وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَهَى أَنْ يَعْزِلَ عَنِ الْحُرَّةِ إِلَّا بِإِذْنِهَا
Ebû Hüreyre'den [rivayet edildiğine göre], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hür kadından izni olmaksızın azil yapılmasını yasaklamıştır.
وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: ابْتَغُوا الْمَحِلَّ الَّذِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَحَلَّلَهُ دُونَ مَا لَمْ يَكْتُبْ لَكُمْ مِنَ الْمَحِلِّ الْمُحَرَّمِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٢] وَرَابِعُهَا: أَنَّ هَذَا التَّأْكِيدَ تَقْدِيرُهُ: فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا هَذِهِ الْمُبَاشَرَةَ الَّتِي كَتَبَهَا لَكُمْ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ مُحَرَّمَةً عَلَيْكُمْ وَخَامِسُهَا: وَهُوَ عَلَى قَوْلِ أَبِي مُسْلِمٍ: فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ، يَعْنِي هَذِهِ الْمُبَاشَرَةَ الَّتِي كَانَ اللَّهُ تَعَالَى كتبها لكم وإن كنتم تظنوها مُحَرَّمَةً عَلَيْكُمْ وَسَادِسُهَا: أَنَّ مُبَاشَرَةَ الزَّوْجَةِ قَدْ تَحْرُمُ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ بِسَبَبِ الْحَيْضِ وَالنِّفَاسِ وَالْعِدَّةِ وَالرِّدَّةِ فَقَوْلُهُ: وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ يَعْنِي لَا تُبَاشِرُوهُنَّ إِلَّا فِي الْأَحْوَالِ وَالْأَوْقَاتِ الَّتِي أُذِنَ لَكُمْ فِي مُبَاشَرَتِهِنَّ وَسَابِعُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ إِذْنٌ فِي الْمُبَاشَرَةِ وَقَوْلَهُ: وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ يَعْنِي لَا تَبْتَغُوا هَذِهِ الْمُبَاشَرَةَ إِلَّا مِنَ الزَّوْجَةِ وَالْمَمْلُوكَةِ لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الَّذِي/ كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ بِقَوْلِهِ: إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ [المؤمنون: ٦] وَثَامِنُهَا: قَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ أَبِي الْجَوْزَاءِ: يَعْنِي اطْلُبُوا لَيْلَةَ الْقَدْرِ وَمَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ مِنَ الثَّوَابِ فِيهَا إِنْ وَجَدْتُمُوهَا، وَجُمْهُورُ الْمُحَقِّقِينَ اسْتَبْعَدُوا هَذَا الْوَجْهَ، وَعِنْدِي أَنَّهُ لَا بَأْسَ بِهِ، وَذَلِكَ هُوَ أَنَّ الْإِنْسَانَ مَا دَامَ قَلْبُهُ مُشْتَغِلًا بِطَلَبِ الشَّهْوَةِ وَاللَّذَّةِ، لَا يُمْكِنُهُ حِينَئِذٍ أَنْ يَتَفَرَّغَ لِلطَّاعَةِ وَالْعُبُودِيَّةِ وَالْحُضُورِ، أَمَّا إِذَا قَضَى وَطَرَهُ وَصَارَ فَارِغًا مِنْ طَلَبِ الشَّهْوَةِ يُمْكِنُهُ حِينَئِذٍ أَنْ يَتَفَرَّغَ لِلْعُبُودِيَّةِ، فَتَقْدِيرُ الْآيَةِ: فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ حَتَّى تَتَخَلَّصُوا مِنْ تِلْكَ الْخَوَاطِرِ الْمَانِعَةِ عَنِ الْإِخْلَاصِ فِي الْعُبُودِيَّةِ، وَإِذَا تَخَلَّصْتُمْ مِنْهَا فَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ مِنَ الْإِخْلَاصِ فِي الْعُبُودِيَّةِ فِي الصَّلَاةِ وَالذِّكْرِ وَالتَّسْبِيحِ وَالتَّهْلِيلِ وَطَلَبِ لَيْلَةِ الْقَدْرِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الرِّوَايَةَ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ غَيْرُ مُسْتَبْعَدَةٍ.
Üçüncüsü: Mananın; "Allah'ın size yazdığı ve helal kıldığı mahalli arayın; size yazmadığı haram kılınmış mahalli değil" şeklinde olmasıdır. Bunun bir benzeri de Allah Teâlâ'nın: { فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } [Bakara 222] “Artık onlara Allah'ın size emrettiği yerden yaklaşın” buyruğudur. Dördüncüsü: Bu pekiştirmenin takdiri şöyledir: "Artık şimdi onlarla mübaşerette bulunun ve size haram kılındıktan sonra Allah'ın sizin için yazdığı bu mübaşereti arayın." Beşincisi: Bu da Ebû Müslim'in görüşüne göredir: "Artık şimdi onlarla mübaşerette bulunun ve Allah'ın sizin için yazdığını arayın; yani her ne kadar siz kendinize haram olduğunu zannettiyseniz de Allah Teâlâ'nın sizin için yazmış olduğu bu mübaşereti [isteyin]." Altıncısı: Eşe mübaşerette bulunmak bazen hayız, nifas, iddet ve irtidat sebebiyle bazı vakitlerde haram olabilir. Dolayısıyla O'nun: { وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Ve Allah'ın sizin için yazdığını arayın” buyruğu; onlara ancak kendilerine mübaşerette bulunmanıza izin verilen hâllerde ve vakitlerde mübaşerette bulunun demektir. Yedincisi: O'nun: { فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ } “Artık şimdi onlarla mübaşerette bulunun” buyruğu mübaşerete bir izin olup, { وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Ve Allah'ın sizin için yazdığını arayın” buyruğu ise; bu mübaşereti sadece eşten ve sahip olunan cariyeden arayın demektir; zira Allah'ın { إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ } [Mü'minûn 6] “Ancak eşleri veya ellerinin altında sahip oldukları hariç” buyruğuyla sizin için yazdığı şey budur. Sekizincisi: Muâz b. Cebel ile Ebû'l-Cevzâ rivayetinde İbn Abbâs şöyle demiştir: "Yani Kadir gecesini ve eğer ona ulaşırsanız Allah'ın onda sizin için yazdığı sevabı arayın." Muhakkik âlimlerin çoğunluğu bu vechi uzak görmüşlerdir; bana göre ise bunda bir sakınca yoktur. Şöyle ki: İnsanın kalbi şehvet ve lezzet arayışıyla meşgul olduğu müddetçe o esnada taate, kulluğa ve [huzurda] hazır bulunmaya vakit ayıramaz. Fakat ihtiyacını giderip şehvet talebinden kurtulunca, işte o zaman kulluğa vakit ayırabilir. Buna göre ayetin takdiri şöyle olur: "Kullukta ihlasa mani olan bu düşüncelerden kurtulmanız için artık şimdi onlarla mübaşerette bulunun; onlardan kurtulduğunuzda ise namazda, zikirde, tesbihte, tehlilde ve Kadir gecesini aramada Allah'ın yazdığı ihlaslı kulluğu arayın." Şüphe yok ki bu rivayet bu takdire göre uzak bir ihtimal değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: كُتِبَ فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّ كُتِبَ فِي هَذَا الْمَوْضُوعِ بِمَعْنَى جَعَلَ، كَقَوْلِهِ: كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ [الْمُجَادَلَةِ: ٢٢] أَيْ جَعَلَ، وَقَوْلُهُ: فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٣] فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ [الْأَعْرَافِ: ١٥٦] أَيْ أَجْعَلُهَا وَثَانِيهَا: مَعْنَاهُ قَضَى اللَّهُ لَكُمْ كَقَوْلِهِ: قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنا [التَّوْبَةِ: ٥١] أَيْ قَضَاهُ، وَقَوْلِهِ: كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي [الْمُجَادَلَةِ: ٢١] وَقَوْلِهِ: لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ [آلِ عِمْرَانَ: ١٥٤] أَيْ قَضَى، وَثَالِثُهَا: أَصْلُهُ هُوَ مَا كَتَبَ اللَّهُ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ مِمَّا هُوَ كَائِنٌ، وَكُلُّ حُكْمٍ حَكَمَ بِهِ عَلَى عِبَادِهِ فَقَدْ أَثْبَتَهُ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ وَرَابِعُهَا: هُوَ مَا كَتَبَ اللَّهُ فِي الْقُرْآنِ مِنْ إِبَاحَةِ هَذِهِ الْأَفْعَالِ.
İkinci Mesele: { كَتَبَ } [kelimesi] hakkında birtakım vecihler vardır. Birincisi: { كَتَبَ } bu bağlamda, O'nun: { كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ } [Mücâdele 22] yani "kıldı/yerleştirdi", ve O'nun: { فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ } [Âl-i İmrân 53], { فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } [A'râf 156] yani "onu kılacağım/nasip edeceğim" buyruklarında olduğu gibi "kıldı/yaptı" manasındadır. İkincisi: Manası, O'nun: { قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنا } [Tevbe 51] yani "hükmettiğini/takdir ettiğini", O'nun: { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } [Mücâdele 21] ve O'nun: { لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ } [Âl-i İmrân 154] yani "hükmettiği" buyruklarında olduğu gibi "Allah sizin için takdir etti/hükmetti" demektir. Üçüncüsü: Bunun aslı, Allah'ın vuku bulacak şeylerden Levh-i Mahfûz'da yazdığı şeydir; nitekim kulları aleyhine hükmettiği her hükmü Levh-i Mahfûz'da tespit etmiştir. Dördüncüsü: Allah'ın bu fiillerin mubahlığına dair Kur'an'da yazdığı şeydir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْتَغُوا وقرأ الأعمش وَابْتَغُوا أَمَّا قَوْلُهُ: وَكُلُوا وَاشْرَبُوا فَالْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِهِمَا أن تحريمهما وتحريم الجماع بالدليل بَعْدَ النَّوْمِ، لَمَّا تَقَدَّمَ احْتِيجَ فِي إِبَاحَةِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا إِلَى دَلِيلٍ خَاصٍّ يَزُولُ بِهِ التَّحْرِيمُ، فَلَوِ اقْتَصَرَ تَعَالَى عَلَى قَوْلِهِ: فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ لَمْ يُعْلَمْ بِذَلِكَ زَوَالُ تَحْرِيمِ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ، فَقَرَنَ إِلَى ذَلِكَ قَوْلَهُ: وَكُلُوا وَاشْرَبُوا لِتَتِمَّ الدَّلَالَةُ عَلَى الْإِبَاحَةِ.
Üçüncü Mesele: İbn Abbâs { وَابْتَغُوا }, A'meş de { وَابْتَغُوا } şeklinde okumuştur. Allah Teâlâ'nın: { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا } “Yiyin ve için” buyruğuna gelince; bu ikisinin zikredilmesindeki fayda şudur: Uykudan sonra bu ikisinin haram kılınması ile cinsel ilişkinin haram kılınması delille sabit olduğu için, daha önce geçtiği üzere her birinin mubah kılınmasında bu haramlığı ortadan kaldıracak özel bir delile ihtiyaç duyulmuştur. Şayet Allah Teâlâ sadece: { فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ } “Artık şimdi onlarla mübaşerette bulunun” buyruğu ile yetinseydi, bununla yeme ve içmenin haramlığının kalktığı bilinmezdi. Bu sebeple mubahlığa delaletin tam olması için buna: { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا } “Yiyin ve için” buyruğunu bitiştirmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ } “Fecirden beyaz iplik siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى:
Birinci Mesele:
رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ عَدِيُّ بْنُ حَاتِمٍ أَخَذْتُ عِقَالَيْنِ أَبْيَضَ وَأَسْوَدَ فَجَعَلْتُهُمَا تَحْتَ وِسَادَتِي، وَكُنْتُ أَقُومُ مِنَ اللَّيْلِ فَأَنْظُرُ إِلَيْهِمَا، فَلَمْ يَتَبَيَّنْ لِيَ الْأَبْيَضُ مِنَ الْأَسْوَدِ، فَلَمَّا أَصْبَحْتُ غَدَوْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَخْبَرْتُهُ فَضَحِكَ، وَقَالَ «إِنَّكَ لَعَرِيضُ الْقَفَا، إِنَّمَا ذَلِكَ بَيَاضُ النَّهَارِ وَسَوَادُ اللَّيْلِ» ،
Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Adiy b. Hâtim şöyle demiştir: Biri beyaz diğeri siyah iki ip aldım ve onları yastığımın altına koydum. Gece kalkıp onlara bakıyordum, fakat beyazı siyahtan ayırt edemiyordum. Sabah olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gittim ve ona durumu haber verdim. Bunun üzerine güldü ve: «Senin ensen gerçekten pek kalınmış! O ancak gündüzün aydınlığı ile gecenin karanlığıdır» buyurdu.
وَإِنَّمَا
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in
قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّكَ لَعَرِيضُ الْقَفَا»
ona: «Senin ensen gerçekten pek kalınmış!» buyurması,
لِأَنَّ ذَلِكَ مِمَّا يُسْتَدَلُّ بِهِ عَلَى بَلَاهَةِ الرَّجُلِ، وَنَقُولُ: يَدُلُّ قَطْعًا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى كَنَّى بِذَلِكَ عَنْ بَيَاضِ أَوَّلِ النَّهَارِ وَسَوَادِ آخِرِ اللَّيْلِ، وَفِيهِ إِشْكَالٌ وَهُوَ أَنَّ بَيَاضَ الصُّبْحِ الْمُشَبَّهَ بِالْخَيْطِ الْأَسْوَدِ هُوَ بَيَاضُ الصُّبْحِ الْكَاذِبُ، لِأَنَّهُ بَيَاضٌ مُسْتَطِيلٌ يُشْبِهُ الْخَيْطَ، فَأَمَّا بَيَاضُ الصُّبْحِ الصَّادِقُ فَهُوَ بَيَاضٌ مُسْتَدِيرٌ فِي الْأُفُقِ فَكَانَ يَلْزَمُ بِمُقْتَضَى هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يَكُونَ أَوَّلُ النَّهَارِ مِنْ طُلُوعِ الصُّبْحِ الْكَاذِبِ/ وَبِالْإِجْمَاعِ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ.
bunun kişinin bönlüğüne delalet eden şeylerden olmasından dolayıdır. Biz de deriz ki: [Bu hadis], Allah Teâlâ'nın bununla gündüzün başındaki aydınlığı ve gecenin sonundaki karanlığı kinaye yoluyla kastettiğine kesin olarak delalet eder. Burada şöyle bir problem bulunmaktadır: Siyah ipliğe benzetilen sabah aydınlığı yalancı fecrin aydınlığıdır; zira o, ipliğe benzeyen uzunlamasına bir aydınlıktır. Doğru fecrin aydınlığına gelince, o ufukta dairesel bir aydınlıktır. Bu durumda bu ayetin gereğince gündüzün başlangıcının yalancı fecrin doğuşundan itibaren olması gerekirdi; oysa icmâ ile durum böyle değildir.
وَجَوَابُهُ: أَنَّهُ لَوْلَا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آخِرِ هَذِهِ الْآيَةِ: مِنَ الْفَجْرِ لَكَانَ السُّؤَالُ لَازِمًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْفَجْرَ إِنَّمَا يُسَمَّى فَجْرًا لِأَنَّهُ يَنْفَجِرُ مِنْهُ النُّورُ، وَذَلِكَ إِنَّمَا يَحْصُلُ فِي الصُّبْحِ الثَّانِي لَا فِي الصُّبْحِ الْأَوَّلِ، فَلَمَّا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْخَيْطَ الْأَبْيَضَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْفَجْرِ، عَلِمْنَا أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ الصُّبْحَ الْكَاذِبَ بَلِ الصُّبْحَ الصَّادِقَ، فَإِنْ قِيلَ: فَكَيْفَ يُشَبَّهُ الصُّبْحُ الصَّادِقُ بِالْخَيْطِ، مَعَ أَنَّ الصُّبْحَ الصَّادِقَ لَيْسَ بِمُسْتَطِيلٍ وَالْخَيْطَ مُسْتَطِيلٌ.
Bunun cevabı şudur: Şayet Allah Teâlâ'nın bu ayetin sonundaki: { مِنَ الْفَجْرِ } “Fecirden” buyruğu olmasaydı bu soru geçerli olurdu. Çünkü fecir, kendisinden nur fışkırdığı için fecir diye isimlendirilmiştir; bu da birinci fecirde değil, ancak ikinci fecirde gerçekleşir. Ayet beyaz ipliğin fecirden olması gerektiğine delalet edince, bundan muradın yalancı fecir değil, doğru fecir olduğunu anladık. Eğer: "Doğru fecir uzunlamasına olmadığı ve iplik ise uzunlamasına olduğu halde, doğru fecir ipliğe nasıl benzetilmiştir?" denilirse,
وَجَوَابُهُ: أَنَّ الْقَدْرَ مِنَ الْبَيَاضِ الَّذِي يَحْرُمُ هُوَ أَوَّلُ الصُّبْحِ الصَّادِقِ، وَأَوَّلُ الصُّبْحِ الصَّادِقِ لَا يَكُونُ مُنْتَشِرًا بَلْ يَكُونُ صَغِيرًا دَقِيقًا، بَلِ الْفَرْقُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الصُّبْحِ الْكَاذِبِ أَنَّ الصُّبْحَ الْكَاذِبَ يَطْلُعُ دَقِيقًا، وَالصَّادِقُ يَبْدُو دَقِيقًا، وَيَرْتَفِعُ مُسْتَطِيلًا فَزَالَ السُّؤَالُ، فَأَمَّا مَا حُكِيَ عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ فَبَعِيدٌ، لِأَنَّهُ يَبْعُدُ أَنْ يَخْفَى عَلَى مِثْلِهِ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةُ مَعَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مِنَ الْفَجْرِ.
bunun cevabı şudur: [Yeme-içmeyi] haram kılan aydınlık miktarı doğru fecrin ilk anıdır. Doğru fecrin ilk anı ise yayılmış olmayıp bilakis küçük ve incedir. Hatta onunla yalancı fecir arasındaki fark şudur: Yalancı fecir ince doğar, doğru fecir ise ince belirir ve enlemesine yükselir. Böylece soru ortadan kalkmış olur. Adiy b. Hâtim'den nakledilen şeye gelince, bu uzak bir ihtimaldir; zira Allah Teâlâ'nın: { مِنَ الْفَجْرِ } “Fecirden” buyruğu varken onun gibi birine bu istiarenin kapalı kalması uzak bir ihtimaldir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَا شَكَّ أَنَّ كَلِمَةَ «حَتَّى» لِانْتِهَاءِ الْغَايَةِ، فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ حِلَّ الْمُبَاشَرَةِ وَالْأَكْلِ وَالشُّرْبِ يَنْتَهِي عِنْدَ طُلُوعِ الصُّبْحِ، وَزَعَمَ أبو مسلم الأصفهاني لَا شَيْءَ مِنَ الْمُفْطِرَاتِ إِلَّا أَحَدُ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ، فَأَمَّا الْأُمُورُ الَّتِي تَذْكُرُهَا الْفُقَهَاءُ مِنْ تَكَلُّفِ الْقَيْءِ وَالْحُقْنَةِ وَالسُّعُوطِ فَلَيْسَ شَيْءٌ مِنْهَا بِمُفْطِرٍ، قَالَ لِأَنَّ كُلَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ كَانَتْ مُبَاحَةً ثُمَّ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى حُرْمَةِ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ عَلَى الصَّائِمِ بَعْدَ الصُّبْحِ، فَبَقِيَ مَا عَدَاهَا عَلَى الْحِلِّ الْأَصْلِيِّ، فَلَا يَكُونُ شَيْءٌ مِنْهَا مُفْطِرًا وَالْفُقَهَاءُ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَصَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ الثَّلَاثَةَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ النَّفْسَ تَمِيلُ إِلَيْهَا، وَأَمَّا الْقَيْءُ وَالْحُقْنَةُ فَالنَّفْسُ تَكْرَهُهُمَا، وَالسُّعُوطُ نَادِرٌ فَلِهَذَا لَمْ يَذْكُرْهَا.
İkinci Mesele: Şüphe yok ki hattâ (حَتَّى) kelimesi gaye bildirmek içindir. Dolayısıyla bu ayet; mübaşeretin, yemenin ve içmenin helalliğinin sabahın doğuşuyla sona erdiğine delalet etmiştir. Ebû Müslim el-İsfahânî, orucu bozan şeylerin sadece bu üçünden ibaret olduğunu; fakihlerin zikrettiği isteyerek kusmak, lavman ve buruna ilaç damlatmak gibi şeylerden hiçbirinin orucu bozmayacağını iddia etmiştir. O şöyle demiştir: "Çünkü bütün bu şeyler mubahtı; sonra bu ayet, sabahtan sonra oruçluya bu üç şeyin haram kılındığına delalet etti. Dolayısıyla bunların dışındakiler aslî helallik üzere kaldı; bu sebeple onlardan hiçbiri orucu bozucu olmaz." Fakihler ise şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ bu üç şeyi nefis onlara meylettiği için özellikle zikretmiştir; kusma ve lavmandan ise nefis hoşlanmaz, buruna ilaç damlatmak da nadirdir; bu yüzden bunları zikretmemiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَذْهَبُ أَبِي هُرَيْرَةَ وَالْحَسَنِ بْنِ صَالِحِ بن جني أَنَّ الْجُنُبَ إِذَا أَصْبَحَ قَبْلَ الِاغْتِسَالِ لَمْ يَكُنْ لَهُ صَوْمٌ، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِهِمْ لِأَنَّ الْمُبَاشَرَةَ إِذَا كَانَتْ مُبَاحَةً إِلَى انْفِجَارِ الصُّبْحِ لَمْ يُمْكِنْهُ الِاغْتِسَالُ إِلَّا بَعْدَ انْفِجَارِ الصُّبْحِ.
Üçüncü Mesele: Ebû Hüreyre ile Hasen b. Sâlih b. Hayy'ın mezhebi; cünüp olan kimse gusül abdesti almadan sabahlarsa onun orucunun geçerli olmayacağı yönündedir. Bu ayet ise onların görüşünün batıl olduğuna delalet eder; çünkü mübaşeret sabahın aydınlanmasına kadar mubah olunca, onun gusletmesi ancak sabah aydınlandıktan sonra mümkün olabilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: زَعَمَ الْأَعْمَشُ أَنَّهُ يَحِلُّ الْأَكْلُ وَالشُّرْبُ وَالْجِمَاعُ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ وَقَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ قِيَاسًا لِأَوَّلِ النَّهَارِ عَلَى آخِرِهِ، فَكَمَا أَنَّ آخِرَهُ بِغُرُوبِ الْقُرْصِ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَوَّلُهُ بِطُلُوعِ الْقُرْصِ، وَقَالَ فِي الْآيَةِ إِنَّ الْمُرَادَ بِالْخَيْطِ الْأَبْيَضِ وَالْخَيْطِ الأسود النهار والليل، ووجه الشبهة لَيْسَ إِلَّا فِي الْبَيَاضِ وَالسَّوَادِ، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ التَّشْبِيهُ فِي الشَّكْلِ مُرَادًا فَهَذَا غَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّ ظُلْمَةَ الْأُفُقِ حَالَ طُلُوعِ الصُّبْحِ لَا يُمْكِنُ تَشْبِيهُهَا بِالْخَيْطِ الْأَسْوَدِ فِي الشَّكْلِ الْبَتَّةَ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْخَيْطِ الْأَبْيَضِ وَالْخَيْطِ الْأَسْوَدِ هُوَ النَّهَارُ وَاللَّيْلُ ثُمَّ لَمَّا بَحَثْنَا عَنْ حَقِيقَةِ اللَّيْلِ
Dördüncü Mesele: A'meş; gündüzün başını sonuna kıyas ederek, fecrin doğuşundan sonra ve güneşin doğuşundan önce yemenin, içmenin ve cinsel ilişkinin helal olduğunu iddia etmiştir. Zira gündüzün sonu güneş diskinin batmasıyla olduğu gibi, başının da güneş diskinin doğmasıyla olması gerekirdi. Ayet hakkında ise beyaz iplik ve siyah iplik ile muradın gündüz ve gece olduğunu söylemiştir. Benzetme yönü sadece beyazlık ve siyahlıktadır; şekil yönünden benzetmenin kastedilmiş olması ise caiz değildir, çünkü sabahın doğuşu esnasında ufkun karanlığını şekil bakımından siyah bir ipliğe benzetmek asla mümkün değildir. Böylece beyaz iplik ve siyah iplik ile muradın gündüz ve gece olduğu sabit olmuştur. Sonra gecenin hakikatini araştırdığımızda,
فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ وَجَدْنَاهَا عِبَارَةً عَنْ زَمَانِ غَيْبَةِ الشَّمْسِ بِدَلِيلِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَمَّى مَا بَعْدَ الْمَغْرِبِ لَيْلًا مَعَ بَقَاءِ الضَّوْءِ فِيهِ فَثَبَتَ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ فِي الطَّرَفِ الْأَوَّلِ مِنَ النَّهَارِ كَذَلِكَ، فَيَكُونُ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ لَيْلًا، وَأَنْ لَا يُوجَدَ/ النَّهَارُ إِلَّا عِنْدَ طُلُوعِ الْقُرْصِ، فَهَذَا تَقْرِيرُ قَوْلِ الْأَعْمَشِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ سَلَّمَ أَنَّ أَوَّلَ النَّهَارِ إِنَّمَا يَكُونُ مِنْ طُلُوعِ الصُّبْحِ فَقَاسَ عَلَيْهِ آخِرَ النَّهَارِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: لَا يَجُوزُ الْإِفْطَارُ إِلَّا بَعْدَ غُرُوبِ الْحُمْرَةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ زَادَ عَلَيْهِ وَقَالَ: بَلْ لَا يَجُوزُ الْإِفْطَارُ إِلَّا عِنْدَ طُلُوعِ الْكَوَاكِبِ، وَهَذِهِ الْمَذَاهِبُ قَدِ انْقَرَضَتْ، وَالْفُقَهَاءُ أَجْمَعُوا عَلَى بُطْلَانِهَا فَلَا فَائِدَةَ فِي اسْتِقْصَاءِ الْكَلَامِ فِيهَا.
O'nun: { ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ } “Sonra orucu geceye kadar tamamlayın” buyruğunda onun güneşin batma zamanından ibaret olduğunu gördük; nitekim Allah Teâlâ akşamdan sonrasını, içinde aydınlık kalmasına rağmen gece olarak isimlendirmiştir. Böylece gündüzün ilk tarafındaki durumun da aynı şekilde olması, yani güneşin doğuşundan öncesinin gece olması ve gündüzün ancak güneş diskinin doğuşuyla mevcut olması gerektiği sabit olmuştur. A'meş'in görüşünün takriri işte böyledir. İnsanlardan bir kısmı gündüzün başlangıcının sabahın doğuşuyla olduğunu kabul edip gündüzün sonunu da buna kıyas etmiştir. Onlardan kimisi: "İftar ancak kızıllığın batmasından sonra caiz olur" demiş; kimisi ise bunu daha da ileri götürerek: "Aksine iftar ancak yıldızların belirmesiyle caiz olur" demiştir. Bu mezhepler ortadan kalkmıştır ve fakihler bunların batıl olduğu hususunda icmâ etmişlerdir; dolayısıyla bunlar hakkındaki sözü uzatmanın bir faydası yoktur.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْفَجْرِ مَصْدَرُ قَوْلِكَ: فَجَرْتُ الْمَاءَ أَفْجُرُهُ فَجْرًا، وَفَجَّرْتُهُ تَفْجِيرًا. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ:
Beşinci Mesele: Fecr (الْفَجْر), senin: "fecerte'l-mâe efguruhu fecran" (فَجَرْتُ الْمَاءَ أَفْجُرُهُ فَجْرًا) ve "feccertehu tefcîran" (فَجَّرْتُهُ تَفْجِيرًا) sözünün masdarıdır. Ezherî şöyle demiştir:
الْفَجْرُ أَصْلُهُ الشَّقُّ، فَعَلَى هَذَا الْفَجْرُ فِي آخِرِ اللَّيْلِ هُوَ انْشِقَاقُ ظُلْمَةِ اللَّيْلِ بِنُورِ الصبح، وأما في قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنَ الْفَجْرِ فَقِيلَ لِلتَّبْعِيضِ لِأَنَّ الْمُعْتَبَرَ بَعْضُ الْفَجْرِ لَا كُلُّهُ، وَقِيلَ لِلتَّبْيِينِ كَأَنَّهُ قِيلَ: الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ الَّذِي هُوَ الْفَجْرُ.
Fecrin aslı yarmaktır. Buna göre gecenin sonundaki fecir; gecenin karanlığının sabahın nuruyla yarılmasıdır. Allah Teâlâ'nın: { مِنَ الْفَجْرِ } “Fecirden” buyruğuna gelince; teb'îz (kısmiyet) için olduğu söylenmiştir, çünkü muteber olan fecrin tamamı değil bir kısmıdır. Tebsiyin (açıklama) için olduğu da söylenmiştir; sanki "Fecir olan beyaz iplik" denilmiş gibidir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَحَلَّ الْجِمَاعَ وَالْأَكْلَ وَالشُّرْبَ إِلَى غَايَةِ تَبَيُّنِ الصُّبْحِ، وَجَبَ أَنْ يُعْرَفَ أَنَّ تَبَيُّنَ الصُّبْحِ مَا هُوَ؟ فَنَقُولُ: الطَّرِيقُ إِلَى مَعْرِفَةِ تَبَيُّنِ الصُّبْحِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ قَطْعِيًّا أَوْ ظَنِّيًّا، أَمَّا الْقَطْعِيُّ فَبِأَنْ يُرَى طُلُوعُ الصُّبْحِ أَوْ يُتَيَقَّنَ أَنَّهُ مَضَى مِنَ الزَّمَانِ مَا يَجِبُ طُلُوعُ الصُّبْحِ عِنْدَهُ وَأَمَّا الظَّنِّيُّ فَنَقُولُ: إِمَّا أَنْ يَحْصُلَ ظَنٌّ أَنَّ الصُّبْحَ طَلَعَ فَيَحْرُمُ الْأَكْلُ وَالشُّرْبُ وَالْوِقَاعُ فَإِنْ حَصَلَ ظَنٌّ أَنَّهُ مَا طَلَعَ كَانَ الْأَكْلُ وَالشُّرْبُ وَالْوِقَاعُ مُبَاحًا، فَإِنْ أَكَلَ ثُمَّ تَبَيَّنَ بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّ ذَلِكَ الظَّنَّ خَطَأٌ وَأَنَّ الصُّبْحَ كَانَ قَدْ طَلَعَ عِنْدَ ذَلِكَ الْأَكْلِ فَقَدِ اخْتَلَفُوا، وَكَذَلِكَ إِنْ ظَنَّ أَنَّ الشَّمْسَ قَدْ غَرَبَتْ فَأَفْطَرَ ثُمَّ تَبَيَّنَ أَنَّهَا مَا كَانَتْ غَارِبَةً فَقَالَ الْحَسَنُ: لَا قَضَاءَ فِي الصُّورَتَيْنِ قِيَاسًا عَلَى مَا لَوْ أَكَلَ نَاسِيًا، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ فِي رِوَايَةِ الْمُزَنِيُّ عَنْهُ: يَجِبُ الْقَضَاءُ لِأَنَّهُ أُمِرَ بِالصَّوْمِ مِنَ الصُّبْحِ إِلَى الْغُرُوبِ وَلَمْ يَأْتِ بِهِ وَأَمَّا النَّاسِي فَعِنْدَ مَالِكٍ يَجِبُ عَلَيْهِ الْقَضَاءُ، وَأَمَّا الْبَاقُونَ الَّذِينَ سَلَّمُوا أَنَّهُ لَا قَضَاءَ قَالُوا:
Altıncı Mesele: Allah Teâlâ cinsel ilişkiyi, yemeyi ve içmeyi sabahın ayırt edilmesi gayesine kadar helal kıldığına göre, sabahın ayırt edilmesinin ne olduğunun bilinmesi gerekir. Biz de deriz ki: Sabahın ayırt edilmesini bilmenin yolu ya kat'îdir ya da zannîdir. Kat'î olan; sabahın doğuşunun görülmesi veya sabahın doğması gereken zamanın geçtiğinin kesin olarak bilinmesidir. Zannî olana gelince; deriz ki: Ya sabahın doğduğuna dair bir zan oluşur ve böylece yeme, içme ve cinsel ilişki haram olur; yahut doğmadığına dair bir zan oluşur ve yeme, içme ile cinsel ilişki mubah olur. Eğer yer de sonra bu zannın hata olduğu ve söz konusu yeme esnasında sabahın doğmuş olduğu ortaya çıkarsa, âlimler ihtilaf etmişlerdir. Aynı şekilde güneşin battığını zannederek iftar eder de sonra batmadığı ortaya çıkarsa, Hasen: "Unutarak yiyen kimseye kıyasla her iki durumda da kaza gerekmez" demiştir. Ebû Hanîfe, Mâlik ve Müzenî'nin kendisinden yaptığı rivayette Şâfiî ise: "Kaza gerekir; çünkü kişiye sabahtan gün batımına kadar oruç tutması emredilmişti, o ise bunu yerine getirmemiştir" demişlerdir. Unutan kimseye gelince; Mâlik'e göre ona kaza gerekir. Kaza gerekmediğini kabul eden diğerleri ise şöyle demişlerdir:
مُقْتَضَى الدَّلِيلِ وُجُوبُ الْقَضَاءِ عَلَيْهِ أَيْضًا، إِلَّا أَنَّا أَسْقَطْنَاهُ عَنْهُ لِلنَّصِّ، وَهُوَ مَا
"Delilin gereği ona da kazanın vacip olmasıdır; ancak biz nass sebebiyle bunu ondan düşürdük." Bu nass da şudur:
رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ رَجُلًا قَالَ: أَكَلْتُ وَشَرِبْتُ وَأَنَا صَائِمٌ فَقَالَ ﵊: «أَطْعَمَكَ اللَّهُ وسقاك فأنت ضيف الله فتم صَوْمَكَ» .
Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre bir adam: "Oruçlu olduğum halde yedim ve içtim" dedi. Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm: «Allah seni yedirmiş ve içirmiştir, sen Allah'ın misafirisin; orucunu tamamla» buyurmuştur.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ إِذَا أَخْطَأَ فِي طُلُوعِ الصُّبْحِ لَا يَجِبُ الْقَضَاءُ، وَإِذَا أَخْطَأَ فِي غُرُوبِ الشَّمْسِ يَجِبُ الْقَضَاءُ، وَالْفَرْقُ أَنَّ الْأَصْلَ فِي كُلِّ ثَابِتٍ بَقَاؤُهُ عَلَى مَا كَانَ، وَالثَّابِتُ فِي اللَّيْلِ حِلُّ الْأَكْلِ، وَفِي النَّهَارِ حُرْمَتُهُ، أَمَّا إِذَا لَمْ يَغْلِبْ عَلَى ظَنِّهِ لَا بَقَاءُ اللَّيْلِ وَلَا طُلُوعُ الصُّبْحِ، بَلْ بَقِيَ مُتَوَقِّفًا فِي الْأَمْرَيْنِ، فَهَهُنَا يُكْرَهُ لَهُ الْأَكْلُ وَالشُّرْبُ وَالْجِمَاعُ، فَإِنْ فَعَلَ جَازَ، لِأَنَّ الْأَصْلَ بَقَاءُ اللَّيْلِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Üçüncü görüş: Sabahın doğuşunda hata ettiğinde kaza gerekmez, güneşin batışında hata ettiğinde ise kaza gerekir. Aralarındaki fark şudur: Sabit olan her şeyde aslolan, bulunduğu hal üzere devam etmesidir. Gecede sabit olan yemenin helalliği, gündüzde ise haramlığıdır. Eğer zannı ne gecenin devam ettiğine ne de sabahın doğduğuna galip gelmeyip her iki hususta tereddütte kalırsa; bu durumda yemesi, içmesi ve cinsel ilişkide bulunması mekruhtur. Eğer yaparsa caizdir; çünkü aslolan gecenin devam etmesidir. En doğrusunu Allah bilir.
أَمَّا قوله تعالى: ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ } “Sonra orucu geceye kadar tamamlayın” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ كَلِمَةَ إِلى لِانْتِهَاءِ الْغَايَةِ، فَظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّ الصَّوْمَ يَنْتَهِي عِنْدَ دُخُولِ اللَّيْلِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ غَايَةَ الشَّيْءِ مَقْطَعُهُ وَمُنْتَهَاهُ، وَإِنَّمَا يَكُونُ مَقْطَعًا وَمُنْتَهًى إِذَا لَمْ يَبْقَ بَعْدَ ذَلِكَ، وَقَدْ تَجِيءُ/ هَذِهِ الكلمة لا للانتهاء كما قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَى الْمَرافِقِ [الْمَائِدَةِ: ٦] إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ عَلَى خِلَافِ الدَّلِيلِ، وَالْفَرْقُ بَيْنَ الصُّورَتَيْنِ أَنَّ اللَّيْلَ لَيْسَ مِنْ جِنْسِ النَّهَارِ، فَيَكُونُ اللَّيْلُ خَارِجًا عَنْ حُكْمِ النَّهَارِ، وَالْمَرَافِقُ مِنْ جِنْسِ الْيَدِ فَيَكُونُ دَاخِلًا فِيهِ، وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى: سَبِيلٌ إِلَى الدُّخُولِ وَالْخُرُوجِ، وَكِلَا الْأَمْرَيْنِ جَائِزٌ، تَقُولُ: أَكَلْتُ السَّمَكَةَ إِلَى رَأْسِهَا، وَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ الرَّأْسُ دَاخِلًا فِي الْأَكْلِ وَخَارِجًا مِنْهُ، إِلَّا أَنَّهُ لَا يَشُكُّ ذُو عَقْلٍ أَنَّ اللَّيْلَ خَارِجٌ عَنِ الصَّوْمِ، إِذْ لَوْ كَانَ دَاخِلًا
Birinci Mesele: "İlâ" (إِلى) kelimesi gaye bildirmek içindir; dolayısıyla ayetin zahiri orucun gecenin girmesiyle sona erdiğini gösterir. Çünkü bir şeyin gayesi, onun kesilme noktası ve sonudur. Kesilme noktası ve son olması ise ancak ondan sonra devam etmemesi halinde mümkündür. Bu kelime bazen Allah Teâlâ'nın: { إِلَى الْمَرافِقِ } [Mâide 6] “Dirseklere kadar” buyruğunda olduğu gibi gaye bildirmemek üzere de gelebilir; ancak bu delilin hilafınadır. İki durum arasındaki fark şudur: Gece gündüzün cinsinden değildir, dolayısıyla gece gündüzün hükmünün dışındadır; dirsekler ise elin cinsindendir, dolayısıyla onun içine dahildir. Ahmed b. Yahyâ şöyle demiştir: [İlâ kelimesinin] hem dahil olma hem de hariç kalma ihtimali vardır ve her iki durum da caizdir. Nitekim: "Balığı başına kadar yedim" dersin; başın yenen kısma dahil olması da ondan hariç kalması da caizdir. Ne var ki aklı başında hiçbir kimse gecenin oruçtan hariç olduğunda şüphe etmez; zira eğer dahil olsaydı
فِيهِ لَعَظُمَتِ الْمَشَقَّةُ وَدَخَلَتِ الْمَرَافِقُ فِي الْغَسْلِ أَخْذًا بِالْأَوْثَقِ، ثُمَّ سَوَاءٌ قُلْنَا إِنَّهُ مُجْمَلٌ أَوْ غَيْرُ مُجْمَلٍ، فَقَدْ وَرَدَ الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ فِيهِ، وَهُوَ مَا
bunda meşakkat büyürdü; dirsekler ise en sağlam olanı alma kuralı gereğince yıkamaya dahil edilmiştir. Sonra onun mücmel olduğunu söylesek de mücmel olmadığını söylesek de bu konuda sahih hadis varit olmuştur. O da şudur:
رَوَى عُمَرُ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إذا أقبل الليل من هاهنا، وأدبر النهار من هاهنا، وَقَدْ غَرَبَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ»
Ömer radıyallâhu anh'ın rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Gece şuradan yönelip gündüz şuradan arkasını dönüp gittiğinde ve güneş battığında oruçlu iftar etmiştir.»
فَهَذَا الْحَدِيثُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الصَّوْمَ يَنْتَهِي فِي هَذَا الْوَقْتِ.
İşte bu hadis, orucun bu vakitte sona erdiğine delalet eder.
فَأَمَّا أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الْمُكَلَّفِ أَنْ يَتَنَاوَلَ عِنْدَ هَذَا الْوَقْتِ شَيْئًا، فَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا
Mükellefin bu vakitte bir şey yiyip içmesinin vacip olduğuna gelince, bunun delili şudur:
رَوَى الشَّافِعِيُّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَهَى عَنِ الْوِصَالِ، قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ تُوَاصِلُ، أَيْ كَيْفَ تَنْهَانَا عَنْ أَمْرٍ أَنْتَ تَفْعَلُهُ؟ فَقَالَ: «إِنِّي لَسْتُ مِثْلَكُمْ إِنِّي أَبِيتُ عِنْدَ رَبِّي يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِي» ،
Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh'ın senediyle İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem visal orucunu yasaklamıştır. "Ey Allah'ın Resûlü, sen visal yapıyorsun?" yani "Bizi, kendin yaptığın bir işten nasıl yasaklarsın?" denildi. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Ben sizin gibi değilim; ben Rabbimin katında gecelerim, O beni yedirir ve içirir.»
وَقِيلَ فِيهِ مَعَانٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ كَانَ يُطْعَمُ وَيُسْقَى مِنْ طَعَامِ الْجَنَّةِ وَالثَّانِي:
Bunun hakkında birtakım manalar söylenmiştir. Birincisi: Ona cennet yiyeceğinden yedirilip içirilirdi. İkincisi:
أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «إِنِّي عَلَى ثِقَةٍ مِنْ أَنِّي لَوِ احْتَجْتُ إِلَى الطَّعَامِ أَطْعَمَنِي مُوَاصِلًا» ،
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Ben visal yaparken yemeğe ihtiyaç duysam O'nun beni doyuracağından eminim» buyurmuş olmasıdır.
وَحَكَى مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ كَانَ يُوَاصِلُ سَبْعَةَ أَيَّامٍ، فَلَمَّا كَبِرَ جَعَلَهَا خَمْسًا، فَلَمَّا كَبِرَ جِدًّا جَعَلَهَا ثَلَاثًا، فَظَاهِرُ كَلَامِ الشَّافِعِيِّ ﵁ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا النَّهْيَ نَهْيُ تَحْرِيمٍ، وَقِيلَ: هُوَ نَهْيُ تَنْزِيهٍ، لِأَنَّهُ تَرْكٌ لِلْمُبَاحِ، وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ صَحَّ فِعْلُ ابْنِ الزُّبَيْرِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِذَا تَنَاوَلَ شَيْئًا قَلِيلًا وَلَوْ قَطْرَةً مِنَ الْمَاءِ، فَعَلَى ذَلِكَ هُوَ بِالْخِيَارِ فِي الِاسْتِيفَاءِ إِلَّا أَنْ يَخَافَ الْمَرْءُ مِنَ التَّقْصِيرِ فِي صَوْمِ الْمُسْتَأْنَفِ، أَوْ فِي سَائِرِ الْعِبَادَاتِ، فَيَلْزَمُ حِينَئِذٍ أَنْ يَتَنَاوَلَ مِنَ الطَّعَامِ قَدْرًا يَزُولُ بِهِ هَذَا الْخَوْفُ.
Muhammed b. Cerîr et-Taberî, İbnü'z-Zübeyr'den onun yedi gün peş peşe visal orucu tuttuğunu, yaşlanınca bunu beşe indirdiğini, çok yaşlanınca da üçe indirdiğini nakletmiştir. Şâfiî radıyallâhu anh'ın sözünün zahiri bu nehiyin tahrîmî bir nehiy olduğuna delalet eder; bunun tenzîhî bir nehiy olduğu da söylenmiştir, zira bu mubahı terk etmektir. Bu teville İbnü'z-Zübeyr'in fiili sahih olur. Bunu bildiğinde deriz ki: Bir damla su bile olsa az bir şey yiyip içtiğinde, artık doyunca yeme konusunda serbesttir; meğerki kişi gelecek günün orucunda veya diğer ibadetlerde kusur etmekten korksun. O takdirde bu korkuyu giderecek miktarda yemek yemesi gerekir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ اللَّيْلَ مَا هُوَ؟ فَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: آخِرُ النَّهَارِ عَلَى أَوَّلِهِ، فَاعْتَبَرُوا فِي حُصُولِ اللَّيْلِ زَوَالَ آثَارِ الشَّمْسِ، كَمَا حَصَلَ اعْتِبَارُ زَوَالِ اللَّيْلِ عِنْدَ ظُهُورِ آثَارِ الشَّمْسِ ثُمَّ هَؤُلَاءِ مِنْهُمْ مَنِ اكْتَفَى بِزَوَالِ الْحُمْرَةِ، وَمِنْهُمْ مَنِ اعْتَبَرَ ظُهُورَ الظَّلَامِ التَّامِّ وَظُهُورَ الْكَوَاكِبِ، إِلَّا أَنَّ الْحَدِيثَ الَّذِي رَوَاهُ عُمَرُ يُبْطِلُ ذَلِكَ وَعَلَيْهِ عَمَلُ الْفُقَهَاءِ.
İkinci Mesele: Gecenin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. İnsanlardan bir kısmı: "Gündüzün sonu başı gibidir" demiş ve güneşin izlerinin belirmesiyle gecenin sona erdiğinin kabul edildiği gibi, gecenin gerçekleşmesinde de güneşin izlerinin kaybolmasını muteber saymışlardır. Sonra bunlardan kimisi kızıllığın kaybolmasıyla yetinmiş, kimisi de tam bir karanlığın ve yıldızların belirmesini şart koşmuştur. Ne var ki Ömer'in rivayet ettiği hadis bunu iptal eder; fakihlerin ameli de bu hadis üzeredir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْحَنَفِيَّةُ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي أَنَّ التَّبْيِيتَ وَالتَّعْيِينَ غَيْرُ مُعْتَبَرٍ فِي صِحَّةِ الصَّوْمِ، قَالُوا:
Üçüncü Mesele: Hanefîler, orucun sıhhati için niyetin geceden yapılmasının ve tayin edilmesinin muteber olmadığına dair bu ayete tutunmuşlardır. Onlar şöyle demişlerdir:
الصَّوْمُ فِي اللغة هو الإمساك، وقد وجد هاهنا فَيَكُونُ صَائِمًا، فَيَجِبُ عَلَيْهِ إِتْمَامُهُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِصِحَّتِهِ، لِأَنَّ الْإِمْسَاكَ حَرَجٌ وَمَشَقَّةٌ وَعُسْرٌ وَهُوَ منفي بقوله تعالى: مَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ [الْحَجِّ: ٧٨] وَقَوْلِهِ: وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ [الْبَقَرَةِ: ١٨٥] تُرِكَ الْعَمَلُ بِهِ فِي الصَّوْمِ الصَّحِيحِ فَيَبْقَى غَيْرُ الصَّحِيحِ عَلَى الْأَصْلِ، ثُمَّ نَقُولُ: مُقْتَضَى هَذَا الدَّلِيلِ، أَنْ يَصِحَّ صَوْمُ/ الْفَرْضِ بِنِيَّةٍ بَعْدَ الزَّوَالِ إِلَّا أَنَّا قُلْنَا: الْأَقَلُّ يَلْحَقُ بِالْأَغْلَبِ فَلَا جَرَمَ أَبْطَلْنَا الصَّوْمَ بِنِيَّةٍ بَعْدَ الزَّوَالِ وَصَحَّحْنَا نِيَّتَهُ قَبْلَ الزَّوَالِ.
Oruç lügatte kendini tutmaktır; bu da burada gerçekleşmiştir, dolayısıyla o kişi oruçlu olur. Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ } “Sonra orucu geceye kadar tamamlayın” buyruğundan dolayı onu tamamlaması vacip olur. Dolayısıyla orucun sahih olduğunu söylemek vacip olmuştur; çünkü [orucun sahih olmadığını söylemek halinde] kendini tutmak zorluk, meşakkat ve güçlük olur; oysa bu, Allah Teâlâ'nın: { مَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } [Hac 78] “Dinde sizin üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi” ve O'nun: { وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } [Bakara 185] “Sizin için zorluk istemez” buyruklarıyla nefyedilmiştir. Sahih oruçta bununla amel terk edilmiştir; dolayısıyla sahih olmayan oruç asıl üzere kalır. Sonra deriz ki: Bu delilin gereği, zeval vaktinden sonraki niyetle de farz orucun sahih olmasıdır; ancak biz: "Az olan çoğunluğa tabidir" dedik, bu yüzden zeval vaktinden sonraki niyetle orucu geçersiz kıldık ve zeval vaktinden önceki niyetini sahih kabul ettik.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْحَنَفِيَّةُ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي أَنَّ صَوْمَ النَّفْلِ يَجِبُ إِتْمَامُهُ قَالُوا: لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ أَمْرٌ وَهُوَ لِلْوُجُوبِ، وَهُوَ يَتَنَاوَلُ كُلَّ الصِّيَامَاتِ، وَالشَّافِعِيَّةُ قَالُوا: هَذَا إِنَّمَا وَرَدَ لِبَيَانِ أَحْكَامِ صَوْمِ الْفَرْضِ، فَكَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ صَوْمَ الْفَرْضِ.
Dördüncü Mesele: Hanefîler, nafile orucun tamamlanmasının vacip olduğu hususunda bu ayete tutunmuşlardır. Onlar şöyle demişlerdir: Çünkü Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ } “Sonra orucu geceye kadar tamamlayın” buyruğu bir emirdir ve emir vücub ifade eder; ayrıca bütün oruçları kapsamaktadır. Şâfiîler ise şöyle demişlerdir: Bu ayet ancak farz orucun hükümlerini açıklamak için varit olmuştur, dolayısıyla ondan murat farz oruçtur.
الْحُكْمُ السَّابِعُ مِنَ الْأَحْكَامِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ الِاعْتِكَافُ
Bu surede zikredilen hükümlerin yedincisi itikaftır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ } “Mescitlerde itikafta bulunduğunuz sırada onlarla mübaşerette bulunmayın” buyruğudur.
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ الصَّوْمَ، وَبَيَّنَ أَنَّ مِنْ حُكْمِهِ تَحْرِيمَ الْمُبَاشَرَةِ، كَانَ يَجُوزُ أَنْ يُظَنَّ فِي الِاعْتِكَافِ أَنَّ حَالَهُ كَحَالِ الصَّوْمِ فِي أَنَّ الْجِمَاعَ يَحْرُمُ فِيهِ نَهَارًا لَا لَيْلًا، فَبَيَّنَّ تَعَالَى تَحْرِيمَ الْمُبَاشَرَةِ فِيهِ نَهَارًا وَلَيْلًا، فَقَالَ:
Bil ki Allah Teâlâ orucu açıklayıp onun hükümlerinden birinin mübaşeretin haramlığı olduğunu bildirince, itikafın durumunun da cinsel ilişkinin gece değil sadece gündüz haram olması bakımından orucun durumu gibi olduğu zannedilebilirdi. Bu sebeple Allah Teâlâ itikafta mübaşeretin hem gündüz hem de gece haram kılındığını açıklayarak şöyle buyurmuştur:
وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ ثُمَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
{ وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ } “Mescitlerde itikafta bulunduğunuz sırada onlarla mübaşerette bulunmayın.” Sonra bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: الِاعْتِكَافُ اللُّغَوِيُّ مُلَازَمَةُ الْمَرْءِ لِلشَّيْءِ وَحَبْسُ نَفْسِهِ عَلَيْهِ، بِرًّا كَانَ أَوْ إِثْمًا، قَالَ تَعَالَى: يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ [الْأَعْرَافِ: ١٣٨] وَالِاعْتِكَافُ الشَّرْعِيُّ: الْمُكْثُ فِي بَيْتِ اللَّهِ تَقَرُّبًا إِلَيْهِ، وَحَاصِلُهُ رَاجِعٌ إِلَى تَقْيِيدِ اسْمِ الْجِنْسِ بِالنَّوْعِ بِسَبَبِ الْعُرْفِ، وَهُوَ مِنَ الشَّرَائِعِ القديمة، قال الله تَعَالَى: أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعاكِفِينَ [الْبَقَرَةِ: ١٢٥] وَقَالَ تَعَالَى: وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ.
Birinci Mesele: Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: Lügatte itikaf; ister hayır ister günah olsun, kişinin bir şeye devam etmesi ve nefsini ona bağlamasıdır. Allah Teâlâ: { يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ } [A'râf 138] “Kendilerine ait putlara tapmakta olan...” buyurmuştur. Şer'î itikaf ise; Allah'a yakınlaşmak kastıyla Allah'ın evinde durmaktır. Bunun neticesi, örf sebebiyle cins ismin türe tahsis edilmesine dayanır. Bu da eski şeriatlardandır; Allah Teâlâ: { أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعاكِفِينَ } [Bakara 125] “Tavaf edenler ve itikafa girenler için evimi temiz tutun” buyurmuş, yine Allah Teâlâ: { وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ } “Mescitlerde itikafta bulunduğunuz sırada onlarla mübaşerette bulunmayın” buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَوْ لَمَسَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ بِغَيْرِ شَهْوَةٍ جَازَ، لَأَنَّ عَائِشَةَ ﵂ كانت ترجل رأس رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ مُعْتَكِفٌ، أَمَّا إِذَا لَمَسَهَا بِشَهْوَةٍ، أَوْ قَبَّلَهَا، أَوْ بَاشَرَهَا فِيمَا دُونَ الْفَرْجِ، فَهُوَ حَرَامٌ عَلَى الْمُعْتَكِفِ، وَهَلْ يَبْطُلُ بِهَا اعْتِكَافُهُ؟ لِلشَّافِعِيِّ ﵀ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَصَحُّ أَنَّهُ يَبْطُلُ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، لَا يَفْسُدُ الِاعْتِكَافُ إِذَا لَمْ يُنْزِلْ، احْتَجَّ مَنْ قَالَ بِالْإِفْسَادِ أَنَّ الْأَصْلَ فِي لَفْظِ الْمُبَاشَرَةِ مُلَاقَاةُ الْبَشَرَتَيْنِ، فَقَوْلُهُ: وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ مَنَعَ مِنْ هَذِهِ الْحَقِيقَةِ، فَيَدْخُلُ فِيهِ الْجِمَاعُ وَسَائِرُ هَذِهِ الْأُمُورِ، لِأَنَّ مُسَمَّى الْمُبَاشَرَةِ حَاصِلٌ فِي كُلِّهَا.
İkinci Mesele: Erkek kadına şehvetsiz olarak dokunursa caizdir; çünkü Âişe radıyallâhu anhâ Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem itikafta iken onun başını tarardı. Fakat ona şehvetle dokunur veya onu öper yahut fercin dışından mübaşerette bulunursa, bu itikaftaki kişiye haramdır. Bununla itikafı bozulur mu? Şâfiî rahimehullâh'ın bu konuda iki görüşü vardır: En sahih olanı bozulacağıdır. Ebû Hanîfe ise meni gelmedikçe itikafın bozulmayacağını söylemiştir. [İtikafı] bozacağını söyleyenler şöyle delil getirmişlerdir: Mübaşeret lafzının aslı iki tenin birbirine temas etmesidir. Dolayısıyla O'nun: { وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ } “Onlarla mübaşerette bulunmayın” buyruğu bu hakikati yasaklamıştır. Böylece cinsel ilişki ve bu sayılan diğer hususların tümü buna dahil olur; çünkü mübaşeret ismi bunların hepsinde gerçekleşmektedir.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ حَمَلْتُمُ الْمُبَاشَرَةَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَلَى الْجِمَاعِ؟
Eğer: "Önceki ayette mübaşereti neden sadece cinsel ilişkiye hamlettiniz?" denilirse,
قُلْنَا: لِأَنَّ مَا قَبْلَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ هُوَ الْجِمَاعُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ وَسَبَبُ نُزُولِ تِلْكَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ هُوَ الْجِمَاعُ، ثُمَّ لَمَّا أَذِنَ فِي الْجِمَاعِ كَانَ ذَلِكَ إِذْنًا فِيمَا دون الجماع بطريق الأولى، أما هاهنا فَلَمْ يُوجَدْ شَيْءٌ مِنْ هَذِهِ الْقَرَائِنِ، فَوَجَبَ إِبْقَاءُ لَفْظِ الْمُبَاشَرَةِ عَلَى مَوْضِعِهِ الْأَصْلِيِّ وَحُجَّةُ مَنْ قَالَ: إِنَّهَا لَا تُبْطِلُ الِاعْتِكَافَ، أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْمُبَاشَرَةَ لَا تُفْسِدُ الصَّوْمَ وَالْحَجَّ، / فَوَجَبَ أَنْ لَا تُفْسِدَ الِاعْتِكَافَ لِأَنَّ الِاعْتِكَافَ لَيْسَ أَعْلَى دَرَجَةً مِنْهُمَا وَالْجَوَابُ: أَنَّ النَّصَّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْقِيَاسِ.
biz deriz ki: Çünkü ayetten önceki kısım onun cinsel ilişki olduğuna delalet etmektedir; o da O'nun: { أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ } “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı” buyruğudur. O ayetin iniş sebebi de onun cinsel ilişki olduğuna delalet etmektedir. Sonra cinsel ilişkiye izin verince, bu evleviyet yoluyla cinsel ilişkiden daha aşağısına da izin sayılmıştır. Buraya gelince, bu karinelerden hiçbiri bulunmamaktadır; dolayısıyla mübaşeret lafzını aslî konumu üzere bırakmak vacip olmuştur. Bunun itikafı bozmayacağını söyleyenlerin delili ise şudur: Biz bu mübaşeretin orucu ve haccı bozmadığı hususunda icmâ ettik; dolayısıyla itikafı da bozmaması gerekir, çünkü itikaf bu ikisinden daha üst derecede değildir. Cevap şudur: Nass kıyastan önce gelir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ شَرْطَ الِاعْتِكَافِ لَيْسَ الْجُلُوسُ فِي الْمَسْجِدِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَسْجِدَ مُمَيَّزٌ عَنْ سَائِرِ الْبِقَاعِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ بُنِيَ لِإِقَامَةِ الطَّاعَاتِ فِيهِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِيهِ
Üçüncü Mesele: İtikafın şartının mescitte oturmak olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Çünkü mescit, içinde taatlerin ikame edilmesi için inşa edilmiş olması bakımından diğer mekanlardan ayrılmıştır. Sonra bu hususta ihtilaf etmişlerdir:
فَنُقِلَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ إِلَّا فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ
Ali radıyallâhu anh'tan bunun sadece Mescid-i Harâm'da caiz olduğu nakledilmiştir.
وَالْحُجَّةُ فِيهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعاكِفِينَ [الْبَقَرَةِ: ١٢٥] فَعَيَّنَ ذَلِكَ الْبَيْتَ لِجَمِيعِ الْعَاكِفِينَ، وَلَوْ جَازَ الِاعْتِكَافُ فِي غَيْرِهِ لَمَا صَحَّ ذَلِكَ الْعُمُومُ وَقَالَ عَطَاءٌ: لَا يَجُوزُ إِلَّا فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَسْجِدِ الْمَدِينَةِ، لِمَا
Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعاكِفِينَ } [Bakara 125] “Tavaf edenler ve itikafa girenler için evimi temiz tutun” buyruğudur. Böylece o Beyt'i bütün itikaf edenlere tahsis etmiştir; şayet itikaf ondan başkasında caiz olsaydı bu umum sahih olmazdı. Atâ ise: "Mescid-i Harâm ve Medine Mescidi dışındakilerde caiz değildir" demiştir; çünkü
رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «صَلَاةٌ فِي مَسْجِدِي هَذَا أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ صَلَاةٍ فِيمَا سِوَاهُ مِنَ الْمَسَاجِدِ إِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامِ وَصَلَاةٌ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَفْضَلُ مِنْ مِائَةِ صَلَاةٍ فِي مَسْجِدِي»
Abdullah b. ez-Zübeyr'in rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Benim şu mescidimde kılınan bir namaz, Mescid-i Harâm müstesna, diğer mescitlerde kılınan bin namazdan daha faziletlidir. Mescid-i Harâm'da kılınan bir namaz ise benim mescidimde kılınan yüz namazdan daha faziletlidir.»
وَقَالَ حُذَيْفَةُ: يَجُوزُ فِي هَذَيْنِ الْمَسْجِدَيْنِ وَفِي مَسْجِدِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ
Huzeyfe ise: "Bu iki mescitte ve Beytü'l-Makdis Mescidi'nde caizdir" demiştir;
لِقَوْلِهِ ﵊: «لَا تُشَدُّ الرِّحَالُ إِلَّا إِلَى ثَلَاثَةِ مَسَاجِدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَالْمَسْجِدِ الْأَقْصَى، وَمَسْجِدِي هَذَا»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Yolculuk ancak üç mescide yapılır: Mescid-i Harâm, Mescid-i Aksâ ve benim şu mescidim» buyruğundan dolayı.
وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: لَا يَصِحُّ إِلَّا فِي الْجَامِعِ وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يَصِحُّ إِلَّا فِي مَسْجِدٍ لَهُ إِمَامٌ رَاتِبٌ وَمُؤَذِّنٌ رَاتِبٌ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: يَجُوزُ فِي جَمِيعِ الْمَسَاجِدِ، إِلَّا أَنَّ الْمَسْجِدَ الْجَامِعَ أَفْضَلُ حَتَّى لَا يُحْتَاجَ إِلَى الْخُرُوجِ لِصَلَاةِ الْجُمُعَةِ، وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ ﵁ بِهَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ عَامٌّ يَتَنَاوَلُ كُلَّ الْمَسَاجِدِ.
Zührî şöyle demiştir: "Sadece cuma mescidinde (el-câmi‘) sahih olur." Ebû Hanîfe şöyle demiştir: "Sadece düzenli bir imamı ve düzenli bir müezzini olan mescitte sahih olur." Şâfiî radıyallâhu anh ise: "Bütün mescitlerde caizdir; ancak cuma namazı için çıkmaya ihtiyaç duyulmaması adına cuma mescidi daha faziletlidir" demiştir. Şâfiî radıyallâhu anh bu ayeti delil getirmiştir; çünkü: { وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ } “Mescitlerde itikafta iken onlara yaklaşmayın” buyruğu bütün mescitleri kapsayan genel bir ifadedir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: يَجُوزُ الِاعْتِكَافُ بِغَيْرِ صَوْمٍ وَالْأَفْضَلُ أَنْ يَصُومَ مَعَهُ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ لَا يَجُوزُ إِلَّا بِالصَّوْمِ، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵁ هَذِهِ الْآيَةُ، لِأَنَّهُ بِغَيْرِ الصَّوْمِ عَاكِفٌ وَاللَّهُ تَعَالَى مَنَعَ الْعَاكِفَ مِنْ مُبَاشَرَةِ المرأة ولو
Dördüncü Mesele: Oruçsuz olarak itikafa girmek caizdir, en faziletli olanı ise beraberinde oruç tutmasıdır. Ebû Hanîfe: "Ancak oruçla caiz olur" demiştir. Şâfiî radıyallâhu anh'ın delili bu ayettir; çünkü kişi oruçsuz da olsa itikaf edendir (âkif) ve Allah Teâlâ itikaf edenin kadınla mübaşeretini yasaklamıştır. Şayet
كَانَ اعْتِكَافُهُ بَاطِلًا لَمَا كَانَ مَمْنُوعًا تَرْكُ الْعَمَلِ بِظَاهِرِ اللَّفْظِ إِذَا تَرَكَ النِّيَّةَ فَيَبْقَى فِيمَا عَدَاهُ عَلَى الْأَصْلِ وَاحْتَجَّ الْمُزَنِيُّ بِصِحَّةِ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ ﵄ بِأُمُورٍ ثَلَاثَةٍ الْأَوَّلُ: لَوْ كَانَ الِاعْتِكَافُ يُوجِبُ الصَّوْمَ لَمَا صَحَّ فِي رَمَضَانَ، لَأَنَّ الصَّوْمَ الَّذِي هُوَ مُوجِبُهُ إِمَّا صَوْمُ رَمَضَانَ وَهُوَ بَاطِلٌ لِأَنَّهُ وَاجِبٌ بِسَبَبِ الشَّهْرِ لَا بِسَبَبِ الِاعْتِكَافِ، أَوْ صَوْمٌ آخَرُ سِوَى صَوْمِ رَمَضَانَ، وَذَلِكَ مُمْتَنِعٌ وَحَيْثُ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ يَصِحُّ فِي رَمَضَانَ، عَلِمْنَا أَنَّ الصَّوْمَ لَا يُوجِبُهُ الِاعْتِكَافُ وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ كَانَ الِاعْتِكَافُ لَا يَجُوزُ إِلَّا مُقَارَنًا بِالصَّوْمِ لَخَرَجَ الصَّائِمُ بِاللَّيْلِ عَنِ الِاعْتِكَافِ لِخُرُوجِهِ فِيهِ عَنِ الصَّوْمِ، وَلَمَّا كَانَ الْأَمْرُ بِخِلَافِ ذَلِكَ، عَلِمْنَا أَنَّ الِاعْتِكَافَ يَجُوزُ مُفْرَدًا أَبَدًا بِدُونِ الصَّوْمِ وَالثَّالِثُ: مَا
onun itikafı bâtıl olsaydı, niyet terk edildiğinde lafzın zahiriyle amel etmeyi bırakmak menedilmiş olmazdı; dolayısıyla bunun dışındakilerde asıl üzere kalır. Müzenî, Şâfiî rahimehullâh'ın görüşünün sıhhatine üç hususla delil getirmiştir: Birincisi: Şayet itikaf orucu gerekli kılsaydı, Ramazan ayında sahih olmazdı. Çünkü onun gerekli kıldığı oruç ya Ramazan orucudur ki bu bâtıldır; zira o itikaf sebebiyle değil, ay sebebiyle vaciptir. Ya da Ramazan orucu dışında başka bir oruçtur ki bu da imkânsızdır. Ramazan'da sahih olduğu hususunda icmâ ettiklerine göre, orucun itikafı zorunlu kılmadığını anlamış olduk. İkincisi: Şayet itikaf ancak oruçla birlikte caiz olsaydı, oruç tutan kimse geceleyin itikaftan da çıkmış olurdu; çünkü o geceleyin oruçtan çıkmaktadır. Durum böyle olmadığına göre, itikafın oruç olmaksızın her daim tek başına caiz olduğunu anladık. Üçüncüsü: Şudur:
رَوَى ابْنُ عُمَرَ ﵁ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي نَذَرْتُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ أَنْ أَعْتَكِفَ الله لَيْلَةً فَقَالَ ﵊: «أَوْفِ بِنَذْرِكَ»
İbn Ömer radıyallâhu anh'ın şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Ey Allah'ın Resûlü, ben Câhiliye döneminde bir gece itikafa girmeyi adamıştım." Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm: «Adağını yerine getir» buyurdu.
وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الصَّوْمُ فِي اللَّيْلِ.
Geceleyin oruç tutmanın caiz olmadığı ise malumdur.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: لَا تَقْدِيرَ لِزَمَانِ الِاعْتِكَافِ فَلَوْ نَذَرَ اعْتِكَافَ/ سَاعَةٍ يَنْعَقِدُ وَلَوْ نَذَرَ أَنْ يَعْتَكِفَ مُطْلَقًا يَخْرُجُ عَنْ نَذْرِهِ بِاعْتِكَافِهِ سَاعَةً، كَمَا لَوْ نَذَرَ أَنْ يَتَصَدَّقَ مُطْلَقًا تَصَدَّقَ بِمَا شَاءَ مِنْ قَلِيلٍ أَوْ كَثِيرٍ، ثُمَّ قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: وَأُحِبُّ أَنْ يَعْتَكِفَ يَوْمًا وَإِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ لِلْخُرُوجِ عَنِ الْخِلَافِ، فَإِنَّ أَبَا حَنِيفَةَ ﵁ لَا يُجَوِّزُ اعْتِكَافَ أَقَلَّ مِنْ يَوْمٍ بِشَرْطِ أَنْ يَدْخُلَ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ، وَيَخْرُجَ بَعْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ، وَحُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵁ أَنَّهُ لَيْسَ تَقْدِيرُ الِاعْتِكَافِ بِمِقْدَارٍ مُعَيَّنٍ مِنَ الزَّمَانِ أَوْلَى مِنْ بَعْضٍ، فَوَجَبَ تَرْكُ التَّقْدِيرِ وَالرُّجُوعُ إِلَى أَقَلِّ مَا لَا بُدَّ مِنْهُ، وَحُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ أَنَّ الِاعْتِكَافَ هُوَ حَبْسُ النَّفْسِ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ فِي اللَّحْظَةِ الْوَاحِدَةِ، وَلِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَتَمَيَّزُ الْمُعْتَكِفُ عَمَّنْ يَنْتَظِرُ الصَّلَاةَ.
Beşinci Mesele: Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: İtikaf zamanı için bir sınır takdiri yoktur. Bir saat itikaf etmeyi adasa bu adak geçerli olur. Mutlak olarak itikaf etmeyi adasa, bir saat itikaf etmekle adağından çıkmış olur; tıpkı mutlak olarak sadaka vermeyi adayan kimsenin az veya çok dilediği miktarı sadaka olarak vermesi gibi. Sonra Şâfiî radıyallâhu anh: "Bir gün itikaf etmesini tercih ederim" demiştir. Bunu sadece ihtilaftan kaçınmak için söylemiştir; zira Ebû Hanîfe radıyallâhu anh, fecrin doğuşundan önce girip güneşin batışından sonra çıkmak şartıyla bir günden az itikafı caiz görmez. Şâfiî radıyallâhu anh'ın delili şudur: İtikafı zamandan belirli bir miktarla takdir etmek, diğerinden daha evlâ değildir. Dolayısıyla takdiri bırakmak ve zorunlu olan en az miktara dönmek vacip olmuştur. Ebû Hanîfe rahimehullâh'ın delili ise şudur: İtikaf nefsi onun üzerine hapsetmektir; bu da bir anda gerçekleşmez. Ayrıca bu takdirde itikaf eden kimse namazı bekleyen kimseden ayırt edilemez.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ } “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: تِلْكَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِشَارَةً إِلَى حُكْمِ الِاعْتِكَافِ لِأَنَّ الْحُدُودَ جَمْعٌ وَلَمْ يَذْكُرِ اللَّهُ تَعَالَى فِي الِاعْتِكَافِ إِلَّا حَدًّا وَاحِدًا، وَهُوَ تَحْرِيمُ الْمُبَاشَرَةِ بَلْ هُوَ إِشَارَةٌ إِلَى كُلِّ مَا تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ آيَةِ الصوم إلى هاهنا عَلَى مَا سَبَقَ شَرْحُ مَسَائِلِهَا عَلَى التَّفْصِيلِ.
Birinci Mesele: O'nun { تِلْكَ } buyruğunun sadece itikaf hükmüne işaret olması caiz değildir; çünkü hudûd (حُدُود) çoğuldur ve Allah Teâlâ itikaf hakkında mübaşeretin haram kılınmasından başka tek bir sınır zikretmiştir. Bilakis bu, oruç ayetinin başından buraya kadar geçen her şeye işarettir; nitekim meselelerinin açıklaması daha önce detaylı olarak geçmişti.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ اللَّيْثُ: حَدُّ الشَّيْءِ مَقْطَعُهُ وَمُنْتَهَاهُ قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: وَمِنْهُ يُقَالُ لِلْمَحْرُومِ مَحْدُودٌ لِأَنَّهُ مَمْنُوعٌ عَنِ الرِّزْقِ وَيُقَالُ لِلْبَوَّابِ: حَدَّادٌ لِأَنَّهُ يَمْنَعُ النَّاسَ مِنَ الدُّخُولِ وَحَدُّ الدَّارِ مَا يَمْنَعُ غَيْرَهَا مِنَ الدُّخُولِ فِيهَا، وَحُدُودُ اللَّهِ مَا يَمْنَعُ مِنْ مُخَالَفَتِهَا وَالْمُتَكَلِّمُونَ يُسَمُّونَ الْكَلَامَ الْجَامِعَ الْمَانِعَ: حَدًّا، وَسُمِّيَ الْحَدِيدُ: حَدِيدًا لِمَا فِيهِ مِنَ الْمَنْعِ، وَكَذَلِكَ إِحْدَادُ الْمَرْأَةِ لِأَنَّهَا تُمْنَعُ مِنَ الزِّينَةِ إِذَا عَرَفْتَ الِاشْتِقَاقَ فَنَقُولُ: الْمُرَادُ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ مَحْدُودَاتُهُ أَيْ مَقْدُورَاتُهُ الَّتِي قَدَّرَهَا بِمَقَادِيرَ مَخْصُوصَةٍ وَصِفَاتٍ مَضْبُوطَةٍ.
İkinci Mesele: Leys şöyle demiştir: Bir şeyin haddi (حَدّ), onun kesim noktası ve nihayetidir. Ezherî şöyle demiştir: Bundan dolayı rızıktan mahrum bırakılan kimseye mahdûd (مَحْدُود) denir, çünkü rızıktan engellenmiştir. Kapıcıya haddâd (حَدَّاد) denir, çünkü insanları girmekten engeller. Evin haddi, başkalarının oraya girmesini engelleyen şeydir. Allah'ın hadleri (hudûd) ise muhalefet edilmesini engelleyen şeylerdir. Kelamcılar efradını cami ağyarını mani olan söze had (tanım) derler. Demire, kendisindeki engelleyicilik özelliğinden dolayı hadîd (حَدِيد) denmiştir. Aynı şekilde kadının ihdâdı (yas tutması) da böyledir; çünkü kadın süslenmekten engellenir. İştikakı öğrendiğine göre deriz ki: Allah'ın hudûdundan maksat, O'nun mahdûdâtı yani özel ölçülerle ve zapt edilmiş vasıflarla takdir ettiği hükümleridir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا تَقْرَبُوها فَفِيهِ إِشْكَالَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ إِشَارَةٌ إِلَى كُلِّ مَا تَقَدَّمَ، وَالْأُمُورُ الْمُتَقَدِّمَةُ بَعْضُهَا إِبَاحَةٌ وَبَعْضُهَا حَظْرٌ فَكَيْفَ قَالَ فِي الْكُلِّ فَلا تَقْرَبُوها وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها [الْبَقَرَةِ: ٢٢٩] وَقَالَ فِي آيَةِ الْمَوَارِيثِ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ [النِّسَاءِ: ١٤] وَقَالَ هاهنا: فَلا تَقْرَبُوها فَكَيْفَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا؟
Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَقْرَبُوها } “Onlara yaklaşmayın” buyruğuna gelince, bunda iki soru vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ } “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır” buyruğu daha önce geçen her şeye işarettir; oysa önceden geçen hususların bir kısmı mubah kılma, bir kısmı ise yasaklamadır. O halde nasıl hepsini kastederek { فَلا تَقْرَبُوها } “Onlara yaklaşmayın” buyurmuştur? İkincisi: Allah Teâlâ başka bir ayette: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها } [Bakara 229] “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır, onları aşmayın” buyurmuş; miras ayetinde ise: { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ } [Nisâ 14] “Kim de Allah'a ve Peygamberine isyan eder ve O'nun sınırlarını aşarsa” buyurmuş; burada ise: { فَلا تَقْرَبُوها } “Onlara yaklaşmayın” buyurmuştur. Bu ikisinin arası nasıl uzlaştırılır?
وَالْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالَيْنِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْأَحْسَنُ وَالْأَقْوَى أَنَّ مَنْ كَانَ فِي طَاعَةِ اللَّهِ وَالْعَمَلِ بِشَرَائِعِهِ فَهُوَ مُتَصَرِّفٌ فِي حَيِّزِ الْحَقِّ، فَنُهِيَ أَنْ يَتَعَدَّاهُ لِأَنَّ مَنْ تَعَدَّاهُ وَقَعَ فِي حَيِّزِ الضَّلَالِ، ثُمَّ بُولِغَ فِي ذَلِكَ فَنُهِيَ أن
Bu iki soruya birkaç vecihle cevap verilir: Birincisi -ki en güzeli ve en güçlüsü budur-: Allah'a itaatte bulunan ve O'nun şeriatleriyle amel eden kimse hak sahasında tasarruf etmektedir; dolayısıyla o sahadan öteye geçmesi yasaklanmıştır, çünkü o sahayı aşan kimse dalalet sahasına düşer. Sonra bu hususta mübalağa yapılarak,
يَقْرَبَ الْحَدَّ الَّذِي هُوَ الْحَاجِزُ بَيْنَ حَيِّزِ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، لِئَلَّا يُدَانِيَ الْبَاطِلَ وَأَنْ يَكُونَ بَعِيدًا عَنِ الطَّرَفِ فَضْلًا أَنْ يَتَخَطَّاهُ كَمَا
bâtıla yaklaşmaması ve onu aşmak bir yana sınırın kenarından bile uzak durması için hak ile bâtıl alanı arasındaki engel olan sınıra yaklaşması yasaklanmıştır; tıpkı
قَالَ ﵊: «إِنَّ لِكُلِّ مَلِكٍ حِمًى وَحِمَى اللَّهِ مَحَارِمُهُ فَمَنْ رَتَعَ حَوْلَ الْحِمَى يُوشِكُ أَنْ يَقَعَ فِيهِ»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın şöyle buyurduğu gibi: «Şüphesiz her hükümdarın bir koruluğu vardır; Allah'ın koruluğu ise O'nun haramlarıdır. Koruluğun etrafında otlatan kimse çok geçmeden onun içine düşebilir.»
الثَّانِي: مَا ذَكَرَهُ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ: لَا تَقْرَبُوهَا أَيْ لَا تَتَعَرَّضُوا لَهَا بِالتَّغْيِيرِ كَقَوْلِهِ: وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ
İkincisi: Ebû Müslim el-İsfahânî'nin zikrettiği görüştür: "Onlara yaklaşmayın", yani onları değiştirmeye kalkışmayın demektir; tıpkı O'nun: { وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ }
[الأسراء: ٣٤] الثَّالِثُ: أَنَّ الْأَحْكَامَ الْمَذْكُورَةَ فِيمَا قَبْلُ وَإِنْ كَانَتْ كَثِيرَةً إِلَّا أَنَّ أَقْرَبَهَا إِلَى هَذِهِ الْآيَةِ إِنَّمَا هُوَ قَوْلُهُ: / وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ وَقَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ وَذَلِكَ يُوجِبُ حُرْمَةَ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ فِي النَّهَارِ، وَقَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ يَقْتَضِي تَحْرِيمَ مُوَاقَعَةِ غَيْرِ الزَّوْجَةِ وَالْمَمْلُوكَةِ وَتَحْرِيمَ مُوَاقَعَتِهِمَا فِي غَيْرِ الْمَأْتَى وَتَحْرِيمَ مُوَاقَعَتِهِمَا فِي الْحَيْضِ وَالنِّفَاسِ وَالْعِدَّةِ وَالرِّدَّةِ، وَلَيْسَ فِيهِ إِلَّا إِبَاحَةُ الشُّرْبِ وَالْأَكْلِ وَالْوِقَاعِ فِي اللَّيْلِ، فَلَمَّا كَانَتِ الْأَحْكَامُ الْمُتَقَدِّمَةُ أَكْثَرَهَا تَحْرِيمَاتٍ، لَا جَرَمَ غَلَبَ جَانِبُ التَّحْرِيمِ فَقَالَ: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها أَيْ تِلْكَ الْأَشْيَاءُ الَّتِي مُنِعْتُمْ عَنْهَا إِنَّمَا مُنِعْتُمْ عَنْهَا بِمَنْعِ اللَّهِ وَنَهْيِهِ عَنْهَا فَلَا تَقْرَبُوهَا.
[İsrâ 34] “Yetimin malına yaklaşmayın” buyruğunda olduğu gibi. Üçüncüsü: Daha önce zikredilen hükümler çok olsa da bu ayete en yakın olanı şüphesiz O'nun: { وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ } “Mescitlerde itikafta iken onlara yaklaşmayın” buyruğudur. Bu ayetten önce ise: { ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ } “Sonra orucu geceye kadar tamamlayın” buyruğu vardır ki bu da gündüz vakti yeme ve içmenin haram olmasını gerektirir. Bu ayetten önce de: { وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın sizin için yazdığını arayın” buyruğu vardır; bu da eş ve câriye dışındakilerle cinsel ilişkiyi, bu ikisiyle meşru mahal dışından ilişkiyi ve hayız, nifas, iddet ve irtidat hallerinde ilişkiyi haram kılmayı gerektirir. Burada ise geceleyin içme, yeme ve cinsel ilişkinin mubah kılınmasından başka bir şey yoktur. Önceki hükümlerin çoğu yasaklar olunca, kaçınılmaz olarak haram kılma yönü baskın gelmiş ve şöyle buyurmuştur: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها } “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır, sakın onlara yaklaşmayın”. Yani: Kendilerinden menedildiğiniz o şeyler, ancak Allah'ın onları menetmesi ve yasaklaması iledir; sakın onlara yaklaşmayın!
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: الْمُرَادُ أَنَّهُ كَمَا بَيَّنَ مَا أَمَرَكُمْ بِهِ وَنَهَاكُمْ عَنْهُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ، كَذَلِكَ يُبَيِّنُ سَائِرَ أَدِلَّتِهِ عَلَى دِينِهِ وَشَرْعِهِ وَثَانِيهَا: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الْمُرَادُ بِالْآيَاتِ الْفَرَائِضُ الَّتِي بَيَّنَهَا كَمَا قَالَ: سُورَةٌ أَنْزَلْناها وَفَرَضْناها وَأَنْزَلْنا فِيها آياتٍ بَيِّناتٍ [النُّورِ: ١] ثُمَّ فَسَّرَ الْآيَاتِ بِقَوْلِهِ:
Allah Teâlâ'nın: { كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ } “Allah ayetlerini insanlara işte böyle açıklar” buyruğuna gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Maksat şudur: O, bu yerde size emrettiği ve yasakladığı şeyleri açıkladığı gibi, dinine ve şeriatine dair diğer bütün delillerini de böyle açıklar. İkincisi: Ebû Müslim şöyle demiştir: "Ayetler"den maksat, O'nun açıkladığı farzlardır; nitekim şöyle buyurmuştur: { سُورَةٌ أَنْزَلْناها وَفَرَضْناها وَأَنْزَلْنا فِيها آياتٍ بَيِّناتٍ } [Nûr 1] “[Bu,] indirdiğimiz, [hükümlerini] farz kıldığımız ve içinde apaçık ayetler indirdiğimiz bir suredir”. Sonra ayetleri şu buyruğuyla tefsir etmiştir:
الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي [النُّورِ: ٢] إِلَى سَائِرِ مَا بَيَّنَهُ مِنْ أَحْكَامِ الزِّنَا، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لِلنَّاسِ مَا شَرَعَهُ لَهُمْ لِيَتَّقُوهُ بِأَنْ يَعْمَلُوا بِمَا لَزِمَ وَثَالِثُهَا: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا بَيَّنَ أَحْكَامَ الصَّوْمِ عَلَى الِاسْتِقْصَاءِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِالْأَلْفَاظِ الْقَلِيلَةِ بَيَانًا شَافِيًا وَافِيًا، قَالَ بَعْدَهُ: كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ أَيْ مِثْلُ هَذَا الْبَيَانِ الْوَافِي الْوَاضِحِ الْكَامِلِ هُوَ الَّذِي يُذْكَرُ لِلنَّاسِ، وَالْغَرَضُ مِنْهُ تَعْظِيمُ حَالِ الْبَيَانِ وَتَعْظِيمُ رَحْمَتِهِ عَلَى الْخَلْقِ فِي ذِكْرِهِ مِثْلَ هَذَا الْبَيَانِ.
{ الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي } [Nûr 2] “Zina eden kadın ve zina eden erkek...” ve zinanın açıkladığı diğer hükümlerine kadar. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Allah, insanlara gerekli olan şeylerle amel edip sakınsınlar diye onlar için teşrî kıldığı hükümleri işte böyle açıklar. Üçüncüsü: Maksadın şu olması muhtemeldir: Sübhânehu ve Teâlâ bu ayette orucun hükümlerini az lafızla eksiksiz, şifalı ve doyurucu bir beyanla açıklayınca, ardından: { كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ } “Allah ayetlerini insanlara işte böyle açıklar” buyurmuştur. Yani insanlara zikredilen beyan, işte böyle doyurucu, apaçık ve kâmil bir beyandır. Bundan gaye, beyanın şanını ve böyle bir beyanı zikretmesindeki mahlûkata olan rahmetini yüceltmektir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ فقد مر شرحه غير مرة.
Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “Umulur ki sakınırlar” buyruğuna gelince, bunun açıklaması defalarca geçmişti.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٨٨]
[Bakara Suresi (2), Ayet 188]
وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ وَتُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقاً مِنْ أَمْوالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٨)
{ وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ وَتُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقاً مِنْ أَمْوالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } (188) “Mallarınızı aranızda bâtıl yollarla yemeyin ve insanların mallarından bir kısmını bile bile günah ile yemek için o [malları] hâkimlere aktarmayın.”
الْحُكْمُ الثَّامِنُ مِنَ الْأَحْكَامِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السورة
Bu Surede Zikredilen Hükümlerden Sekizinci Hüküm:
: حكم الأموال [في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ] [المسألة الأولى] اعْلَمْ أَنَّهُمْ مَثَّلُوا قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِقَوْلِهِ: وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ [الْحُجُرَاتِ: ١١] وَهَذَا مُخَالِفٌ لَهَا، لِأَنَّ أَكْلَهُ لِمَالِ نَفْسِهِ بِالْبَاطِلِ يَصِحُّ كَمَا يَصِحُّ أَكْلُهُ مَالَ غَيْرِهِ، قَالَ الشَّيْخُ أَبُو حَامِدٍ الْغَزَالِيُّ فِي كِتَابِ الْإِحْيَاءِ: الْمَالُ إِنَّمَا يَحْرُمُ لِمَعْنًى فِي عَيْنِهِ أَوْ لِحَالٍ فِي جِهَةِ اكْتِسَابِهِ.
Malların hükmü [Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } “Mallarınızı aranızda bâtıl yollarla yemeyin” buyruğunda]. [Birinci Mesele] Bil ki onlar Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ } “Mallarınızı aranızda yemeyin” buyruğunu, { وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ } [Hucurât 11] “Birbirinizi ayıplamayın” buyruğuna benzetmişlerdir. Oysa bu ona uymaz; çünkü kişinin kendi malını bâtıl yolla yemesi, başkasının malını bâtıl yolla yemesi gibi sahihtir. Şeyh Ebû Hâmid el-Gazzâlî İhyâ adlı kitabında şöyle demiştir: "Mal ancak bizzat kendisinde bulunan bir anlamdan ötürü yahut kazanılma yönündeki bir durumdan ötürü haram olur."
وَالْقِسْمُ الْأَوَّلُ: الْحَرَامُ لِصِفَةٍ فِي عَيْنِهِ.
Birinci Kısım: Bizzat kendisindeki bir vasıftan ötürü haram olan.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْأَمْوَالَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمَعَادِنِ أَوْ مِنَ النَّبَاتِ، أَوْ مِنَ الْحَيَوَانَاتِ، أَمَّا الْمَعَادِنُ وَهِيَ أَجْزَاءُ الْأَرْضِ فَلَا يَحْرُمُ شَيْءٌ مِنْهُ إِلَّا مِنْ حَيْثُ يَضُرُّ بِالْأَكْلِ، وَهُوَ مَا يَجْرِي مَجْرَى السُّمِّ، وَأَمَّا النَّبَاتُ فَلَا يَحْرُمُ مِنْهُ إلا
Bil ki mallar ya madenlerden ya bitkilerden ya da hayvanlardandır. Madenlere -ki onlar yerin parçalarıdır- gelince, bunlardan hiçbir şey yenildiğinde zarar vermesi durumu hariç haram olmaz; bu da zehir hükmünde olan şeylerdir. Bitkilere gelince, bunlardan da sadece
مَا يُزِيلُ الْحَيَاةَ وَالصِّحَّةَ أَوِ الْعَقْلَ، فَمُزِيلُ الْحَيَاةِ السُّمُومُ، وَمُزِيلُ الصِّحَّةِ الْأَدْوِيَةُ فِي غَيْرِ وَقْتِهَا، وَمُزِيلُ الْعَقْلِ الْخَمْرُ وَالْبِنْجُ وَسَائِرُ الْمُسْكِرَاتِ.
hayatı, sağlığı veya aklı gideren şeyler haramdır. Hayatı gideren şey zehirlerdir; sağlığı gideren şey zamansız [kullanılan] ilaçlardır; aklı gideren şey ise şarap, banotu ve diğer sarhoş edici maddelerdir.
وَأَمَّا الْحَيَوَانَاتُ فَتَنْقَسِمُ إِلَى مَا يُؤْكَلُ وَإِلَى مَا لَا يُؤْكَلُ، وَمَا يَحِلُّ إِنَّمَا يَحِلُّ إِذَا ذُبِحَ ذَبْحًا شَرْعِيًّا ثُمَّ إِذَا ذُبِحَتْ فَلَا تَحِلُّ بِجَمِيعِ أَجْزَائِهَا بَلْ يَحْرُمُ مِنْهَا الْفَرْثُ وَالدَّمُ، وَكُلُّ ذَلِكَ مَذْكُورٌ فِي كُتُبِ الْفِقْهِ.
Hayvanlara gelince, onlar eti yenenler ve eti yenmeyenler diye kısımlara ayrılır. Helal olan da ancak şer'î usulle kesildiğinde helal olur; kesildikten sonra da bütün parçalarıyla helal olmaz, bilakis bunlardan fers (işkembe pisliği) ve kan haramdır. Bunların hepsi fıkıh kitaplarında zikredilmiştir.
الْقِسْمُ الثَّانِي: مَا يَحْرُمُ لِخَلَلٍ مِنْ جِهَةِ إِثْبَاتِ الْيَدِ عَلَيْهِ، فَنَقُولُ: أَخْذُ الْمَالِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ بِاخْتِيَارِ الْمُتَمَلِّكِ، أَوْ بِغَيْرِ اخْتِيَارِهِ كَالْإِرْثِ، وَالَّذِي بِاخْتِيَارِهِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مأخوذا من الْمَالِكِ كَأَخْذِ الْمَعَادِنِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مَأْخُوذًا مِنْ مَالِكٍ، وَذَلِكَ إِمَّا أَنْ يُؤْخَذَ قَهْرًا أو بالتراضي، والمأخوذ قهرا إما أن لِسُقُوطِ عِصْمَةِ الْمِلْكِ كَالْغَنَائِمِ أَوْ لِاسْتِحْقَاقِ الْأَخْذِ كَزَكَوَاتِ الْمُمْتَنِعِينَ وَالنَّفَقَاتِ الْوَاجِبَةِ عَلَيْهِمْ، وَالْمَأْخُوذُ تَرَاضِيًا إما أن يؤخذ بعوض كالبيع والصدق وَالْأُجْرَةِ، وَإِمَّا أَنَّ يُؤْخَذَ بِغَيْرِ عِوَضٍ كَالْهِبَةِ وَالْوَصِيَّةِ فَيَحْصُلُ مِنْ هَذَا التَّقْسِيمِ أَقْسَامٌ سِتَّةٌ الْأَوَّلُ: مَا يُؤْخَذُ مِنْ غَيْرِ مَالِكٍ كَنَيْلِ الْمَعَادِنِ، وَإِحْيَاءِ الْمَوْتِ، وَالِاصْطِيَادِ، وَالِاحْتِطَابِ، وَالِاسْتِقَاءِ مِنَ الْأَنْهَارِ، وَالِاحْتِشَاشِ، فَهَذَا حَلَالٌ بِشَرْطِ أَنْ لَا يَكُونَ الْمَأْخُوذُ مُخْتَصًّا بِذِي حُرْمَةٍ مِنَ الْآدَمِيِّينَ الثَّانِي: الْمَأْخُوذُ قَهْرًا مِمَّنْ لَا حُرْمَةَ لَهُ، وهو الفيء، والغنيمة، وسائر أموال الكفار والمحاربين، وَذَلِكَ حَلَالٌ لِلْمُسْلِمِينَ إِذَا أَخْرَجُوا مِنْهُ الْخُمْسَ، وَقَسَّمُوهُ بَيْنَ الْمُسْتَحِقِّينَ بِالْعَدْلِ، وَلَمْ يَأْخُذُوهُ مِنْ كَافِرٍ لَهُ حُرْمَةٌ وَأَمَانٌ وَعَهْدٌ وَالثَّالِثُ: مَا يُؤْخَذُ قَهْرًا بِاسْتِحِقَاقٍ عِنْدَ امْتِنَاعِ مَنْ عَلَيْهِ فَيُؤْخَذُ دُونَ رِضَاهُ، وَذَلِكَ حَلَالٌ إِذَا تَمَّ سَبَبُ الِاسْتِحْقَاقِ، وَتَمَّ وَصْفُ الْمُسْتَحَقِّ وَاقْتَصَرَ عَلَى الْقَدْرِ الْمُسْتَحَقِّ الرَّابِعُ: مَا يُؤْخَذُ تَرَاضِيًا بِمُعَاوَضَةٍ وَذَلِكَ حَلَالٌ إِذَا رُوعِيَ شَرْطُ الْعِوَضَيْنِ وَشَرْطُ الْعَاقِدَيْنَ وَشَرْطُ اللَّفْظَيْنِ أَعْنِي الْإِيجَابَ وَالْقَبُولَ مِمَّا يَعْتَدُّ الشَّرْعُ بِهِ مِنِ اجْتِنَابِ الشَّرْطِ الْمُفْسِدِ الْخَامِسُ: مَا يُؤْخَذُ بِالرِّضَا مِنْ غَيْرِ عِوَضٍ كَمَا فِي الْهِبَةِ وَالْوَصِيَّةِ وَالصَّدَقَةِ إِذَا رُوعِيَ شَرْطُ الْمَعْقُودِ عَلَيْهِ، وَشَرْطُ الْعَاقِدَيْنِ، وَشَرْطُ الْعَقْدِ، وَلَمْ يُؤَدِّ إِلَى ضَرَرٍ بِوَارِثٍ أَوْ غَيْرِهِ السَّادِسُ: مَا يَحْصُلُ بِغَيْرِ اخْتِيَارِهِ كَالْمِيرَاثِ، وَهُوَ حَلَالٌ إِذَا كَانَ الْمَوْرُوثُ قَدِ اكْتَسَبَ الْمَالَ مِنْ بَعْضِ الْجِهَاتِ الْخَمْسِ عَلَى وَجْهٍ حَلَالٍ، ثُمَّ كَانَ ذَلِكَ بَعْدَ قَضَاءِ الدَّيْنِ، وَتَنْفِيذِ الْوَصَايَا، وَتَعْدِيلِ الْقِسْمَةِ بَيْنَ الْوَرَثَةِ، وَإِخْرَاجِ الزَّكَاةِ وَالْحَجِّ وَالْكَفَّارَةِ إِنْ كَانَتْ وَاجِبَةً، فَهَذَا مَجَامِعُ مَدَاخِلِ الْحَلَالِ، وَكُتُبُ الْفِقْهِ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى تَفَاصِيلِهَا فَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ مَالًا حَلَالًا، وَكُلُّ مَا كَانَ بِخِلَافِهِ كَانَ حَرَامًا، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْمَالُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ لِغَيْرِهِ أَوْ لَهُ، فَإِنْ كَانَ لِغَيْرِهِ كَانَتْ حُرْمَتُهُ لِأَجْلِ الْوُجُوهِ السِّتَّةِ الْمَذْكُورَةِ، وَإِنْ كَانَ لَهُ فَأَكْلُهُ بِالْحَرَامِ أَنْ يُصْرَفَ إِلَى شُرْبِ الْخَمْرِ وَالزِّنَا وَاللِّوَاطِ وَالْقِمَارِ أَوْ إِلَى السَّرَفِ الْمُحَرَّمِ، وَكُلُّ هَذِهِ الْأَقْسَامِ دَاخِلَةٌ تَحْتَ قَوْلِهِ: / وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ واعلم أن سُبْحَانَهُ كَرَّرَ هَذَا النَّهْيَ فِي مَوَاضِعَ مِنْ كتابه فقال: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً [النِّسَاءِ:
İkinci Kısım: Üzerinde mülk edinme yönündeki bir kusurdan ötürü haram olan. Deriz ki: Malı almak ya mülk edinenin kendi tercihiyle olur ya da miras gibi gayri ihtiyarî olur. Kendi tercihiyle olan ya madenleri almak gibi bir malikten alınmamış olur ya da bir malikten alınmış olur. Bu da ya zorla ya da rıza ile alınır. Zorla alınan ya ganimetler gibi mülk dokunulmazlığının düşmesinden dolayı olur ya da zekat vermekten kaçınanların zekatları ve üzerlerine vacip olan nafakalar gibi alma hakkına dayalı olur. Rıza ile alınan ise ya satış, mehir ve ücret gibi bir karşılıkla alınır ya da hibe ve vasiyet gibi karşılıksız alınır. Bu taksimden altı kısım meydana gelir: Birincisi: Maden bulmak, ölü araziyi ihya etmek, avlanmak, odun toplamak, nehirlerden su almak ve ot toplamak gibi bir malikten olmaksızın alınan şeylerdir. Bu, alınan şeyin insanlardan dokunulmazlık sahibi birine tahsis edilmiş olmaması şartıyla helaldir. İkincisi: Dokunulmazlığı olmayan kimseden zorla alınan şeydir; bu da fey, ganimet ve kâfirler ile muhariplerin diğer mallarıdır. Bu, beşte birini çıkarıp hak sahipleri arasında adaletle paylaştırdıkları ve dokunulmazlığı, emanı ve ahdi olan bir kâfirden almadıkları takdirde Müslümanlara helaldir. Üçüncüsü: Üzerine borç olan kimsenin kaçınması durumunda bir hakka dayalı olarak zorla alınan ve rızası olmaksızın alınan şeydir. Bu, hak kazanma sebebi tamamlandığında, hak edilenin vasfı tamamlandığında ve hak edilen miktarla yetinildiğinde helaldir. Dördüncüsü: Bir karşılıkla karşılıklı rıza ile alınan şeydir. Bu da iki bedelin şartı, akdi yapan iki tarafın şartı ve ifsad edici şarttan kaçınmak gibi şeriatın itibar ettiği icap ve kabulden ibaret iki lafzın şartı gözetildiğinde helaldir. Beşincisi: Hibe, vasiyet ve sadakada olduğu gibi karşılıksız olarak rıza ile alınan şeydir. Bu da akde konu olan şeyin şartı, akdi yapan iki tarafın şartı ve akdin şartı gözetildiğinde, ayrıca mirasçıya veya başkasına bir zarara yol açmadığında helaldir. Altıncısı: Miras gibi kişinin kendi tercihi olmaksızın hâsıl olan şeydir. Bu da murisin malı söz konusu beş yoldan birisiyle helal bir şekilde kazanmış olması, sonra bunun borcun ödenmesinden, vasiyetlerin yerine getirilmesinden, mirasçılar arasında taksimin adaletle yapılmasından ve vacip ise zekat, hac ve kefaretin çıkarılmasından sonra olması şartıyla helaldir. İşte helalin giriş kapılarının özeti bunlardır; fıkıh kitapları bunların detaylarını içermektedir. Böyle olan her şey helal maldır, bunun aksi olan her şey ise haramdır. Bunu öğrendiğine göre deriz ki: Mal ya başkasına aittir ya da kendisine aittir. Eğer başkasına aitse, onun haramlığı zikredilen altı vecihten ötürüdür. Eğer kendisine aitse, onu haram yolla yemesi şarap içmeye, zinaya, livataya, kumara yahut haram olan israfa sarf edilmesidir. Bütün bu kısımlar: { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } “Mallarınızı aranızda bâtıl yollarla yemeyin” buyruğunun altına dahildir. Bil ki Sübhânehu bu yasağı Kitabı'nın birçok yerinde tekrarlamış ve şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً } [Nisâ
٢٩] وَقَالَ: الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً [النِّسَاءِ: ١٠] وَقَالَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢٧٨] ثُمَّ قَالَ: فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٧٩] ثُمَّ قَالَ: وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٧٩] ثُمَّ قَالَ: وَمَنْ عادَ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ [الْبَقَرَةِ: ٢٧٥] جَعَلَ آكِلَ الرِّبَا فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ مُؤْذِنًا بِمُحَارَبَةِ اللَّهِ، وَفِي آخِرِهِ مُتَعَرِّضًا لِلنَّارِ.
29] “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda bâtıl yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesna”; yine şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً } [Nisâ 10] “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler...”; yine şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } [Bakara 278] “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve eğer müminler iseniz faizin geri kalanını bırakın”; sonra: { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ } [Bakara 279] “Şayet böyle yapmazsanız, Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşa girdiğinizi bilin” buyurmuştur; sonra: { وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ } [Bakara 279] “Eğer tövbe ederseniz ana paralarınız sizindir” buyurmuştur; sonra da: { وَمَنْ عادَ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } [Bakara 275] “Kim tekrar dönerse işte onlar ateş ehlidirler, orada ebedî kalacaklardır” buyurmuştur. Böylece faiz yiyeni işin başında Allah'a karşı savaş ilan eden, sonunda ise ateşe maruz kalan kılmıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَلا تَأْكُلُوا لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْأَكْلَ خَاصَّةً، لِأَنَّ غَيْرَ الْأَكْلِ مِنَ التَّصَرُّفَاتِ كَالْأَكْلِ فِي هَذَا الْبَابِ لَكِنَّهُ لَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ الْأَعْظَمُ مِنَ الْمَالِ إِنَّمَا هُوَ الْأَكْلُ وَقَعَ التَّعَارُفُ فِيمَنْ يُنْفِقُ مَالَهُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ
İkinci Mesele: O'nun { وَلا تَأْكُلُوا } “Yemeyin” buyruğundan maksat sadece yemek değildir; çünkü bu konuda yeme dışındaki tasarruflar da yemek gibidir. Fakat maldan en büyük maksat yemek olduğu için, malını harcayan kimse hakkında onun malı
أَكَلَهُ فَلِهَذَا السَّبَبِ عَبَّرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ بِالْأَكْلِ.
yediğinin söylenmesi örfte yerleşmiştir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ bundan yemek [kelimesiyle] bahsetmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: «الْبَاطِلُ» فِي اللُّغَةِ الزَّائِلُ الذَّاهِبُ، يُقَالُ: بَطَلَ الشَّيْءُ بُطُولًا فَهُوَ بَاطِلٌ، وَجَمْعُ الْبَاطِلِ بَوَاطِلُ، وَأَبَاطِيلُ جَمْعُ أُبْطُولَةٍ، وَيُقَالُ: بَطَلَ الْأَجِيرُ يَبْطُلُ بَطَالَةً إِذَا تَعَطَّلَ وَاتَّبَعَ اللَّهْوَ.
Üçüncü Mesele: Bâtıl (الْبَاطِل) sözlükte yok olup giden demektir. Bir şey boşa çıktığında بَطَلَ الشَّيْءُ بُطُولًا فَهُوَ بَاطِلٌ denir. Bâtılın çoğulu bevâtıl (بَوَاطِل) gelir. Ebâtîl (أَبَاطِيل) ise ubtûle (أُبْطُولَة) kelimesinin çoğuludur. İşçi boş kalıp eğlenceye daldığında: بَطَلَ الْأَجِيرُ يَبْطُلُ بَطَالَةً denir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكَّامِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَتُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكَّامِ } “Ve onları hâkimlere aktarmayın” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْإِدْلَاءُ مَأْخُوذٌ مِنْ إِدْلَاءِ الدَّلْوِ، وَهُوَ إِرْسَالُكَ إِيَّاهَا فِي الْبِئْرِ لِلِاسْتِقَاءِ يُقَالُ. أَدْلَيْتُ دَلْوِي أُدْلِيهَا إِدْلَاءً فَإِذَا اسْتَخْرَجْتَهَا قُلْتَ دَلَوْتُهَا قَالَ تَعَالَى: فَأَدْلى دَلْوَهُ [يُوسُفَ: ١٩] ، ثُمَّ جَعَلَ كُلَّ إِلْقَاءِ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ إِدْلَاءً، وَمِنْهُ يُقَالُ لِلْمُحْتَجِّ: أَدْلَى بِحُجَّتِهِ، كَأَنَّهُ يُرْسِلُهَا لِيَصِيرَ إِلَى مُرَادِهِ كَإِدْلَاءِ الْمُسْتَقِي الْوَلَدَ لِيَصِلَ إِلَى مَطْلُوبِهِ مِنَ الْمَاءِ، وَفُلَانٌ يُدْلِي إِلَى الْمَيِّتِ بِقَرَابَةٍ أَوْ رَحِمٍ، إِذَا كَانَ مُنْتَسِبًا إِلَيْهِ فَيَطْلُبُ الْمِيرَاثَ بِتِلْكَ النِّسْبَةِ، طَلَبَ الْمُسْتَحِقِّ بِالدَّلْوِ الْمَاءَ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ دَاخِلٌ فِي حُكْمِ النَّهْيِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ، وَلَا تُدْلُوا إِلَى الْحُكَّامِ، أَيْ لَا تُرْشُوهَا إِلَيْهِمْ لِتَأْكُلُوا طَائِفَةً مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ، وَفِي تَشْبِيهِ الرِّشْوَةِ بِالْإِدْلَاءِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الرِّشْوَةَ رِشَاءُ الْحَاجَةِ، فَكَمَا أَنَّ الدَّلْوَ الْمَمْلُوءَ مِنَ الْمَاءِ يَصِلُ مِنَ الْبَعِيدِ إِلَى الْقَرِيبِ بِوَاسِطَةِ الرِّشَاءِ فَالْمَقْصُودُ الْبَعِيدُ يَصِيرُ قَرِيبًا بِسَبَبِ الرِّشْوَةِ وَالثَّانِي: أَنَّ الْحَاكِمَ بِسَبَبِ أَخْذِ الرِّشْوَةِ يَمْضِي فِي ذَلِكَ الْحُكْمِ مِنْ غَيْرِ تَثَبُّتٍ كَمُضِيِّ الدَّلْوِ فِي الْإِرْسَالِ، ثُمَّ الْمُفَسِّرُونَ ذَكَرُوا وُجُوهًا أَحَدُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: الْمُرَادُ مِنْهُ الْوَدَائِعُ وَمَا لَا يَقُومُ عَلَيْهِ بَيِّنَةٌ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ مَالُ الْيَتِيمِ فِي يَدِ الْأَوْصِيَاءِ يَدْفَعُونَ بَعْضَهُ إِلَى الْحَاكِمِ لِيَبْقَى عَلَيْهِمْ بَعْضُهُ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْحَاكِمِ شَهَادَةُ الزُّورِ، وَهُوَ قَوْلُ الْكَلْبِيِّ وَرَابِعُهَا: قَالَ الْحَسَنُ: الْمُرَادُ هُوَ أَنْ يَحْلِفَ لِيُذْهِبَ حَقَّهُ وَخَامِسُهَا: هُوَ أَنْ يَدْفَعَ إِلَى الْحَاكِمِ رِشْوَةً، وَهَذَا أَقْرَبُ إِلَى الظَّاهِرِ، وَلَا يَبْعُدُ أَيْضًا حمل اللفظ على الكل، لأنها بأسره أَكْلٌ بِالْبَاطِلِ.
Birinci Mesele: İdlâ (الْإِدْلَاءُ), kovanın sarkıtılmasından alınmıştır; bu da su çekmek için kovayı kuyuya salmandır. Kovamı saldım anlamında أَدْلَيْتُ دَلْوِي أُدْلِيهَا إِدْلَاءً denir; kovayı çıkardığında ise دَلَوْتُهَا dersin. Allah Teâlâ: { فَأَدْلى دَلْوَهُ } [Yûsuf 19] “Kovasını sarkıttı” buyurmuştur. Sonra bir sözü veya fiili ortaya koyup sunmayı idlâ kılmıştır; nitekim delil getiren kimse için, su çekenin kovayı su hedefine ulaşmak için sarkıtması gibi meramına ulaşmak üzere delilini ileri sürmesi kastedilerek: أَدْلَى بِحُجَّتِهِ (Delilini ileri sürdü) denir. Bir kimse ölüye akrabalık bağıyla bağlı olup bu nispetle miras talep ettiğinde -tıpkı hak sahibinin kovayla su talep etmesi gibi- falan kimse ölüye akrabalıkla bağlanmaktadır denir. Bunu öğrendiğine göre deriz ki: Bu da nehyin hükmüne dahildir. Takdiri şöyledir: "Mallarınızı aranızda bâtıl yollarla yemeyin ve insanların mallarından bir kısmını bâtıl yolla yemek için onları hâkimlere aktarmayın (yani onlara rüşvet olarak vermeyin)." Rüşvetin idlâya benzetilmesinde iki vecih vardır: Birincisi: Rüşvet, ihtiyacın ipidir; tıpkı su dolu kovanın ip vasıtasıyla uzaktan yakına ulaşması gibi, uzak olan maksat da rüşvet sebebiyle yakın hale gelir. İkincisi: Hâkim rüşvet alması sebebiyle, kovanın salınırken hızla akıp gitmesi gibi o hükümde tahkik etmeksizin aceleyle karar verir. Sonra müfessirler birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: İbn Abbâs, Hasan ve Katâde şöyle demiştir: Bundan maksat emanetler ve üzerinde delil bulunmayan şeylerdir. İkincisi: Maksat, vasilerin elinde bulunan yetim malıdır; bir kısmının ellerinde kalması için bir kısmını hâkime verirler. Üçüncüsü: Hâkimden maksat yalancı şahitliktir; bu da Kelbî'nin görüşüdür. Dördüncüsü: Hasan şöyle demiştir: Maksat, onun hakkını yok etmek için yemin etmesidir. Beşincisi: Hâkime rüşvet vermesidir; zâhire en yakın olan da budur. Lafzı hepsine hamletmek de uzak değildir; çünkü bunların tamamı bâtıl yolla yemedir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ فَالْمَعْنَى وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّكُمْ مُبْطِلُونَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْإِقْدَامَ عَلَى الْقَبِيحِ مَعَ الْعِلْمِ بِقُبْحِهِ أَقْبَحُ، وَصَاحِبُهُ بِالتَّوْبِيخِ أَحَقُّ،
Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Ve sizler bildiğiniz halde” buyruğuna gelince, mana: "Siz haksız olduğunuzu bildiğiniz halde" demektir. Şüphe yoktur ki çirkin bir şeyi, çirkinliğini bilerek işlemek daha çirkindir ve faili kınanmaya daha layıktır.
رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّهُ قَالَ، اخْتَصَمَ رَجُلَانِ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ: عَالِمٌ بِالْخُصُومَةِ وَجَاهِلٌ بِهَا، فَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِلْعَالِمِ، فَقَالَ مَنْ قُضِيَ عَلَيْهِ: يَا رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ إِنِّي مُحِقٌّ فَقَالَ: إِنْ شِئْتَ أُعَاوِدُهُ، فَعَاوَدَهُ فَقَضَى لِلْعَالِمِ، فَقَالَ الْمَقْضِيُّ عَلَيْهِ مِثْلَ مَا قَالَ أَوَّلًا ثُمَّ عَاوَدَهُ ثَالِثًا، ثُمَّ قَالَ ﵊: «مَنِ اقْتَطَعَ حَقَّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ بِخُصُومَتِهِ فَإِنَّمَا اقْتَطَعَ قِطْعَةً مِنَ النَّارِ»
Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda iki adam davalaştı; biri davayı iyi bilen, diğeri ise bilmeyen biriydi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem davayı iyi bilen lehine hükmetti. Aleyhine hüküm verilen kimse: "Ey Allah'ın Resûlü, kendisinden başka ilah olmayana yemin olsun ki ben haklıyım!" dedi. Peygamber: «İstersen davaya yeniden bakayım» buyurdu. Yeniden baktı ve yine bilenin lehine hükmetti. Aleyhine hüküm verilen kimse ilk söylediği gibi söyledi. Sonra üçüncü kez davaya yeniden baktı, ardından [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Kim davası ile bir Müslüman adamın hakkını gasbedip alırsa, o ancak ateşten bir parça koparmış olur.»
فَقَالَ الْعَالِمُ الْمَقْضِيُّ لَهُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ الْحَقَّ حَقُّهُ، فَقَالَ ﵊: «من اقطع بخصومته وجد له حق غيره فليتبوأ مقعده من النار» .
Bunun üzerine lehine hüküm verilen bilgili adam: "Ey Allah'ın Resûlü, hak onun hakkıdır" dedi. [Peygamber] aleyhisselâm da: «Kim davası sebebiyle kendisine ait olmayan başkasının bir hakkını elde ederse cehennemdeki yerine hazırlansın» buyurdu.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٨٩]
[Bakara Suresi (2), Ayet 189]
يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٨٩)
{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } (189) “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: 'Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir.' İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir; lakin asıl iyilik, sakınan kimsenin [iyiliğidir]. Evlere kapılarından girin ve Allah'tan korkun ki kurtuluşa eresiniz.”
الحكم التاسع
Dokuzuncu Hüküm
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayet hakkında birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: مَا كَانَ قَوْمٌ أَقَلَّ سُؤَالًا مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ سَأَلُوا عَنْ أَرْبَعَةَ عَشَرَ حَرْفًا فَأُجِيبُوا.
Birinci Mesele: İbn Abbâs'tan şöyle dediği nakledilmiştir: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden daha az soru soran bir kavim olmamıştır. On dört mesele sordular ve kendilerine cevap verildi."
وَأَقُولُ: ثَمَانِيَةٌ مِنْهَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ أَوَّلُهَا: وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ [الْبَقَرَةِ: ١٨٦] وَثَانِيهَا:
Ben de derim ki: Bunların sekizi Bakara Suresi'ndedir. İlki: { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ } [Bakara 186] “Kullarım sana beni sorduklarında, [söyle onlara:] Ben şüphesiz çok yakınım” buyruğudur. İkincisi:
هَذِهِ الْآيَةُ ثُمَّ السِّتَّةُ الْبَاقِيَةُ بَعْدُ فِي سُورَةِ البقرة، فالمجموع ثمانية في هَذِهِ السُّورَةِ وَالتَّاسِعُ: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ المائدة: يَسْئَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ [الْمَائِدَةِ: ٤] وَالْعَاشِرُ: فِي سُورَةِ الأنفال يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ [الْأَنْفَالِ: ١] وَالْحَادِيَ عَشَرَ: فِي بَنِي إسرائيل يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ [الْإِسْرَاءِ: ٨٥] وَالثَّانِي عَشَرَ:
bu ayettir; sonra kalan altısı daha sonra Bakara Suresi'nde [gelecektir]. Dolayısıyla bu surede toplam sekiz tanedir. Dokuzuncusu: Mâide Suresi'ndeki: { يَسْئَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ } [Mâide 4] “Sana kendilerine nelerin helal kılındığını soruyorlar” buyruğudur. Onuncusu: Enfâl Suresi'ndeki: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ } [Enfâl 1] “Sana ganimetleri soruyorlar” buyruğudur. On birincisi: İsrâ Suresi'ndeki: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ } [İsrâ 85] “Sana ruhtan soruyorlar” buyruğudur. On ikincisi:
فِي الْكَهْفِ وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ [الْكَهْفِ: ٨٣] وَالثَّالِثَ عَشَرَ: فِي طه وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ [طَه:
Kehf Suresi'ndeki: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ } [Kehf 83] “Sana Zülkarneyn'i soruyorlar” buyruğudur. On üçüncüsü: Tâhâ Suresi'ndeki: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ } [Tâhâ
١٠٥] وَالرَّابِعَ عَشَرَ: فِي النَّازِعَاتِ يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ [النَّازِعَاتِ: ٤٢] وَلِهَذِهِ الْأَسْئِلَةِ تَرْتِيبٌ عَجِيبٌ:
105] “Sana dağları soruyorlar” buyruğudur. On dördüncüsü ise: Nâziât Suresi'ndeki: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ } [Nâziât 42] “Sana kıyameti soruyorlar” buyruğudur. Bu soruların harika bir tertibi vardır:
اثْنَانِ مِنْهَا فِي الْأَوَّلِ فِي شَرْحِ الْمَبْدَأِ فَالْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي [الْبَقَرَةِ: ١٨٦] وهذا سؤال عن الذات والثاني: قوله: يَسْئَلُونَكَ/ عَنِ الْأَهِلَّةِ وَهَذَا سُؤَالٌ عَنْ صِفَةِ الْخَلَاقِيَّةِ وَالْحِكْمَةِ فِي جَعْلِ الْهِلَالِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، وَاثْنَانِ مِنْهَا فِي الْآخِرَةِ فِي شَرْحِ الْمَعَادِ أحدهما: قوله: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ والثاني: قوله:
Bunlardan ikisi başlangıçta mebdein açıklanması hakkındadır. İlki: { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي } [Bakara 186] “Kullarım sana beni sorduklarında...” buyruğudur ki bu Zât hakkında bir sorudur. İkincisi: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ } “Sana hilalleri soruyorlar” buyruğudur ki bu yaratıcılık sıfatı ve hilalin bu şekilde kılınmasındaki hikmet hakkında bir sorudur. Bunlardan ikisi ise ahirette meâdın açıklanması hakkındadır. Biri: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ } “Sana dağları soruyorlar” buyruğudur; ikincisi ise:
يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها [الأعراف: ١٨٧] وَنَظِيرُ هَذَا أَنَّهُ وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ سُورَتَانِ أولهما: يا أَيُّهَا النَّاسُ [البقرة: ٢١] أَحَدُهُمَا: فِي النِّصْفِ الْأَوَّلِ: وَهِيَ السُّورَةُ الرَّابِعَةُ مِنْ سُورَةِ النِّصْفِ الْأَوَّلِ، فَإِنَّ أُولَاهَا الْفَاتِحَةُ وثانيتها البقرة وثالثها آلُ عِمْرَانَ وَرَابِعَتُهَا النِّسَاءُ وَثَانِيَتُهُمَا: فِي النِّصْفِ الثَّانِي مِنَ الْقُرْآنِ وَهِيَ أَيْضًا السُّورَةُ الرَّابِعَةُ مِنْ سُوَرِ النِّصْفِ الثَّانِي أُولَاهَا مَرْيَمُ، وَثَانِيَتُهَا طه، وَثَالِثَتُهَا الْأَنْبِيَاءُ، وَرَابِعَتُهَا الْحَجُّ، ثُمَّ يَا أَيُّهَا النَّاسُ الَّتِي فِي النِّصْفِ الْأَوَّلِ تَشْتَمِلُ على شرح المبدأ فقال يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ [النساء: ١] ويا أَيُّهَا النَّاسُ الَّتِي فِي النِّصْفِ الثَّانِي تَشْتَمِلُ على شرح المعاد فقال: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ [الْحَجِّ: ١] فَسُبْحَانَ مَنْ لَهُ فِي هَذَا الْقُرْآنِ أَسْرَارٌ خَفِيَّةٌ، وَحِكَمٌ مَطْوِيَّةٌ لَا يَعْرِفُهَا إِلَّا الْخَوَاصُّ مِنْ عَبِيدِهِ.
{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها } [A'râf 187] “Sana kıyametin ne zaman kopacağını soruyorlar” buyruğudur. Bunun benzeri şudur: Kur'an'da başlangıcı { يا أَيُّهَا النَّاسُ } [Bakara 21] “Ey insanlar!” olan iki sure yer almıştır. Biri ilk yarıdadır: Bu, ilk yarının surelerinden dördüncü suredir; zira bunların ilki Fâtiha, ikincisi Bakara, üçüncüsü Âl-i İmrân ve dördüncüsü Nisâ'dır. İkincisi ise Kur'an'ın ikinci yarısındadır; bu da yine ikinci yarının surelerinden dördüncü suredir; bunların ilki Meryem, ikincisi Tâhâ, üçüncüsü Enbiyâ ve dördüncüsü Hac'dır. Sonra ilk yarıdaki { يا أَيُّهَا النَّاسُ } hitabı mebdein açıklamasını içermektedir; nitekim şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ } [Nisâ 1] “Ey insanlar! Sizi tek bir nefisten yaratan Rabbinizden sakının”. İkinci yarıdaki { يا أَيُّهَا النَّاسُ } hitabı ise meâdın açıklamasını içermektedir; nitekim şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ } [Hac 1] “Ey insanlar! Rabbinizden sakının; çünkü kıyamet sarsıntısı gerçekten büyük bir şeydir”. Bu Kur'an'da gizli sırları ve ancak seçkin kullarının bilebileceği dürülü hikmetleri bulunan [Allah] her türlü eksiklikten münezzehtir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci Mesele:
رُوِيَ أَنَّ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ وَثَعْلَبَةَ بْنَ غَنْمٍ وَكُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا كَانَ مِنَ الْأَنْصَارِ قَالَا يَا رَسُولَ اللَّهِ:
Muâz b. Cebel ile Sa‘lebe b. Ganm'in -ki ikisi de Ensâr'dandı- şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: "Ey Allah'ın Resûlü!
مَا بَالُ الْهِلَالِ يَبْدُو دَقِيقًا مِثْلَ الْخَيْطِ ثُمَّ يَزِيدُ حَتَّى يَمْتَلِئَ وَيَسْتَوِيَ، ثُمَّ لَا يَزَالُ يَنْقُصُ حَتَّى يَعُودَ كَمَا بَدَأَ، لَا يَكُونُ عَلَى حَالَةٍ وَاحِدَةٍ كَالشَّمْسِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَيُرْوَى أَيْضًا عَنْ مُعَاذٍ أَنَّ الْيَهُودَ سَأَلَتْ عَنِ الْأَهِلَّةِ.
Hilale ne oluyor ki iplik gibi incecik başlıyor, sonra dolup tam yuvarlak oluncaya kadar büyüyor, ardından ilk başladığı hale dönünceye kadar eksilmeye devam ediyor da güneş gibi tek bir hal üzere olmuyor?" Bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Ayrıca Muâz'dan Yahudilerin hilalleri sorduğu da rivayet edilmiştir.