وَاعْلَمْ أن قوله تعالى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ لَيْسَ فِيهِ بَيَانُ أَنَّهُمْ عَنْ أَيِّ شَيْءٍ سَأَلُوا لَكِنَّ الْجَوَابَ كَالدَّالِّ عَلَى مَوْضِعِ السُّؤَالِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ سُؤَالَهُمْ كَانَ عَلَى وَجْهِ الْفَائِدَةِ وَالْحِكْمَةِ فِي تَغَيُّرِ حَالِ الْأَهِلَّةِ فِي النُّقْصَانِ وَالزِّيَادَةِ، فَصَارَ الْقُرْآنُ وَالْخَبَرُ مُتَطَابِقَيْنِ فِي أَنَّ السُّؤَالَ كَانَ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى.
Bil ki Allah Teâlâ'nın: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ } “Sana hilalleri soruyorlar” buyruğunda onların ne hakkında sorduklarına dair bir açıklama yoktur; fakat verilen cevap sorunun mahiyetine delalet eder gibidir. Çünkü O'nun: { قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ } “De ki: Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir” buyruğu, onların hilallerin eksilip artmak suretiyle hallerinin değişmesindeki fayda ve hikmetten sorduklarına delalet etmektedir. Böylece Kur'an ile rivayet, sorunun bu mana hakkında olduğu hususunda birbiriyle örtüşmüş olmaktadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْأَهِلَّةُ جَمْعُ هِلَالٍ وَهُوَ أَوَّلُ حَالِ الْقَمَرِ حِينَ يَرَاهُ النَّاسُ، يُقَالُ لَهُ: هِلَالُ لَيْلَتَيْنِ مِنْ أَوَّلِ الشَّهْرِ ثُمَّ يَكُونُ قَمَرًا بَعْدَ ذَلِكَ، وَقَالَ أَبُو الْهَيْثَمِ: يُسَمَّى الْقَمَرُ لَيْلَتَيْنِ مِنْ أَوَّلِ الشَّهْرِ هِلَالًا، وَكَذَلِكَ لَيْلَتَيْنِ مِنْ آخِرِ الشَّهْرِ، ثُمَّ يُسَمَّى مَا بَيْنَ ذَلِكَ قَمَرًا، قَالَ الزَّجَّاجُ: فِعَالٌ يُجْمَعُ فِي أَقَلِّ الْعَدَدِ عَلَى أَفْعِلَةٍ، نَحْوُ مِثَالٍ وَأَمْثِلَةٍ، وَحِمَارٍ وَأَحْمِرَةٍ، وَفِي أَكْثَرِ الْعَدَدِ يُجْمَعُ عَلَى فُعُلٍ مِثْلُ حُمُرٍ لِأَنَّهُمْ كَرِهُوا فِي التَّضْعِيفِ فُعَلَ، نَحْوَ هُلَلٍ وَخُلَلٍ، فَاقْتَصَرُوا عَلَى جَمْعِ أَدْنَى الْعَدَدِ.
Üçüncü Mesele: Ehille (الْأَهِلَّةُ), hilâl (هِلَال) kelimesinin çoğuludur. Hilal ise insanların gördüğü anda ayın ilk halidir. Ayın başındaki ilk iki geceye hilal denir, bundan sonra ise kamer (ay) adını alır. Ebu'l-Heysem şöyle demiştir: Ayın başındaki ilk iki geceye ve ayın sonundaki son iki geceye hilal denir; bu ikisi arasındaki haline ise kamer adı verilir. Zeccâc şöyle demiştir: Fiâl (فِعَال) vezni, azlık çoğulunda (cemi kıllet) ef'ile (أَفْعِلَة) vezninde toplanır; misâl (مِثَال) - emsile (أَمْثِلَة) ve himâr (حِمَار) - ahmire (أَحْمِرَة) gibi. Çokluk çoğulunda (cemi kesret) ise humur (حُمُر) gibi fu'ul (فُعُل) vezninde toplanır. Zira onlar şeddeli kelimelerde hulel (هُلَل) ve hulel (خُلَل) gibi fu'al (فُعَل) veznini hoş görmemişler ve azlık çoğuluyla yetinmişlerdir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ } “De ki: Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir” buyruğuna gelince, burada iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَوَاقِيتُ جَمْعُ الْمِيقَاتِ بِمَعْنَى الْوَقْتِ كَالْمِيعَادِ بِمَعْنَى الْوَعْدِ، وَقَالَ بَعْضُهُمُ الْمِيقَاتُ مُنْتَهَى الْوَقْتِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ [الْأَعْرَافِ: ١٤٢] وَالْهِلَالُ مِيقَاتُ الشَّهْرِ، وَمَوَاضِعُ الْإِحْرَامِ مَوَاقِيتُ الْحَجِّ لِأَنَّهَا مَوَاضِعُ يُنْتَهَى إِلَيْهَا، وَلَا تصرف مواقيت لأنها غاية المجموع، فَصَارَ كَأَنَّ الْجَمْعَ يُكَرَّرُ فِيهَا فَإِنْ قِيلَ: لَمْ صُرِفَتْ قَوَارِيرُ؟ قِيلَ: لِأَنَّهَا فَاصِلَةٌ وَقَعَتْ فِي رَأْسِ آيَةٍ، فَنُوِّنَ لِيَجْرِي عَلَى طَرِيقَةِ/ الآيات، كما تنون القوافي، مثل قوله:
Birinci Mesele: Mevâkît (الْمَوَاقِيتُ), mî'âdın (الْمِيعَادُ) vaat anlamında olması gibi vakit anlamında olan mîkāt (الْمِيقَاتُ) kelimesinin çoğuludur. Bazıları ise mîkātın vaktin son noktası olduğunu söylemiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ } [A'râf 142] “Böylece Rabbinin belirlediği vakit tamamlandı” buyurmuştur. Hilal ayın mîkātıdır; ihram yerleri de haccın mîkātlarıdır, çünkü oralar kendilerine varılıp durulan yerlerdir. Mevâkît kelimesi gayrimunsarıftır (tenvin ve kesre almaz), çünkü o çoğulların nihayetidir (müntehe'l-cümû'), dolayısıyla onda çoğul tekrarlanmış gibi olmuştur. Eğer: "Kavârîr (قَوَارِيرَ) kelimesi niçin munsarıf kılınmıştır (tenvin almıştır)?" denilirse, şöyle cevap verilir: Çünkü o bir ayet başında yer alan fasıladır; kafiyelerin tenvinlenmesi gibi ayetlerin akışına uyması için tenvinlenmiştir, tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:
أقل اللَّوْمَ عَاذِلَ وَالْعِتَابَنْ
"Kınamayı ve azarlamayı azalt ey ayıplayan!"
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ جَعَلَ الزَّمَانَ مُقَدَّرًا مِنْ أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ: السَّنَةِ وَالشَّهْرِ وَالْيَوْمِ وَالسَّاعَةِ، أَمَّا السَّنَةُ فَهِيَ عِبَارَةٌ عَنِ الزَّمَانِ الْحَاصِلِ مِنْ حَرَكَةِ الشَّمْسِ مِنْ نُقْطَةٍ مُعَيَّنَةٍ مِنَ الْفَلَكِ بِحَرَكَتِهَا الْحَاصِلَةِ عَنْ خِلَافِ حَرَكَةِ الْفَلَكِ إِلَى أَنْ تَعُودَ إِلَى تِلْكَ النُّقْطَةِ بِعَيْنِهَا، إِلَّا أَنَّ الْقَوْمَ اصْطَلَحُوا عَلَى أَنَّ تِلْكَ النُّقْطَةَ نُقْطَةُ الِاعْتِدَالِ الرَّبِيعِيِّ وَهُوَ أَوَّلُ الْحَمْلِ، وَأَمَّا الشَّهْرُ فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ حَرَكَةِ الْقَمَرِ مِنْ نُقْطَةٍ مُعَيَّنَةٍ مِنْ فَلَكِهِ الْخَاصِّ بِهِ إِلَى أَنْ يَعُودَ إِلَى تِلْكَ النُّقْطَةِ، وَلَمَّا كَانَ أَشْهَرُ أَحْوَالِ الْقَمَرِ وَضْعَهُ مَعَ الشَّمْسِ، وَأَشْهَرُ أَوْضَاعِهِ مِنَ الشَّمْسِ هُوَ الْهِلَالُ الْعَرَبِيُّ، مَعَ أَنَّ الْقَمَرَ فِي هَذَا الْوَقْتِ يُشْبِهُ الْمَوْجُودَ بَعْدَ الْعَدَمِ وَالْمَوْلُودَ الْخَارِجَ مِنَ الظُّلَمِ لَا جَرَمَ جَعَلُوا هَذَا الْوَقْتَ مُنْتَهًى لِلشَّهْرِ، وَأَمَّا الْيَوْمُ بِلَيْلَتِهِ فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ مُفَارَقَةِ نُقْطَةٍ مِنْ دَائِرَةِ مُعَدَّلِ النَّهَارِ نُقْطَةً مِنْ دَائِرَةِ الْأُفُقِ، أَوْ نُقْطَةً مِنْ دَائِرَةِ نِصْفِ النَّهَارِ وَعَوْدِهَا إِلَيْهَا، فَالزَّمَانُ الْمُقَدَّرُ عِبَارَةٌ عَنِ الْيَوْمِ بِلَيْلَتِهِ، ثُمَّ إِنَّ الْمُنَجِّمِينَ اصْطَلَحُوا عَلَى تَعْيِينِ دَائِرَةِ نصف النهار مبدأ لليوم بِلَيْلَتِهِ، أَمَّا أَكْثَرُ الْأُمَمِ فَإِنَّهُمْ جَعَلُوا مَبَادِئَ الْأَيَّامِ بِلَيَالِيهَا مِنْ مُفَارَقَةِ الشَّمْسِ أُفُقَ الْمَشْرِقِ وَعَوْدِهَا إِلَيْهِ مِنَ الْغَدَاةِ، وَاحْتَجَّ مَنْ نَصَرَ مَذْهَبَهُمْ بِأَنَّ الشَّمْسَ عِنْدَ طُلُوعِهَا كَالْمَوْجُودِ بَعْدَ الْعَدَمِ فَجَعَلَهُ أَوَّلًا أَوْلَى، فَزَمَانُ النَّهَارِ عِبَارَةٌ عَنْ مُدَّةِ كَوْنِ الشَّمْسِ فَوْقَ الْأَرْضِ، وَزَمَانُ اللَّيْلِ عِبَارَةٌ عَنْ كَوْنِهَا تَحْتَ الْأَرْضِ، وَفِي شَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ يَفْتَتِحُونَ النَّهَارَ مِنْ أَوَّلِ وَقْتِ طُلُوعِ الْفَجْرِ فِي وُجُوبِ الصَّلَاةِ وَالصَّوْمِ وَغَيْرِهِمَا مِنَ الْأَحْكَامِ، وَعِنْدَ الْمُنَجِّمِينَ مُدَّةُ الصَّوْمِ فِي الشَّرْعِ هِيَ زَمَانُ النَّهَارِ كُلِّهِ مَعَ زِيَادَةٍ مِنْ زَمَانِ اللَّيْلِ مَعْلُومَةِ الْمِقْدَارِ مَحْدُودَةِ الْمَبْدَأِ، وَأَمَّا السَّاعَةُ فَهِيَ عَلَى قِسْمَيْنِ: مُسْتَوِيَةٌ جُزْءٌ مِنْ أَرْبَعَةٍ وَعِشْرِينَ مِنْ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ، فَهَذَا كَلَامٌ مُخْتَصَرٌ فِي تَعْرِيفِ السَّنَةِ وَالشَّهْرِ وَالْيَوْمِ وَالسَّاعَةِ.
İkinci Mesele: Bil ki O celle celâluhu zamanı dört açıdan ölçülü kılmıştır: Yıl, ay, gün ve saat. Yıl; güneşin felekteki belirli bir noktadan, feleğin hareketinin tersine olan hareketiyle hareket edip tekrar aynı noktaya dönünceye kadar geçen zamandan ibarettir. Ne var ki astronomlar bu noktanın ilkbahar ekinoksu noktası, yani Koç burcunun başlangıcı olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Ay ise kamerin kendine has feleğindeki belirli bir noktadan hareket edip tekrar o noktaya dönünceye kadarki hareketinden ibarettir. Kamerin en meşhur durumları güneş ile olan konumu, güneşle olan konumlarının en meşhuru ise Arap hilali olduğuna ve kamer bu vakitte yokluktan sonra var olan ve karanlıklardan çıkan bir doğuma benzediğine göre, şüphesiz bu vakti ayın sonu ve başlangıcı kılmışlardır. Gece ve gündüzüyle bir tam gün ise, gök ekvatoru dairesinden bir noktanın ufuk dairesinden bir noktadan veya meridyen (öğle vakti) dairesinden bir noktadan ayrılıp tekrar ona dönmesinden ibarettir. İşte ölçülen bu zaman, gecesiyle birlikte bir tam günden ibarettir. Sonra astronomlar meridyen dairesini gecesiyle birlikte günün başlangıcı olarak belirlemeyi ıstılah (terim) kabul etmişlerdir. Milletlerin çoğu ise geceleriyle birlikte günlerin başlangıcını güneşin doğu ufkundan ayrılıp ertesi sabah tekrar oraya dönmesi olarak kabul etmişlerdir. Onların görüşünü savunanlar, güneşin doğuşu anında yokluktan sonra var olan gibi olduğunu, bu sebeple onu başlangıç kılmanın daha uygun olduğunu delil getirmişlerdir. Dolayısıyla gündüz vakti, güneşin yeryüzünün üzerinde bulunduğu süreden; gece vakti ise onun yeryüzünün altında bulunduğu süreden ibarettir. İslam şeriatında ise namazın ve orucun farz oluşu ve diğer hükümlerde gündüzü fecrin doğuşunun ilk vaktinden başlatırlar. Astronomlara göre ise şeriattaki oruç müddeti, gündüz zamanının tamamı ile birlikte gece zamanından miktarı bilinen ve başlangıcı sınırlandırılmış bir fazlalıktan ibarettir. Saate gelince, o iki kısımdır: Biri, gece ve gündüzden oluşan bir günün yirmi dörtte bir parçası olan müstevî (eşit) saattir. İşte bu, yıl, ay, gün ve saatin tanımı hakkında muhtasar bir açıklamadır.
فَنَقُولُ: أَمَّا السَّنَةُ فَهِيَ عِبَارَةٌ عَنْ دَوْرَةِ الشَّمْسِ فَتَحْدُثُ بِسَبَبِهَا الْفُصُولُ الْأَرْبَعَةُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الشَّمْسَ إِذَا حَصَلَتْ فِي الْحَمَلِ فَإِذَا تَرَكَتْ مِنْ هَذَا الْمَوْضِعِ إِلَى جَانِبِ الشَّمَالِ، أَخَذَ الْهَوَاءُ فِي جَانِبِ الشَّمَالِ شَيْئًا مِنَ السُّخُونَةِ لِقُرْبِهَا مِنْ مُسَامَتَةِ الرُّؤُوسِ، وَيَتَوَاتَرُ الْإِسْخَانُ إِلَى أَنْ تَصِلَ أَوَّلَ السَّرَطَانِ، وَتَشْتَدُّ الْحَرَارَةُ وَيَزْدَادُ الْحَرُّ مَا دَامَتْ فِي السَّرَطَانِ وَالْأَسَدِ لِقُرْبِهَا مِنْ سَمْتِ الرُّؤُوسِ، وَيَتَوَاتَرُ الْإِسْخَانُ، ثُمَّ يَنْعَكِسُ إِلَى أَنْ يَصِلَ الْمِيزَانَ:
Şöyle deriz: Yıl, güneşin bir devrinden ibarettir ve onun sebebiyle dört mevsim meydana gelir. Zira güneş Koç burcunda bulunduktan sonra bu konumdan kuzey tarafına doğru yöneldiğinde, başların tepe noktasına (zenit) yaklaşmasından ötürü kuzey tarafındaki hava ısınmaya başlar ve Yengeç burcunun başlangıcına ulaşıncaya kadar ısınma peş peşe devam eder; sıcaklık şiddetlenir ve Yengeç ile Aslan burcunda kaldığı müddetçe başların hizasına yakınlığından dolayı sıcaklık artar ve ısınma aralıksız sürer. Sonra Terazi burcuna ulaşıncaya kadar durum tersine döner:
وَحِينَئِذٍ يَطِيبُ الْهَوَاءُ وَيَعْتَدِلُ، ثُمَّ يَأْخُذُ الْحَرُّ فِي النُّقْصَانِ وَالْبَرْدُ فِي الزِّيَادَةِ، وَلَا يَزَالُ يَزْدَادُ الْبَرْدُ إِلَى أَنْ تَصِلَ الشَّمْسُ إِلَى أَوَّلِ الْجَدْيِ، وَيَشْتَدُّ الْبَرْدُ حِينَئِذٍ لِبُعْدِهَا عَنْ سَمْتِ الرُّؤُوسِ، وَيَتَوَاتَرُ الْبَرْدُ ثُمَّ إِنَّ الشَّمْسَ تَأْخُذُ فِي الصُّعُودِ إِلَى نَاحِيَةِ الشَّمَالِ، وَمَا دَامَتْ فِي الْجَدْيِ وَالدَّلْوِ، فَالْبَرْدُ أَشَدُّ مَا يَكُونُ إِلَى أَنْ تَنْتَهِيَ إِلَى الْحَمَلِ، فَحِينَئِذٍ يَطِيبُ الْهَوَاءُ وَيَعْتَدِلُ، وَعَادَتِ الشَّمْسُ إِلَى مَبْدَأِ حَرَكَتِهَا وَانْتَهَى زَمَانُ السَّنَةِ نِهَايَتَهُ، وَحَصَلَتِ الْفُصُولُ/ الْأَرْبَعَةُ الَّتِي هِيَ الرَّبِيعُ وَالصَّيْفُ وَالْخَرِيفُ وَالشِّتَاءُ، وَمَنَافِعُ الْفُصُولِ الأربعة وتعاقبا ظَاهِرَةٌ مَشْهُورَةٌ فِي الْكُتُبِ.
Bu sırada hava güzelleşir ve ılımanlaşır; ardından sıcaklık azalmaya, soğukluk ise artmaya başlar. Güneş Oğlak burcunun başlangıcına ulaşıncaya kadar soğuk sürekli artar ve başların hizasından uzaklaşmasından dolayı o zaman soğuk şiddetlenir ve soğuma peş peşe sürer. Sonra güneş kuzey yönüne doğru yükselmeye başlar; Oğlak ve Kova burcunda kaldığı müddetçe soğuk en şiddetli seviyesinde olur, ta ki Koç burcuna ulaşıncaya kadar. O vakit hava güzelleşir ve ılımanlaşır; güneş hareketinin başlangıç noktasına dönmüş, yıl zamanı nihayetine ermiş ve ilkbahar, yaz, sonbahar ve kıştan oluşan dört mevsim meydana gelmiş olur. Dört mevsimin ve bunların birbirini takip etmesinin faydaları kitaplarda açık ve meşhurdur.
وَأَمَّا الشَّهْرُ فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ دَوْرَةِ الْقَمَرِ فِي فَلَكِهِ الْخَاصِّ وَزَعَمُوا أَنَّ نُورَهُ مُسْتَفَادٌ مِنَ الشَّمْسِ وَأَبَدًا يَكُونُ أَحَدُ نِصْفَيْهِ مُضِيئًا بِالتَّمَامِ إِلَّا أَنَّهُ عِنْدَ الِاجْتِمَاعِ يَكُونُ النِّصْفُ الْمُضِيءُ هُوَ النِّصْفُ الْفَوْقَانِيُّ فَلَا جَرَمَ نَحْنُ لَا نَرَى مِنْ نُورِهِ شَيْئًا وَعِنْدَ الِاسْتِقْبَالِ يَكُونُ نِصْفُهُ الْمُضِيءُ مُوَاجِهًا لَنَا فَلَا جَرَمَ نَرَاهُ مُسْتَنِيرًا بِالتَّمَامِ، وَكُلَّمَا كَانَ الْقَمَرُ أَقْرَبَ إِلَى الشَّمْسِ، كَانَ الْمَرْئِيُّ مِنْ نَصْفِهِ الْمُضِيءِ أَقَلَّ وَكُلَّمَا كَانَ أَبْعَدَ كَانَ الْمَرْئِيُّ مِنْ نَصْفِهِ الْمُضِيءِ أَكْثَرَ، ثُمَّ إِنَّهُ مِنْ وَقْتِ الِاجْتِمَاعِ إِلَى وَقْتِ الِانْفِصَالِ يَكُونُ كُلَّ لَيْلَةٍ أَبْعَدَ مِنَ الشَّمْسِ، وَيُرَى كُلَّ لَيْلَةٍ ضَوْءُهُ أَكْثَرَ مِنْ وَقْتِ الِاسْتِقْبَالِ إِلَى وَقْتِ الِاجْتِمَاعِ، وَيَكُونُ كُلَّ لَيْلَةٍ أَقْرَبَ إِلَى الشَّمْسِ، فَلَا جرم يرى كل ليلة ضوءه أَقَلَّ، وَلَا يَزَالُ يَقِلُّ وَيَقِلُّ: حَتَّى عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ [يس: ٣٩] فَهَذَا مَا قَالَهُ أَصْحَابُ الطَّبَائِعِ وَالنُّجُومِ.
Aya gelince, o kamerin kendine has feleğindeki devrinden ibarettir. Onlar kamerin ışığının güneşten alındığını ve iki yarısından birinin daima tamamen aydınlık olduğunu, ancak ictima (kavuşum) anında aydınlık olan yarısının üst yarı olduğunu, dolayısıyla bizim onun ışığından hiçbir şey göremediğimizi; istikbal (dolunay) anında ise aydınlık olan yarısının bize dönük olduğunu, bu yüzden onu tamamen aydınlanmış olarak gördüğümüzü ileri sürmüşlerdir. Kamer güneşe ne kadar yakın olursa, aydınlık yarısından görünen kısım o kadar az olur; ne kadar uzak olursa, aydınlık yarısından görünen kısım o kadar çok olur. Sonra o, kavuşum vaktinden ayrılma vaktine kadar her gece güneşten daha uzak olur ve dolunay vaktinden kavuşum vaktine kadar her gece ışığı daha çok görülür; her gece güneşe daha yakın olur, dolayısıyla her gece ışığı daha az görülür ve: { حَتَّى عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ } [Yâsîn 39] “Nihayet kurumuş eski hurma dalı gibi oluncaya kadar” eksildikçe eksilir. İşte bu, tabiat ve astronomi ehlinin söylediği şeydir.
وَأَمَّا الَّذِي يَقُولُهُ الْأُصُولِيُّونَ فَهُوَ أَنَّ الْقَمَرَ جِسْمٌ، وَالْأَجْسَامُ كُلُّهَا مُتَسَاوِيَةٌ فِي الْجِسْمِيَّةِ، وَالْأَشْيَاءُ الْمُتَسَاوِيَةُ فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ يَمْتَنِعُ اخْتِلَافُهَا فِي اللَّوَازِمِ، وَهَذِهِ مُقَدِّمَةٌ يَقِينِيَّةٌ فَإِذَنْ حُصُولُ الضَّوْءِ فِي جِرْمِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ أَمْرٌ جَائِزٌ أَنْ يَحْصُلَ، وَمَا كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ رُجْحَانُ وَجُودِهِ عَلَى عَدَمِهِ إِلَّا بِسَبَبِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ، وَكُلُّ مَا كَانَ فِعْلًا لِفَاعِلٍ مُخْتَارٍ، فَإِنَّ ذَلِكَ يَكُونُ قَادِرًا عَلَى إِيجَادِهِ وَعَلَى إعدامه، وعلى هذا التقدير فلا حاجة إِلَى إِسْنَادِ هَذِهِ الِاخْتِلَافَاتِ الْحَاصِلَةِ فِي نُورِ الْقَمَرِ إِلَى قُرْبِهَا وَبُعْدِهَا مِنَ الشَّمْسِ، بَلْ عِنْدَنَا أَنَّ حُصُولَ النُّورِ فِي جِرْمِ الشَّمْسِ إِنَّمَا كَانَ بِسَبَبِ إِيجَادِ الْقَادِرِ الْمُخْتَارِ، وَكَذَا الذي في جرم القمر.
Kelamcıların (usûlcülerin) söylediğine gelince; kamer bir cisimdir, bütün cisimler cisim olma bakımından birbirine eşittir ve mahiyetin tamamında eşit olan şeylerin ayrılmaz vasıflarında (levâzım) farklılık göstermesi imkânsızdır. Bu kesin bir öncüldür. O halde güneşin ve ayın cisminde ışığın meydana gelmesi olabilecek (câiz) bir durumdur. Böyle olan bir şeyin varlığının yokluğuna üstün gelmesi ise ancak fail-i muhtar (dilediğini seçen bir fail) sebebiyle mümkündür. Fail-i muhtarın fiili olan her bir şeyde ise o fail, onu var etmeye de yok etmeye de kâdirdir. Bu kabule göre, ayın ışığında meydana gelen bu farklılıkları onun güneşe olan yakınlığına ve uzaklığına dayandırmaya ihtiyaç yoktur; bilakis bize göre güneşin cisminde ışığın meydana gelmesi kâdir ve muhtar olan [Allah'ın] var etmesi sebebiyledir, aynı şekilde ayın cismindeki de öyledir.
بقي هاهنا أَنْ يُقَالَ الْفَاعِلُ الْمُخْتَارُ لِمَ خَصَّصَ الْقَمَرَ دُونَ الشَّمْسِ بِهَذِهِ الِاخْتِلَافَاتِ، فَنَقُولُ لِعُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ فِي هَذَا الْمَقَامِ جَوَابَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يُقَالَ: إِنَّ فَاعِلِيَّةَ اللَّهِ تَعَالَى لَا يُمْكِنُ تَعْلِيلُهَا بِغَرَضٍ وَمَصْلَحَةٍ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: إِنَّ مَنْ فَعَلَ فِعْلًا لِغَرَضٍ فَإِنْ قَدَرَ عَلَى تَحْصِيلِ ذَلِكَ الْغَرَضِ بِدُونِ تِلْكَ الْوَاسِطَةِ، فَحِينَئِذٍ يَكُونُ فِعْلُ تِلْكَ الْوَاسِطَةِ عَبَثًا، وَإِنْ لَمْ يَقْدِرْ فَهُوَ عَاجِزٌ وَثَانِيهَا: إِنَّ كُلَّ مَنْ فَعَلَ فِعْلًا لِغَرَضٍ، فَإِنْ كَانَ وُجُودُ ذَلِكَ الْغَرَضِ أَوْلَى لَهُ مِنْ لَا وُجُودِهِ فَهُوَ نَاقِصٌ بِذَاتِهِ، مُسْتَكْمَلٌ بِغَيْرِهِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ أَوْلَى لَهُ لَمْ يَكُنْ غَرَضًا وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ لو كان فعله مُعَلَّلًا بِغَرَضٍ فَذَلِكَ الْغَرَضُ إِنْ كَانَ مُحْدَثًا افْتَقَرَ إِحْدَاثُهُ إِلَى غَرَضٍ آخَرَ، وَإِنْ كَانَ قَدِيمًا لَزِمَ مِنْ قِدَمِهِ قِدَمُ الْفِعْلِ وَهُوَ مُحَالٌ، فَلَا جَرَمَ قَالُوا: كُلُّ شَيْءٍ صُنْعُهُ وَلَا عِلَّةَ لِصُنْعِهِ، وَلَا يَجُوزُ تَعْلِيلُ أَفْعَالِهِ وأحكامه ألبتة لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٣] .
Burada geriye: "Fail-i muhtar, güneşi değil de ayı niçin bu farklılıklara has kılmıştır?" şeklinde bir soru sormak kalır. Biz de deriz ki: İslam âlimlerinin bu makamda iki cevabı vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın failliği bir gaye ve maslahat ile illetlendirilemez denilmesidir. Buna çeşitli vecihler delalet eder: Birincisi: Bir fiili bir amaç için yapan kimse, eğer o amaca o vasıta olmaksızın ulaşmaya kâdir ise, o takdirde o vasıtayı işlemesi abes olur; şayet kâdir değilse o acizdir. İkincisi: Bir fiili bir amaç için yapan herkes için o amacın varlığı yokluğundan daha evla ise, o kimse zatı bakımından noksandır, başkasıyla kemal bulmaktadır; eğer onun için daha evla değilse o zaman amaç olmaz. Üçüncüsü: Şayet O'nun fiili bir amaçla illetlendirilmiş olsaydı, o amaç sonradan yaratılmış (muhdes) olduğu takdirde meydana gelmesi başka bir amaca muhtaç olurdu; şayet ezeli olsaydı, onun ezeliliğinden fiilin de ezeli olması gerekirdi ki bu imkânsızdır. Bundan dolayı şöyle demişlerdir: Her şey O'nun sanatıdır ve O'nun sanatının bir illeti yoktur; O'nun fiilleri ve hükümleri asla illetlendirilemez. { لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ } [Enbiyâ 23] “O, yaptığından sorumlu tutulmaz; onlar ise sorguya çekileceklerdir”.
وَالْجَوَابُ الثَّانِي: قَوْلُ مَنْ قَالَ: لَا بُدَّ فِي أَفْعَالِ اللَّهِ وَأَحْكَامِهِ مِنْ رِعَايَةِ الْمَصَالِحِ وَالْحِكَمِ، وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْمَذْهَبِ سَلَّمُوا أَنَّ الْعُقُولَ الْبَشَرِيَّةَ قَاصِرَةٌ فِي أَكْثَرِ الْمَوَاضِعِ عَنِ الْوُصُولِ إِلَى أَسْرَارِ/ حِكَمِ اللَّهِ تَعَالَى فِي مُلْكِهِ وَمَلَكُوتِهِ، وَقَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ الْقَوْمَ إِنَّمَا سَأَلُوا عَنِ الْحِكْمَةِ فِي اخْتِلَافِ أَحْوَالِ الْقَمَرِ فَاللَّهُ ﷾ ذَكَرَ وُجُوهَ الْحِكْمَةِ فِيهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَذَكَرَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَةٍ أُخْرَى وهو قَوْلُهُ:
İkinci cevap ise: "Allah'ın fiillerinde ve hükümlerinde maslahatların ve hikmetlerin gözetilmesi zorunludur" diyen kimselerin sözüdür. Bu görüşü savunanlar, insan aklının çoğu yerde Allah Teâlâ'nın mülkünde ve melekûtundaki hikmetlerinin sırlarına ulaşmaktan aciz olduğunu kabul etmişlerdir. Nitekim insanların ayın hallerindeki farklılığın hikmetini sorduklarını delilleriyle ortaya koymuştuk; Allah celle celâluhu da bundaki hikmet vecihlerini zikretmiştir ki bu da O'nun: { قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ } “De ki: Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir” buyruğudur. Bu manayı bir başka ayette de zikretmiştir ki o da:
وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ [يُونُسَ: ٥] وَقَالَ فِي آيَةٍ ثَالِثَةٍ فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ [الْإِسْرَاءِ: ١٢] وَتَفْصِيلُ الْقَوْلِ فِيهِ أَنَّ تَقْدِيرَ الزَّمَانِ بِالشُّهُورِ فِيهِ مَنَافِعُ بَعْضُهَا مُتَّصِلٌ بِالدِّينِ وَبَعْضُهَا بِالدُّنْيَا، أَمَّا مَا يَتَّصِلُ مِنْهَا بِالدِّينِ فَكَثِيرَةٌ مِنْهَا الصَّوْمُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ [الْبَقَرَةِ: ١٨٥] وَثَانِيهَا: الْحَجُّ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
{ وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ } [Yûnus 5] “Yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye ona menziller takdir etti” buyruğudur. Üçüncü bir ayette de şöyle buyurmuştur: { فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ } [İsrâ 12] “Gece ayetini silip Rabbinizden bir lütuf aramanız, yılların sayısını ve hesabı bilmeniz için gündüz ayetini aydınlatıcı kıldık”. Bu konudaki sözün ayrıntısı şudur: Zamanın aylarla belirlenmesinde bazıları din ile bazıları da dünya ile ilgili faydalar vardır. Din ile ilgili olanlara gelince, bunlar pek çoktur; birincisi oruçtur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ } [Bakara 185] “Ramazan ayı, içinde Kur'an'ın indirildiği aydır”. İkincisi: Hactır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ [الْبَقَرَةِ: ١٩٧] وَثَالِثُهَا: عِدَّةُ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ
{ الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ } [Bakara 197] “Hac bilinen aylardır”. Üçüncüsü: Kocası ölen kadının iddetidir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ }
أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً
{ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً } “Dört ay on gün”
[الْبَقَرَةِ: ٢٣٤] وَرَابِعُهَا: النُّذُورُ الَّتِي تَتَعَلَّقُ بِالْأَوْقَاتِ، وَلِفَضَائِلِ الصَّوْمِ فِي أَيَّامٍ لَا تُعْلَمُ إِلَّا بِالْأَهِلَّةِ.
[Bakara 234] “Kendi kendilerine dört ay on gün beklerler”. Dördüncüsü: Vakitlere bağlı olan adaklar ve ancak hilallerle bilinebilen günlerdeki orucun faziletleridir.
وَأَمَّا مَا يَتَّصِلُ مِنْهَا بِالدُّنْيَا فَهُوَ كَالْمُدَايَنَاتِ وَالْإِجَارَاتِ وَالْمَوَاعِيدِ وَلِمُدَّةِ الْحَمْلِ وَالرَّضَاعِ كَمَا قَالَ وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً [الْأَحْقَافِ: ١٥] وَغَيْرِهَا فَكُلُّ ذَلِكَ مِمَّا لَا يَسْهُلُ ضَبْطُ أَوْقَاتِهَا إِلَّا عِنْدَ وُقُوعِ الِاخْتِلَافِ فِي شَكْلِ الْقَمَرِ.
Dünya ile ilgili olanlara gelince; borçlanmalar, kiralamalar, vaatleşmeler ile { وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً } [Ahkāf 15] “Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır” buyruğunda olduğu gibi hamilelik ve emzirme süresi ve diğerleridir. Bütün bunlar, ayın şeklinde farklılık meydana gelmedikçe vakitlerinin tespiti kolay olmayan şeylerdir.
فَإِنْ قِيلَ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّا نَحْتَاجُ فِي تَقْدِيرِ الْأَزْمِنَةِ إِلَى حُصُولِ الشَّهْرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ يُمْكِنُ تَقْدِيرُهَا بِالسَّنَةِ الَّتِي هِيَ عِبَارَةٌ عَنْ دَوْرَةِ الشَّمْسِ وَبِإِجْرَائِهَا مِثْلُ أَنْ يُقَالَ: كَلَّفَتْكُمْ بِالطَّاعَةِ الْفُلَانِيَّةِ فِي أَوَّلِ السَّنَةِ، أَوْ فِي سُدُسِهَا، أَوْ نِصْفِهَا، وَهَكَذَا سَائِرُ الْأَجْزَاءِ، وَيُمْكِنُ تَقْدِيرُهَا بِالْأَيَّامِ مِثْلُ أَنْ يُقَالَ: كُلِّفْتُمْ بِالطَّاعَةِ الْفُلَانِيَّةِ فِي الْيَوْمِ الْأَوَّلِ مِنَ السَّنَةِ وَبَعْدَ خَمْسِينَ يَوْمًا مِنْ أَوَّلِ السَّنَةِ، وَأَيْضًا بِتَقْدِيرِ أَنْ يُسَاعِدَ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مَعَ تَقْدِيرِ الزَّمَانِ بِالسَّنَةِ وَبِالْيَوْمِ تَقْدِيرُهُ بِالْقَمَرِ لَكِنَّ الشَّهْرَ عِبَارَةٌ عَنْ دَوْرَةٍ مِنِ اجْتِمَاعِهِ مَعَ الشَّمْسِ إِلَى أَنْ يَجْتَمِعَ مَعَهَا مَرَّةً أُخْرَى هَذَا التَّقْدِيرُ حَاصِلٌ سَوَاءٌ حَصَلَ الِاخْتِلَافُ فِي أَشْكَالِ نُورِهِ أَوْ لَمْ يَحْصُلْ، أَلَا تَرَى أَنَّ تَقْدِيرَ السَّنَةِ بِحَرَكَةِ الشَّمْسِ وإن لم يحصل فِي نُورِ الشَّمْسِ اخْتِلَافًا، فَكَذَا يُمْكِنُ تَقْدِيرُ الشَّمْسِ بِحَرَكَةِ الْقَمَرِ، وَإِنْ لَمْ يَحْصُلْ فِي نُورِ الْقَمَرِ اخْتِلَافٌ، وَإِذَا لَمْ يَكُنْ لِنُورِ الْقَمَرِ مُخَالَفَةٌ بِحَالٍ وَلَا أَثَرٌ فِي هَذَا الْبَابِ لَمْ يَجُزْ تَقْدِيرُهُ بِهِ.
Eğer: "Zamanların belirlenmesinde ayın meydana gelmesine muhtaç olduğumuzu kabul etmiyoruz. Zira zamanı güneşin devrinden ibaret olan yılla ve onun parçalarıyla belirlemek mümkündür; nitekim 'Sizi şu ibadetle yılın başında veya altıda birinde yahut yarısında mükellef kıldım' denilmesi gibi ve diğer parçalar da böyledir. Yine günlerle de belirlemek mümkündür; nitekim 'Siz yılın birinci gününde ve yılın başından elli gün sonra şu ibadetle mükellef kılındınız' denilmesi gibi. Ayrıca zamanın yılla ve günle belirlenmesinin yanında ayla da belirlenmesi gerektiği kabul edilse bile, ay (şehr) onun güneşle kavuşumundan onunla tekrar kavuşuncaya kadarki bir devrinden ibarettir; bu belirleme ise onun ışığının şekillerinde farklılık meydana gelse de gelmese de hâsıldır. Görmez misin ki yılın güneşin hareketiyle belirlenmesi, güneşin ışığında bir farklılık meydana gelmese de böyledir; öyleyse güneşin [hareketinin belirlenmesi gibi] ayın hareketiyle de [zamanın] belirlenmesi, ayın ışığında bir farklılık olmasa bile mümkündür. Ayın ışığının hiçbir surette bir farklılığı ve bu konuda bir etkisi olmadığında, [zamanın] onunla belirlenmesi caiz olmaz" denilirse,
وَالْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ: إِنَّ مَا ذَكَرْتُمْ وَإِنْ كَانَ مُمْكِنًا إِلَّا أَنَّ إِحْصَاءَ الْأَهِلَّةِ أَيْسَرُ مِنْ إِحْصَاءِ الْأَيَّامِ لِأَنَّ الْأَهِلَّةَ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا، وَالْأَيَّامَ كَثِيرَةٌ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ تَقْسِيمَ جُمْلَةِ الزَّمَانِ إِلَى السِّنِينَ، ثُمَّ تَقْسِيمَ كُلِّ سَنَةٍ إِلَى الشُّهُورِ، ثُمَّ تَقْسِيمَ الشُّهُورِ إِلَى الْأَيَّامِ، ثُمَّ تَقْسِيمَ كُلِّ يَوْمٍ إِلَى السَّاعَاتِ، ثُمَّ تَقْسِيمَ كُلِّ سَاعَةٍ إِلَى الْأَنْفَاسِ أَقْرَبُ إِلَى الضَّبْطِ وَأَبْعَدُ عَنِ الْخَبْطِ، وَلِهَذَا قَالَ سُبْحَانَهُ: إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً [التَّوْبَةِ: ٣٦] وَهَذَا كَمَا أَنَّ الْمُصَنِّفَ الَّذِي يُرَاعِي حُسْنَ التَّرْتِيبِ يُقَسِّمُ تَصْنِيفَهُ إِلَى الْكُتُبِ، ثُمَّ كُلَّ كِتَابٍ إِلَى الْأَبْوَابِ، ثُمَّ كُلَّ بَابٍ إِلَى الْفُصُولِ ثُمَّ كُلَّ فَصْلٍ إِلَى المسائل فكذا هاهنا الْجَوَابُ عَنْهُ.
Birinci soruya cevap şudur: Bahsettiğiniz şey her ne kadar mümkün olsa da hilalleri saymak günleri saymaktan daha kolaydır; çünkü hilaller on iki aydır, günler ise çoktur. Bilinmektedir ki bütün zamanın yıllara bölünmesi, sonra her yılın aylara bölünmesi, sonra ayların günlere bölünmesi, sonra her günün saatlere bölünmesi, sonra her saatin nefeslere bölünmesi zapt etmeye daha yakın ve karışıklıktan daha uzaktır. Nitekim O Sübhân şöyle buyurmuştur: { إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً } [Tevbe 36] “Şüphesiz Allah katında ayların sayısı on ikidir”. Bu durum, tertibin güzelliğini gözeten bir müellifin eserini kitaplara, sonra her kitabı bablara, sonra her babı fasıllara, sonra her faslı meselelere taksim etmesi gibidir; işte buradaki cevap da böyledir.
وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّانِي: فَجَوَابُهُ مَا ذَكَرْتُمْ، إِلَّا أَنَّهُ مَتَى كَانَ الْقَمَرُ مُخْتَلِفَ الشَّكْلِ، كَانَ مَعْرِفَةُ أَوَائِلِ الشُّهُورِ وَأَنْصَافِهَا وَأَوَاخِرِهَا أَسْهَلَ مِمَّا إِذَا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ، وَأَخْبَرَ ﷻ أَنَّهُ دَبَّرَ الْأَهِلَّةَ هَذَا التَّدْبِيرَ الْعَجِيبَ لِمَنَافِعِ عِبَادِهِ فِي قِوَامِ دُنْيَاهُمْ مَعَ مَا يَسْتَدِلُّونَ بِهَذِهِ الْأَحْوَالِ الْمُخْتَلِفَةِ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ ﷾ وَكَمَالِ قُدْرَتِهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩٠] وَقَالَ تَعَالَى: تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَجَعَلَ فِيها سِراجاً وَقَمَراً مُنِيراً [الْفُرْقَانِ: ٦١] وَأَيْضًا لَوْ لَمْ يَقَعْ فِي جِرْمِ الْقَمَرِ هَذَا الِاخْتِلَافُ لَتَأَكَّدَتْ شُبَهُ الْفَلَاسِفَةِ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّ الْأَجْرَامَ الْفَلَكِيَّةَ لَا يُمْكِنُ تَطَرُّقُ التَّغْيِيرِ إِلَى أَحْوَالِهَا، فَهُوَ ﷾ بِحِكْمَتِهِ الْقَاهِرَةِ أَبْقَى الشَّمْسَ عَلَى حَالَةٍ وَاحِدَةٍ، وَأَظْهَرَ الِاخْتِلَافَ فِي أَحْوَالِ الْقَمَرِ لِيَظْهَرَ لِلْعَاقِلِ أَنَّ بَقَاءَ الشَّمْسِ عَلَى أَحْوَالِهَا لَيْسَ إِلَّا بِإِبْقَاءِ اللَّهِ وَتَغَيُّرَ الْقَمَرِ فِي أَشْكَالِهِ لَيْسَ إِلَّا بِتَغْيِيرِ اللَّهِ فَيَصِيرُ الْكُلُّ بِهَذَا الطَّرِيقِ شَاهِدًا عَلَى افْتِقَارِهَا إِلَى مُدَبِّرٍ حَكِيمٍ قَادِرٍ قَاهِرٍ، كَمَا قَالَ: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ [الْإِسْرَاءِ: ٤٤] . إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْجُمْلَةَ فَنَقُولُ: إِنَّهُ لَمَّا ظَهَرَ أَنَّ الِاخْتِلَافَ فِي أَحْوَالِ الْقَمَرِ مَعُونَةٌ عَظِيمَةٌ فِي تَعْيِينِ الْأَوْقَاتِ مِنَ الْجِهَاتِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا نَبَّهَ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ عَلَى جَمِيعِ هَذِهِ الْمَنَافِعِ، لِأَنَّ تَعْدِيدَ جَمِيعِ هَذِهِ الْأُمُورِ يَقْضِي إِلَى الْإِطْنَابِ وَالِاقْتِصَارَ عَلَى الْبَعْضِ دُونَ الْبَعْضِ
İkinci soruya gelince: Onun cevabı şudur: Bahsettiğiniz şey böyledir; ancak ay farklı şekillerde olduğunda, ayların başlangıçlarını, ortalarını ve sonlarını bilmek böyle olmadığı duruma göre daha kolaydır. Allah celle celâluhu, bu farklı hallerle Allah'ın celle celâluhu birliğine ve kudretinin kemaline delil getirmelerinin yanı sıra, kullarının dünyalarının düzenindeki menfaatleri için hilalleri bu hayret verici düzenle sevk ve idare ettiğini haber vermiştir; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ } [Âl-i İmrân 190] “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için ayetler vardır”. Yine Teâlâ şöyle buyurmuştur: { تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَجَعَلَ فِيها سِراجاً وَقَمَراً مُنِيراً } [Furkān 61] “Gökte burçlar var eden, orada bir kandil ve aydınlatıcı bir ay kılan [Allah] ne yücedir!”. Ayrıca ayın cisminde bu farklılık meydana gelmeseydi, felsefecilerin: "Felekî cisimlerin durumlarına değişimin girmesi imkânsızdır" şeklindeki sözlerindeki şüpheleri kuvvet kazanırdı. O celle celâluhu ise kahredici hikmetiyle güneşi tek bir hal üzere bırakmış ve aklı başında kimseye güneşin halleri üzere kalmasının ancak Allah'ın baki kılmasıyla olduğunu, ayın şekillerindeki değişimin de ancak Allah'ın değiştirmesiyle olduğunu göstermek için ayın hallerinde farklılığı açığa çıkarmıştır; böylece hepsi bu yolla, hakîm, kâdir ve kāhir bir müdebbire (yöneticiye) muhtaç olduklarına şahit olur, nitekim şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ } [İsrâ 44] “Hiçbir şey yoktur ki O'nu hamd ile tesbih etmesin; fakat siz onların tesbihini anlamazsınız”. Bu genel esasları öğrendiğine göre deriz ki: Ayın hallerindeki farklılığın zikrettiğimiz cihetlerden vakitlerin belirlenmesinde büyük bir yardımcı olduğu ortaya çıkınca, Teâlâ: { قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ } “De ki: Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir” buyruğuyla bütün bu faydalara dikkat çekmiştir. Çünkü bütün bu hususları tek tek saymak sözü uzatmaya yol açar; bazısını zikredip bazısını bırakmak ise
تَرْجِيحٌ مِنْ غَيْرِ مُرَجِّحٍ فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا الِاقْتِصَارُ عَلَى كَوْنِهِ مِيقَاتًا فَكَانَ هَذَا الِاقْتِصَارُ دَلِيلًا عَلَى الْفَصَاحَةِ الْعَظِيمَةِ.
tercih edici bir sebep olmaksızın tercih yapmak (tercîh bi-lâ müreccih) olur. Dolayısıyla geriye sadece onun bir mîkāt (vakit ölçüsü) oluşuyla yetinmek kalmıştır ki bu yetinme de muazzam bir fesahatin delilidir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْحَجِّ فَفِيهِ إِضْمَارٌ تَقْدِيرُهُ وَلِلْحَجِّ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٣] أَيْ لِأَوْلَادِكُمْ، وَاعْلَمْ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْأَهِلَّةَ مَوَاقِيتُ لِكَثِيرٍ مِنَ الْعِبَادَاتِ فَإِفْرَادُ الْحَجِّ بِالذِّكْرِ لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ فَائِدَةٍ وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ تِلْكَ الْفَائِدَةُ هِيَ أَنَّ مَوَاقِيتَ الْحَجِّ لَا تُعْرَفُ إِلَّا بِالْأَهِلَّةِ، قَالَ تَعَالَى: الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ [الْبَقَرَةِ: ١٩٧] وَذَلِكَ لِأَنَّ وَقْتَ الصَّوْمِ لَا يُعْرَفُ إِلَّا بِالْأَهِلَّةِ، قَالَ تَعَالَى: شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ [الْبَقَرَةِ: ١٨٥]
Allah Teâlâ'nın: { وَالْحَجِّ } “ve hac” buyruğuna gelince, bunda Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ } [Bakara 233] “Eğer çocuklarınızı emzirtmek isterseniz” yani "çocuklarınız için (li-evlâdiküm)" buyruğunda olduğu gibi takdiri "ve hac için (ve li'l-hacc)" olan gizli bir harf-i cer (idmâr) vardır. Bil ki biz hilallerin pek çok ibadet için vakit ölçüleri olduğunu açıkladık; o halde haccın ayrıca zikredilmesinde muhakkak bir fayda bulunmalıdır. Bu faydanın ise haccın vakitlerinin ancak hilallerle bilinmesi olduğu söylenemez, nitekim Teâlâ: { الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ } [Bakara 197] “Hac bilinen aylardır” buyurmuştur; zira orucun vakti de ancak hilallerle bilinir, nitekim Teâlâ: { شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ } [Bakara 185] “Ramazan ayı, içinde Kur'an'ın indirildiği aydır” buyurmuştur.
وَقَالَ ﵇: «صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ»
Peygamber aleyhisselâm da: «Hilali gördüğünüzde oruç tutun, onu gördüğünüzde iftar edin» buyurmuştur.
وَأَحْسَنُ الْوُجُوهِ فِيهِ مَا ذَكَرَهُ الْقَفَّالُ ﵀: وَهُوَ أَنَّ إِفْرَادَ الْحَجِّ بِالذِّكْرِ إِنَّمَا كَانَ لِبَيَانِ أَنَّ الْحَجَّ مَقْصُورٌ عَلَى الْأَشْهُرِ الَّتِي عَيَّنَهَا اللَّهُ تَعَالَى لِفَرْضِهِ وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ نَقْلُ الْحَجِّ مِنْ تِلْكَ الْأَشْهُرِ إِلَى أَشْهُرٍ كَمَا كَانَتِ الْعَرَبُ تَفْعَلُ ذَلِكَ فِي النَّسِيءِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bu husustaki en güzel izah ise el-Kaffâl'in rahimehullâh zikrettiğidir: O da haccın ayrıca zikredilmesinin, haccın ancak Allah Teâlâ'nın farz kıldığı için belirlediği aylarla sınırlı olduğunu ve Arapların nesî' uygulamasında yaptığı gibi haccı o aylardan başka aylara kaydırmanın caiz olmadığını beyan etmek içindir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها } “Evlere arkalarından girmeniz iyilik değildir” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ وُجُوهًا أَحَدُهَا: قَالَ الْحَسَنُ وَالْأَصَمُّ كَانَ الرَّجُلُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا هَمَّ بِشَيْءٍ فَتَعَسَّرَ عَلَيْهِ مَطْلُوبُهُ لَمْ يَدْخُلْ بَيْتَهُ مِنْ بَابِهِ بَلْ يَأْتِيهِ مِنْ خَلْفِهِ وَيَبْقَى عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ حَوْلًا كَامِلًا، فَنَهَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَفْعَلُونَهُ تَطَيُّرًا، وَعَلَى هَذَا تَأْوِيلُ الْآيَةِ لَيْسَ الْبِرُّ أَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا عَلَى وَجْهِ التَّطَيُّرِ، لَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ يَتَّقِي اللَّهَ وَلَمْ/ يَتَّقِ غَيْرَهُ وَلَمْ يَخَفْ شَيْئًا كَانَ يَتَطَيَّرُ بِهِ، بَلْ تَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَاتَّقَاهُ وَحْدَهُ، ثُمَّ قَالَ: وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ أَيْ لِتَفُوزُوا بِالْخَيْرِ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا كَقَوْلِهِ:
Birinci Mesele: Bu ayetin nüzul sebebi hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Hasan ve el-Asamm şöyle demiştir: Cahiliye döneminde bir kimse bir işe niyet edip de aradığı şey kendisine zorlaşınca evine kapısından girmez, bilakis arkasından gelir ve tam bir yıl boyunca bu hal üzere kalırdı. Allah Teâlâ bunu uğursuzluk sayarak (tetayyur) yaptıkları için onlara bunu yasakladı. Buna göre ayetin tevili şudur: Uğursuzluk sayarak evlere arkalarından gelmeniz iyilik değildir; asıl iyilik Allah'tan sakınan, O'ndan başkasından sakınmayan, uğursuzluk saydığı hiçbir şeyden korkmayan, bilakis Allah Teâlâ'ya tevekkül edip yalnızca O'ndan sakınan kimsenin yaptığıdır. Sonra: { وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz” yani O'nun şu buyruğunda olduğu gibi din ve dünyada hayra nail olasınız diye buyurmuştur:
وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ [الطَّلَاقِ: ٢، ٣] وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْراً [الطَّلَاقِ: ٤] وَتَمَامُ التَّحْقِيقِ فِي الْآيَةِ أَنَّ مَنْ رَجَعَ خَائِبًا يُقَالُ: مَا أَفْلَحَ وَمَا أَنْجَحَ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْفَلَاحُ الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ هُوَ أَنَّ الْوَاجِبَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَتَّقُوا اللَّهَ حَتَّى تَصِيرُوا مُفْلِحِينَ مُنْجِحِينَ وَقَدْ وَرَدَتِ الْأَخْبَارُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ بِالنَّهْيِ عَنِ التَّطَيُّرِ،
{ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ } [Talâk 2-3] “Kim Allah'tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu açar ve onu beklemediği yerden rızıklandırır” ve { وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْراً } [Talâk 4] “Kim Allah'tan sakınırsa, O onun işinde bir kolaylık sağlar”. Ayetteki tam tahkik şudur: Eli boş dönen kimse hakkında: "Felaha ermedi ve başarıya ulaşamadı" denir. Dolayısıyla ayette zikredilen felahın: Size vacip olan felaha eren ve başarıya ulaşan kimseler olasınız diye Allah'tan sakınmanızdır anlamında olması caizdir. Nitekim Peygamber'den ﷺ uğursuzluk saymanın (tetayyur) yasaklandığına dair rivayetler gelmiştir;
وَقَالَ: «لَا عَدْوَى وَلَا طِيرَةَ»
O: «Bulaşma (adva) da yoktur, uğursuzluk sayma (tiyere) da yoktur» buyurmuştur.
وَقَالَ مَنْ «رَدَّهُ عَنْ سَفَرِهِ تَطِيرٌ فَقَدْ أَشْرَكَ»
Yine: «Uğursuzluk sayması kendisini yolculuğundan alıkoyan kimse şirke düşmüştür»
أَوْ كَمَا قَالَ وَأَنَّهُ كَانَ يَكْرَهُ الطِّيَرَةَ وَيُحِبُّ الْفَأْلَ الْحَسَنَ وَقَدْ عَابَ اللَّهُ تَعَالَى قَوْمًا تَطَيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قالَ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ [النَّمْلِ: ٤٧] .
veya buyurduğu gibi demiştir. O, uğursuzluk saymayı hoş görmez, güzel fali (tefe'ülü) severdi. Allah Teâlâ da Musa'yı ve beraberindekileri uğursuzluk sayan bir kavmi ayıplayarak şöyle buyurmuştur: { قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قالَ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ } [Neml 47] “Onlar: 'Senin ve beraberindekilerin yüzünden uğursuzluğa uğradık' dediler. O da: 'Sizin uğursuzluğunuz Allah katındadır' dedi”.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، رُوِيَ أَنَّهُ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ كَانَ إِذَا أَحْرَمَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ فَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْمُدُنِ نَقَبَ فِي ظَهْرِ بَيْتِهِ مِنْهُ يَدْخُلُ وَيَخْرُجُ، أَوْ يَتَّخِذُ سُلَّمًا يَصْعَدُ مِنْهُ سَطْحَ دَارِهِ ثُمَّ يَنْحَدِرُ، وَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْوَبَرِ خَرَجَ مِنْ خَلْفِ الْخِبَاءِ، فَقِيلَ لَهُمْ: لَيْسَ الْبِرُّ بِتَحَرُّجِكُمْ عَنْ دُخُولِ الْبَابِ، وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى.
İkinci vecih: Bu ayetin iniş sebebi hakkında şöyle rivayet edilmiştir: İslam'ın ilk dönemlerinde onlardan bir adam ihrama girdiğinde, şayet şehir halkından ise evinin arkasından bir delik açar, oradan girip çıkardı veya bir merdiven edinir, onunla evinin damına çıkıp sonra aşağı inerdi; şayet çöl halkından (bedevi) ise çadırın arkasından çıkardı. Bunun üzerine onlara: "İyilik kapıdan girmekten çekinmeniz değildir; fakat asıl iyilik sakınan kimsenin iyiliğidir" denildi.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: إِنَّ
Üçüncü vecih: Şüphesiz
أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا أَحْرَمَ أَحَدُهُمْ نَقَبَ خَلْفَ بَيْتِهِ أَوْ خَيْمَتِهِ نَقْبًا مِنْهُ يَدْخُلُ وَيَخْرُجُ إِلَّا الْحُمْسُ، وَهُمْ قُرَيْشٌ وَكِنَانَةُ وَخُزَاعَةُ وَثَقِيفٌ وَخَيْثَمُ وَبَنُو عَامِرِ بْنِ صَعْصَعَةَ وَبَنُو نَصْرِ بْنِ مُعَاوِيَةَ، وَهَؤُلَاءِ سُمُّوا حُمْسًا لِتَشَدُّدِهِمْ فِي دِينِهِمْ، الْحَمَاسَةُ الشِّدَّةُ، وَهَؤُلَاءِ مَتَى أَحْرَمُوا لَمْ يَدْخُلُوا بُيُوتَهُمُ الْبَتَّةَ وَلَا يَسْتَظِلُّونَ الْوَبَرَ وَلَا يَأْكُلُونَ السَّمْنَ وَالْأَقِطَ، ثُمَّ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ مُحْرِمًا وَرَجُلٌ آخَرُ كَانَ مُحْرِمًا، فَدَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَالَ كَوْنِهِ مُحْرِمًا مِنْ بَابِ بُسْتَانٍ قَدْ خَرِبَ فَأَبْصَرَهُ ذَلِكَ الرَّجُلُ الَّذِي كَانَ مُحْرِمًا فَاتَّبَعَهُ، فَقَالَ ﵇: تَنَحَّ عَنِّي، قَالَ:
Cahiliye halkından biri ihrama girdiğinde Humus hariç evinin veya çadırının arkasından bir delik açar, oradan girip çıkardı. Humus ise Kureyş, Kinâne, Huzâa, Sakīf, Haysam, Benî Âmir b. Sa'saa ve Benî Nasr b. Muâviye kabileleridir. Bunlara dinlerindeki taassup ve katılıktan dolayı "Humus" adı verilmiştir; hamâset (الْحَمَاسَةُ) şiddet ve katılık demektir. Bunlar ihrama girdiklerinde evlerine asla girmez, yün/kıl çadırların gölgesine sığınmaz, sadeyağ ve kurutulmuş süzme yoğurt (akıt) yemezlerdi. Sonra Resûlullah ﷺ ihramlı iken başka bir adam da ihramlı bulunuyordu. Resûlullah ﷺ ihramlı olduğu halde harap bir bostanın kapısından içeri girdi; ihramlı olan o adam O'nu görüp peşinden girdi. Bunun üzerine aleyhisselâm: «Benden uzak dur» buyurdu. Adam:
وَلِمَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: دَخَلْتَ الْبَابَ وَأَنْتَ مُحْرِمٌ فَوَقَفَ ذَلِكَ الرَّجُلُ فَقَالَ: إِنِّي رَضِيتُ بِسُنَّتِكَ وَهَدْيِكَ وَقَدْ رَأَيْتُكَ دَخَلْتَ فَدَخَلْتُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ
"Niçin ey Allah'ın Resûlü?" dedi. O: «Sen ihramlı olduğun halde kapıdan girdin» buyurdu. Bunun üzerine o adam durup şöyle dedi: "Ben senin sünnetine ve yoluna razı oldum; senin girdiğini gördüm ve ben de girdim." Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi
وَأَعْلَمَهُمْ أَنَّ تَشْدِيدَهُمْ فِي أَمْرِ الْإِحْرَامِ لَيْسَ بِبِرٍّ وَلَكِنَّ البر من
ve ihram meselesindeki aşırı katılıklarının bir iyilik olmadığını, fakat asıl iyiliğin
اتَّقَى مُخَالَفَةَ اللَّهِ وَأَمَرَهُمْ بِتَرْكِ سُنَّةِ الْجَاهِلِيَّةِ فَقَالَ: وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها فَهَذَا مَا قِيلَ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ.
Allah'a muhalefetten sakınan kimsenin tutumu olduğunu onlara bildirdi ve onlara Cahiliye sünnetini terk etmelerini emrederek: { وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها } “Evlere kapılarından girin” buyurdu. İşte bu ayetin nüzul sebebi hakkında söylenenler bunlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى هَذِهِ الْأَحْوَالِ الَّتِي رَوَيْنَاهَا فِي سَبَبِ النُّزُولِ، إِلَّا أَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ صَعُبَ الْكَلَامُ فِي نَظْمِ الْآيَةِ، فَإِنَّ الْقَوْمَ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْحِكْمَةِ فِي تَغْيِيرِ نُورِ الْقَمَرِ، فَذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى الْحِكْمَةَ فِي ذَلِكَ، وَهِيَ قَوْلُهُ: قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ فَأَيُّ تَعَلُّقٍ بَيْنَ بَيَانِ الْحِكْمَةِ فِي اخْتِلَافِ نُورِ الْقَمَرِ، وَبَيْنَ هَذِهِ الْقِصَّةِ، ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ أَجَابُوا عَنْ هَذَا السُّؤَالِ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّ الْحِكْمَةَ فِي اخْتِلَافِ أَحْوَالِ الْأَهِلَّةِ جَعْلُهَا مَوَاقِيتَ لِلنَّاسِ/ وَالْحَجِّ، وكان هذا الأمر من الأشياء التي اعتبروها فِي الْحَجِّ لَا جَرَمَ تَكَلَّمَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا وَصَلَ قَوْلَهُ: وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها بقوله: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ لِأَنَّهُ إِنَّمَا اتَّفَقَ وُقُوعُ الْقِصَّتَيْنِ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ فِيهِمَا مَعًا فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ وَوَصَلَ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ بِالْآخَرِ وَثَالِثُهَا: كَأَنَّهُمْ سَأَلُوا عَنِ الْحِكْمَةِ فِي اخْتِلَافِ حَالِ الْأَهِلَّةِ فَقِيلَ لَهُمْ: اتْرُكُوا السُّؤَالَ عَنْ هَذَا الْأَمْرِ الَّذِي لَا يَعْنِيكُمْ وَارْجِعُوا إِلَى مَا الْبَحْثُ عَنْهُ أَهَمُّ لَكُمْ فَإِنَّكُمْ تَظُنُّونَ أَنَّ إِتْيَانَ الْبُيُوتِ مِنْ ظُهُورِهَا بِرٌّ وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ.
İkinci Mesele: Ayetin tefsirinde üç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Müfessirlerin çoğunun görüşü olup ayeti iniş sebebi hakkında rivayet ettiğimiz bu hallere hamletmektir. Ancak bu kabule göre ayetin nazmındaki (tertibindeki) irtibatı açıklamak zorlaşır; zira o topluluk Resûlullah'a ﷺ ayın ışığındaki değişimin hikmetini sormuşlar, Allah Teâlâ da bundaki hikmeti zikrederek: { قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ } “De ki: Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir” buyurmuştur. Peki ayın ışığındaki farklılığın hikmetinin açıklanması ile bu kıssa arasında nasıl bir münasebet vardır? Bu görüşü savunanlar bu soruya birkaç açıdan cevap vermişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ hilallerin hallerindeki farklılığın hikmetinin insanlar ve hac için vakit ölçüleri kılınması olduğunu zikredince ve bu mesele de onların hacda itibar ettikleri şeylerden biri olunca, şüphesiz Allah Teâlâ bu husustan bahsetmiştir. İkincisi: Teâlâ'nın: { وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها } “Evlere arkalarından girmeniz iyilik değildir” buyruğunu: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ } “Sana hilalleri soruyorlar” buyruğuna bağlaması, ancak her iki kıssanın aynı anda vuku bulması sebebiyle ayetin her ikisi hakkında aynı anda birlikte inmiş ve bir meselenin diğerine bağlanmış olmasındandır. Üçüncüsü: Sanki onlar hilallerin halindeki değişimin hikmetini sormuşlar da onlara şöyle denilmiştir: Sizi ilgilendirmeyen bu meseleyi sormayı bırakın ve araştırması sizin için daha mühim olan şeye dönün; zira siz evlere arkalarından girmenin bir iyilik olduğunu sanıyorsunuz, oysa durum öyle değildir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى لَهُمْ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ ظَاهِرَهُ، وَتَفْسِيرُهُ أَنَّ الطَّرِيقَ الْمُسْتَقِيمَ الْمَعْلُومَ هُوَ أَنْ يَسْتَدِلَّ بِالْمَعْلُومِ عَلَى الْمَظْنُونِ، فَأَمَّا أَنْ يَسْتَدِلَّ بِالْمَظْنُونِ عَلَى الْمَعْلُومِ فَذَاكَ عَكْسُ الْوَاجِبِ وَضِدُّ الْحَقِّ وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ قَدْ ثَبَتَ بِالدَّلَائِلِ أَنَّ لِلْعَالِمِ صَانِعًا مُخْتَارًا حَكِيمًا، وَثَبَتَ أَنَّ الْحَكِيمَ لَا يَفْعَلُ إِلَّا الصَّوَابَ الْبَرِيءَ عَنِ الْعَبَثِ وَالسَّفَهِ، وَمَتَى عَرَفْنَا ذَلِكَ، وَعَرَفْنَا أَنَّ اخْتِلَافَ أَحْوَالِ الْقَمَرِ فِي النُّورِ مِنْ فِعْلِهِ عَلِمْنَا أَنَّ فِيهِ حِكْمَةً وَمَصْلَحَةً، وَذَلِكَ لِأَنَّ عِلْمَنَا بِهَذَا الْحَكِيمِ الَّذِي لَا يَفْعَلُ إِلَّا الْحِكْمَةَ يُفِيدُنَا الْقَطْعَ بِأَنَّ فِيهِ حِكْمَةً، لِأَنَّهُ اسْتِدْلَالٌ بِالْمَعْلُومِ عَلَى الْمَجْهُولِ، فَأَمَّا أَنْ يَسْتَدِلَّ بِعَدَمِ عِلْمِنَا بِمَا فِيهِ مِنَ الْحِكْمَةِ عَلَى أَنَّ فَاعِلَهُ لَيْسَ بِالْحَكِيمِ، فَهَذَا الِاسْتِدْلَالُ بَاطِلٌ، لِأَنَّهُ اسْتِدْلَالٌ بِالْمَجْهُولِ عَلَى الْقَدْحِ فِي الْمَعْلُومِ إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها يَعْنِي أَنَّكُمْ لَمَّا لَمْ تَعْلَمُوا حِكْمَتَهُ فِي اخْتِلَافِ نُورِ الْقَمَرِ صِرْتُمْ شَاكِّينَ فِي حِكْمَةِ الْخَالِقِ، فَقَدْ أَتَيْتُمُ الشَّيْءَ لَا مِنَ الْبِرِّ وَلَا مِنْ كَمَالِ الْعَقْلِ إِنَّمَا الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا فَتَسْتَدِلُّوا بِالْمَعْلُومِ الْمُتَيَقِّنِ وَهُوَ حِكْمَةُ خَالِقِهَا عَلَى هَذَا الْمَجْهُولِ فَتَقْطَعُوا بِأَنَّ فِيهِ حِكْمَةً بَالِغَةً، وَإِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَهَا، فَجَعَلَ إِتْيَانَ الْبُيُوتِ مِنْ ظُهُورِهَا كِنَايَةً عَنِ الْعُدُولِ عَنِ الطَّرِيقِ الصَّحِيحِ، وَإِتْيَانَهَا مِنْ أَبْوَابِهَا كِنَايَةً عَنِ التَّمَسُّكِ بِالطَّرِيقِ الْمُسْتَقِيمِ، وَهَذَا طَرِيقٌ مَشْهُورٌ فِي الْكِنَايَةِ فَإِنَّ مَنْ أَرْشَدَ غَيْرَهُ إِلَى الْوَجْهِ الصَّوَابِ يَقُولُ لَهُ: يَنْبَغِي أَنْ تَأْتِيَ الْأَمْرَ مِنْ بَابِهِ وَفِي ضِدِّهِ يُقَالُ: إِنَّهُ ذَهَبَ إِلَى الشَّيْءِ مِنْ غَيْرِ بَابِهِ قَالَ تَعَالَى: فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨٧] وَقَالَ:
İkinci Görüş: Ayetin tefsirinde Allah Teâlâ'nın: { وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها } “Evlere arkalarından girmeniz iyilik değildir” buyruğunun Allah Teâlâ'nın onlar için getirdiği bir mesel olduğu, zahirinin kastedilmediğidir. Bunun tefsiri şöyledir: Bilinen dosdoğru yol, bilinen (malum) ile zannedilene (maznun) istidlal etmektir; zannedilen ile bilinene istidlal etmek ise vacibin tersi ve hakkın zıddıdır. Bunu bildiğinde şöyle deriz: Delillerle sabittir ki âlemin muhtar ve hakîm bir sanatkârı vardır; yine sabittir ki Hakîm olan zat abes ve sefihlikten uzak olan doğrudan başkasını işlemez. Biz bunu bildiğimizde ve ayın ışıktaki hallerinin farklılığının O'nun fiili olduğunu bildiğimizde, onda bir hikmet ve maslahat olduğunu anlarız. Çünkü hikmetten başkasını yapmayan bu Hakîm'i bilmemiz, onda bir hikmet bulunduğunu kesin olarak bilmemizi sağlar; zira bu, bilinen ile bilinmeyene (meçhule) istidlal etmektir. Ondaki hikmeti bilmeyişimizden hareketle O'nu yapanın Hakîm olmadığına istidlal etmeye gelince, bu istidlal batıldır; çünkü bu, bilinmeyen ile bilinene itiraz etmek (kadhte bulunmak) suretiyle istidlal etmektir. Bunu bildiğinde Allah Teâlâ'nın: { وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها } “Evlere arkalarından girmeniz iyilik değildir” buyruğundan murat şudur: Yani siz ayın ışığındaki değişimin hikmetini bilmeyince Yaratıcının hikmetinde şüpheye düştünüz; oysa siz işe iyilik cihetinden ve aklın kemalinden yaklaşmadınız. İyilik ancak evlere kapılarından girmenizdir; yani kesin olarak bilinen şeye -ki o da yaratıcısının hikmetidir- dayanarak bu bilinmeyene istidlal etmeniz ve siz bilmeseniz bile onda kesinlikle yetkin bir hikmet olduğuna hükmetmenizdir. Böylece evlere arkalarından gelmeyi doğru yoldan sapmanın kinayesi; evlere kapılarından gelmeyi ise dosdoğru yola sarılmanın kinayesi kılmıştır. Bu, kinayede meşhur bir yoldur; zira bir başkasına doğru yolu gösteren kimse ona: "İşe kapısından girmelisin" der; bunun zıddı için ise: "O, işe kapısından başka bir yerden gitti" denilir. Nitekim Teâlâ: { فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ } [Âl-i İmrân 187] “Onu arkalarına attılar” buyurmuş ve:
وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ [هُودٍ: ٩٢] فَلَمَّا كَانَ هَذَا طَرِيقًا مَشْهُورًا مُعْتَادًا فِي الْكِنَايَاتِ، ذَكَرَهُ اللَّهُ تعالى هاهنا، وَهَذَا تَأْوِيلُ الْمُتَكَلِّمِينَ وَلَا يَصِحُّ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فَإِنَّ تَفْسِيرَهَا بِالْوَجْهِ الْأَوَّلِ يَطْرُقُ إِلَى الْآيَةِ سُوءَ التَّرْتِيبِ وَكَلَامُ اللَّهِ مُنَزَّهٌ عَنْهُ.
{ وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ } [Hûd 92] “Onu arkanıza attınız” buyurmuştur. Bu, kinayelerde meşhur ve alışılagelmiş bir yol olunca Allah Teâlâ onu burada zikretmiştir. Bu, kelamcıların tevilidir. [Onlara göre] bu ayetin birinci vecihle tefsir edilmesi sahih olmaz; çünkü onun birinci vecihle tefsiri ayette tertip bozukluğuna (sû-i tertîb) yol açar, oysa Allah'ın kelamı bundan münezzehtir.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ مَا ذَكَرَهُ أَبُو مُسْلِمٍ، أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ مَا كَانُوا يَعْلَمُونَهُ مِنَ النَّسِيءِ،
Üçüncü Görüş: Ayetin tefsirinde Ebû Müslim'in zikrettiğidir: Bu ayetten murat onların nesî' uygulamasında bildikleri şeydir.
فَإِنَّهُمْ كَانُوا يُخْرِجُونَ الْحَجَّ عَنْ وَقْتِهِ الَّذِي عَيَّنَهُ اللَّهُ لَهُ فَيُحَرِّمُونَ الْحَلَالَ وَيُحِلُّونَ الْحَرَامَ فَذِكْرُ إِتْيَانِ الْبُيُوتِ مِنْ ظُهُورِهَا مَثَلٌ لِمُخَالَفَةِ الْوَاجِبِ فِي الْحَجِّ وَشُهُورِهِ.
Zira onlar haccı Allah'ın onun için belirlediği vaktinden çıkarıyor, böylece helali haram, haramı helal kılıyorlardı. Dolayısıyla evlere arkalarından girilmesinin zikredilmesi, hacda ve onun aylarında vacip olana muhalefet etmeye getirilmiş bir meseldir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى تَقْدِيرُهُ: وَلَكِنَّ الْبِرَّ بِرُّ مَنِ اتَّقَى فَهُوَ/ كَقَوْلِهِ: وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ١٧٧] وَقَدْ تَقَدَّمَ تَقْرِيرُهُ.
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى } “Fakat asıl iyilik sakınan kimsenin [iyiliğidir]” buyruğunun takdiri: "Fakat asıl iyilik, sakınan kimsenin iyiliğidir (ve lâkinne'l-birra birru meni'ttekā)" şeklindedir. Dolayısıyla bu, O'nun: { وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } [Bakara 177] “Fakat asıl iyilik Allah'a inanan kimsenin [iyiliğidir]” buyruğu gibidir ve bunun açıklaması daha önce geçmişti.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَقَالُونُ عَنْ نَافِعٍ الْبِيُوتَ: بِكَسْرِ الْبَاءِ لِأَنَّهُمُ اسْتَثْقَلُوا الْخُرُوجَ مِنْ ضَمَّةِ بَاءٍ إِلَى يَاءٍ، وَالْبَاقُونَ بِالضَّمِّ عَلَى الْأَصْلِ وَلِلْقُرَّاءِ فِيهَا وَفِي نَظَائِرِهَا نَحْوِ بُيُوتٍ، وَعُيُونٍ، وَجُيُوبٍ: مَذَاهِبُ وَاخْتِلَافَاتٌ يَطُولُ تَفْصِيلُهَا.
Dördüncü Mesele: Hamza, Kisâî, Âsım'dan Ebû Bekir ve Nâfi'den Kālûn { الْبُيُوتَ } kelimesini, ba harfinin ötresinden ya harfine geçişi ağır buldukları için ba harfinin kesresiyle "el-biyût (الْبِيُوتَ)" şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise asıl üzere ötre ile [el-buyût] okumuşlardır. Kıraat imamlarının bu kelimede ve buyût (بُيُوت), uyûn (عُيُون) ve cüyûb (جُيُوب) gibi benzerlerinde ayrıntısı uzun sürecek mezhepleri ve ihtilafları vardır.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَاتَّقُوا اللَّهَ فَقَدْ بَيَّنَّا دُخُولَ كُلِّ وَاجِبٍ وَاجْتِنَابَ كُلِّ مُحَرَّمٍ تَحْتَهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ لِكَيْ تُفْلِحُوا، وَالْفَلَاحُ هُوَ الظَّفَرُ بِالْبُغْيَةِ، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى إِرَادَتِهِ تَعَالَى الْفَلَاحَ مِنْ جَمِيعِهِمْ، لِأَنَّهُ لَا تَخْصِيصَ فِي الْآيَةِ وَاللَّهُ أعلم.
O'nun: { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan sakının” buyruğuna gelince, her vacibin onun altına girdiğini ve her haramdan kaçınmanın da onda yer aldığını açıklamıştık. { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Umulur ki kurtuluşa eresiniz” yani kurtuluşa eresiniz diye demektir; felah ise arzu edilene nail olmaktır. Mu'tezile şöyle demiştir: "Bu, Teâlâ'nın onların hepsinden kurtuluşa ermelerini irade ettiğine delalet eder; çünkü ayette bir tahsis yoktur." Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٩٠]
[Bakara Suresi (2), Ayet 190]
وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (١٩٠)
{ وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } (190) “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın; aşırı gitmeyin. Şüphesiz Allah aşırı gidenleri sevmez.”
الحكم العاشر ما يتعلق بالقتال
Onuncu Hüküm: Savaşla İlgili Hususlar
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِالِاسْتِقَامَةِ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ بِالتَّقْوَى فِي طَرِيقِ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَقَالَ:
Birinci Mesele: Allah Teâlâ geçen ayette O'nu tanıma (marifetullah) yolunda takva ile dosdoğru olmayı emrederek şöyle buyurmuştur:
وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها [الْبَقَرَةِ: ١٨٩] وَأَمَرَ بِالتَّقْوَى فِي طَرِيقِ طَاعَةِ اللَّهِ، وَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ تَرْكِ الْمَحْظُورَاتِ وَفِعْلِ الْوَاجِبَاتِ فَالِاسْتِقَامَةُ عِلْمٌ، وَالتَّقْوَى عَمَلٌ، وَلَيْسَ التَّكْلِيفُ إِلَّا فِي هَذَيْنِ، ثُمَّ لَمَّا أَمَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِأَشَدِّ أَقْسَامِ التَّقْوَى وَأَشَقِّهَا عَلَى النَّفْسِ، وَهُوَ قَتْلُ أَعْدَاءِ اللَّهِ فَقَالَ: وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ.
{ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها } [Bakara 189] “Evlere arkalarından girmeniz iyilik değildir; fakat asıl iyilik sakınan kimsenin iyiliğidir. Evlere kapılarından girin”. Yine Allah'a itaat yolunda takvayı emretmiştir ki bu da yasakları terk etmekten ve farzları yerine getirmekten ibarettir. İstikamet ilimdir, takva ise ameldir; mükellefiyet de ancak bu ikisindedir. Sonra bu ayette takvanın en şiddetli ve nefse en ağır gelen kısımlarını, yani Allah'ın düşmanlarını öldürmeyi emrederek: { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın” buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي سَبَبِ النُّزُولِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ:
İkinci Mesele: Nüzul sebebi hakkında iki görüş vardır: Birincisi:
قَالَ الرَّبِيعُ وَابْنُ زَيْدٍ: هَذِهِ الْآيَةُ أَوَّلُ آيَةٍ نَزَلَتْ فِي الْقِتَالِ، فَلَمَّا نَزَلَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُقَاتِلُ مَنْ قَاتَلَ، وَيَكُفُّ عَنْ قِتَالِ مَنْ تَرَكَهُ، وَبَقِيَ عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ إِلَى أَنَّ نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ [التَّوْبَةِ: ٥] .
er-Rebî' ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: Bu ayet, savaş hakkında inen ilk ayettir. Bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisiyle savaşanla savaşıyor, savaşı terk edenle savaşmaktan vazgeçiyordu. Allah Teâlâ'nın: { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ } [Tevbe 5] “Müşrikleri öldürün” ayeti inene kadar bu hal üzere devam etti.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ ﵊ خَرَجَ بِأَصْحَابِهِ لِإِرَادَةِ الْحَجِّ وَنَزَلَ الْحُدَيْبِيَةَ وَهُوَ مَوْضِعٌ كَثِيرُ الشَّجَرِ وَالْمَاءِ فَصَدَّهُمُ الْمُشْرِكُونَ عَنْ دُخُولِ الْبَيْتِ فَأَقَامَ شَهْرًا لَا يَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ ثُمَّ صَالَحُوهُ عَلَى أَنْ يَرْجِعَ ذَلِكَ الْعَامَ وَيَعُودَ إِلَيْهِمْ فِي الْعَامِ الْقَابِلِ، وَيَتْرُكُونَ لَهُ مَكَّةَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ حَتَّى يَطُوفَ وَيَنْحَرَ الْهَدْيَ وَيَفْعَلَ مَا شَاءَ، فَرَضِيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِذَلِكَ وَصَالَحَهُمْ عَلَيْهِ، / ثُمَّ عَادَ إِلَى الْمَدِينَةِ وَتَجَهَّزَ فِي السَّنَةِ الْقَابِلَةِ، ثُمَّ خَافَ أَصْحَابُهُ مِنْ قُرَيْشٍ أَنْ لَا يَفُوا بِالْوَعْدِ وَيَصُدُّوهُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَأَنْ يُقَاتِلُوهُمْ، وَكَانُوا كَارِهِينَ لِمُقَاتَلَتِهِمْ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ وَفِي الْحَرَمِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَاتِ، وَبَيَّنَ لَهُمْ كَيْفِيَّةَ الْمُقَاتَلَةِ إِنِ احْتَاجُوا إِلَيْهَا، فَقَالَ: وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ.
İkinci görüş: O aleyhisselâm, hac maksadıyla ashabıyla birlikte yola çıktı ve ağacı ile suyu bol bir yer olan Hudeybiye'ye konakladı. Müşrikler onları Beytullah'a girmekten alıkoydular; o da bir ay boyunca buna güç yetiremeyip orada ikamet etti. Sonra müşrikler, onun o yıl geri dönmesi, gelecek yıl yanlarına gelmesi ve tavaf edip kurbanını kesmesi ve dilediğini yapması için Mekke'yi üç gün ona bırakmaları şartıyla kendisiyle barış yaptılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buna razı oldu ve bu şartlar üzere onlarla barış yaptı. / Sonra Medine'ye döndü ve ertesi yıl hazırlık yaptı. Ardından ashabı, Kureyş'in sözünde durmayıp kendilerini Mescid-i Haram'dan alıkoymalarından ve kendileriyle savaşmalarından endişe ettiler. Haram ayda ve Harem bölgesinde onlarla savaşmaktan da hoşlanmıyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayetleri indirdi ve eğer savaşa ihtiyaç duyarlarsa nasıl savaşacaklarını onlara açıklayarak şöyle buyurdu: { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın”.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَيْ فِي طَاعَتِهِ وَطَلَبِ رِضْوَانِهِ،
Üçüncü Mesele: { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın” yani O'na itaat ederek ve O'nun rızasını arayarak [savaşın] demektir.
رَوَى أَبُو مُوسَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سُئِلَ عَمَّنْ يُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَقَالَ: هُوَ «مَنْ قَاتَلَ لِتَكُونَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا، وَلَا يُقَاتِلُ رِيَاءً وَلَا سُمْعَةً» .
Ebû Mûsâ [el-Eş'arî], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah yolunda savaşan kimsenin kim olduğu sorulduğunda şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «O, Allah'ın kelimesi en yüce olsun diye savaşan kimsedir; gösteriş ve şöhret için savaşmaz.»
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ عَلَى وُجُوهٍ أَحَدُهَا: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ، الْمُرَادُ مِنْهُ: قَاتِلُوا الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ إِمَّا عَلَى وَجْهِ الدَّفْعِ عَنِ الْحَجِّ، أَوْ عَلَى وَجْهِ الْمُقَاتَلَةِ ابْتِدَاءً، وَهَذَا الْوَجْهُ مُوَافِقٌ لِمَا رَوَيْنَاهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ وَثَانِيهَا: قَاتِلُوا كُلَّ مَنْ لَهُ قُدْرَةٌ وَأَهْلِيَّةٌ عَلَى الْقِتَالِ وَثَالِثُهَا: قَاتَلُوا كُلَّ مَنْ لَهُ قُدْرَةٌ عَلَى الْقِتَالِ وَأَهْلِيَّةٌ كَذَلِكَ سِوَى مَنْ جَنَحَ لِلسَّلْمِ، قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها [الْأَنْفَالِ: ٦١] وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ أَقْرَبُ إِلَى الظَّاهِرِ لِأَنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ يَقْتَضِي كَوْنَهُمْ فَاعِلِينَ لِلْقِتَالِ، فَأَمَّا الْمُسْتَعِدُّ لِلْقِتَالِ وَالْمُتَأَهِّلُ لَهُ قَبْلَ إِقْدَامِهِ عَلَيْهِ، فَإِنَّهُ لَا يُوصَفُ بِكَوْنِهِ مُقَاتِلًا إِلَّا عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ.
Dördüncü Mesele: { الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ } “Sizinle savaşanlar” buyruğundan kastedilen hususta birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: İbn Abbâs'ın görüşü olup bundan murat; hacdan engelleme şeklinde olsun veya bizzat savaşa başlama şeklinde olsun, sizinle savaşanlarla savaşın, demektir. Bu vecih, bu ayetin nüzul sebebi hakkında İbn Abbâs'tan rivayet ettiğimiz hususa uygundur. İkincisi: Savaşa gücü ve ehliyeti olan herkesle savaşın, [demektir]. Üçüncüsü: Barışa meyledenler müstesna, savaşa gücü ve ehliyeti olan herkesle savaşın, [demektir]. Nitekim Allah Teâlâ: { وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها } [Enfâl 61] “Eğer barışa meylederlerse sen de ona meylet” buyurmuştur. Bil ki birinci görüş zahire en yakın olanıdır; zira Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ } “Sizinle savaşanlar” buyruğunun zahiri, onların fiilen savaşıyor olmalarını gerektirir. Savaşa girişmeden önce ona hazırlıklı ve ehil olan kimseye gelince; o, ancak mecaz yoluyla savaşan olarak nitelendirilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْجَبَ قِتَالَ الْمُقَاتِلِينَ، وَنَهَى عَنْ قِتَالِ غَيْرِ الْمُقَاتِلِينَ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ قَالَ: وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ ثُمَّ بَعْدَهُ: وَلَا تَعْتَدُوا هَذَا الْقَدْرَ، وَلَا تُقَاتِلُوا مَنْ لَا يُقَاتِلُكُمْ فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَانِعَةٌ مِنْ قِتَالِ غَيْرِ الْمُقَاتِلِينَ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ: وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٩١] فَاقْتَضَى هَذَا حُصُولَ الْأَوَّلِ فِي قِتَالِ مَنْ لَمْ يُقَاتِلْ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: نُسَلِّمُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى الْأَمْرِ بِقِتَالِ مَنْ لَمْ يُقَاتِلْنَا، لَكِنَّ هَذَا الْحُكْمَ مَا صَارَ مَنْسُوخًا.
Beşinci Mesele: İnsanlardan bazıları: "Bu ayet mensuhtur (hükmü kaldırılmıştır)" demiştir. Zira bu ayet; Allah Teâlâ'nın: { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ } “Allah yolunda sizinle savaşanlarla savaşın” buyurması, ardından da: { وَلا تَعْتَدُوا } “Aşırı gitmeyin” yani bu miktarı aşmayın ve sizinle savaşmayanla savaşmayın buyurması deliliyle, bizzat savaşanlarla savaşmayı vacip kıldığına ve savaşmayanlarla savaşmayı yasakladığına delalet etmiştir. Böylece bu ayetin, savaşmayanlarla savaşmayı menettiği sabit olmuştur. Daha sonra Allah Teâlâ: { وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ } [Bakara 191] “Onları yakaladığınız yerde öldürün” buyurmuştur. Bu da savaşmayanlarla savaşma hususunda ilkinin [hükmünün kalkmasını] gerektirmiş, dolayısıyla bu ayetin mensuh olduğuna delalet etmiştir. Birisi şöyle diyebilir: Biz bu ayetin bizimle savaşmayanlarla savaşma emrine delalet ettiğini kabul ediyoruz, ancak bu hüküm mensuh olmamıştır.
أَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى الْمَنْعِ مِنْ قِتَالِ مَنْ لَمْ يُقَاتِلْنَا، فَهَذَا غَيْرُ مُسَلَّمٌ، وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَعْتَدُوا فَهَذَا يَحْتَمِلُ وُجُوهًا أُخَرَ سِوَى مَا ذكرتم، منها أن يكون المعنى: ولا تبدؤا فِي الْحَرَمِ بِقِتَالٍ، وَمِنْهَا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: وَلَا تَعْتَدُوا بِقِتَالِ مَنْ نُهِيتُمْ عَنْ قِتَالِهِ مِنَ الَّذِينَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ عَهْدٌ، أَوْ بِالْحِيلَةِ أَوْ بِالْمُفَاجَأَةِ مِنْ غَيْرِ تَقْدِيمِ دَعْوَةٍ، أَوْ بِقَتْلِ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ وَالشَّيْخِ الْفَانِي، وَعَلَى جَمِيعِ هَذِهِ التَّقْدِيرَاتِ لَا تَكُونُ الْآيَةُ مَنْسُوخَةً.
Onun: "Ayet bizimle savaşmayanlarla savaşmayı menettiğine delalet etmektedir" şeklindeki sözüne gelince, bu kabul edilemez. Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَعْتَدُوا } “Aşırı gitmeyin” buyruğuna gelince, bu sizin zikrettiğinizin dışında başka vecihlere de ihtimal taşır. Bunlardan biri; anlamın: "Harem'de savaşı ilk siz başlatmayın" olmasıdır. Bir diğeri ise muradın: "Sizinle aralarında antlaşma bulunan kimselerden savaşmaktan nehyolunduğunuz kişilerle savaşarak, hile yaparak, önceden davette bulunmaksızın ansızın baskın yaparak yahut kadınları, çocukları ve piri fani yaşlıları öldürerek aşırı gitmeyin" olmasıdır. Bütün bu takdirlere göre de ayet mensuh olmaz.
فَإِنْ قِيلَ: هَبْ أَنَّهُ لَا نَسْخَ فِي الْآيَةِ، وَلَكِنْ مَا السَّبَبُ فِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ أَوَّلًا بِقِتَالِ مَنْ يُقَاتِلُ، ثُمَّ فِي آخِرِ الْأَمْرِ أَذِنَ فِي قِتَالِهِمْ سَوَاءً قَاتَلُوا أَوْ لَمْ يُقَاتِلُوا.
Eğer: "Farz edelim ki ayette nesh yoktur; peki Allah Teâlâ'nın önce [sadece] savaşanlarla savaşmayı emredip, sonra işin sonunda savaşsalar da savaşmasalar da onlarla savaşmaya izin vermesinin sebebi nedir?" denilirse,
قُلْنَا: لِأَنَّ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ كَانَ الْمُسْلِمُونَ قَلِيلِينَ، فَكَانَ الصَّلَاحُ اسْتِعْمَالَ الرِّفْقِ وَاللِّينِ وَالْمُجَامَلَةِ، فَلَمَّا قَوِيَ الْإِسْلَامُ وَكَثُرَ الْجَمْعُ، وَأَقَامَ مَنْ أَقَامَ مِنْهُمْ عَلَى الشِّرْكِ، بَعْدَ ظُهُورِ الْمُعْجِزَاتِ وَتَكَرُّرِهَا/ عَلَيْهِمْ حَالًا بَعْدَ حَالٍ، حَصَلَ الْيَأْسُ مِنْ إِسْلَامِهِمْ، فَلَا جَرَمَ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِقِتَالِهِمْ عَلَى الْإِطْلَاقِ.
Şöyle deriz: Çünkü işin başında Müslümanlar azınlıktaydı; dolayısıyla maslahat olan nezaket, yumuşaklık ve idare-i maslahat göstermekti. İslam güçlenip topluluk çoğalınca ve mucizeler zuhur edip üzerlerinde durumdan duruma tekrarlandıktan sonra / içlerinden şirkte diretenlerin İslam'a girmelerinden ümit kesilince, şüphesiz Allah Teâlâ onlarla mutlak olarak savaşılmasını emretti.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: الْمُعْتَزِلَةُ احْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ قَالُوا: لَوْ كَانَ الِاعْتِدَاءُ بِإِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَبِتَخْلِيقِهِ لَمَا صَحَّ هَذَا الكلام، وجوابه قد تقدم والله أعلم.
Altıncı Mesele: Mu'tezile, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez” buyruğunu delil getirerek: "Eğer haddi aşmak Allah Teâlâ'nın iradesi ve yaratmasıyla olsaydı, bu söz doğru olmazdı" demişlerdir. Bunun cevabı daha önce geçmişti. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٩١ الى ١٩٢]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 191-192]
وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ (١٩١) فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٢)
{ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ (١٩١) فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٢) } “Onları yakaladığınız yerde öldürün ve sizi çıkardıkları yerden siz de onları çıkarın. Fitne öldürmekten daha beterdir. Mescid-i Haram yanında, onlar sizinle orada savaşmadıkça siz de onlarla savaşmayın. Şayet sizinle savaşırlarsa onları öldürün; kâfirlerin cezası işte böyledir. (191) Eğer vazgeçerlerse şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (192)”
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bu [ayetlerde] birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الثَّقْفُ وُجُودُهُ عَلَى وَجْهِ الْأَخْذِ وَالْغَلَبَةِ وَمِنْهُ رَجُلٌ ثَقِيفٌ سَرِيعُ الْأَخْذِ لِأَقْرَانِهِ، قَالَ:
Birinci Mesele: Sakf (الثَّقْفُ), yakalama ve galip gelme yoluyla bulmaktır. Nitekim akranlarını çabuk yakalayan kimseye "raculün sekīfün (رَجُلٌ ثَقِيفٌ)" denir. Şair şöyle demiştir:
فَإِمَّا تَثْقَفُونِي فَاقْتُلُونِي ... فَمَنْ أُثْقَفَ فَلَيْسَ إِلَى خُلُودٍ
Beni ele geçirirseniz öldürün... Zira ele geçirilen kimse ebediyete kavuşacak değildir.
ثُمَّ نَقُولُ قَوْلُهُ تعالى: اقْتُلُوهُمْ الْخِطَابُ فِيهِ وَاقِعٌ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَمَنْ هَاجَرَ مَعَهُ وَإِنْ كَانَ الْغَرَضُ بِهِ لَازِمًا لِكُلِّ مُؤْمِنٍ، وَالضَّمِيرُ فِي قوله: اقْتُلُوهُمْ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ أَمَرَ بِقَتْلِهِمْ فِي الْآيَةِ الْأُولَى وَهُمُ الْكُفَّارُ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِقَتْلِهِمْ حَيْثُ كَانُوا فِي الْحِلِّ وَالْحَرَمِ، وَفِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِالْجِهَادِ فِي الْآيَةِ الْأُولَى بِشَرْطِ إِقْدَامِ الْكُفَّارِ عَلَى الْمُقَاتَلَةِ، وَفِي هَذِهِ زَادَ فِي التَّكْلِيفِ فَأَمَرَ بِالْجِهَادِ مَعَهُمْ سَوَاءٌ قَاتَلُوا أَوْ لَمْ يُقَاتِلُوا، وَاسْتَثْنَى مِنْهُ الْمُقَاتَلَةَ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ.
Sonra deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { اقْتُلُوهُمْ } “Onları öldürün” buyruğundaki hitap, gayesi her mümine lazım gelse de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onunla hicret edenlere yöneliktir. { اقْتُلُوهُمْ } “Onları öldürün” buyruğundaki zamir ise ilk ayette öldürülmeleri emredilenlere, yani Mekke ehlinin kâfirlerine dönmektedir. Allah Teâlâ onların Harem dahilinde de haricinde de ve haram ayda da nerede bulunurlarsa öldürülmelerini emretmiştir. Sözün tahkiki şudur: Allah Teâlâ ilk ayette kâfirlerin savaşa girişmeleri şartıyla cihat emretmiş; bu ayette ise mükellefiyeti artırarak onlar savaşsalar da savaşmasalar da onlarla cihat etmeyi emretmiş ve bundan Mescid-i Haram yanındaki savaşı istisna etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: نُقِلَ عَنْ مُقَاتِلٍ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ الْآيَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ، وَهِيَ قَوْلُهُ: وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٩٠] مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ ثُمَّ تِلْكَ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ [الْبَقَرَةِ: ١٩٣] وَهَذَا الْكَلَامُ ضَعِيفٌ.
İkinci Mesele: Mukâtil'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayetten önceki ayet olan: { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ } [Bakara 190] “Allah yolunda sizinle savaşanlarla savaşın” buyruğu, Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Mescid-i Haram yanında onlarla savaşmayın” buyruğu ile mensuh olmuştur. Sonra o ayet de Allah Teâlâ'nın: { وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ } [Bakara 193] “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” buyruğu ile mensuh olmuştur. Bu söz zayıftır.
أَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ مَنْسُوخٌ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَقَدْ/ تَقَدَّمَ إِبْطَالُهُ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ فَهَذَا مِنْ بَابِ التَّخْصِيصِ لَا مِنْ بَابِ النَّسْخِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ مَنْسُوخٌ بِقَوْلِهِ: وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ [البقرة: ١٩٣] فَهُوَ خَطَأٌ أَيْضًا لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ الِابْتِدَاءُ بِالْقِتَالِ فِي الْحَرَمِ، وَهَذَا الْحُكْمُ مَا نُسِخَ بَلْ هُوَ بَاقٍ فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ ضَعِيفٌ وَلِأَنَّهُ يَبْعُدُ مِنَ الْحَكِيمِ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ آيَاتٍ مُتَوَالِيَةٍ تَكُونُ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا نَاسِخَةً لِلْأُخْرَى.
Onun: "Allah Teâlâ'nın: { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ } ‘Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın’ buyruğu bu ayetle mensuhtur" sözüne gelince; bunun / batıl olduğu daha önce geçmişti. Onun: "Bu ayet Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } ‘Mescid-i Haram yanında onlarla savaşmayın’ buyruğu ile mensuhtur" sözüne gelince; bu nesh kabilinden değil, tahsis kabilindendir. { وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } ‘Mescid-i Haram yanında onlarla savaşmayın’ buyruğunun: { وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ } [Bakara 193] ‘Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın’ buyruğu ile mensuh olduğu sözüne gelince; bu da hatalıdır, çünkü Harem bölgesinde savaşı başlatmak caiz değildir ve bu hüküm neshedilmemiş, aksine baki kalmıştır. Dolayısıyla onun sözünün zayıf olduğu sabit olmuştur. Ayrıca Hakîm olan Allah'ın, birbiri ardınca gelen ve her biri diğerini nesheden ayetleri bir arada zikretmesi uzaktır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ فَفِيهِ بَحْثَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ } “Sizi çıkardıkları yerden siz de onları çıkarın” buyruğuna gelince; bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِخْرَاجَ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمْ كَلَّفُوهُمُ الْخُرُوجَ قَهْرًا وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ بَالَغُوا فِي تَخْوِيفِهِمْ وَتَشْدِيدِ الْأَمْرِ عَلَيْهِمْ، حَتَّى صَارُوا مُضْطَرِّينَ إِلَى الْخُرُوجِ.
Birinci İnceleme: Çıkarma fiili iki veche ihtimal taşır: Birincisi: Onları zorla çıkmaya mecbur bırakmalarıdır. İkincisi: Onları aşırı derecede korkutup durumlarını zorlaştırarak çıkmak zorunda bırakmış olmalarıdır.
الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ صِيغَةَ «حَيْثُ» تَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَخْرِجُوهُمْ مِنَ الْمَوْضِعِ الَّذِي أَخْرَجُوكُمْ وَهُوَ مَكَّةُ وَالثَّانِي: أَخْرِجُوهُمْ مِنْ مَنَازِلِكُمْ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنْ يُخْرِجُوا أُولَئِكَ الْكُفَّارَ مِنْ مَكَّةَ إِنْ أَقَامُوا عَلَى شِرْكِهِمْ إِنْ تَمَكَّنُوا مِنْهُ، لَكِنَّهُ كَانَ فِي الْمَعْلُومِ أَنَّهُمْ يَتَمَكَّنُونَ مِنْهُ فِيمَا بَعْدُ، وَلِهَذَا السَّبَبِ أَجْلَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ كُلَّ مُشْرِكٍ مِنَ الْحَرَمِ. ثُمَّ أَجْلَاهُمْ أَيْضًا مِنَ الْمَدِينَةِ،
İkinci İnceleme: «Haysü (حَيْثُ)» lafzı iki veche ihtimal taşır: Birincisi: Sizi çıkardıkları yerden yani Mekke'den onları çıkarın [demektir]. İkincisi: Onları yurtlarınızdan çıkarın [demektir]. Bunu bildiğinde deriz ki: Allah Teâlâ müminlere, eğer şirklerinde direnirlerse ve güçleri yeterse o kâfirleri Mekke'den çıkarmalarını emretmiştir. Fakat daha sonra buna güç yetirecekleri [Allah'ın ilminde] malumdu. İşte bu sebepten dolayı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem her müşriği Harem'den sürmüştür. Sonra onları Medine'den de sürmüştür;
وَقَالَ ﵊: «لَا يَجْتَمِعُ دِينَانِ فِي جَزِيرَةِ الْعَرَبِ» .
Ve o aleyhisselâm: «Arap Yarımadası'nda iki din bir arada bulunmaz» buyurmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: وَهُوَ مَنْقُولٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْفِتْنَةِ الْكُفْرُ بِاللَّهِ تَعَالَى، وَإِنَّمَا سُمِّيَ الْكُفْرُ بِالْفِتْنَةِ لِأَنَّهُ فَسَادٌ فِي الْأَرْضِ يُؤَدِّي إِلَى الظُّلْمِ وَالْهَرْجِ، وَفِيهِ الْفِتْنَةُ، وَإِنَّمَا جَعَلَ الْكُفْرَ أَعْظَمَ مِنَ الْقَتْلِ، لِأَنَّ الْكُفْرَ ذَنْبٌ يَسْتَحِقُّ صَاحِبُهُ بِهِ الْعِقَابَ الدَّائِمَ، وَالْقَتْلُ لَيْسَ كَذَلِكَ، وَالْكُفْرُ يَخْرُجُ صَاحِبُهُ بِهِ عَنِ الْأُمَّةِ، وَالْقَتْلُ لَيْسَ كَذَلِكَ فَكَانَ الْكُفْرُ أَعْظَمَ مِنَ الْقَتْلِ،
Allah Teâlâ'nın: { وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ } “Fitne öldürmekten daha beterdir” buyruğuna gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre fitneden murat, Allah Teâlâ'ya küfretmektir. Küfre fitne denilmesinin sebebi ise zulme ve kargaşaya yol açan yeryüzündeki bir fesat olması ve içinde fitne barındırmasıdır. Küfrü öldürmekten daha büyük kılmasının sebebi şudur: Çünkü küfür, sahibinin ebedî azabı hak ettiği bir günahtır; öldürmek ise böyle değildir. Ayrıca küfür sebebiyle sahibi dinden çıkar; öldürmede ise böyle değildir. Bu sebeple küfür, öldürmekten daha büyüktür.
وَرُوِيَ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ بَعْضَ الصَّحَابَةِ كَانَ قَتَلَ رَجُلًا مِنَ الْكُفَّارِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، فالمؤمنون عبوه عَلَى ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ،
Bu ayetin nüzul sebebi hakkında rivayet edildiğine göre, sahabelerden bazıları haram ayda kâfirlerden bir adamı öldürmüştü. Müminler bunu kınadılar; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
فَكَانَ الْمَعْنَى لَيْسَ لَكُمْ أَنْ تَسْتَعْظِمُوا الْإِقْدَامَ عَلَى الْقَتْلِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، فَإِنَّ إِقْدَامَ الكفار على
Anlam şöyle oldu: Haram ayda öldürme fiiline girişmeyi büyütmeniz doğru değildir; çünkü kâfirlerin giriştiği
الْكُفْرِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْفِتْنَةَ أَصْلُهَا عَرْضُ الذَّهَبِ عَلَى النَّارِ لِاسْتِخْلَاصِهِ مِنَ الْغِشِّ، ثُمَّ صَارَ اسْمًا لِكُلِّ مَا كَانَ سَبَبًا لِلِامْتِحَانِ تَشْبِيهًا بِهَذَا الْأَصْلِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ إِقْدَامَ الْكُفَّارِ عَلَى الْكُفْرِ وَعَلَى تَخْوِيفِ الْمُؤْمِنِينَ، وَعَلَى تَشْدِيدِ الْأَمْرِ عَلَيْهِمْ بِحَيْثُ صَارُوا مُلْجَئِينَ إِلَى تَرْكِ الْأَهْلِ وَالْوَطَنِ هَرَبًا مِنْ إِضْلَالِهِمْ فِي الدِّينِ، وَتَخْلِيصًا لِلنَّفْسِ مِمَّا يَخَافُونَ وَيَحْذَرُونَ، فِتْنَةٌ شَدِيدَةٌ بَلْ هِيَ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ الَّذِي يَقْتَضِي التَّخْلِيصَ مِنْ غُمُومِ الدُّنْيَا وَآفَاتِهَا، وَقَالَ بَعْضُ الْحُكَمَاءِ: مَا أَشَدُّ مِنْ هَذَا الْقَتْلِ الَّذِي أَوْجَبَهُ عَلَيْكُمْ جَزَاءً غَيْرَ تِلْكَ الْفِتْنَةِ.
Haram ayda küfür işleme fiili bundan daha büyüktür. İkincisi: Fitnenin aslı, sahteliğinden arındırmak için altını ateşe sunmaktır. Sonra bu asıla benzetilerek imtihana sebep olan her şeyin adı olmuştur. Anlam şudur: Kâfirlerin küfre girişmeleri, müminleri korkutmaları ve onları dinden saptırmalarından kaçarak ve korkup sakındıkları şeyden nefislerini kurtarmak amacıyla ailelerini ve yurtlarını terk etmeye mecbur bırakacak derecede işi zorlaştırmaları çok çetin bir fitnedir; hatta dünya kederlerinden ve afetlerinden kurtulmayı sağlayan öldürülmekten daha şiddetlidir. Bazı hakîmler şöyle demiştir: "O fitneden başka ceza olarak size vacip kıldığı bu öldürmeden daha şiddetli hiçbir şey yoktur."
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْفِتْنَةِ الْعَذَابَ الدَّائِمَ الَّذِي يَلْزَمُهُمْ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ، / فَكَأَنَّهُ قِيلَ: اقْتُلُوهُمْ مِنْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ، وَاعْلَمْ أَنَّ وَرَاءَ ذَلِكَ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ مَا هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ كَقَوْلِهِ: وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ [التَّوْبَةِ: ٥٢] وَإِطْلَاقُ اسْمِ الْفِتْنَةِ عَلَى الْعَذَابِ جَائِزٌ، وَذَلِكَ مِنْ بَابِ إِطْلَاقِ اسْمِ السَّبَبِ عَلَى الْمُسَبِّبِ، قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ [الذَّارِيَاتِ: ١٣] ثُمَّ قَالَ عَقِيبَهُ: ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ [الذَّارِيَاتِ: ١٤] أَيْ عَذَابَكُمْ، وَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ [الْبُرُوجِ: ١٠] أَيْ عَذَّبُوهُمْ، وَقَالَ: فَإِذا أُوذِيَ فِي اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذابِ اللَّهِ [الْعَنْكَبُوتِ: ١٠] أَيْ عَذَابَهُمْ كَعَذَابِهِ.
Üçüncü Vecih: Fitneden muradın, küfürleri sebebiyle onlara lazım gelen ebedî azap olmasıdır. / Sanki şöyle denilmiştir: Onları yakaladığınız yerde öldürün; biliniz ki bunun ötesinde Allah'ın azabından bundan daha şiddetli olanı vardır. Nitekim O'nun: { وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ } [Tevbe 52] “Biz ise Allah'ın katından size bir azap indirmesini gözetlemekteyiz” buyruğu böyledir. Azaba fitne isminin verilmesi caizdir; bu da sebep isminin müsebbebe (sonuca) verilmesi kabilindendir. Nitekim Allah Teâlâ: { يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ } [Zâriyât 13] “O gün onlar ateş üzerinde azaba uğratılırlar” buyurmuş, hemen ardından da: { ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ } [Zâriyât 14] “Tadın azabınızı” demiştir. Yine: { إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } [Bürûc 10] “Şüphesiz mümin erkeklere ve mümin kadınlara işkence edenler” yani onlara azap edenler buyurmuştur. Yine: { فَإِذا أُوذِيَ فِي اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذابِ اللَّهِ } [Ankebût 10] “Allah yolunda bir eziyete uğratıldığında, insanların eziyetini Allah'ın azabı gibi tutar” yani insanların azabını O'nun azabı gibi tutar, buyurmuştur.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ فِتْنَتَهُمْ إِيَّاكُمْ بِصَدِّكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، أَشَدَّ مِنْ قَتْلِكُمْ إِيَّاهُمْ فِي الْحَرَمِ، لِأَنَّهُمْ يَسْعَوْنَ فِي الْمَنْعِ مِنَ الْعُبُودِيَّةِ وَالطَّاعَةِ الَّتِي مَا خُلِقَتِ الْجِنُّ وَالْإِنْسُ إِلَّا لَهَا.
Dördüncü Vecih: Muradın, onların sizi Mescid-i Haram'dan alıkoyarak fitneye düşürmelerinin, sizin onları Harem'de öldürmenizden daha şiddetli olmasıdır. Çünkü onlar, cinlerin ve insanların ancak kendisi için yaratıldığı kulluk ve itaatten alıkoymaya çalışmaktadırlar.
الْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّ ارْتِدَادَ الْمُؤْمِنِ أَشَدُّ عَلَيْهِ مِنْ أَنْ يُقْتَلَ مُحِقًّا وَالْمَعْنَى: وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَلَوْ أَتَى ذَلِكَ عَلَى أَنْفُسِكُمْ فَإِنَّكُمْ إِنْ قُتِلْتُمْ وَأَنْتُمْ عَلَى الْحَقِّ كَانَ ذَلِكَ أَوْلَى بِكُمْ وَأَسْهَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ أَنْ تَرْتَدُّوا عَنْ دِينِكُمْ أَوْ تَتَكَاسَلُوا فِي طَاعَةِ رَبِّكُمْ.
Beşinci Vecih: Müminin dinden dönmesi, hak üzere iken öldürülmesinden kendisine daha ağırdır. Anlam şudur: Bu durum canlarınıza mal olsa bile sizi çıkardıkları yerden siz de onları çıkarın; zira hak üzere iken öldürülmeniz, dininizden dönmenizden yahut Rabbinize itaat hususunda tembellik göstermenizden sizin için daha hayırlı ve daha kolaydır.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ ففيه مسائل:
O'nun: { وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ } “Mescid-i Haram yanında, onlar sizinle orada savaşmadıkça siz de onlarla savaşmayın” buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذَا بَيَانٌ لِبَقَاءِ هَذَا الشَّرْطِ فِي قِتَالِهِمْ فِي هَذِهِ الْبُقْعَةِ خَاصَّةً، وَقَدْ كَانَ مِنْ قَبْلُ شَرْطًا فِي كُلِّ الْقِتَالِ وَفِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ.
Birinci Mesele: Bu, özellikle bu beldede onlarla savaşma hususunda bu şartın baki kaldığının beyanıdır. Oysa daha önce bu şart, bütün savaşlarda ve haram aylarda da geçerliydi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: وَلَا تَقْتُلُوهُمْ حَتَّى يَقْتُلُوكُمْ فَإِنْ قَتَلُوكُمْ كُلَّهُ بِغَيْرِ أَلْفٍ، وَالْبَاقُونَ جَمِيعَ ذَلِكَ بِالْأَلْفِ، وَهُوَ فِي الْمُصْحَفِ بِغَيْرِ أَلِفٍ، وَإِنَّمَا كُتِبَتْ كَذَلِكَ لِلْإِيجَازِ، كَمَا كُتِبَ: الرَّحْمَنُ بِغَيْرِ أَلْفٍ، وكذلك: صالح، وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ مِنْ حُرُوفِ الْمَدِّ وَاللِّينِ، قَالَ الْقَاضِي ﵀: الْقِرَاءَتَانِ الْمَشْهُورَتَانِ إِذَا لَمْ يَتَنَافَ الْعَمَلُ وَجَبَ الْعَمَلُ بِهِمَا، كَمَا يُعْمَلُ بِالْآيَتَيْنِ إِذَا لَمْ يَتَنَافَ الْعَمَلُ بِهِمَا، وَمَا يَقْتَضِيهِ هَاتَانِ الْقِرَاءَتَانِ الْمَشْهُورَتَانِ لَا تَنَافِيَ فِيهِ، فَيَجِبُ الْعَمَلُ بِهِمَا مَا لَمْ يَقَعِ النَّسْخُ فِيهِ، يُرْوَى أَنَّ الْأَعْمَشَ قَالَ لِحَمْزَةَ: أَرَأَيْتَ قِرَاءَتَكَ إِذَا صَارَ الرَّجُلُ مَقْتُولًا فَبَعْدَ ذَلِكَ كَيْفَ يَصِيرُ قَاتِلًا لِغَيْرِهِ؟ فَقَالَ حَمْزَةُ: إِنَّ الْعَرَبَ إِذَا قُتِلَ رَجُلٌ مِنْهُمْ قَالُوا قُتِلْنَا، وَإِذَا ضُرِبَ رَجُلٌ مِنْهُمْ قَالُوا ضُرِبْنَا.
İkinci Mesele: Hamza ve el-Kisâî [bu kısmı] baştan sona elifsiz olarak "ve lâ taktülûhüm hattâ yaktülûküm fein katelûküm (وَلَا تَقْتُلُوهُمْ حَتَّى يَقْتُلُوكُمْ فَإِنْ قَتَلُوكُمْ)" şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise bütün bunları elifle [mukātele babından] okumuşlardır. Mushaf'ta ise elifsiz yazılıdır; bu şekilde yazılması; er-Rahmân (الرَّحْمَنُ), Sâlih (صالح) kelimelerinin ve med ile lîn harflerinden benzerlerinin elifsiz yazılması gibi yalnızca ihtisar (kısa yazım) içindir. el-Kādî rahimehullâh şöyle demiştir: "Amel birbiriyle çelişmediği takdirde iki meşhur kıraatle amel etmek, iki ayetle aralarında çelişki olmadığında amel edildiği gibi vaciptir. Bu iki meşhur kıraatin gerektirdiği hükümde ise bir çelişki yoktur; dolayısıyla içlerinde bir nesh vuku bulmadığı sürece ikisiyle de amel etmek vaciptir." Rivayet edildiğine göre el-A'meş, Hamza'ya: "Kıraatini düşündün mü; bir adam öldürüldükten sonra başkasını nasıl öldüren olabilir?" demiştir. Hamza da şöyle cevap vermiştir: "Araplar, içlerinden bir adam öldürüldüğünde 'öldürüldük', içlerinden bir adama vurulduğunda da 'vurulduk' derler."
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْحَنَفِيَّةُ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي مَسْأَلَةِ الْمُلْتَجِئِ إِلَى الْحَرَمِ، وَقَالُوا: لَمَّا لَمْ يَجُزِ الْقَتْلُ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ بِسَبَبِ جِنَايَةِ الْكُفْرِ فَلِأَنْ لَا يَجُوزَ الْقَتْلُ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ بِسَبَبِ الذَّنْبِ الَّذِي هُوَ دُونَ الْكُفْرِ كَانَ أَوْلَى، وَتَمَامُ الْكَلَامِ فِيهِ فِي كُتُبِ الْخِلَافِ.
Üçüncü Mesele: Hanefîler, Harem'e sığınan kimse meselesinde bu ayete tutunmuş ve şöyle demişlerdir: Küfür cinayeti sebebiyle Mescid-i Haram yanında öldürmek caiz olmayınca, küfürden daha aşağı bir günah sebebiyle Mescid-i Haram'da öldürmenin caiz olmaması evleviyetle geçerlidir. Bu konudaki sözün tamamı hilaf (karşılaştırmalı fıkıh) kitaplarındadır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ
Allah Teâlâ'nın: { فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Eğer vazgeçerlerse şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğuna gelince, bil ki O Teâlâ daha önce geçtiği üzere onlarla savaşı farz kılmıştır.
ذِكْرُهُ، وَكَانَ يَجُوزُ أَنْ يُقَدَّرَ أَنَّ ذَلِكَ القتال لا يزول وَإِنِ انْتَهَوْا وَتَابُوا كَمَا ثَبَتَ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْحُدُودِ أَنَّ التَّوْبَةَ لَا تُزِيلُهُ، فَقَالَ تعالى بعد ما أَوْجَبَ الْقَتْلَ عَلَيْهِمْ: فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ بَيَّنَ بِهَذَا أَنَّهُمْ مَتَى انْتَهَوْا عَنْ ذَلِكَ سَقَطَ وُجُوبُ الْقَتْلِ عَنْهُمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا/ يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ [الْأَنْفَالِ: ٣٨] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Zikredildiği gibi, birçok had cezasında tövbenin cezayı düşürmediği sabit olduğu üzere, vazgeçip tövbe etseler bile o savaşın ortadan kalkmayacağı takdir edilebilirdi. Bu sebeple Teâlâ onların öldürülmesini farz kıldıktan sonra: { فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Eğer vazgeçerlerse şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyurarak bundan vazgeçtikleri takdirde öldürülme vücubunun onlardan düşeceğini açıklamıştır. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ } [Enfâl 38] “İnkâr edenlere de ki: Eğer vazgeçerlerse / geçmişteki [günahları] bağışlanır” ayetidir. Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَإِنِ انْتَهَوْا عَنِ الْقِتَالِ وَقَالَ الْحَسَنُ: فَإِنِ انْتَهَوْا عَنِ الشِّرْكِ.
Birinci Mesele: İbn Abbâs: "Eğer savaştan vazgeçerlerse", el-Hasan ise: "Eğer şirkten vazgeçerlerse" demiştir.
حُجَّةُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْإِذْنِ فِي الْقِتَالِ مَنْعُ الْكُفَّارِ عَنِ الْمُقَاتَلَةِ فَكَانَ قَوْلُهُ: فَإِنِ انْتَهَوْا مَحْمُولًا عَلَى تَرْكِ الْمُقَاتَلَةِ.
Birinci görüşün delili: Savaşa izin verilmesindeki maksat, kâfirleri savaşmaktan alıkoymaktır. Dolayısıyla O'nun: { فَإِنِ انْتَهَوْا } “Eğer vazgeçerlerse” buyruğu savaşı terk etmeye hamledilmiştir.
حُجَّةُ الْقَوْلِ الثَّانِي: أَنَّ الْكَافِرَ لَا يَنَالُ غُفْرَانَ اللَّهِ وَرَحْمَتَهُ بِتَرْكِ الْقِتَالِ، بَلْ بِتَرْكِ الْكُفْرِ.
İkinci görüşün delili: Kâfir, Allah'ın mağfiretine ve rahmetine savaşı terk etmekle değil, ancak küfrü terk etmekle nail olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الِانْتِهَاءُ عَنِ الْكُفْرِ لَا يَحْصُلُ فِي الْحَقِيقَةِ إِلَّا بِأَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: التَّوْبَةُ وَالْآخَرُ التَّمَسُّكُ بِالْإِسْلَامِ، وَإِنْ كَانَ قَدْ يُقَالُ فِي الظَّاهِرِ لِمَنْ أَظْهَرَ الشَّهَادَتَيْنِ: إِنَّهُ انْتَهَى عَنِ الْكُفْرِ إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا يُؤَثِّرُ فِي حَقْنِ الدَّمِ فَقَطْ. أَمَّا الَّذِي يُؤَثِّرُ فِي اسْتِحْقَاقِ الثَّوَابِ وَالْغُفْرَانِ والرحمة فَلَيْسَ إِلَّا مَا ذَكَرْنَا.
İkinci Mesele: Küfürden vazgeçmek hakikatte ancak iki şeyle gerçekleşir: Biri tövbe, diğeri ise İslam'a sarılmaktır. Kelime-i şehadeti izhar eden kimse hakkında zahiren "küfürden vazgeçti" denilse de bu sadece kanın korunmasında tesir eder. Sevaba, mağfirete ve rahmete müstahak olma hususunda tesir eden şey ise ancak zikrettiğimizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ التَّوْبَةَ مِنْ كُلِّ ذَنْبٍ مَقْبُولَةٌ، وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: التَّوْبَةُ عَنِ الْقَتْلِ الْعَمْدِ غَيْرُ مَقْبُولَةٍ خَطَأٌ، لِأَنَّ الشِّرْكَ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ، فَإِذَا قَبِلَ اللَّهُ تَوْبَةَ الْكَافِرِ فَقَبُولُ تَوْبَةِ الْقَاتِلِ أَوْلَى، وَأَيْضًا فَالْكَافِرُ قَدْ يَكُونُ بِحَيْثُ جَمَعَ مَعَ كَوْنِهِ كَافِرًا كَوْنَهُ قَاتِلًا. فَلَمَّا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى قَبُولِ تَوْبَةِ كُلِّ كَافِرٍ دَلَّ عَلَى أَنَّ تَوْبَتَهُ إِذَا كان قاتلا مقبولا والله أعلم.
Üçüncü Mesele: Ayet, her günahtan tövbenin kabul edileceğine delalet etmiştir. "Kasten öldürmeden tövbe kabul edilmez" diyenin sözü ise hatalıdır; çünkü şirk öldürmekten daha ağırdır. Allah kâfirin tövbesini kabul ettiğine göre, katilin tövbesini kabul etmesi evleviyetle geçerlidir. Ayrıca kâfir bazen kâfir olmakla birlikte aynı zamanda katil de olabilir. Ayet her kâfirin tövbesinin kabulüne delalet edince, katil olduğu takdirde de tövbesinin makbul olduğuna delalet etmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٩٣]
[Bakara Suresi (2), Ayet 193]
وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلاَّ عَلَى الظَّالِمِينَ (١٩٣)
{ وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلاَّ عَلَى الظَّالِمِينَ (١٩٣) } “Fitne kalmayıncaya ve din yalnız Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın. Eğer vazgeçerlerse artık zalimlerden başkasına düşmanlık yoktur. (193)”
فِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْقَوْمُ: هَذِهِ الْآيَةُ نَاسِخَةٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ [الْبَقَرَةِ: ١٩١] وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ لِأَنَّ الْبِدَايَةَ بِالْمُقَاتَلَةِ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ نَفَتْ حُرْمَتَهُ أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّ هَذِهِ الصِّفَةَ عَامَّةٌ وَلَكِنْ مَذْهَبَ الشَّافِعِيِّ ﵁ وَهُوَ الصَّحِيحُ أَنَّ الْعَامَّ سَوَاءٌ كَانَ مُقَدَّمًا عَلَى الْمُخَصَّصِ أَوْ مُتَأَخِّرًا عَنْهُ فَإِنَّهُ يَصِيرُ مَخْصُوصًا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Birinci Mesele: Bazıları şöyle demiştir: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ } [Bakara 191] “Mescid-i Haram yanında, onlar sizinle orada savaşmadıkça siz de onlarla savaşmayın” buyruğunu neshetmiştir. Doğru olan ise böyle olmamasıdır; zira Mescid-i Haram yanında savaşı başlatmak onun hürmetini yok eder. Bu hususta en fazla denebilecek şey, bu vasfın umumi olduğudur. Fakat İmam Şâfiî radıyallâhu anh'ın mezhebine göre -ki doğru olan da budur- ister tahsis edici delilden önce gelsin ister sonra gelsin, âm (genel) olan lafız onunla tahsis edilir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْمُرَادِ بِالْفِتْنَةِ هاهنا وُجُوهٌ أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا الشِّرْكُ وَالْكُفْرُ، قَالُوا: كَانَتْ فِتْنَتُهُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَضْرِبُونَ وَيُؤْذُونَ أَصْحَابَ النَّبِيِّ ﷺ بِمَكَّةَ حَتَّى ذَهَبُوا إِلَى الْحَبَشَةِ ثُمَّ وَاظَبُوا عَلَى ذَلِكَ الْإِيذَاءِ حَتَّى ذَهَبُوا إِلَى الْمَدِينَةِ وَكَانَ غَرَضُهُمْ مِنْ إِثَارَةِ تِلْكَ الْفِتْنَةِ أَنْ يَتْرُكُوا دِينَهُمْ وَيَرْجِعُوا كُفَّارًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، وَالْمَعْنَى: قَاتِلُوهُمْ حَتَّى تَظْهَرُوا عَلَيْهِمْ فَلَا يَفْتِنُوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ فَلَا تَقَعُوا فِي الشِّرْكِ وَثَانِيهَا: قَالَ أبو مسلم: معنى الفتنة هاهنا الْجُرْمُ قَالَ: لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ/ بِقِتَالِهِمْ حَتَّى لَا يَكُونَ مِنْهُمُ الْقِتَالُ الَّذِي إِذَا بدءوا بِهِ كَانَ فِتْنَةً عَلَى الْمُؤْمِنِينَ لِمَا يَخَافُونَ عِنْدَهُ مِنْ أَنْوَاعِ الْمَضَارِّ فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يُقَالُ: وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ مَعَ عِلْمِنَا بِأَنَّ قِتَالَهُمْ لَا يُزِيلُ الْكُفْرَ وَلَيْسَ يَلْزَمُ مِنْ هَذَا أَنَّ خَبَرَ اللَّهِ لَا يَكُونُ حَقًّا.
İkinci Mesele: Burada fitneden muradın ne olduğu hususunda vecihler vardır: Birincisi: Şirk ve küfürdür. Şöyle demişlerdir: Onların fitnesi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını Mekke'de dövmeleri ve eziyet etmeleriydi; öyle ki Habeşistan'a gittiler. Sonra bu eziyete devam ettiler, öyle ki Medine'ye gittiler. Bu fitneyi çıkarmaktan maksatları ise onların dinlerini terk edip kâfir olarak dönmeleriydi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Anlam şudur: Onlara üstün gelinceye kadar onlarla savaşın ki sizi dininizden saptırmasınlar ve şirke düşmeyesiniz. İkincisi: Ebû Müslim şöyle demiştir: Burada fitnenin anlamı / cürümdür. O şöyle demiştir: Çünkü Allah Teâlâ, başlattıkları takdirde türlü zararlardan korktukları için müminler üzerinde bir fitne olacak olan savaşı onların başlatmaması için onlarla savaşmayı emretmiştir. Eğer: "Onlarla savaşmanın küfrü ortadan kaldırmadığını bildiğimiz halde nasıl: { وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ } ‘Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın’ denilebilir? Bundan Allah'ın haberinin hak olmadığı sonucu çıkmaz mı?" denilirse,
قُلْنَا الْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا مَحْمُولٌ عَلَى الْأَغْلَبِ لِأَنَّ الْأَغْلَبَ عِنْدَ قِتَالِهِمْ زَوَالُ الْكُفْرِ
Deriz ki: Cevap iki vecihledir: Birincisi: Bu çoğunluğa hamledilmiştir; çünkü onlarla savaşıldığında çoğunlukla küfür
وَالشِّرْكِ، لِأَنَّ مَنْ قُتِلَ فَقَدْ زَالَ كُفْرُهُ، وَمَنْ لَا يُقْتَلُ يُخَافُ مِنْهُ الثَّبَاتُ عَلَى الْكُفْرِ فَإِذَا كَانَ هَذَا هُوَ الْأَغْلَبُ جَازَ أَنْ يُقَالَ ذَلِكَ.
Ve şirk ortadan kalkar. Zira öldürülen kimsenin küfrü yok olmuştur; öldürülmeyen kimsenin ise küfürde sebat etmesinden korkulur. Durum çoğunlukla böyle olunca bu şekilde söylenmesi caiz olmuştur.
الْجَوَابُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ قَاتِلُوهُمْ قَصْدًا مِنْكُمْ إِلَى زَوَالِ الْكُفْرِ، لِأَنَّ الْوَاجِبَ عَلَى الْمُقَاتِلِ لِلْكُفَّارِ أَنْ يَكُونَ مُرَادُهُ هَذَا، وَلِذَلِكَ مَتَى ظَنَّ أَنَّ مَنْ يُقَاتِلُهُ يُقْلِعُ عَنِ الْكُفْرِ بِغَيْرِ الْقِتَالِ وَجَبَ عَلَيْهِ الْعُدُولُ عَنْهُ.
İkinci Cevap: Murat, sizden küfrü ortadan kaldırma kastıyla onlarla savaşmanızdır. Çünkü kâfirlerle savaşana vacip olan, muradının bu olmasıdır. Bundan dolayı, savaştığı kimsenin savaş olmaksızın küfürden vazgeçeceğini zannettiği her durumda onunla savaşmaktan vazgeçmesi vacip olur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى حَمْلِ الْفِتْنَةِ عَلَى الشِّرْكِ، لِأَنَّهُ لَيْسَ بَيْنَ الشِّرْكِ وَبَيْنَ أَنْ يَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ وَاسِطَةٌ وَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنْ يَكُونَ تَعَالَى هُوَ الْمَعْبُودَ الْمُطَاعَ دُونَ سَائِرِ مَا يُعْبَدُ وَيُطَاعُ غَيْرُهُ، فَصَارَ التَّقْدِيرُ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى يَزُولَ الْكُفْرُ وَيَثْبُتَ الْإِسْلَامُ، وَحَتَّى يَزُولَ مَا يُؤَدِّي إِلَى الْعِقَابِ وَيَحْصُلَ مَا يُؤَدِّي إِلَى الثَّوَابِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ [الْفَتْحِ: ١٦] وَفِي ذَلِكَ بَيَانُ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَمَرَ بِالْقِتَالِ لِهَذَا الْمَقْصُودِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ } “Ve din Allah'ın oluncaya kadar” buyruğuna gelince; bu, fitnenin şirke hamledilmesine delalet eder; çünkü şirk ile dinin tamamen Allah'ın olması arasında bir vasıta (üçüncü bir şık) yoktur. Bundan murat ise ibadet ve itaat edilen diğer her şeyin dışında yalnızca Allah Teâlâ'nın mabut ve mutâ olmasıdır. Dolayısıyla takdir sanki Allah Teâlâ'nın: "Küfür yok olup İslam sabit oluncaya, cezaya götüren şeyler yok olup sevaba götüren şeyler hâsıl oluncaya kadar onlarla savaşın" buyurması gibi olmuştur. Bunun benzeri O'nun: { تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ } [Fetih 16] “Onlarla savaşırsınız yahut Müslüman olurlar” buyruğudur. Bunda, Allah Teâlâ'nın savaşı ancak bu maksatla emrettiğinin beyanı vardır.