الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ فِي فَضْلِ الدُّعَاءِ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ [غَافِرِ: ٦٠] .
Duanın faziletine dair ikinci delil: Allah Teâlâ'nın: { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } [Mü'min: 60] “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin, size icabet edeyim” buyruğudur.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقْتَصِرْ فِي بَيَانِ فَضْلِ الدُّعَاءِ عَلَى الْأَمْرِ بِهِ بَلْ بَيَّنَ فِي آيَةٍ أُخْرَى أَنَّهُ إِذَا لَمْ يُسْأَلْ يَغْضَبْ فَقَالَ: فَلَوْلا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ
Üçüncü delil: Allah Teâlâ duanın faziletini beyan ederken sadece onu emretmekle yetinmemiş, bilakis başka bir ayette Kendisinden [bir şey] istenmediğinde gazaplandığını da beyan ederek şöyle buyurmuştur: { فَلَوْلا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ }
[الْأَنْعَامِ: ٤٣]
[el-En'âm: 43] “Hiç olmazsa onlara azabımız geldiği zaman yalvarsalardı ya! Fakat kalpleri katılaştı ve şeytan onlara yapmakta olduklarını süslü gösterdi.”
وَقَالَ ﵇: «لَا يَنْبَغِي أَنْ يَقُولَ أَحَدُكُمْ: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي إِنْ شِئْتَ وَلَكِنْ يَجْزِمُ فَيَقُولُ: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي»
Peygamber aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur: «Hiçbiriniz, ‘Allahım, dilersen beni bağışla’ demesin; bilakis kesin bir dille ‘Allahım, beni bağışla’ desin.»
وَقَالَ ﵇: «الدُّعَاءُ مُخُّ الْعِبَادَةِ»
Yine o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Dua, ibadetin özüdür.»
وَعَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ أَنَّهُ ﵇ قَالَ: «الدُّعَاءُ هُوَ الْعِبَادَةُ»
Nu'mân b. Beşîr'den rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm: «Dua ibadetin ta kendisidir» buyurmuş,
وَقَرَأَ وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ
ve { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin, size icabet edeyim” ayetini okumuştur.
فَقَوْلُهُ: «الدُّعَاءُ هُوَ الْعِبَادَةُ»
Onun «Dua ibadetin ta kendisidir» buyruğu,
مَعْنَاهُ أَنَّهُ مُعْظَمُ الْعِبَادَةِ وَأَفْضَلُ الْعِبَادَةِ،
onun ibadetin en mühim kısmı ve en faziletlisi olduğu manasındadır;
كَقَوْلِهِ ﵇ «الْحَجُّ عَرَفَةُ»
tıpkı o aleyhisselâm'ın «Hac Arafat'tır» buyruğu gibi.
أَيِ الْوُقُوفُ بِعَرَفَةَ هُوَ الرَّكْنُ الْأَعْظَمُ.
Yani Arafat'ta vakfe yapmak en büyük rükündür.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً [الْأَعْرَافِ: ٥٥] وقال: قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعاؤُكُمْ [الْفُرْقَانِ: ٧٧] وَالْآيَاتُ كَثِيرَةٌ فِي هَذَا الْبَابِ فَمَنْ أَبْطَلَ الدُّعَاءَ فَقَدْ أَنْكَرَ الْقُرْآنَ.
Dördüncü delil: Allah Teâlâ'nın: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } [el-A'râf: 55] “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin” buyruğu ile { قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعاؤُكُمْ } [el-Furkân: 77] “De ki: Duanız olmasa Rabbim size ne diye değer versin?” buyruğudur. Bu husustaki ayetler pek çoktur; dolayısıyla duayı batıl sayan kimse Kur'an'ı inkar etmiş olur.
وَالْجَوَابُ عَنِ الشُّبْهَةِ الْأُولَى: أَنَّهَا مُتَنَاقِضَةٌ، لِأَنَّ إِقْدَامَ الْإِنْسَانِ عَلَى الدُّعَاءِ إِنْ كَانَ مَعْلُومَ الْوُقُوعِ فَلَا فَائِدَةَ فِي اشْتِغَالِكُمْ بِإِبْطَالِ الدُّعَاءِ، وَإِنْ كَانَ مَعْلُومَ الْعَدَمِ لَمْ يَكُنْ إِلَى إِنْكَارِكِمْ حَاجَةٌ، ثُمَّ نَقُولُ: كَيْفِيَّةُ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَكَيْفِيَّةُ قَضَائِهِ وَقَدَرِهُ غَائِبَةٌ عَنِ الْعُقُولِ، وَالْحِكْمَةُ الْإِلَهِيَّةُ تَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْعَبْدُ مُعَلَّقًا بَيْنَ الرَّجَاءِ وَبَيْنَ الْخَوْفِ اللَّذَيْنِ بِهِمَا تَتِمُّ الْعُبُودِيَّةُ، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ صَحَّحْنَا الْقَوْلَ بِالتَّكَالِيفِ مَعَ الِاعْتِرَافِ بِإِحَاطَةِ عِلْمِ اللَّهِ بِالْكُلِّ وَجَرَيَانِ قَضَائِهِ وَقَدَرِهِ فِي الْكُلِّ، وَلِهَذَا الْإِشْكَالِ
Birinci şüpheye cevap: Bu şüphe kendi içinde çelişkilidir. Çünkü insanın duaya girişmesi şayet [Allah katında] vuku bulacağı bilinen bir şey ise sizin duayı iptal etmekle meşgul olmanızın bir faydası yoktur; eğer vuku bulmayacağı bilinen bir şey ise sizin bunu inkar etmenize gerek yoktur. Sonra deriz ki: Allah Teâlâ'nın ilminin keyfiyeti ile kaza ve kaderinin keyfiyeti akıllardan gizlidir. İlâhî hikmet ise kulun, kendileriyle kulluğun tamamlandığı ümit ile korku arasında bağlı kalmasını iktiza eder. Biz mükellefiyetlerin varlığına dair sözü, Allah'ın ilminin her şeyi kuşattığını ve O'nun kaza ve kaderinin her şeyde cereyan ettiğini itiraf etmekle birlikte işte bu yolla temellendirdik. Bu müşkil sebebiyledir ki,
سَأَلَتِ الصَّحَابَةُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالُوا: أَرَأَيْتَ أَعْمَالَنَا هَذِهِ أَشَيْءٌ قَدْ فُرِغَ مِنْهُ أَمْ أَمْرٌ يَسْتَأْنِفُهُ؟ فَقَالَ: بَلْ شَيْءٌ قَدْ فُرِغَ مِنْهُ. فَقَالُوا: فَفِيمَ الْعَمَلُ إِذَنْ؟ قَالَ: «اعْمَلُوا فَكُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ»
sahabe Resûlullah ﷺ'e sorup dediler ki: «Şu amellerimiz hakkında ne dersin; [hükmü verilip] bitmiş bir iş midir, yoksa yeni başlayan bir iş midir?» Bunun üzerine [Resûlullah]: «Aksine, bitmiş bir iştir» buyurdu. Onlar: «O halde amel niçin?» deyince, [Resûlullah]: «Çalışın; zira herkes ne için yaratıldıysa ona muvaffak kılınır (işi kolaylaştırılır)» buyurdu.
فَانْظُرْ إِلَى لَطَائِفَ هَذَا الْحَدِيثِ فَإِنَّهُ ﵇ علقهم بين الأمرين فربهم سَابِقَ الْقَدَرِ الْمَفْرُوغِ مِنْهُ ثُمَّ أَلْزَمَهُمُ الْعَمَلَ الَّذِي هُوَ مُدْرَجَةُ التَّعَبُّدِ، فَلَمْ يُعَطِّلْ ظَاهِرَ الْعَمَلِ بِمَا يُفِيدُ مِنَ الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ، وَلَمْ يَتْرُكْ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ لِلْآخَرِ، وَأَخْبَرَ أَنَّ فَائِدَةَ الْعَمَلِ هُوَ الْمُقَدَّرُ الْمَفْرُوغُ مِنْهُ
Bu hadisin inceliklerine bir bak! O aleyhisselâm onları iki durum arasına bağlamış; onları önceden takdir edilip bitmiş olan kadere bağlamış, sonra da kulluğun basamağı olan ameli onlara gerekli kılmıştır. Böylece kaza ve kaderin ifade ettiği şey sebebiyle amelin zahirini iptal etmemiş, iki emirden birini diğeri için terk etmemiştir. Amelin faydasının ise takdir edilip bitmiş olan husus olduğunu haber vererek,
فَقَالَ: «كُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ»
«Herkes ne için yaratıldıysa ona muvaffak kılınır» buyurmuştur.
يُرِيدُ أَنَّهُ مُيَسَّرٌ فِي أَيَّامِ حَيَاتِهِ لِلْعَمَلِ الَّذِي سَبَقَ لَهُ الْقَدَرُ قَبْلَ وُجُودِهِ، إِلَّا أَنَّكَ تُحِبُّ أَنْ تعلم هاهنا فَرْقَ مَا بَيْنَ الْمُيَسَّرِ وَالْمُسَخَّرِ فَتَأَهَّبْ لِمَعْرِفَتِهِ فَإِنَّهُ بِمَنْزِلَةِ مَسْأَلَةِ الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي بَابِ الْكَسْبِ وَالرِّزْقِ
Bununla kastedilen, insanın hayatı boyunca, kendisi var olmadan önce hakkında kaderin geçmiş olduğu amele muvaffak kılındığıdır. Ancak sen burada müyesser (kolaylaştırılmış) ile musahhar (boyun eğdirilmiş) arasındaki farkı bilmek istersen, bunu öğrenmeye hazırlan; zira bu mesele kaza ve kader meselesi mesabesindedir. Kesb ve rızık babındaki söz de böyledir;
فَإِنَّهُ مَفْرُوغٌ مِنْهُ فِي الْأَصْلِ لَا يَزِيدُهُ الطَّلَبُ وَلَا يَنْقُصُهُ التَّرْكُ.
çünkü rızık da aslında takdir edilip bitmiştir; onu talep etmek artırmaz, terk etmek de eksiltmez.
وَالْجَوَابُ عَنِ الشُّبْهَةِ الثَّانِيَةِ: إِنَّهُ لَيْسَ الْمَقْصُودَ مِنَ الدُّعَاءِ الْإِعْلَامُ، بَلْ إِظْهَارُ الْعُبُودِيَّةِ وَالذِّلَّةِ وَالِانْكِسَارِ وَالرُّجُوعِ إِلَى اللَّهِ بِالْكُلِّيَّةِ.
İkinci şüpheye cevap: Duadan maksat [Allah'a] bilgi vermek değil; kulluğu, zilleti, kırıklığı ve bütünüyle Allah'a yönelmeyi ortaya koymaktır.
وَعَنِ الثَّالِثَةِ: أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَصِيرَ مَا لَيْسَ بِمَصْلَحَةٍ مَصْلَحَةً بِحَسَبِ سَبْقِ الدُّعَاءِ وَعَنِ الرَّابِعَةِ: أَنَّهُ إِذَا كَانَ مَقْصُودُهُ مِنَ الدُّعَاءِ إِظْهَارَ الذِّلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ ثُمَّ بَعْدُ رضى بما قدره الله وقضاء، فَذَلِكَ أَعْظَمُ الْمَقَامَاتِ وَهَذَا هُوَ الْجَوَابُ عَنْ بَقِيَّةِ الشُّبَهِ فِي هَذَا الْبَابِ.
Üçüncüye cevap: Maslahat (uygun) olmayan bir şeyin duanın önceden geçmesine bağlı olarak maslahat haline gelmesi caizdir. Dördüncüye cevap: Kulun duadan maksadı zillet ve acziyetini göstermek olup sonra da Allah'ın takdir ettiğine ve kazasına razı olursa bu makamların en büyüğüdür. Bu babdaki diğer şüphelerin cevabı da işte budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي الْآيَةِ سُؤَالٌ مُشْكِلٌ مَشْهُورٌ، وَهُوَ أَنَّهُ تعالى قال: ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ [غافر: ٦٠] وَقَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ وَكَذَلِكَ أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ [النَّمْلِ: ٦٢] ثُمَّ إِنَّا نَرَى الدَّاعِيَ يُبَالِغُ فِي الدُّعَاءِ وَالتَّضَرُّعِ فَلَا يُجَابُ.
Üçüncü Mesele: Ayette müşkil ve meşhur bir soru bulunmaktadır; o da şudur: Allah Teâlâ: { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } [Gāfir: 60] “Bana dua edin, size icabet edeyim” buyurmuş, bu ayette de: { أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ } “Bana dua ettiği zaman dua edenin duasına icabet ederim” ve aynı şekilde: { أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ } [en-Neml: 62] “Yoksa darda kalan dua ettiği zaman ona icabet eden mi?” buyurmuştur. Bununla birlikte biz dua edenin duada ve yalvarmada son derece ileri gittiğini, fakat yine de icabet olunmadığını görmekteyiz.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ وَإِنْ كَانَتْ مُطْلَقَةً إِلَّا أَنَّهُ قَدْ وَرَدَتْ آيَةٌ أُخْرَى مُقَيَّدَةٌ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ [الْأَنْعَامِ: ٤١] وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُطْلَقَ مَحْمُولٌ عَلَى الْمُقَيَّدِ، ثُمَّ تَقْرِيرُ الْمَعْنَى فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّ الدَّاعِيَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَجِدَ مِنْ دُعَائِهِ عِوَضًا، إِمَّا إِسْعَافًا بِطَلَبَتِهِ الَّتِي لِأَجْلِهَا دَعَا وَذَلِكَ إِذَا وَافَقَ الْقَضَاءَ، فَإِذَا لَمْ يُسَاعِدْهُ الْقَضَاءُ فَإِنَّهُ يُعْطَى سَكِينَةً فِي نَفْسِهِ، وَانْشِرَاحًا فِي صَدْرِهِ، وَصَبْرًا يَسْهُلُ مَعَهُ احْتِمَالُ الْبَلَاءِ الْحَاضِرِ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَلَا يَعْدَمُ فَائِدَةً، وَهُوَ نَوْعٌ مِنَ الِاسْتِجَابَةِ وَثَانِيهَا: مَا
Cevap: Bu ayet mutlak olsa da kayıtlı bir diğer ayet varid olmuştur; o da Allah Teâlâ'nın: { بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ } [el-En'âm: 41] “Bilakis yalnız O'na yalvarırsınız; O da dilerse [kurtulmak için] yalvardığınız şeyi giderir” buyruğudur. Şüphe yok ki mutlak, mukayyede hamledilir. Sonra anlamın izahı birkaç yöndendir: Birincisi: Dua eden kimse, duasının karşılığını mutlaka bulur; ya kaza ile uyuşması durumunda kendisi için dua ettiği isteğinin hemen verilmesi suretiyle olur; şayet kaza buna yardımcı olmazsa kendisine kalbinde bir sekinet, göğsünde bir inşirah ve mevcut belaya tahammülü kolaylaştıran bir sabır verilir. Her halükarda o bir faydadan mahrum kalmaz ki bu da bir nevi icabettir. İkincisi:
رَوَى الْقَفَّالُ فِي تَفْسِيرِهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «دَعْوَةُ الْمُسْلِمِ لا ترد إلا لإحدى ثلاثة: مَا لَمْ يَدْعُ بِإِثْمٍ أَوْ قَطِيعَةِ رَحِمٍ، إِمَّا أَنْ يُعَجَّلَ لَهُ فِي الدُّنْيَا، وَإِمَّا أَنْ يُدَّخَرَ لَهُ فِي الْآخِرَةِ، وَإِمَّا أَنْ يُصْرَفَ عَنْهُ مِنَ السُّوءِ بِقَدْرِ مَا دَعَا» .
Kaffâl'in tefsirinde Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ buyurdu ki: «Günah veya akraba ile bağı koparmak için dua etmedikçe bir Müslümanın duası şu üç şeyden birisi olmaksızın geri çevrilmez: Ya dünyada ona çabucak verilir ya ahirete saklanır ya da yaptığı dua nispetinde ondan bir kötülük savuşturulur.»
وَهَذَا الْخَبَرُ تَمَامُ الْبَيَانِ فِي الْكَشْفِ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ وَلَمْ يَقُلْ:
Bu haber bu sorunun aydınlatılmasında tam bir beyandır. Çünkü Allah Teâlâ: { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Bana dua edin, size icabet edeyim” buyurmuş,
أَسْتَجِبْ لَكُمْ فِي الْحَالِ فَإِذَا اسْتَجَابَ لَهُ وَلَوْ فِي الْآخِرَةِ كَانَ الْوَعْدُ صِدْقًا وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الدَّاعِي عَارِفًا بِرَبِّهِ وَإِلَّا لَمْ يَكُنْ دَاعِيًا لَهُ، بَلْ لِشَيْءٍ مُتَخَيَّلٍ لا وجود له ألبتة، فثبت أن الشرط الدَّاعِي أَنْ يَكُونَ عَارِفًا بِرَبِّهِ وَمِنْ صِفَاتِ الرَّبِّ سُبْحَانَهُ أَنْ لَا يَفْعَلَ إِلَّا مَا وَافَقَ قَضَاءَهُ وَقَدَرَهُ وَعِلْمَهُ وَحِكْمَتَهُ فَإِذَا عَلِمَ أَنَّ صِفَةَ الرَّبِّ هَكَذَا اسْتَحَالَ مِنْهُ أَنْ يَقُولَ بِقَلْبِهِ وَبِعَقْلِهِ: يَا رَبِّ أَفْعَلُ الْفِعْلَ الْفُلَانِيَّ لَا مَحَالَةَ، بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَقُولَ: أَفْعَلُ هَذَا الْفِعْلَ إِنْ كَانَ مُوَافِقًا لِقَضَائِكَ وَقَدَرِكَ وَحِكْمَتِكَ، وَعِنْدَ هَذَا يَصِيرُ الدُّعَاءُ الَّذِي دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى تَرْتِيبِ الْإِجَابَةِ عَلَيْهِ مَشْرُوطًا بِهَذِهِ الشَّرَائِطِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ زَالَ السُّؤَالُ الرَّابِعُ أَنَّ لَفْظَ الدُّعَاءِ وَالْإِجَابَةِ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا كَثِيرَةً أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ الدُّعَاءُ عِبَارَةً عَنِ التَّوْحِيدِ وَالثَّنَاءِ عَلَى اللَّهِ كَقَوْلِ الْعَبْدِ: يَا اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ، وَهَذَا إِنَّمَا سُمِّيَ دُعَاءً لِأَنَّكَ عَرَفْتَ اللَّهَ تَعَالَى ثُمَّ وَحَّدْتَهُ وَأَثْنَيْتَ عَلَيْهِ، فَهَذَا يُسَمَّى دُعَاءً بِهَذَا التَّأْوِيلِ وَلَمَّا سُمِّيَ هَذَا الْمَعْنَى دُعَاءً سُمِّي قَبُولُهُ إِجَابَةً لِتَجَانُسِ اللَّفْظِ وَمِثْلُهُ كثير وقال ابن الأنباري: أُجِيبُ هاهنا بِمَعْنَى أَسْمَعُ لِأَنَّ بَيْنَ السَّمَاعِ وَبَيْنَ الْإِجَابَةِ نَوْعُ مُلَازَمَةٍ، فَلِهَذَا السَّبَبِ يُقَامُ كُلُّ وَاحِدٍ/ مِنْهُمَا مَقَامَ الْآخَرِ، فَقَوْلُنَا سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ أَيْ أَجَابَ اللَّهُ فكذا هاهنا قَوْلُهُ: أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ أَيْ أَسْمَعُ تِلْكَ الدَّعْوَةَ، فَإِذَا حَمَلْنَا قَوْلَهُ تَعَالَى: ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ زَالَ الْإِشْكَالُ وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الدُّعَاءِ
«Size hemen icabet edeyim» dememiştir. Dolayısıyla ahirette bile olsa ona icabet ettiğinde vaat doğru çıkmış olur. Üçüncüsü: { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Bana dua edin, size icabet edeyim” buyruğu dua edenin Rabbini tanıyan biri olmasını iktiza eder; aksi halde O'na dua eden değil, zihinde tasarlanan ve asla varlığı bulunmayan bir şeye dua eden olur. Böylece dua edenin şartının Rabbini bilmesi olduğu sabit oldu. Rab sübhânehu'nun sıfatlarından biri de ancak kazasına, kaderine, ilmine ve hikmetine uygun olanı yapmasıdır. Dua eden Rabbin sıfatının böyle olduğunu bildiğinde kalbiyle ve aklıyla: «Ey Rabbim, şu fiili muhakkak yap» demesi imkânsız olur; bilakis mutlaka: «Kazana, kaderine ve hikmetine uygunsa bu işi yap» demesi gerekir. İşte bu durumda, ayetin üzerine icabeti tertip etmeye delalet ettiği dua bu şartlarla kayıtlanmış olur; bu takdirde soru zail olur. Dördüncüsü: Dua ve icabet lafzı birçok manaya muhtemeldir: Birincisi: Duanın tevhitten ve Allah'a senadan ibaret olmasıdır; nitekim kulun «Ey kendisinden başka ilah olmayan Allah!» demesi böyledir. Bunun dua diye isimlendirilmesi, senin Allah Teâlâ'yı tanıyıp sonra O'nu birlemen ve O'na sena etmenden dolayıdır; dolayısıyla bu yoruma göre buna dua denir. Bu mana dua diye isimlendirilince, lafız uyumu sebebiyle onun kabulü de icabet diye isimlendirilmiştir ve bunun benzeri çoktur. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Buradaki { أُجِيبُ } işitirim manasındadır; çünkü işitmek ile icabet arasında bir tür lüzum ilişkisi vardır. İşte bu sebeple bunlardan her biri diğerinin yerine kullanılır. Nitekim «Semi'allâhu limen hamideh» sözümüz «Allah icabet etti» manasındadır; aynı şekilde buradaki { أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ } buyruğu da «o duayı işitirim» demektir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } buyruğunu bu veçhe hamlettiğimizde müşkil ortadan kalkar. İkincisi: Duadan muradın,
التَّوْبَةَ عَنِ الذُّنُوبِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّائِبَ يَدْعُو اللَّهَ تَعَالَى عِنْدَ التَّوْبَةِ، وَإِجَابَةُ الدُّعَاءِ بِهَذَا التَّفْسِيرِ عِبَارَةٌ عَنْ قَبُولِ التَّوْبَةِ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَيْضًا لَا إِشْكَالَ، وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الدُّعَاءِ الْعِبَادَةَ،
günahlardan tevbe etmek olmasıdır. Zira tevbe eden kişi tevbe esnasında Allah Teâlâ'ya dua eder; bu tefsire göre duaya icabet ise tevbenin kabulünden ibarettir. Bu veçhe göre de hiçbir müşkillik yoktur. Üçüncüsü: Duadan muradın ibadet olmasıdır.
قَالَ ﵊: «الدُّعَاءُ هُوَ الْعِبَادَةُ»
Peygamber aleyhisselâm: «Dua ibadetin ta kendisidir» buyurmuştur.
وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ [غافر: ٦٠] فظهر أن الدعاء هاهنا هُوَ الْعِبَادَةُ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَإِجَابَةُ اللَّهِ تَعَالَى لِلدُّعَاءِ بِهَذَا التَّفْسِيرِ عِبَارَةٌ عَنِ الْوَفَاءِ بِمَا ضَمِنَ لِلْمُطِيعِينَ مِنَ الثَّوَابِ كَمَا قَالَ: وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ [الشُّورَى: ٢٦] وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ الْإِشْكَالُ زَائِلٌ وَرَابِعُهَا: أَنَّ يُفَسَّرَ الدُّعَاءُ بِطَلَبِ الْعَبْدِ مِنْ رَبِّهِ حَوَائِجَهُ فَالسُّؤَالُ الْمَذْكُورُ إِنْ كَانَ مُتَوَجِّهًا عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ لَمْ يَكُنْ مُتَوَجِّهًا عَلَى التَّفْسِيرَاتِ الثَّلَاثَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْإِشْكَالَ زَائِلٌ.
Buna delalet eden şeylerden biri de Allah Teâlâ'nın: { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ } [Gāfir: 60] “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin, size icabet edeyim. Şüphesiz Bana ibadet etmekten büyüklenenler, aşağılanmış olarak cehenneme gireceklerdir” buyruğudur. Böylece burada duanın ibadet olduğu açıklık kazandı. Bu sabit olunca, Allah Teâlâ'nın bu tefsire göre duaya icabeti, { وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } [eş-Şûrâ: 26] “O, iman edip salih amel işleyenlere icabet eder ve onlara lütfundan [karşılığı] artırır” buyurduğu gibi, itaatkârlara kefil olduğu sevabı eksiksiz vermekten ibarettir. Bu veçhe göre de müşkil zail olmuştur. Dördüncüsü: Duanın, kulun Rabbinden ihtiyaçlarını talep etmesi olarak tefsir edilmesidir; zikredilen soru bu tefsire göre yöneltilse bile önceki üç tefsire göre yöneltilemez. Böylece müşkilin ortadan kalktığı sabit oldu.
المسألة الرابعة: قال الْمُعْتَزِلَةُ: أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ مُخْتَصٌّ بِالْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ [الْأَنْعَامِ: ٨٢] وَذَلِكَ لِأَنَّ وَصْفَنَا الْإِنْسَانَ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ أَجَابَ دَعْوَتَهُ، صِفَةُ مَدْحٍ وَتَعْظِيمٍ، أَلَا تَرَى أَنَّا إِذَا أَرَدْنَا الْمُبَالَغَةَ فِي تَعْظِيمِ حَالِ إِنْسَانٍ فِي الدِّينِ قُلْنَا إِنَّهُ مُسْتَجَابُ الدَّعْوَةِ وَإِذَا كَانَ هَذَا مِنْ أَعْظَمِ الْمَنَاصِبِ فِي الدِّينِ، وَالْفَاسِقُ وَاجِبُ الْإِهَانَةِ فِي الدِّينِ، ثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْوَصْفَ لَا يَثْبُتُ إِلَّا لِمَنْ لَا يَتَلَوَّثُ إِيمَانُهُ بِالْفِسْقِ، بَلِ الْفَاسِقُ قَدْ يَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَطْلُبُهُ إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ لَا يُسَمَّى إِجَابَةَ الدَّعْوَةِ.
Dördüncü Mesele: Mu'tezile şöyle demiştir: { أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ } “Bana dua ettiği zaman dua edenin duasına icabet ederim” buyruğu, { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ } [el-En'âm: 82] “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayan” müminlere mahsustur. Zira bizim bir insanı Allah Teâlâ'nın onun duasına icabet ettiği şeklinde nitelememiz bir övgü ve yüceltme sıfatıdır. Görmez misin ki bir insanın dindeki durumunu yüceltmede ileri gitmek istediğimizde «o, duası müstecap bir kimsedir» deriz. Bu dinde en büyük makamlardan biri olunca ve fâsıkı dinde hor görmek vacip olunca, bu vasfın ancak imanı fısk ile kirlenmemiş kimseler için sabit olacağı kesinleşir; bilakis fâsık için Allah onun istediği şeyi bazen yapar, ancak buna ‘duaya icabet’ denilmez.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي } “O halde onlar da Bana icabet etsinler ve Bana iman etsinler” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: وَجْهُ النَّاظِمِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أَنَا أُجِيبُ دُعَاءَكَ مَعَ أَنِّي غَنِيٌّ عَنْكَ مُطْلَقًا، فَكُنْ أَنْتَ أَيْضًا مُجِيبًا لِدُعَائِي مَعَ أَنَّكَ مُحْتَاجٌ إِلَيَّ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ، فَمَا أَعْظَمَ هَذَا الْكَرَمَ، وَفِيهِ دَقِيقَةٌ أُخْرَى وَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ لِلْعَبْدِ: أَجِبْ دُعَائِيَ حَتَّى أُجِيبَ دُعَاءَكَ، لِأَنَّهُ لَوْ قَالَ ذَلِكَ لَصَارَ لِدُعَائِي، وَهَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ إِجَابَةَ اللَّهِ عَبْدَهُ فَضْلٌ مِنْهُ ابْتِدَاءً، وَأَنَّهُ غَيْرُ مُعَلَّلٍ بِطَاعَةِ الْعَبْدِ، وَأَنَّ إِجَابَةَ الرَّبِّ فِي هَذَا الْبَابِ إِلَى الْعَبْدِ مُتَقَدِّمَةٌ عَلَى اشْتِغَالِ الْعَبْدِ بِطَاعَةِ الرَّبِّ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ مَا نَقَلْنَاهُ عَنِ الْمُعْتَزِلَةِ فِي الْمَسْأَلَةِ الرَّابِعَةِ.
Birinci Mesele: Söz diziminin veçhi şöyle denilmesidir: Allah Teâlâ buyurmuştur ki: «Ben sana hiçbir şekilde muhtaç olmadığım halde senin duana icabet ediyorum; o halde sen de her bakımdan Bana muhtaç olduğun halde Benim davetime icabet et.» Bu ne büyük bir keremdir! Bunda diğer bir incelik daha vardır ki o da şudur: Allah Teâlâ kula: «Benim davetime icabet et ki Ben de senin duana icabet edeyim» dememiştir. Çünkü öyle deseydi [icabet kulun icabetine bağlı] olurdu; bu ise Allah'ın kuluna icabetinin baştan bir lütuf olduğuna, kulun itaatiyle illetlendirilmediğine ve Rabbin bu babda kula icabetinin kulun Rabbe itaatiyle meşgul olmasından önce geldiğine bir tenbihtir. Bu da dördüncü meselede Mu'tezile'den aktardığımız görüşün tutarsızlığına delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: أَجَابَ وَاسْتَجَابَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ: قَالَ كَعْبُ الْغَنَوِيُّ:
İkinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: Ecâbe (أَجَابَ) ile istecebe (اسْتَجَابَ) aynı manadadır. Ka'b el-Ganevî şöyle demiştir:
وَدَاعٍ دَعَا يَا مَنْ يُجِيبُ إِلَى النِّدَا ... فَلَمْ يَسْتَجِبْهُ عِنْدَ ذَاكَ مُجِيبُ
«Bir çağıran çağırdı: Ey çağrıya icabet eden! ... Fakat o esnada hiçbir icabet eden ona icabet etmedi.»
وَقَالَ أَهْلُ الْمَعْنَى: الْإِجَابَةُ مِنَ الْعَبْدِ لِلَّهِ الطَّاعَةُ، وَإِجَابَةُ اللَّهِ لِعَبْدِهِ إِعْطَاؤُهُ إِيَّاهُ مَطْلُوبَهُ، لِأَنَّ إِجَابَةَ كُلِّ شَيْءٍ عَلَى وَفْقِ مَا يَلِيقُ بِهِ.
Mana ehli ise şöyle demiştir: Kulun Allah'a icabeti itaattir; Allah'ın kuluna icabeti ise ona istediğini vermesidir. Çünkü her şeyin icabeti kendisine layık olan şekildedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِجَابَةُ الْعَبْدِ لِلَّهِ إِنْ كَانَتْ إِجَابَةً بِالْقَلْبِ وَاللِّسَانِ، فَذَاكَ هُوَ الْإِيمَانُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ قَوْلُهُ: فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي تَكْرَارًا مَحْضًا، وَإِنْ كَانَتْ إِجَابَةُ الْعَبْدِ لِلَّهِ عِبَارَةً عَنِ الطَّاعَاتِ كَانَ الْإِيمَانُ مُقَدَّمًا عَلَى الطَّاعَاتِ، وَكَانَ حَقُّ النَّظْمِ أَنْ يَقُولَ: فَلْيُؤْمِنُوا بِي وَلْيَسْتَجِيبُوا لِي، فَلِمَ جَاءَ عَلَى الْعَكْسِ مِنْهُ؟
Üçüncü Mesele: Kulun Allah'a icabeti şayet kalp ve dil ile olan icabet ise bu imandır; bu takdirde O'nun: { فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي } “O halde onlar da Bana icabet etsinler ve Bana iman etsinler” buyruğu sırf bir tekrar olur. Eğer kulun Allah'a icabeti taatlerden ibaret ise iman taatlerden öncedir ve söz diziminin hakkı: «Bana iman etsinler ve Bana icabet etsinler» buyurması olurdu; peki niçin bunun tersi şeklinde gelmiştir?
وَجَوَابُهُ: أَنَّ الِاسْتِجَابَةَ عِبَارَةٌ عَنِ الِانْقِيَادِ وَالِاسْتِسْلَامِ، وَالْإِيمَانُ عِبَارَةٌ عَنْ صِفَةِ الْقَلْبِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ لَا يَصِلُ إِلَى نُورِ الْإِيمَانِ وَقُوَّتِهِ إِلَّا بِتَقَدُّمِ الطَّاعَاتِ وَالْعِبَادَاتِ.
Bunun cevabı şudur: İsticâbet, boyun eğmek ve teslimiyetten ibarettir; iman ise kalbin bir sıfatından ibarettir. Bu da gösterir ki kul imanın nuruna ve kuvvetine ancak taatlerin ve ibadetlerin öne geçirilmesiyle ulaşabilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ فَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ يَرْشُدُونَ بِفَتْحِ الشِّينِ وَكَسْرِهَا، وَمَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُمْ إِذَا اسْتَجَابُوا لِي وَآمَنُوا بِي: اهْتَدَوْا لِمَصَالِحِ دِينِهِمْ وَدُنْيَاهُمْ، لِأَنَّ الرَّشِيدَ هُوَ من كان كذلك،
Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ } “Umulur ki doğru yolu bulurlar” buyruğuna gelince, Keşşâf sahibi şöyle demiştir: [Kelime] şîn harfinin fethası ve kesresiyle yarşüdûn / yerşidûn şeklinde okunmuştur. Ayetin manası şudur: Onlar Bana icabet edip Bana iman ettiklerinde dinlerinin ve dünyalarının maslahatlarına hidayet bulurlar; çünkü reşîd (doğru yolu bulan) kimse böyle olan kişidir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٨٧]
[Bakara Suresi (2): Ayet 187]
أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٨٧)
{ أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } (187) “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı. Onlar sizin için bir elbise, siz de onlar için bir elbisesiniz. Allah, kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi de tevbenizi kabul edip sizi bağışladı. Artık şimdi onlara yaklaşın ve Allah'ın sizin için yazdığını talep edin. Fecirden beyaz iplik siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar yiyin için. Sonra orucu geceye kadar tamamlayın. Mescitlerde itikafta iken kadınlara yaklaşmayın. Bunlar Allah'ın sınırlarıdır; sakın onlara yaklaşmayın. İşte Allah, sakınsınlar diye ayetlerini insanlara böyle açıklar.”
فِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ ذَهَبَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ إِلَى أَنَّ فِي أَوَّلِ شَرِيعَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، كَانَ الصَّائِمُ إِذَا أَفْطَرَ حَلَّ لَهُ الْأَكْلُ وَالشُّرْبُ وَالْوِقَاعُ بِشَرْطِ أَنْ لَا يَنَامَ وَأَنْ لَا يُصَلِّيَ الْعِشَاءَ الْأَخِيرَةَ فَإِذَا فَعَلَ أَحَدَهُمَا حَرُمَ عَلَيْهِ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَسَخَ ذَلِكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ هَذِهِ الْحُرْمَةُ مَا كَانَتْ ثَابِتَةً فِي شَرْعِنَا الْبَتَّةَ، بَلْ كَانَتْ ثَابِتَةً فِي شَرْعِ النَّصَارَى، وَاللَّهُ تَعَالَى نَسَخَ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَا كَانَ ثَابِتًا فِي شَرْعِهِمْ، وَجَرَى فِيهِ عَلَى مَذْهَبِهِ مِنْ أَنَّهُ لَمْ يَقَعْ فِي شَرْعِنَا نَسْخٌ الْبَتَّةَ، وَاحْتَجَّ الْجُمْهُورُ عَلَى قَوْلِهِمْ بِوُجُوهٍ.
Birinci Mesele: Müfessirlerin cumhuru şuna kani olmuştur: Muhammed ﷺ'in şeriatının başlangıcında, oruç tutan kişi iftar ettiğinde uyumamak ve son yatsı namazını kılmamak şartıyla yeme, içme ve cinsi münasebet ona helal idi. Bu ikisinden birini yaptığı takdirde bu şeyler ona haram olurdu. Sonra Allah Teâlâ bu hükmü bu ayetle neshetti. Ebû Müslim el-İsfahânî ise şöyle demiştir: Bu haramlık bizim şeriatımızda asla sabit olmamıştı; bilakis Hristiyanların şeriatında sabitti. Allah Teâlâ onların şeriatında sabit olan hükmü bu ayetle neshetmiştir. [Ebû Müslim] bu görüşünde, bizim şeriatımızda asla neshin vuku bulmadığına dair kendi mezhebini yürütmüştür. Cumhur ise kendi görüşlerine dair birtakım vecihlerle delil getirmiştir.
الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٨٣] يَقْتَضِي تَشْبِيهَ صَوْمِنَا بِصَوْمِهِمْ، وَقَدْ كَانَتْ هَذِهِ الْحُرْمَةُ ثَابِتَةً فِي صَوْمِهِمْ، فَوَجَبَ بِحُكْمِ هَذَا التَّشْبِيهِ أَنْ تَكُونَ ثَابِتَةً أَيْضًا فِي صَوْمِنَا، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْحُرْمَةَ كَانَتْ ثَابِتَةً فِي شَرْعِنَا، وَهَذِهِ الْآيَةُ نَاسِخَةٌ لِهَذِهِ الْحُرْمَةِ لَزِمَ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ نَاسِخَةً لِحُكْمٍ كَانَ ثَابِتًا فِي شَرْعِنَا.
Birinci delil: Allah Teâlâ'nın: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } [el-Bakara: 183] “Oruç sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı” buyruğu, bizim orucumuzun onların orucuna benzetilmesini iktiza eder. Bu haramlık onların orucunda sabitti; dolayısıyla bu benzetmenin hükmü gereği bizim orucumuzda da sabit olması gerekmiştir. Bu haramlığın bizim şeriatımızda sabit olduğu ve bu ayetin de bu haramlığı neshettiği sabit olunca, bu ayetin bizim şeriatımızda sabit olan bir hükmü neshedici olması zorunlu olmuştur.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ وَلَوْ كَانَ هَذَا الْحِلُّ ثَابِتًا لِهَذِهِ الْأُمَّةِ مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ لَمْ يَكُنْ لِقَوْلِهِ أُحِلَّ لَكُمْ فَائِدَةٌ.
İkinci delil: Allah Teâlâ'nın: { أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ } “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı” buyruğuna tutunmaktır. Eğer bu helallik işin başından beri bu ümmet için sabit olsaydı, O'nun { أُحِلَّ لَكُمْ } “size helal kılındı” buyruğunun bir faydası olmazdı.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ حَلَالًا لَهُمْ لَمَا كَانَ بِهِمْ حَاجَةٌ إِلَى أَنْ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ.
Üçüncü delil: Allah Teâlâ'nın: { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Allah, kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi” buyruğuna tutunmaktır. Eğer bu onlara helal olsaydı kendilerine hıyanet etmeleri söz konusu olmazdı.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ وَلَوْلَا أَنَّ ذَلِكَ كَانَ مُحَرَّمًا عَلَيْهِمْ وَأَنَّهُمْ أَقْدَمُوا عَلَى الْمَعْصِيَةِ بِسَبَبِ الْإِقْدَامِ عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ، لَمَا صَحَّ قَوْلُهُ: فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ.
Dördüncü delil: Allah Teâlâ'nın: { فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ } “Tevbenizi kabul edip sizi bağışladı” buyruğudur. Eğer bu onlara haram kılınmış olmasaydı ve onlar bu fiile girişmekle günaha girmiş olmasalardı, { فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ } “Tevbenizi kabul edip sizi bağışladı” buyruğu sahih olmazdı.
الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَلَوْ كَانَ الْحِلُّ ثَابِتًا قَبْلَ ذَلِكَ كَمَا هُوَ الْآنَ لَمْ يَكُنْ لِقَوْلِهِ: فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ فَائِدَةً.
Beşinci delil: Allah Teâlâ'nın: { فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ } “Artık şimdi onlara yaklaşın” buyruğudur. Eğer helallik bundan önce de tıpkı şimdi olduğu gibi sabit olsaydı, O'nun { فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ } “Artık şimdi onlara yaklaşın” buyruğunun bir faydası kalmazdı.
الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: هِيَ أَنَّ الرِّوَايَاتِ الْمَنْقُولَةَ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْحُرْمَةَ كَانَتْ ثَابِتَةً فِي شَرْعِنَا، هَذَا مَجْمُوعُ دَلَائِلِ الْقَائِلِينَ بِالنَّسْخِ، أَجَابَ أَبُو مُسْلِمٍ عَنْ هَذِهِ الدَّلَائِلِ فَقَالَ:
Altıncı delil: Bu ayetin nüzul sebebi hakkında nakledilen rivayetlerin, bu haramlığın bizim şeriatımızda sabit olduğuna delalet etmesidir. Neshin varlığını söyleyenlerin delillerinin toplamı budur. Ebû Müslim bu delillere cevap verip şöyle demiştir:
أَمَّا الْحُجَّةُ الْأُولَى: فَضَعِيفَةٌ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ تَشْبِيهَ الصَّوْمِ بِالصَّوْمِ يَكْفِي فِي صِدْقِهِ مُشَابَهَتُهُمَا فِي أَصْلِ الْوُجُوبِ.
Birinci delile gelince; bu zayıftır, çünkü biz orucun oruca benzetilmesinin doğruluğu için vücubun aslında birbirine benzemelerinin yeterli olduğunu beyan etmiştik.
وَأَمَّا الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: فَضَعِيفَةٌ أَيْضًا لِأَنَّا نُسَلِّمُ أَنَّ هَذِهِ الْحُرْمَةَ كَانَتْ ثَابِتَةً فِي شَرْعِ مَنْ قَبْلَنَا، فَقَوْلُهُ: أُحِلَّ
İkinci delile gelince; bu da zayıftır, zira biz bu haramlığın bizden öncekilerin şeriatında sabit olduğunu kabul ediyoruz. Dolayısıyla O'nun: { أُحِلَّ }
لَكُمْ
{ لَكُمْ } “Size helal kılındı” buyruğu,
مَعْنَاهُ أَنَّ الَّذِي كَانَ مُحَرَّمًا عَلَى غَيْرِكُمْ فَقَدْ أُحِلُّ لَكُمْ.
Bunun anlamı: Başkalarına haram kılınmış olan şey kesinlikle size helal kılınmıştır, demektir.
وَأَمَّا الْحُجَّةُ الثالثة: فضعيفة أَيْضًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ تِلْكَ الْحُرْمَةَ كَانَتْ ثَابِتَةً فِي شَرْعِ عِيسَى ﵇، وَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْجَبَ عَلَيْنَا الصَّوْمَ، وَلَمْ يُبَيِّنْ فِي ذلك الإيجاب زَوَالَ تِلْكَ الْحُرْمَةِ فَكَانَ يَخْطُرُ بِبَالِهِمْ أَنَّ تِلْكَ الْحُرْمَةَ كَانَتْ ثَابِتَةً فِي الشَّرْعِ الْمُتَقَدِّمِ، وَلَمْ يُوجَدْ فِي شَرْعِنَا مَا دَلَّ عَلَى زَوَالِهَا فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِبَقَائِهَا، ثُمَّ تَأَكَّدَ هَذَا الْوَهْمُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ/ مِنْ قَبْلِكُمْ فَإِنَّ مُقْتَضَى التَّشْبِيهِ حُصُولُ الْمُشَابِهَةِ فِي كُلِّ الْأُمُورِ، فَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْحُرْمَةُ ثَابِتَةً فِي الشَّرْعِ الْمُتَقَدِّمِ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ ثَابِتَةً فِي هَذَا الشَّرْعِ، وَإِنْ لَمْ تَكُنْ حُجَّةً قَوِيَّةً إِلَّا أَنَّهَا لَا أَقَلَّ مِنْ أَنْ تَكُونَ شُبْهَةً مُوهِمَةً فَلِأَجْلِ هَذِهِ الْأَسْبَابِ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ بَقَاءَ تِلْكَ الْحُرْمَةِ فِي شَرْعِنَا، فَلَا جَرَمَ شَدَّدُوا وَأَمْسَكُوا عَنْ هَذِهِ الْأُمُورِ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ وَأَرَادَ بِهِ تَعَالَى النَّظَرَ لِلْمُؤْمِنِينَ بِالتَّخْفِيفِ لَهُمْ بِمَا لَوْ لَمْ تَتَبَيَّنِ الرُّخْصَةُ فِيهِ لَشَدَّدُوا وَأَمْسَكُوا عَنْ هَذِهِ الْأُمُورِ وَنَقَصُوا أَنْفُسَهُمْ مِنَ الشَّهْوَةِ، وَمَنَعُوهَا مِنَ الْمُرَادِ، وَأَصْلُ الْخِيَانَةِ النَّقْصُ، وَخَانَ وَاخْتَانَ وَتَخَوَّنُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ كَقَوْلِهِمْ: كَسَبَ وَاكْتَسَبَ وَتَكَسَّبُ، فَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُ لَوْ لَمْ يَتَبَيَّنْ لَكُمْ إِحْلَالُ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَالْمُبَاشَرَةِ طُولَ اللَّيْلِ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَنْقُصُونَ أَنْفُسَكُمْ شَهَوَاتِهَا وَتَمْنَعُونَهَا لَذَّاتِهَا وَمَصْلَحَتِهَا بِالْإِمْسَاكِ عَنْ ذَلِكَ بَعْدَ النَّوْمِ كَسُنَّةِ النَّصَارَى.
Üçüncü delile gelince; bu da zayıftır. Zira bu haramlık İsa aleyhisselâm'ın şeriatında sabitti. Allah Teâlâ bize orucu farz kıldığında bu farziyette söz konusu haramlığın kalktığını açıklamamıştı. Dolayısıyla onların aklına, bu haramlığın önceki şeriatta sabit olduğu ve bizim şeriatımızda da kalktığına delalet eden bir şey bulunmadığı, binaenaleyh devam ettiğinin söylenmesi gerektiği geliyordu. Sonra bu vehim, Allah Teâlâ'nın: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Oruç, sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı” buyruğuyla pekişti. Çünkü benzetmenin gereği her hususta benzerliğin bulunmasıdır. Mademki bu haramlık önceki şeriatta sabitti, o halde bu şeriatta da sabit olması gerekirdi. Bu güçlü bir delil olmasa bile en azından [zihinleri meşgul eden] vehim uyandırıcı bir şüphe idi. İşte bu sebeplerden dolayı onlar bu haramlığın bizim şeriatımızda da devam ettiğine inanıyorlardı. Nitekim [kendilerine] zorluk çıkarıp bu şeylerden sakındılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Allah, kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi” buyurdu. Allah Teâlâ bununla, eğer ruhsat beyan edilmemiş olsaydı kendilerine zorluk çıkarıp bu şeylerden sakınacak, nefislerini şehvetten mahrum bırakacak ve onu arzusundan alıkoyacak olan müminlere kolaylık sağlayarak onlara şefkatle nazar etmeyi murat etmiştir. Hıyanetin aslı eksiltmektir; hâne (خان), ihtâne (اِخْتَانَ) ve tehavvene (تَخَوَّنَ) tıpkı kesebe (كَسَبَ), iktesebe (اِكْتَسَبَ) ve tekessebe (تَكَسَّبَ) demeleri gibi aynı manadadır. Ayetten murat şudur: Allah bildi ki, şayet bütün gece boyunca yemenin, içmenin ve cinsel ilişkinin helal kılındığı size beyan edilmemiş olsaydı, Hıristiyanların adeti gibi uykudan sonra bunlardan sakınmak suretiyle nefislerinizi şehvetlerinden eksiltecek, onları lezzetlerinden ve maslahatlarından mahrum bırakacaktınız.
وَأَمَّا الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: فَضَعِيفَةٌ لِأَنَّ التَّوْبَةَ مِنَ الْعِبَادِ الرُّجُوعُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِالْعِبَادَةِ وَمِنَ اللَّهِ الرُّجُوعُ إِلَى الْعَبْدِ بِالرَّحْمَةِ وَالْإِحْسَانِ، وَأَمَّا الْعَفْوُ فَهُوَ التَّجَاوُزُ فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى إِنْعَامَهُ عَلَيْنَا بِتَخْفِيفِ مَا جَعَلَهُ ثَقِيلًا عَلَى مَنْ قَبْلَنَا كَقَوْلِهِ: وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ [الْأَعْرَافِ: ١٥٧] .
Dördüncü delile gelince; bu da zayıftır. Çünkü kullardan tövbe, ibadetle Allah Teâlâ'ya dönmektir; Allah'tan tövbe ise kuluna rahmet ve ihsan ile dönmesidir. Af ise vazgeçip bağışlamaktır. Dolayısıyla Allah Teâlâ: { وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ } “Onların ağır yüklerini ve üzerlerindeki bağları kaldırır” [A'râf 157] buyruğunda olduğu gibi, bizden öncekilere ağır kıldığı şeyleri hafifletmek suretiyle bize olan nimetini beyan etmiştir.
وَأَمَّا الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: فَضَعِيفَةٌ لِأَنَّهُمْ كَانُوا بِسَبَبِ تِلْكَ الشُّبْهَةِ مُمْتَنِعِينَ عَنِ الْمُبَاشَرَةِ، فَلَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ وَأَزَالَ الشُّبْهَةَ فِيهِ لَا جَرَمَ قَالَ: فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ.
Beşinci delile gelince; bu da zayıftır. Çünkü onlar söz konusu şüpheden dolayı cinsel ilişkiden çekiniyorlardı. Allah Teâlâ bunu açıklayıp bu husustaki şüpheyi giderince, nitekim: { فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ } “Artık şimdi onlara yaklaşın” buyurmuştur.
وَأَمَّا الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: فَضَعِيفَةٌ لِأَنَّ قَوْلَنَا: هَذِهِ الْآيَةُ نَاسِخَةٌ لِحُكْمٍ كَانَ مَشْرُوعًا لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِبَابِ الْعَمَلِ وَلَا يَكُونُ خَبَرُ الْوَاحِدِ حُجَّةً فِيهِ، وَأَيْضًا فَفِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى ضَعْفِ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ لِأَنَّ الْمَذْكُورَ فِي تِلْكَ الرِّوَايَاتِ أَنَّ الْقَوْمَ اعْتَرَفُوا بِمَا فَعَلُوا عِنْدَ الرَّسُولِ، وَذَلِكَ عَلَى خِلَافِ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ لِأَنَّ ظَاهِرَهُ هُوَ الْمُبَاشَرَةُ، لِأَنَّهُ افْتِعَالٌ مِنَ الْخِيَانَةِ، فَهَذَا حَاصِلُ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.
Altıncı delile gelince; bu da zayıftır. Çünkü "Bu ayet meşru olan bir hükmü neshetmektedir" sözümüzün amel babıyla bir ilgisi yoktur ve bu hususta haber-i vâhid hüccet olmaz. Ayrıca ayette bu rivayetlerin zayıflığına delalet eden bir husus da vardır; zira o rivayetlerde zikredilen şudur ki, o topluluk yaptıklarını Resûlullah'ın huzurunda itiraf etmişlerdir. Bu ise Allah Teâlâ'nın: { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Allah, kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi” buyruğuna aykırıdır; çünkü bunun zahiri bizzat [gizlice] yaklaşmaktır; zira bu kelime hıyanetten türemiş ifti‘âl kalıbıdır. İşte bu meseledeki sözün özeti budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْقَائِلُونَ بِأَنَّ هَذِهِ الْحُرْمَةَ كَانَتْ ثَابِتَةً فِي شَرْعِنَا، ثُمَّ إِنَّهَا نُسِخَتْ ذَكَرُوا فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ كَانَ فِي أَوَّلِ الشَّرِيعَةِ يُحَلُّ الْأَكْلُ وَالشُّرْبُ وَالْجِمَاعُ، مَا لَمْ يَرْقُدِ الرَّجُلُ أَوْ يُصَلِّ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ، فَإِذَا فَعَلَ أَحَدُهُمَا حَرُمَ عَلَيْهِ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ إِلَى اللَّيْلَةِ الْآتِيَةِ، فَجَاءَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ عَشِيَّةً وَقَدْ أَجْهَدَهُ الصَّوْمُ، وَاخْتَلَفُوا فِي اسْمِهِ، فَقَالَ مُعَاذٌ: اسْمُهُ أَبُو صِرْمَةَ، وَقَالَ الْبَرَاءُ: قَيْسُ بْنُ صِرْمَةَ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: أَبُو قَيْسِ بْنُ صِرْمَةَ، وَقِيلَ:
İkinci Mesele: Bu haramlığın şeriatımızda sabit olup sonradan neshedildiğini söyleyenler, bu ayetin nüzul sebebi hakkında şunu zikretmişlerdir: Şeriatın başlangıcında kişi uyumadığı veya yatsı namazını kılmadığı müddetçe yemek, içmek ve cinsel ilişki helaldi. Bu ikisinden birini yaptığı takdirde, ertesi geceye kadar bu şeyler ona haram olurdu. Derken bir akşam Ensâr'dan orucun takatsiz bıraktığı bir adam geldi. Onun isminde ihtilaf ettiler; Muâz: "İsmi Ebû Sırma'dır" dedi. Berâ: "Kays b. Sırma'dır" dedi. Kelbî: "Ebû Kays b. Sırma'dır" dedi. Şöyle de denildi:
صِرْمَةُ بْنُ أَنَسٍ، فَسَأَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ سَبَبِ ضَعْفِهِ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ عَمِلْتُ فِي النَّخْلِ نَهَارِي أَجْمَعَ حَتَّى أَمْسَيْتُ فَأَتَيْتُ أَهْلِي لِتُطْعِمَنِي شَيْئًا فَأَبْطَأَتْ فَنِمْتُ فَأَيْقَظُونِي، وَقَدْ حَرُمَ الْأَكْلُ فَقَامَ عُمَرُ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَعْتَذِرُ إِلَيْكَ من مثله. رجعت إلى أهلي بعد ما صَلَّيْتُ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ، فَأَتَيْتُ امْرَأَتِي، فَقَالَ ﵊:
"Sırma b. Enes'tir." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona bu bitkinliğinin sebebini sorunca şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Bütün gün hurmalıkta çalıştım, akşam olunca bana yiyecek bir şey vermesi için ailemin yanına geldim; o gecikince uyuyakalmışım, beni uyandırdıklarında ise artık yemek haram olmuştu." Bunun üzerine Ömer ayağa kalkıp: "Ey Allah'ın Resûlü, benzer bir durumdan ötürü sana mazeret beyan ediyorum. Yatsı namazını kıldıktan sonra aileme döndüm ve hanımımla beraber oldum" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm şöyle buyurdu:
لَمْ تَكُنْ جَدِيرًا بِذَلِكَ يَا عُمَرُ ثُمَّ قَامَ رِجَالٌ فَاعْتَرَفُوا بِالَّذِي صَنَعُوا فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أُحِلَّ/ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ.
"Bunu yapman sana yakışmadı ey Ömer!" Sonra başka adamlar da kalkıp yaptıklarını itiraf ettiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ'nın: { أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ } “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı” buyruğu indi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ أَيْ أَحَلَّ اللَّهُ وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ الرُّفُوثُ.
Üçüncü Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ } “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı” ayeti [etken fiille] Ehallellâhu (أَحَلَّ اللَّهُ) [şeklinde de] okunmuştur; Abdullah [b. Mes'ûd] ise er-rufûs (الرُّفُوثُ) şeklinde okumuştur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: لَيْلَةَ الصِّيَامِ أَرَادَ لَيَالِيَ الصِّيَامِ فَوَقَعَ الْوَاحِدُ مَوْقِعَ الْجَمَاعَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْعَبَّاسِ بْنِ مِرْدَاسٍ:
Dördüncü Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: { لَيْلَةَ الصِّيَامِ } ifadesiyle oruç geceleri kastedilmiştir; böylece tekil, çoğulun yerine geçmiştir. Abbas b. Mirdâs'ın şu sözü de bundandır:
فَقُلْنَا أَسْلِمُوا إِنَّا أَخُوكُمْ ... فَقَدْ بَرِئَتْ مِنَ الْإِحَنِ الصُّدُورُ
"Dedik ki: Teslim olun, zira biz sizin kardeşiniziz (kardeşleriniziz)... / Göğüsler kinlerden arınmıştır artık."
وَأَقُولُ فِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ لَيْلَةَ الصِّيامِ لَيْلَةً وَاحِدَةً بَلِ الْمُرَادُ الْإِشَارَةُ إِلَى اللَّيْلَةِ الْمُضَافَةِ إِلَى هَذِهِ الْحَقِيقَةِ.
Ben de derim ki, bunda başka bir vecih daha vardır; o da { لَيْلَةَ الصِّيامِ } ifadesinden maksadın tek bir gece olmayıp bilakis bu hakikate izafe edilen gece cinsine işaret edilmesidir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ اللَّيْثُ: الرَّفَثُ أَصْلُهُ قَوْلُ الْفُحْشِ، وَأَنْشَدَ الزَّجَّاجُ:
Beşinci Mesele: Leys şöyle demiştir: er-Rafes (الرَّفَثُ) kelimesinin aslı çirkin/müstehcen söz söylemektir. Zeccâc şu şiiri inşad etmiştir:
ورب أسراب حجيج كقلم ... عَنِ اللَّغَا وَرَفَثِ التَّكَلُّمِ
"Nice hacı kafileleri vardır ki, boş sözden ve müstehcen konuşmaktan [dillerini] tutmuşlardır."
يُقَالُ رَفَثَ فِي كَلَامِهِ يَرْفُثُ وَأَرْفَثَ إِذَا تَكَلَّمَ بِالْقَبِيحِ قَالَ تَعَالَى: فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ [الْبَقَرَةِ: ١٩٧] وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ أَنْشَدَ وَهُوَ مُحْرِمٌ:
Çirkin konuştuğunda rafese fî kelâmihî yerfusu (رَفَثَ فِي كَلَامِهِ يَرْفُثُ) ve erfese (أَرْفَثَ) denir. Allah Teâlâ: { فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ } “Artık çirkin söz/cinsel yaklaşım ve günah yoktur” [Bakara 197] buyurmuştur. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre o, ihramlı iken şu beyti inşad etmiştir:
وَهُنَّ يمشين بنا هميسا ... أن يصدق الطَّيْرُ نَنِكْ لَمِيسًا
"Onlar [develer] bizi gizli ve yumuşak adımlarla taşırken / Eğer uğur kuşu doğru çıkarsa Lemîs ile beraber olacağız."
فَقِيلَ لَهُ: أَتَرْفُثُ؟ فَقَالَ: إِنَّمَا الرَّفَثُ مَا كَانَ عِنْدَ النِّسَاءِ فَثَبَتَ أَنَّ الْأَصْلَ فِي الرَّفَثِ هُوَ قَوْلُ الْفُحْشِ ثُمَّ جُعِلَ ذَلِكَ اسْمًا لِمَا يُتَكَلَّمُ بِهِ عِنْدَ النِّسَاءِ مِنْ مَعَانِيَ الْإِفْضَاءِ، ثُمَّ جُعِلَ كِنَايَةً عَنِ الْجِمَاعِ وَعَنْ كُلِّ مَا يَتْبَعُهُ.
Kendisine: "Müstehcen söz (refes) mi söylüyorsun?" denilince o: "Refes ancak kadınların yanında olandır" demiştir. Böylece refes kelimesinin aslında çirkin söz olduğu, sonra bunun kadınların yanında cinsel ilişki manalarına dair konuşulan şeylere isim kılındığı, daha sonra da cinsel ilişkiden ve ona tabi olan her şeyden kinaye yapıldığı sabit olmuştur.
فإن قيل: لم كنى هاهنا عَنِ الْجِمَاعِ بِلَفْظِ الرَّفَثِ الدَّالِّ عَلَى مَعْنَى الْقُبْحِ بِخِلَافِ قَوْلِهِ: وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ [النِّسَاءِ: ٢١] فَلَمَّا تَغَشَّاها [الْأَعْرَافِ: ١٨٩] أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ [النساء: ٤٣] دَخَلْتُمْ بِهِنَّ [النساء: ٢٣] فَأْتُوا حَرْثَكُمْ [البقرة: ٢٢٣] مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٦] فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ [النِّسَاءِ: ٢٤] وَلا تَقْرَبُوهُنَّ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٢] .
Eğer: "Allah Teâlâ'nın: { وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ } “Halbuki birbirinize geçmiş/yakınlaşmıştınız” [Nisâ 21], { فَلَمَّا تَغَشَّاها } “Onu örtüp bürüyünce (beraber olunca)” [A'râf 189], { أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ } “Yahut kadınlara dokunursanız” [Nisâ 43], { دَخَلْتُمْ بِهِنَّ } “Kendileriyle gerdeğe girdiğiniz” [Nisâ 23], { فَأْتُوا حَرْثَكُمْ } “Tarlanıza varın” [Bakara 223], { مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ } “Onlara dokunmadan önce” [Bakara 236], { فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ } “Onlardan hangisiyle faydalandıysanız” [Nisâ 24] ve { وَلا تَقْرَبُوهُنَّ } “Onlara yaklaşmayın” [Bakara 222] buyruklarının aksine, burada çirkinlik manasına delalet eden er-rafes lafzıyla cinsel ilişkiden kinaye yapılmasının sebebi nedir?" denilirse,
جَوَابُهُ: السَّبَبُ فِيهِ اسْتِهْجَانُ مَا وُجِدَ مِنْهُمْ قَبْلَ الإباحة كَمَا سَمَّاهُ اخْتِيَانًا لِأَنْفُسِهِمْ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Cevap şudur: Bunun sebebi, tıpkı kendilerine hıyanet etmeleri olarak isimlendirdiği gibi, mubah kılınmadan önce onlardan sadır olan şeyi çirkin/hoşnutsuz görmektir. Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ الْأَخْفَشُ: إِنَّمَا عَدَّى الرَّفَثَ بِإِلَى لِتَضَمُّنِهِ مَعْنَى الْإِفْضَاءِ فِي قَوْلِهِ: وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ [النِّسَاءِ: ٢١] .
Altıncı Mesele: Ahfeş şöyle demiştir: { وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ } “Halbuki birbirinize geçmiş/yakınlaşmıştınız” [Nisâ 21] ayetinde olduğu gibi, er-rafes lafzı ifzâ (ulaşma/kavuşma) manasını içerdiği için ilâ (إِلَى) harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ يَقْتَضِي حُصُولَ الْحِلِّ فِي جَمِيعِ اللَّيْلِ لِأَنَّ «لَيْلَةَ» نُصِبَ عَلَى الظَّرْفِ، وَإِنَّمَا يَكُونُ اللَّيْلُ ظَرْفًا لِلرَّفَثِ لَوْ كَانَ اللَّيْلُ كُلُّهُ مَشْغُولًا بِالرَّفَثِ، وَإِلَّا لكان ظرف ذلك الرفث بعض الليل لأكله، فَعَلَى هَذَا النَّسْخُ حَصَلَ بِهَذَا اللَّفْظِ، وَأَمَّا الذي بعده من قَوْلِهِ: وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ فَذَاكَ يَكُونُ كَالتَّأْكِيدِ لِهَذَا النَّسْخِ، وَأَمَّا الَّذِي يَقُولُ: إِنَّ قَوْلَهُ:
Yedinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ } “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı” buyruğu, helalliğin bütün gecede hâsıl olmasını gerektirir. Zira “leylete” kelimesi zarf olarak mensuptur. Gecenin refese zarf olması ise ancak bütün gecenin refes için tahsis edilmiş olmasıyla mümkündür; aksi takdirde o refesin zarfı, tamamı değil gecenin bir kısmı olurdu. Buna göre nesh bu lafızla gerçekleşmiştir. Bundan sonra gelen: { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ } “Beyaz iplik siyah iplikten ayırt edilinceye kadar yiyin, için” buyruğu ise bu neshi tekit edici mesabededir. Ancak O'nun şu buyruğu:
أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ يُفِيدُ حِلَّ الرَّفَثِ فِي اللَّيْلِ، فَهَذَا الْقَدْرُ لَا يَقْتَضِي حُصُولَ النَّسْخِ بِهِ فَيَكُونُ النَّاسِخُ هُوَ قَوْلُهُ: كُلُوا وَاشْرَبُوا.
{ أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ } “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı” ayetinin sadece gecede refesin helalliğini ifade ettiğini söyleyen kimseye göre ise, bu kadarı neshin onunla hâsıl olmasını gerektirmez; dolayısıyla nasih olan: { كُلُوا وَاشْرَبُوا } “Yiyin, için” buyruğudur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ } “Onlar sizin için birer örtü/elbise, siz de onlar için birer örtü/elbisesiniz” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَدْ ذَكَرْنَا فِي تَشْبِيهِ الزَّوْجَيْنِ بِاللِّبَاسِ وُجُوهًا أَحُدُهَا: أَنَّهُ لَمَّا كَانَ الرَّجُلُ وَالْمَرْأَةُ يَعْتَنِقَانِ،
Birinci Mesele: Karı kocanın elbiseye benzetilmesi hususunda birtakım vecihler zikretmiştik. Birincisi: Erkek ile kadın birbirine sarılıp,
فَيَضُمُّ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا جِسْمَهُ إِلَى جِسْمِ صَاحِبِهِ حَتَّى يَصِيرَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لِصَاحِبِهِ كَالثَّوْبِ الَّذِي يَلْبَسُهُ، سُمِّيَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لِبَاسًا، قَالَ الرَّبِيعُ: هُنَّ فِرَاشٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِحَافٌ لَهُنَّ، وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ، يُرِيدُ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَسْتُرُ صَاحِبَهُ عِنْدَ الْجِمَاعِ عَنْ أَبْصَارِ النَّاسِ وَثَانِيهَا: إِنَّمَا سُمِّيَ الزَّوْجَانِ لِبَاسًا لِيَسْتُرَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا صَاحِبَهُ عَمَّا لَا يَحِلُّ، كَمَا
her biri bedenini eşinin bedenine bitiştirdiği, öyle ki her biri eşi için giydiği elbise gibi olduğu için her birine "elbise" adı verilmiştir. Rebî‘: "Onlar sizin için yatak, siz de onlar için örtüsünüz" demiştir. İbn Zeyd ise: "{ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ } [ifadesiyle], cinsel ilişki esnasında her birinin eşini insanların gözlerinden örtüp gizlemesini kastetmektedir" demiştir. İkincisi: Karı kocaya elbise denilmesinin sebebi, her birinin eşini helal olmayan şeylerden koruyup örtmesidir; nitekim
جَاءَ فِي الْخَبَرِ «مَنْ تَزَوَّجَ فَقَدْ أَحْرَزَ ثُلُثَيْ دِينِهِ»
hadiste şöyle buyrulmuştur: "Kim evlenirse dininin üçte ikisini koruma altına almış olur."
وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهَا لِبَاسًا لِلرَّجُلِ، مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يَخُصُّهَا بِنَفْسِهِ، كَمَا يَخُصُّ لِبَاسَهُ بِنَفْسِهِ، وَيَرَاهَا أَهْلًا لِأَنْ يُلَاقِيَ كُلُّ بَدَنِهِ كُلَّ بَدَنِهَا كَمَا يَعْمَلُهُ فِي اللِّبَاسِ وَرَابِعُهَا: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ سَتْرُهُ بِهَا عَنْ جَمِيعِ الْمَفَاسِدِ الَّتِي تَقَعُ فِي الْبَيْتِ، لَوْ لَمْ تَكُنِ الْمَرْأَةُ حَاضِرَةً، كَمَا يَسْتَتِرُ الْإِنْسَانُ بِلِبَاسِهِ عَنِ الْحَرِّ وَالْبَرْدِ وَكَثِيرٍ مِنَ الْمَضَارِّ وَخَامِسُهَا: ذَكَرَ الْأَصَمُّ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا كَانَ كَاللِّبَاسِ السَّاتِرِ لِلْآخَرِ فِي ذَلِكَ الْمَحْظُورِ الَّذِي يَفْعَلُونَهُ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَوْرَدَ هَذَا الْوَصْفَ عَلَى طَرِيقِ الْإِنْعَامِ عَلَيْنَا، فَكَيْفَ يُحْمَلُ عَلَى التَّسَتُّرِ بِهِنَّ فِي الْمَحْظُورِ.
Üçüncüsü: Tıpkı elbisesini kendine has kıldığı gibi kadını da kendine has kılması ve elbisede yaptığı gibi bütün bedeninin kadının bütün bedenine temas etmesine onu layık görmesi bakımından Allah Teâlâ kadını erkeğe elbise kılmıştır. Dördüncüsü: İnsanın elbisesiyle sıcaktan, soğuktan ve pek çok zararlı şeyden korunup örtündüğü gibi, kadının evde bulunmaması halinde vuku bulacak bütün olumsuzluklardan erkeğin kadın sayesinde korunup örtünmesinin murat edilmiş olması muhtemeldir. Beşincisi: Asamm, maksadın her birinin yaptıkları o yasak fiilde diğeri için örtücü bir elbise gibi olması olduğunu zikretmiştir; fakat bu zayıftır, zira Allah Teâlâ bu vasfı bize nimetini bildirme kabilinden zikretmiştir; şu halde yasak fiilde onlar ile örtünüp gizlenmeye nasıl hamledilebilir!
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: إِنَّمَا وَحَّدَ اللِّبَاسَ بَعْدَ قَوْلِهِ هُنَّ لِأَنَّهُ يَجْرِي مَجْرَى الْمَصْدَرِ، وَفِعَالٌ مِنْ مَصَادِرِ فَاعَلَ، وَتَأْوِيلُهُ: هُنَّ مُلَابِسَاتٌ لَكُمْ.
İkinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: { هُنَّ } "onlar" zamirinden sonra "libâs" kelimesinin tekil getirilmesi, onun masdar hükmünde olmasındandır. Fi‘âl (فِعَال) kalıbı fâ‘ale (فَاعَلَ) kalıbının masdarlarındandır. Bunun tevili: "Onlar sizinle içli dışlı olan / temas halinde bulunan kimselerdir" demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : فَإِنْ قُلْتَ: مَا مَوْقِعُ قَوْلِهِ: هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ فَنَقُولُ: هُوَ اسْتِئْنَافٌ كَالْبَيَانِ لِسَبَبِ الْإِحْلَالِ، وَهُوَ أَنَّهُ إِذَا حَصَلَتْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُنَّ مِثْلُ هَذِهِ الْمُخَالَطَةِ وَالْمُلَابَسَةِ قَلَّ صَبْرُكُمْ عَنْهُنَّ، وَضَعُفَ عَلَيْكُمُ اجْتِنَابُهُنَّ، فَلِذَلِكَ رَخَّصَ لَكُمْ فِي مُبَاشَرَتِهِنَّ.
Üçüncü Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: "Eğer: { هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ } “Onlar sizin için birer örtüdür/elbisedir” buyruğunun [cümledeki] konumu nedir? dersen, deriz ki: O, helal kılınış sebebini açıklayan bir istînâf (başlangıç) cümlesidir. O da şudur: Sizinle onlar arasında böylesine bir iç içelik ve yakın temas meydana geldiğinde onlara karşı sabrınız azalır ve onlardan sakınmak size zorlaşır; bu sebeple onlara yaklaşmanız hususunda size ruhsat tanınmıştır."
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Allah, kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يُقَالُ: خَانَهُ يَخُونُهُ خَوْنًا وَخِيَانَةً إِذَا لَمْ يَفِ لَهُ، وَالسَّيْفُ إِذَا نَبَا عَنِ الضَّرْبَةِ فَقَدْ خَانَكَ، وَخَانَهُ الدَّهْرُ إِذَا تَغَيَّرَ حَالُهُ إِلَى الشَّرِّ، وَخَانَ الرَّجُلُ الرَّجُلَ إِذَا لَمْ يُؤَدِّ الْأَمَانَةَ، وَنَاقِضُ الْعَهْدِ خَائِنٌ، لِأَنَّهُ كَانَ يُنْتَظَرُ مِنْهُ الْوَفَاءُ فَغَدَرَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً [الْأَنْفَالِ: ٥٨] أَيْ نَقْضًا لِلْعَهْدِ، وَيُقَالُ لِلرَّجُلِ الْمَدِينِ: إِنَّهُ خَائِنٌ، لِأَنَّهُ لَمْ يَفِ بِمَا يَلِيقُ بِدِينِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ [الْأَنْفَالِ: ٢٧] وَقَالَ: وَإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ فَقَدْ خانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ [الْأَنْفَالِ: ٧١] فَفِي هَذِهِ الْآيَةِ سَمَّى اللَّهُ الْمَعْصِيَةَ بِالْخِيَانَةِ، وَإِذَا عَلِمْتَ مَعْنَى الْخِيَانَةِ، فَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الِاخْتِيَانُ مِنَ الْخِيَانَةِ، كَالِاكْتِسَابِ مِنَ الْكَسْبِ فِيهِ زِيَادَةٌ وَشِدَّةٌ.
Birinci Mesele: Kişi sözünde durmadığında hânehu yehûnuhu havnen ve hiyâneten (خَانَهُ يَخُونُهُ خَوْنًا وَخِيَانَةً) denir. Kılıç darbe anında hedeften sapıp kesmediğinde "kılıç sana hıyanet etti" denir. Hali kötüye döndüğünde "zaman ona hıyanet etti" denir. Emaneti yerine getirmediğinde "adam adama hıyanet etti" denir. Ahdi bozan kimse haindir; çünkü kendisinden vefa beklenirken kalleşlik etmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً } “Eğer bir kavmin hıyanetinden korkarsan” [Enfâl 58] yani ahdi bozmasından korkarsan buyruğu bundandır. Borçlu kimseye dinine yaraşanı yerine getirmediği için "o haindir" denir. Allah Teâlâ'nın: { لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ } “Allah'a ve Peygamber'e hıyanet etmeyin; emanetlerinize de hıyanet etmeyin” [Enfâl 27] buyruğu ve: { وَإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ فَقَدْ خانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ } “Eğer sana hıyanet etmek isterlerse, daha önce de Allah'a hıyanet etmişlerdi” [Enfâl 71] buyruğu bundandır. Bu ayette Allah günahı hıyanet olarak isimlendirmiştir. Hıyanetin anlamını öğrendiğine göre, el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: "İhtiyân (اخْتِيَان) kelimesi hıyanetten türemiştir; tıpkı iktisâbın kesbden türemesi gibi onda fazlalık ve şiddet vardır."
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ اللَّهَ تعالى ذكر هاهنا أَنَّهُمْ كَانُوا يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ، إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ أَنَّ تِلْكَ الْخِيَانَةَ كَانَتْ فِي مَاذَا؟ فَلَا بُدَّ مِنْ حَمْلِ هَذِهِ الْخِيَانَةِ عَلَى شَيْءٍ يَكُونُ لَهُ تَعَلُّقٌ بِمَا تَقَدَّمَ وَمَا تَأَخَّرَ، وَالَّذِي تَقَدَّمَ هُوَ ذِكْرُ الْجِمَاعِ، وَالَّذِي تَأَخَّرَ قَوْلُهُ: فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ المراد بهذه/ الخيانة الجماع، ثم هاهنا وَجْهَانِ:
İkinci Mesele: Allah Teâlâ burada onların kendilerine hıyanet etmekte olduklarını zikretmiş, fakat bu hıyanetin ne hususta olduğunu belirtmemiştir. Dolayısıyla bu hıyaneti, öncesi ve sonrası ile irtibatı olan bir şeye hamletmek gerekir. Öncesinde geçen cinsel ilişkinin zikridir; sonrasında gelen ise: { فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ } “Artık şimdi onlara yaklaşın” buyruğudur. O halde bu hıyanetten muradın cinsel ilişki olması gerekir. Bu hususta iki vecih vardır:
أَحَدُهُمَا: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تُسِرُّونَ بِالْمَعْصِيَةِ فِي الْجِمَاعِ بَعْدَ الْعَتَمَةِ وَالْأَكْلِ بَعْدَ النَّوْمِ وَتَرْكَبُونَ الْمُحَرَّمَ مِنْ ذَلِكَ وَكُلُّ مَنْ عَصَى اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ خَانَ نَفْسَهُ وَقَدْ خَانَ اللَّهَ، لِأَنَّهُ جَلَبَ إِلَيْهَا الْعِقَابَ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَجِبُ أَنْ يُقْطَعَ عَلَى أَنَّهُ وَقَعَ ذَلِكَ مِنْ بَعْضِهِمْ لِأَنَّهُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى وُقُوعِهِ مِنْ جَمِيعِهِمْ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ إِنْ حُمِلَ عَلَى ظَاهِرِهِ وَجَبَ فِي جَمِيعِهِمْ أَنْ يَكُونُوا مُخْتَانِينَ لِأَنْفُسِهِمْ، لَكَنَّا قَدْ عَلِمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ التَّبْعِيضُ لِلْعَادَةِ وَالْإِخْبَارُ، وَإِذَا صَحَّ ذَلِكَ فَيَجِبُ أَنَّ يُقْطَعَ عَلَى وُقُوعِ هَذَا الْجِمَاعِ الْمَحْظُورِ مِنْ بَعْضِهِمْ، فَمِنْ هَذَا الْوَجْهِ يَدُلُّ عَلَى تَحْرِيمٍ سَابِقٍ وَعَلَى وُقُوعِ ذَلِكَ مِنْ بَعْضِهِمْ، وَلِأَبِي مُسْلِمٍ أَنْ يَقُولَ قَدْ بينا أن
Birincisi: Allah bildi ki siz yatsıdan sonra cinsel ilişkide bulunmak ve uykudan sonra yemek suretiyle günahı gizlice işliyor ve bu husustaki haramı çiğniyordunuz. Kim Allah'a ve Resûlü'ne isyan ederse nefsine hıyanet etmiş ve Allah'a hıyanet etmiş olur; çünkü nefsine azabı celbetmiştir. Bu görüşe göre bunun bazılarından vuku bulduğuna kesin hükmetmek gerekir; çünkü hepsinden vuku bulduğuna hamletmek mümkün değildir. Zira: { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Allah, kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi” buyruğu zahirine hamledilirse hepsinin kendilerine hıyanet etmiş olmaları gerekirdi; fakat biz adet ve haberler gereğince bununla bir kısmının kastedildiğini bilmekteyiz. Bu sahih olunca, bu yasak cinsel ilişkinin onların bazılarından vuku bulduğuna kesin hükmetmek gerekir. İşte bu yönden ayet, önceki bir haramlığa ve bunun bazılarından vuku bulduğuna delalet eder. Ebû Müslim ise şöyle diyebilir: Biz beyan etmiştik ki
الْخِيَانَةَ عِبَارَةٌ عَنْ عَدَمِ الْوَفَاءِ بِمَا يَجِبُ عَلَيْهِ فَأَنْتُمْ حَمَلْتُمُوهُ عَلَى عَدَمِ الْوَفَاءِ بِطَاعَةِ اللَّهِ، وَنَحْنُ حَمَلْنَاهُ عَلَى عَدَمِ الْوَفَاءِ بِمَا هُوَ خَيْرٌ لِلنَّفْسِ وَهَذَا أَوْلَى، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ اللَّهَ، كَمَا قَالَ: لَا تَخُونُوا اللَّهَ [الأنفال: ٢٧] ما قَالَ: كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَكَانَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ إِنْ لَمْ يَكُنْ أَوْلَى فَلَا أَقَلَّ مِنَ التَّسَاوِي وَبِهَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَثْبُتُ النَّسْخُ.
hıyanet, kişinin üzerine vacip olan şeye vefa göstermemesinden ibarettir. Siz bunu Allah'a itaate vefa göstermemeye hamlettiniz, biz ise nefis için hayırlı olana vefa göstermemeye hamlettik. Bu ise daha evladır; zira Allah Teâlâ: { لَا تَخُونُوا اللَّهَ } “Allah'a hıyanet etmeyin” [Enfâl 27] buyruğundaki gibi "Allah sizin Allah'a hıyanet etmekte olduğunuzu bildi" dememiş, aksine: { كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu” buyurmuştur. Dolayısıyla lafzı zikrettiğimiz manaya hamletmek daha evla değilse bile en azından eşittir; bu takdirde de nesh sabit olmaz.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ لَوْ دَامَتْ تِلْكَ الْحُرْمَةُ وَمَعْنَاهُ: أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَوْ دَامَ ذَلِكَ التَّكْلِيفُ الشَّاقُّ لَوَقَعُوا فِي الْخِيَانَةِ، وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ مَا وَقَعَتِ الْخِيَانَةُ وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ التَّفْسِيرُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّهُ لَا حَاجَةَ فِيهِ إِلَى إِضْمَارِ الشَّرْطِ وَأَنْ يُقَالَ بَلِ الثَّانِي أَوْلَى، لِأَنَّ عَلَى التَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ يَصِيرُ إِقْدَامُهُمْ عَلَى الْمَعْصِيَةِ سَبَبًا لِنَسْخِ التَّكْلِيفِ، وَعَلَى التَّقْدِيرِ الثَّانِي: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُ لَوْ دَامَ ذَلِكَ التَّكْلِيفُ لَحَصَلَتِ الْخِيَانَةُ فَصَارَ ذَلِكَ سَبَبًا لَنَسْخِ التَّكْلِيفِ رَحْمَةً مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى عِبَادِهِ حَتَّى لَا يَقَعُوا فِي الْخِيَانَةِ.
İkinci görüş: Muradın, "Şayet o haramlık devam etseydi kendinize hıyanet edecektiniz, Allah bunu bildi" şeklinde olmasıdır. Manası şudur: Allah bilir ki eğer o meşakkatli mükellefiyet devam etseydi onlar hıyanete düşeceklerdi. Bu tefsire göre hıyanet vuku bulmamıştır. Birinci tefsirin daha evla olduğu söylenebilir; çünkü onda şartın takdir edilmesine (gizlenmesine) ihtiyaç yoktur. Bilakis ikincinin daha evla olduğu da söylenebilir; zira birinci tefsire göre onların günaha girişmesi mükellefiyetin neshedilme sebebi olmaktadır. İkinci takdire göre ise: Allah bildi ki şayet o mükellefiyet devam etseydi hıyanet meydana gelecekti; böylece kulların hıyanete düşmemeleri için Allah Teâlâ'dan bir rahmet olarak bu durum mükellefiyetin neshedilme sebebi olmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتابَ عَلَيْكُمْ فَمَعْنَاهُ عَلَى قَوْلِ أَبِي مُسْلِمٍ فَرَجَعَ عَلَيْكُمْ بِالْإِذْنِ فِي هَذَا الْفِعْلِ وَالتَّوْسِعَةِ عَلَيْكُمْ وَعَلَى قَوْلِ مُثْبِتِي النَّسَخِ لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ إِضْمَارٍ تَقْدِيرُهُ: تُبْتُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ فِيهِ.
Allah Teâlâ'nın: { فَتابَ عَلَيْكُمْ } “Tevbenizi kabul etti” buyruğuna gelince, bunun manası Ebû Müslim'in kavline göre: "Bu fiilde izin vererek ve size genişlik tanıyarak size lütfuyla döndü" demektir. Neshi ispat edenlerin kavline göre ise bunda: "Tevbe ettiniz de O da bu hususta tevbenizi kabul etti" şeklinde takdiri bir gizlilik (idmâr) bulunması gerekir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَفا عَنْكُمْ فَعَلَى قَوْلِ أَبِي مُسْلِمٍ مَعْنَاهُ وَسَّعَ عَلَيْكُمْ أَنْ أَبَاحَ لَكُمُ الْأَكْلَ وَالشُّرْبَ وَالْمُعَاشَرَةَ فِي كُلِّ اللَّيْلِ وَلَفْظُ الْعَفْوِ قَدْ يُسْتَعْمَلُ فِي التَّوْسِعَةِ وَالتَّخْفِيفِ
Allah Teâlâ'nın: { وَعَفا عَنْكُمْ } “Ve sizi bağışladı” buyruğuna gelince, Ebû Müslim'in kavline göre bunun manası: Bütün gece boyunca yemeyi, içmeyi ve cinsel ilişkiyi size mubah kılarak size genişlik tanıdı, demektir. Nitekim af lafzı bazen genişletme ve hafifletme manasında kullanılır.
قَالَ ﵇: «عَفَوْتُ لَكُمْ عَنْ صَدَقَةِ الْخَيْلِ وَالرَّقِيقِ»
[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: "Atların ve kölelerin zekatını size bağışladım (muaf tuttum)."
وَقَالَ «أَوَّلُ الْوَقْتِ رِضْوَانُ اللَّهِ وَآخِرُهُ عَفْوُ اللَّهِ»
Yine şöyle buyurmuştur: "Vaktin evveli Allah'ın rızası, sonu ise Allah'ın affıdır (kolaylığıdır)."
وَالْمُرَادُ مِنْهُ التَّخْفِيفُ بِتَأْخِيرِ الصَّلَاةِ إِلَى آخِرِ الْوَقْتِ وَيُقَالُ: أَتَانِي هَذَا الْمَالُ عَفْوًا، أَيْ سَهْلًا فَثَبَتَ أَنَّ لَفْظَ الْعَفْوِ غَيْرُ مُشْعِرٍ بِسَبْقِ التَّحْرِيمِ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ مُثْبِتِي النَّسْخِ فَقَوْلُهُ: عَفا عَنْكُمْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ تَقْدِيرُهُ: عَفَا عَنْ ذُنُوبِكُمْ، وَهَذَا مِمَّا يُقَوِّي أَيْضًا قَوْلَ أَبِي مُسْلِمٍ لِأَنَّ تَفْسِيرَهُ لَا يَحْتَاجُ إِلَى الْإِضْمَارِ وَتَفْسِيرَ مُثْبِتِي النَّسْخِ يَحْتَاجُ إِلَى الْإِضْمَارِ.
Bundan maksat namazı vaktin sonuna geciktirmedeki hafifletmedir. "Bu mal bana külfetsizce (afven) geldi" denir, yani kolaylıkla demektir. Böylece af lafzının önceden bir haramlığın geçmiş olduğunu hissettirmediği sabit olmuştur. Neshi ispat edenlerin görüşüne göre ise: { عَفا عَنْكُمْ } “Sizi bağışladı” buyruğunun takdiri mutlaka "günahlarınızı bağışladı" şeklinde olmalıdır. Bu durum Ebû Müslim'in kavlini de güçlendiren hususlardandır; çünkü onun tefsiri takdire (idmâr) ihtiyaç duymazken neshi ispat edenlerin tefsiri takdire muhtaçtır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ } “Artık şimdi onlara yaklaşın” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذَا أَمْرٌ وارد عقب الخطر فالذين قالوا: الأمر الوارد عقيب الخطر/ لَيْسَ إِلَّا لِلْإِبَاحَةِ، كَلَامُهُمْ ظَاهِرٌ وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: مُطْلَقُ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ قَالُوا إِنَّمَا تَرَكْنَا الظَّاهِرَ وَعَرَفْنَا كَوْنَ هَذَا الْأَمْرِ لِلْإِبَاحَةِ بِالْإِجْمَاعِ.
Birinci Mesele: Bu, yasaktan sonra gelen bir emirdir. "Yasaktan sonra gelen emir sadece ibaha (mubahlık) içindir" diyenlerin sözü açıktır. "Mutlak emir vücub içindir" diyenler ise şöyle demiştir: Biz zahiri terk ettik ve bu emrin ibaha için olduğunu icma ile bildik.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُبَاشَرَةُ فِيهَا قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ أَنَّهَا الْجِمَاعُ، سُمِّيَ بِهَذَا الِاسْمِ لِتَلَاصُقِ الْبَشَرَتَيْنِ وَانْضِمَامِهِمَا، وَمِنْهَا مَا
İkinci Mesele: Mübaşeret hakkında iki görüş vardır: Birincisi ki cumhurun görüşüdür: Onun cinsel ilişki olmasıdır; iki tenin birbirine yapışması ve birleşmesinden ötürü bu isimle adlandırılmıştır. Nitekim
رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ نَهَى أَنْ يُبَاشِرَ الرَّجُلُ الرَّجُلَ، وَالْمَرْأَةُ الْمَرْأَةَ
rivayet edildiğine göre [Peygamber] aleyhisselâm erkeğin erkeğe, kadının da kadına ten tene temas etmesini yasaklamıştır.
الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْأَصَمِّ: إِنَّهُ الْجِمَاعُ فَمَا دُونَهُ وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ اخْتَلَفَ المفسرين فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ فَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى كُلِّ الْمُبَاشَرَاتِ وَلَمْ يَقْصُرْهُ عَلَى الْجِمَاعِ وَالْأَقْرَبُ أَنَّ لَفْظَ الْمُبَاشَرَةِ لَمَّا كَانَ مُشْتَقًّا مِنْ تَلَاصُقِ الْبَشَرَتَيْنِ لَمْ يَكُنْ مُخْتَصًّا بِالْجِمَاعِ بَلْ يَدْخُلُ فِيهِ الْجِمَاعُ فِيمَا دُونَ الْفَرْجِ، وَكَذَا الْمُعَانَقَةُ وَالْمُلَامَسَةُ إِلَّا أَنَّهُمْ إِنَّمَا اتَّفَقُوا فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ هُوَ الْجِمَاعُ لِأَنَّ السَّبَبَ فِي هَذِهِ الرُّخْصَةِ كَانَ وُقُوعُ الْجِمَاعِ مِنَ الْقَوْمِ، وَلِأَنَّ الرَّفَثَ الْمُتَقَدِّمَ ذِكْرُهُ لَا يُرَادُ بِهِ إِلَّا الْجِمَاعُ إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا كَانَ إِبَاحَةُ الْجِمَاعِ تَتَضَمَّنُ إِبَاحَةَ مَا دُونَهُ صَارَتْ إِبَاحَتُهُ دَالَّةً عَلَى إِبَاحَةِ مَا عداه، فصح هاهنا حَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى الْجِمَاعِ فَقَطْ، وَلَمَّا كَانَ فِي الِاعْتِكَافِ الْمَنْعُ مِنَ الْجِمَاعِ لَا يَدُلُّ عَلَى الْمَنْعِ مِمَّا دُونَهُ صَلَحَ اخْتِلَافُ الْمُفَسِّرِينَ فِيهِ، فَهَذَا هُوَ الَّذِي يَجِبُ أَنْ يُعْتَمَدَ عَلَيْهِ، عَلَى مَا لَخَّصَهُ الْقَاضِي.
İkincisi ki Asamm'ın görüşüdür: Cinsel ilişki ve onun dışındaki yakınlaşmalardır. Bu vecih üzere müfessirler: { وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ } “Mescitlerde itikafta iken onlara yaklaşmayın” buyruğunun anlamında ihtilaf etmişlerdir; onlardan kimi bunu her türlü mübaşerete hamletmiş ve sadece cinsel ilişki ile sınırlandırmamıştır. En uygun olan şudur ki, mübaşeret lafzı iki tenin birbirine yapışmasından türediği için sadece cinsel ilişkiye mahsus olmayıp fercin dışındaki temas, sarılma ve dokunma da buna dahildir. Ancak bu ayette onunla muradın cinsel ilişki olduğu hususunda ittifak etmelerinin sebebi, bu ruhsatın sebebinin o topluluktan cinsel ilişkinin vuku bulması olması ve daha önce geçen refes lafzıyla sadece cinsel ilişkinin murat edilmesidir. Ne var ki cinsel ilişkinin mubah kılınması onun dışındaki temasların mubah kılınmasını da içerdiğinden, onun mubahlığı diğerlerinin de mubahlığına delalet etmiş, böylece burada sözün sadece cinsel ilişkiye hamledilmesi sahih olmuştur. İtikafta ise cinsel ilişkinin yasaklanması onun dışındakilerin yasaklandığına delalet etmediği için müfessirlerin bu husustaki ihtilafı yerinde olmuştur. Kadı'nın özetlediği üzere itimat edilmesi gereken görüş işte budur.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Ve Allah'ın sizin için yazdığını (takdir ettiğini) arayın” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي الْآيَةِ وُجُوهًا أَحَدُهَا: وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ مِنَ الْوَلَدِ بِالْمُبَاشَرَةِ أَيْ لَا تُبَاشِرُوا لِقَضَاءِ الشَّهْوَةِ وَحْدَهَا، وَلَكِنْ لِابْتِغَاءِ مَا وَضَعَ اللَّهُ لَهُ النِّكَاحَ مِنَ التَّنَاسُلِ
Birinci Mesele: Ayet hakkında birtakım vecihler zikretmişlerdir. Birincisi: { وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Ve Allah'ın sizin için yazdığını arayın” [ifadesi], mübaşeret ile çocuk talebinde bulunun demektir; yani sırf şehveti gidermek için değil, Allah'ın nikahı kendisi için koyduğu neslin devamı gayesiyle mübaşerette bulunun.
قَالَ ﵇: «تَنَاكَحُوا تَنَاسَلُوا تَكْثُرُوا»
[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: "Evlenin, çoğalın, sayınız artsın."
وَثَانِيهَا: أَنَّهُ نَهَى عَنِ الْعَزْلِ، وَقَدْ رُوِيَتِ الْأَخْبَارُ فِي كَرَاهِيَةِ ذَلِكَ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يَعْزِلُ الرَّجُلُ عَنِ الْحُرَّةِ إِلَّا بِإِذْنِهَا وَلَا بَأْسَ أَنْ يَعْزِلَ عَنِ الْأَمَةِ
İkincisi: Bunun azilden nehiy olmasıdır. Nitekim bunun mekruh olduğuna dair haberler rivayet edilmiştir. Şâfiî şöyle demiştir: "Kişi hür kadından ancak onun izniyle azil yapabilir; câriyeden azil yapmasında ise bir sakınca yoktur."
وَرَوَى عَاصِمٌ عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ كَانَ يَكْرَهُ الْعَزْلَ،
Âsım, Zirr b. Hubeyş kanalıyla Ali radıyallâhu anh'tan onun azli mekruh gördüğünü rivayet etmiştir.