ [طه: ١٠٥] ويَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ [النَّازِعَاتِ: ٤٢] وَأَمَّا الْفُرُوعِيَّةُ فَمِنْهَا فِي البقرة على التوالي يَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ [البقرة: ٢١٩] يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ [البقرة: ٢١٧] يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ [البقرة: ٢١٩] يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى [البقرة: ٢٢٠] وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ [البقرة: ٢٢٢] وقال أيضا: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ [الأنفال: ١] وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ [الْكَهْفِ: ٨٣] وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ [يُونُسَ: ٥٣] يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ [النِّسَاءِ: ١٧٦] .

Akıl sahiplerinin ezici çoğunluğu olan cumhur ise şöyle demiştir: Dua, kulluğun en mühim makamlarındandır. Buna naklî ve aklî birçok delil delalet eder. Naklî delillere gelince, pek çoktur: Birincisi: Allah Teâlâ Kitabı'nda soru ve cevabı birçok yerde zikretmiştir; bunlardan bazısı usule (inanca), bazısı ise fürûa (amellere) aittir. Usule ait olanlara gelince; O'nun şu buyruklarıdır: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ } “Sana ruhtan sorarlar” [İsrâ 85], { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ } “Sana dağlardan sorarlar” [Tâhâ 105] ve { يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ } “Sana kıyamet vaktini sorarlar” [Nâziât 42]. Fürûa ait olanlara gelince; bunlardan bir kısmı Bakara Suresi'nde peş peşe [şöyledir]: { يَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ } “Sana ne infak edeceklerini sorarlar” [Bakara 219], { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ } “Sana haram ayı sorarlar” [Bakara 217], { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ } “Sana içki ve kumarı sorarlar” [Bakara 219], { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى } “Sana yetimleri sorarlar” [Bakara 220] ve { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ } “Sana hayız halini sorarlar” [Bakara 222]. Yine şöyle buyurmuştur: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ } “Sana ganimetleri sorarlar” [Enfâl 1], { وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ } “Sana Zülkarneyn'i sorarlar” [Kehf 83], { وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ } “'O hak mıdır?' diye senden haber sorarlar” [Yûnus 53], { يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ } “Senden fetva isterler; de ki: Kelâle hakkında fetvayı size Allah veriyor” [Nisâ 176].

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا: فَنَقُولُ هَذِهِ الْأَسْئِلَةُ جَاءَتْ أَجْوِبَتُهَا عَلَى ثَلَاثَةِ أَنْوَاعٍ فَالْأَغْلَبُ فِيهَا أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى السُّؤَالَ قَالَ لِمُحَمَّدٍ: قُلْ وَفِي صُورَةٍ وَاحِدَةٍ جَاءَ الْجَوَابُ بِقَوْلِهِ: فَقُلْ مَعَ فَاءِ التَّعْقِيبَ، وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ قوله تعالى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ سُؤَالٌ عَنْ قِدَمِهَا وَحُدُوثِهَا وَهَذِهِ مَسْأَلَةٌ أُصُولِيَّةٌ فَلَا جَرَمَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً [طه: ١٠٥] كَأَنَّهُ قَالَ يَا مُحَمَّدُ أَجِبْ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ فِي الْحَالِ وَلَا تُؤَخِّرِ الْجَوَابَ فَإِنَّ الشَّكَّ فِيهِ كُفْرٌ ثُمَّ تَقْدِيرُ الْجَوَابِ أَنَّ النَّسْفَ مُمْكِنٌ فِي كُلِّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْجَبَلِ فَيَكُونُ مُمْكِنًا فِي الْكُلِّ وَجَوَازُ عَدَمِهِ يَدُلُّ عَلَى امْتِنَاعِ قِدَمِهِ، أَمَّا سَائِرُ الْمَسَائِلِ فَهِيَ فُرُوعِيَّةٌ فَلَا جَرَمَ لَمْ يَذْكُرْ فِيهَا فَاءَ التَّعْقِيبِ، أَمَّا الصُّورَةُ الثالثة وهي

Bunu bildiğinde deriz ki: Bu soruların cevapları üç tür üzere gelmiştir. Bunların çoğunda Allah Teâlâ soruyu naklettiğinde Muhammed'e: «De ki (Kul)» buyurmuştur. Yalnız bir surette ise cevap ta'kib bildiren fâ ile birlikte «Fe-kul (فَقُلْ / Hemen de ki)» buyruğu ile gelmiştir. Bunun sebebi şudur: Allah Teâlâ'nın { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ } buyruğu onların ezelîliği ve sonradan yaratılışı hakkında bir sorudur; bu ise usule ait bir meseledir. Bundan dolayı Allah Teâlâ: { فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً } “De ki: Rabbim onları ufalayıp savuracak” [Tâhâ 105] buyurmuştur. Sanki: «Ey Muhammed! Bu soruya derhal cevap ver, cevabı geciktirme; zira bunda şüphe etmek küfürdür» buyurmuştur. Sonra cevabın takdiri şudur: Dağılıp ufalanmak dağın her bir cüz'ünde mümkündür; dolayısıyla bütününde de mümkündür. Yokluğunun caiz olması ise onun ezelî oluşunun imkânsızlığına delalet eder. Diğer bütün meseleler ise fürûa dairdir; bu sebeple onlarda ta'kib fâ'sını zikretmemiştir. Üçüncü surete gelince; o da

فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ وَلَمْ يَقُلْ فَقُلْ إِنِّي قَرِيبٌ فَتَدُلُّ عَلَى تَعْظِيمِ حَالِ الدُّعَاءِ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: كَأَنَّهُ ﷾ يَقُولُ عَبْدِي أَنْتَ إِنَّمَا تَحْتَاجُ إِلَى الْوَاسِطَةِ فِي غَيْرِ وَقْتِ الدُّعَاءِ أَمَّا فِي مَقَامِ الدُّعَاءِ فَلَا وَاسِطَةَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ لَهُ وَقَوْلَهُ:

bu ayettedir. O: { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Kullarım sana Beni sorduklarında [bilsinler ki] şüphesiz Ben yakınım” buyurmuş, «De ki: Şüphesiz Ben yakınım» dememiştir. Bu da duanın halinin büyüklüğüne birkaç yönden delalet eder: Birincisi: Sanki O azze ve celle şöyle buyurmaktadır: «Kulum! Sen ancak dua vaktinin dışında bir vasıtaya muhtaç olursun; dua makamında ise Benimle senin aranda hiçbir vasıta yoktur.» İkincisi: O'nun { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي } “Kullarım sana Beni sorduklarında” buyruğu kulun O'na ait olduğuna delalet eder; O'nun:

فَإِنِّي قَرِيبٌ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرَّبَّ لِلْعَبْدِ وَثَالِثُهَا: لَمْ يَقُلْ: فَالْعَبْدُ مِنِّي قَرِيبٌ، بَلْ قَالَ: أَنَا مِنْهُ قَرِيبٌ، وَفِيهِ سِرٌّ نَفِيسٌ فَإِنَّ الْعَبْدَ مُمْكِنُ الْوُجُودِ فَهُوَ مِنْ حَيْثُ هُوَ هُوَ فِي مَرْكَزِ الْعَدَمِ وَحَضِيضِ الْفَنَاءِ، فَلَا يُمْكِنُهُ الْقُرْبَ مِنَ الرَّبِّ أَمَّا الْحَقُّ سُبْحَانَهُ فَهُوَ الْقَادِرُ مِنْ أَنْ يَقْرُبَ بِفَضْلِهِ وَبِرَحْمَتِهِ مِنَ الْعَبْدِ، وَالْقُرْبُ مِنَ الحق إلى العبد/ لا من العبد إلا الْحَقِّ فَلِهَذَا قَالَ: فَإِنِّي قَرِيبٌ وَالرَّابِعُ: أَنَّ الدَّاعِيَ مَا دَامَ يَبْقَى خَاطِرُهُ مَشْغُولًا بِغَيْرِ اللَّهِ فَإِنَّهُ لَا يَكُونُ دَاعِيًا لَهُ فَإِذَا فَنِيَ عَنِ الْكُلِّ صَارَ مُسْتَغْرِقًا فِي مَعْرِفَةِ الْأَحَدِ الْحَقِّ، فَامْتَنَعَ مِنْ أَنْ يَبْقَى فِي هَذَا الْمَقَامِ مُلَاحِظًا لِحَقِّهِ وَطَالِبًا لِنَصِيبِهِ، فَلَمَّا ارْتَفَعَتِ الْوَسَائِطُ بِالْكُلِّيَّةِ، فَلَا جَرَمَ حَصَلَ الْقُرْبُ فَإِنَّهُ مَا دَامَ يَبْقَى الْعَبْدُ مُلْتَفِتًا إِلَى غَرَضِ نَفْسِهِ لَمْ يَكُنْ قَرِيبًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ ذَلِكَ الْغَرَضَ يَحْجُبُهُ عَنِ اللَّهِ، فَثَبَتَ أَنَّ الدُّعَاءَ يُفِيدُ الْقُرْبَ مِنَ اللَّهِ، فَكَانَ الدُّعَاءُ أَفْضَلَ الْعِبَادَاتِ.

{ فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Şüphesiz Ben yakınım” buyruğu ise Rabbin kula ait olduğuna delalet eder. Üçüncüsü: «Kul Bana yakındır» dememiş, bilakis «Ben ona yakınım» buyurmuştur; bunda ise çok kıymetli bir sır vardır: Çünkü kul varlığı mümkün olandır; dolayısıyla o, kendisi olması hasebiyle yokluğun merkezinde ve fenânın en aşağısındadır, bu sebeple Rabbe yakınlaşması mümkün değildir. Sübhân olan Hak Teâlâ ise lütfu ve rahmetiyle kula yaklaşmaya kadirdir; yakınlık Hak'tan kula doğrudur, kuldan Hakk'a doğru değildir. İşte bu sebeple { فَإِنِّي قَرِيبٌ } buyurmuştur. Dördüncüsü: Dua edenin zihni Allah'tan başkasıyla meşgul kaldığı müddetçe o hakiki manada O'na dua edici olamaz. Her şeyden fâni olduğunda ise tek ve Hak olanın marifetinde müstağrak olur; bu makamda kendi hakkını gözetmekten ve nasibini talep etmekten imtina eder. Vasıtalar tamamen ortadan kalktığında ise şüphesiz yakınlık hasıl olur; zira kul nefsinin maksadına iltifat ettiği müddetçe Allah Teâlâ'ya yakın olamaz, çünkü o maksat onu Allah'tan perdeler. Böylece duanın Allah'a yakınlık sağladığı sabit oldu; dolayısıyla dua ibadetlerin en faziletlisidir.