Binûn

Bakara Suresi — 58. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنِ انْتَهَوْا فَالْمُرَادُ: فَإِنِ انْتَهَوْا عَنِ الْأَمْرِ الَّذِي لِأَجْلِهُ وَجَبَ قِتَالُهُمْ، وَهُوَ إِمَّا كُفْرُهُمْ أَوْ قِتَالُهُمْ، فَعِنْدَ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ قِتَالُهُمْ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ [الْأَنْفَالِ: ٣٨] .

Allah Teâlâ'nın: { فَإِنِ انْتَهَوْا } buyruğuna gelince, murat şudur: Eğer kendisinden ötürü kendileriyle savaşılması gereken şeyden —ki o ya küfürleri yahut savaşmalarıdır— vazgeçerlerse, işte o takdirde onlarla savaşmak caiz olmaz. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ } [el-Enfâl: 38] “İnkâr edenlere söyle: Eğer vazgeçerlerse, geçmişteki [günahları] bağışlanır.”

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ فَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ، أَيْ فَلَا قَتْلَ إِلَّا عَلَى الَّذِينَ لَا يَنْتَهُونَ عَلَى الْكُفْرِ فَإِنَّهُمْ بِإِصْرَارِهِمْ عَلَى كُفْرِهِمْ ظَالِمُونَ لِأَنْفُسِهِمْ عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ.

Allah Teâlâ'nın: { فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ } buyruğuna gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: Eğer vazgeçerlerse düşmanlık yoktur; yani küfürden vazgeçmeyenlerin dışındakilere öldürme yoktur. Zira onlar küfürlerindeki ısrarları sebebiyle, Allah Teâlâ'nın: “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” buyurduğu üzere kendilerine zulmetmektedirler.

فَإِنْ قِيلَ: لَمْ سُمِّيَ ذَلِكَ الْقَتْلُ عُدْوَانًا مَعَ أَنَّهُ فِي نَفْسِهِ حَقٌّ وَصَوَابٌ؟.

Eğer: “Bizzat kendisi hak ve doğru olduğu halde bu öldürme niçin düşmanlık (udvân) olarak isimlendirilmiştir?” denilirse,

قُلْنَا: لِأَنَّ ذَلِكَ الْقَتْلَ جَزَاءُ الْعُدْوَانِ فَصَحَّ إِطْلَاقُ اسْمِ الْعُدْوَانِ عَلَيْهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشُّورَى: ٤٠] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ، ... وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ ... فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ [لقمان: ١٣] وَالثَّانِي: إِنْ تَعَرَّضْتُمْ لَهُمْ بَعْدَ انْتِهَائِهِمْ عَنِ الشِّرْكِ وَالْقِتَالِ كُنْتُمْ أَنْتُمْ ظَالِمِينَ فَنُسَلِّطَ عَلَيْكُمْ من يعتدي عليكم.

Deriz ki: Çünkü o öldürme, düşmanlığın cezasıdır; bu sebeple ona udvân isminin verilmesi caiz olmuştur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } [eş-Şûrâ: 40] “Bir kötülüğün cezası, onun benzeri bir kötülüktür” ve { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ } “Kim size saldırırsa, siz de ona size saldırdığı gibi saldırın”, ... “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu” ... “Onlarla alay ederler, Allah da onlarla alay etmiştir” [Lokmân: 13]. İkincisi: Eğer onlar şirkten ve savaştan vazgeçtikten sonra onlara ilişirseniz bizzat siz zalim olursunuz da üzerinize size düşmanlık edecek (saldıracak) kimseleri musallat ederiz.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٩٤]

[Bakara Suresi (2): Ayet 194]

الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (١٩٤)

{ الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } (194) “Haram ay, haram aya karşılıktır. Hürmetler (dokunulmazlıklar) karşılıklıdır (kısastır). O halde kim size saldırırsa, siz de ona size saldırdığı kadar saldırın. Allah'tan korkun ve bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir.”

[في قوله تعالى الشهر الحرام بالشهر الحرام] اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَبَاحَ الْقِتَالَ وَكَانَ ذَلِكَ مُنْكَرًا فِيمَا بَيْنَهُمْ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يُزِيلُ ذَلِكَ فَقَالَ:

[Allah Teâlâ'nın: { الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ } “Haram ay, haram aya karşılıktır” buyruğu hakkında] Bil ki Allah Teâlâ savaşı mubah kıldığında ve bu durum aralarında yadırganan bir şey olunca, bu ayette bunu ortadan kaldıran hususu zikredip şöyle buyurmuştur:

الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا:

{ الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ } “Haram ay, haram aya karşılıktır.” Bunda vecihler vardır. Birincisi:

رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَالضَّحَّاكِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ خَرَجَ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ لِلْعُمْرَةِ وَكَانَ ذَلِكَ فِي ذِي الْقِعْدَةِ سَنَةَ سِتٍّ مِنَ الْهِجْرَةِ فَصَدَّهُ أَهْلُ مَكَّةَ عَنْ ذَلِكَ ثُمَّ صَالَحُوهُ عَنْ أَنْ يَنْصَرِفَ ويعود في العالم الْقَابِلِ حَتَّى يَتْرُكُوا لَهُ مَكَّةَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، فَرَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي الْعَامِ الْقَابِلِ وَهُوَ فِي ذِي الْقِعْدَةِ سَنَةَ سَبْعٍ وَدَخَلَ مَكَّةَ وَاعْتَمَرَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ

İbn Abbâs, Mücâhid ve Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre, Resûlullah ﷺ Hudeybiye senesinde umre için yola çıkmıştı; bu da hicretin altıncı senesi Zilkade ayındaydı. Mekkeliler onu bundan menettiler, sonra Mekke'yi ona üç gün bırakmak üzere dönmesi ve gelecek sene tekrar gelmesi şartıyla onunla sulh yaptılar. Resûlullah ﷺ gelecek sene hicretin yedinci senesi Zilkade ayında döndü, Mekke'ye girdi ve umre yaptı. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

يَعْنِي أَنَّكَ دَخَلْتَ الْحَرَمَ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، وَالْقَوْمُ كَانُوا صَدُّوكَ فِي السَّنَةِ الْمَاضِيَةِ فِي هَذَا الشَّهْرِ فَهَذَا الشَّهْرُ بِذَاكَ الشَّهْرِ وَثَانِيهَا: مَا رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّ الْكُفَّارَ سَمِعُوا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَهَى الرَّسُولَ ﷺ عَنْ أَنْ يُقَاتِلَهُمْ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، فَأَرَادُوا مُقَاتَلَتَهُ وَظَنُّوا أنه لا يقاتلهم، وذلك قوله تعالى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ

Yani: Sen Harem'e haram ayda girdin, o kavim ise geçen sene seni bu ayda menetmişlerdi; binaenaleyh bu ay, o aya karşılıktır. İkincisi: Hasan'dan rivayet edilen şudur: Kâfirler, Allah Teâlâ'nın Resûl'ü ﷺ haram aylarda onlarla savaşmaktan nehyettiğini işitince onunla savaşmak istediler ve onun kendileriyle savaşmayacağını zannettiler. İşte bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ }

وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ

{ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “O'nu inkâr etmek ve Mescid-i Haram'dan [alıkoymaktır]”

[الْبَقَرَةِ: ٢١٧] فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ لِبَيَانِ الْحُكْمِ فِي هَذِهِ الْوَاقِعَةِ، فَقَالَ:

[el-Bakara: 217] “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: Onda savaşmak büyük [bir günahtır]. Allah yolundan alıkoymak, O'nu inkâr etmek ve Mescid-i Haram'dan [alıkoymak]...” Bunun üzerine Allah Teâlâ bu hadisedeki hükmü beyan etmek için bu ayeti indirip şöyle buyurdu:

الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ أَيْ مَنِ اسْتَحَلَّ دَمَكُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ فَاسْتَحِلُّوهُ فِيهِ وَثَالِثُهَا: مَا ذَكَرَهُ قَوْمٌ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ وَهُوَ أَنَّ الشَّهْرَ الْحَرَامَ لَمَّا لَمْ يَمْنَعْكُمْ عَنِ الْكُفْرِ بِاللَّهِ، فَكَيْفَ يَمْنَعُنَا عَنْ مُقَاتَلَتِكُمْ، فَالشَّهْرُ الْحَرَامُ مِنْ جَانِبِنَا، مُقَابَلٌ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ مِنْ جَانِبِكُمْ، وَالْحَاصِلُ فِي الْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ أَنَّ حُرْمَةَ الشَّهْرِ الْحَرَامِ لَمَّا لَمْ تَمْنَعْهُمْ عَنِ الْكُفْرِ وَالْأَفْعَالِ الْقَبِيحَةِ، فَكَيْفَ جَعَلُوهُ سَبَبًا فِي أَنْ يَمْنَعَ لِلْقِتَالِ مِنْ شَرِّهِمْ وَفَسَادِهِمْ.

{ الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ } “Haram ay, haram aya karşılıktır”; yani müşriklerden kim haram ayda kanınızı helal sayarsa, siz de onda onun [kanını] helal sayın. Üçüncüsü: Mütekellimînden bir topluluğun zikrettiği görüştür ki o da şudur: Haram ay sizi Allah'ı inkâr etmekten alıkoymadığına göre, bizi sizinle savaşmaktan nasıl alıkoysun? Dolayısıyla bizim tarafımızdan olan haram ay, sizin tarafınızdan olan haram aya karşılıktır. Bu üç vecihten çıkan netice şudur: Haram ayın hürmeti onları küfürden ve çirkin işlerden alıkoymadığına göre, onların şerrini ve fesadını defetmek için yapılan savaşa engel kılınacak bir sebep nasıl yapılabilir?

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ فَالْحُرُمَاتُ جَمْعُ حُرْمَةٍ وَالْحُرْمَةُ مَا مُنِعَ مِنِ انْتِهَاكِهِ وَالْقِصَاصُ الْمُسَاوَاةُ وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَفِي هَذِهِ الْآيَةِ تَعُودُ تِلْكَ الْوُجُوهُ.

Allah Teâlâ'nın: { وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ } “Hürmetler kısastır (karşılıklıdır)” buyruğuna gelince; hurumât, hurmet kelimesinin çoğuludur. Hurmet ise çiğnenmesi menedilmiş şeydir. Kısas ise eşitliktir. Bunu bildiğinde, bu ayette de mezkûr vecihler tekrarlanır.

أَمَّا عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ: فَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْحُرُمَاتِ: الشَّهْرُ الْحَرَامُ، والبلد الحرام، وحرمة الإحرام فقوله:

Birinci veche göre: Hurumâttan murat; haram ay, haram belde (Harem) ve ihramın hürmetidir. Dolayısıyla O'nun:

الْحُرُماتُ قِصاصٌ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ لَمَّا أَضَاعُوا هَذِهِ الْحُرُمَاتِ في سنة ست فقد وقفتم حَتَّى قَضَيْتُمُوهُ عَلَى زَعْمِكُمْ فِي سَنَةِ سَبْعٍ.

{ الْحُرُماتُ قِصاصٌ } “Hürmetler kısastır” buyruğunun manası şudur: Onlar altıncı senede bu hürmetleri zayi ettiklerinde siz de durdunuz ve nihayet yedinci senede zannınızca onu kaza ettiniz.

وَأَمَّا عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي: فَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ: إِنْ أَقْدَمُوا عَلَى مُقَاتَلَتِكُمْ فَقَاتِلُوهُمْ أَنْتُمْ أَيْضًا، قَالَ الزَّجَّاجُ:

İkinci veche göre ise murat şudur: Eğer onlar sizinle savaşmaya kalkışırlarsa siz de onlarla savaşın. Zeccâc şöyle demiştir:

وَعَلِمَ اللَّهُ تَعَالَى بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَيْسَ لِلْمُسْلِمِينَ أَنْ يَنْتَهِكُوا هَذِهِ الْحُرُمَاتِ عَلَى سَبِيلِ الِابْتِدَاءِ بَلْ عَلَى سَبِيلِ الْقِصَاصِ، وَهَذَا الْقَوْلُ أَشْبَهُ بِمَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلا تُقاتِلُوهُمْ/ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ [الْبَقَرَةِ: ١٩١] وَبِمَا بَعْدَهَا وَهُوَ قَوْلُهُ: فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ.

Allah Teâlâ bu ayetle bildirdi ki Müslümanların bu hürmetleri başlangıç olarak çiğneme hakları yoktur; bilakis bu ancak kısas yoluyla olur. Bu görüş, bu ayetten önceki: { وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ } / [el-Bakara: 191] “Onlar orada sizinle savaşmadıkça Mescid-i Haram yanında onlarla savaşmayın” buyruğuna ve sonraki: { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ } “O halde kim size saldırırsa, siz de ona size saldırdığı gibi saldırın” buyruğuna daha uygundur.

أَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الثَّالِثِ: فَقَوْلُهُ: وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ يَعْنِي حُرْمَةَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الشَّهْرَيْنِ كَحُرْمَةِ الْآخَرِ فَهُمَا مِثْلَانِ، وَالْقِصَاصُ هُوَ الْمِثْلُ فَلَمَّا لَمْ يَمْنَعْكُمْ حُرْمَةُ الشَّهْرِ مِنَ الْكُفْرِ وَالْفِتْنَةِ وَالْقِتَالِ فَكَيْفَ يَمْنَعُنَا عَنِ الْقِتَالِ.

Üçüncü görüşe göre ise: O'nun: { وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ } “Hürmetler kısastır” buyruğu, yani iki aydan her birinin hürmeti diğerinin hürmeti gibidir, ikisi birbirinin dengidir; kısas ise denklik demektir. Ayın hürmeti sizi küfürden, fitneden ve savaştan menetmediğine göre, bizi savaştan nasıl menetsin?

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَالْمُرَادُ مِنْهُ: الْأَمْرُ بِمَا يُقَابِلُ الِاعْتِدَاءَ مِنَ الْجَزَاءِ وَالتَّقْدِيرُ: فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَقَابِلُوهُ، وَالسَّبَبُ فِي تَسْمِيَتِهِ اعْتِدَاءً قَدْ تَقَدَّمَ ثُمَّ قَالَ:

Allah Teâlâ'nın: { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ } “Kim size saldırırsa, siz de ona size saldırdığı kadar saldırın” buyruğuna gelince; bundan murat, saldırıya ceza olarak karşılık verilmesini emretmektir. Takdiri şöyledir: Kim size saldırırsa ona karşılık verin. Bunun ‘saldırı’ (i‘tidâ) olarak isimlendirilmesinin sebebi daha önce geçmişti. Sonra şöyle buyurdu:

وَاتَّقُوا اللَّهَ وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى التَّقْوَى، ثُمَّ قَالَ: وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ أَيْ بِالْمَعُونَةِ وَالنُّصْرَةِ وَالْحِفْظِ وَالْعِلْمِ، وَهَذَا مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِجِسْمٍ وَلَا فِي مَكَانٍ إِذْ لَوْ كَانَ جِسْمًا لَكَانَ فِي مَكَانٍ مُعَيَّنٍ، فَكَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَعَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَلَمْ يَكُنْ مَعَ الْآخَرِ أَوْ يَكُونَ مَعَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ جُزْءٌ مِنْ أَجْزَائِهِ وَبَعْضٌ مِنْ أَبْعَاضِهِ تَعَالَى اللَّهُ عَنْهُ علوا كبيرا.

{ وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun.” Takvanın anlamı daha önce geçmişti. Sonra: { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } “Ve bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir” buyurdu; yani yardım, zafer, koruma ve ilimle [beraberdir]. Bu, O'nun cisim olmadığına ve bir mekânda bulunmadığına dair en güçlü delillerdendir. Zira eğer cisim olsaydı belirli bir mekânda olurdu; dolayısıyla ya onlardan birinin yanında olup diğerinin yanında olmazdı veya müminlerin her birinin yanında O'nun cüzlerinden bir cüz ve parçalarından bir parça bulunurdu. Allah bundan pek yücedir, pek münezzehtir.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٩٥]

[Bakara Suresi (2): Ayet 195]

وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٩٥)

{ وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } (195) “Allah yolunda harcayın ve kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın. İyilik edin; şüphesiz Allah, iyilik edenleri sever.”

[قوله تعالى وأنفقوا في سبيل الله] اعْلَمْ أَنَّ تَعَلُّقَ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِالْقِتَالِ وَالِاشْتِغَالُ بِالْقِتَالِ لَا يَتَيَسَّرُ إِلَّا بِالْآلَاتِ وَأَدَوَاتٍ يُحْتَاجُ فِيهَا إِلَى الْمَالِ، وَرُبَّمَا كَانَ ذُو الْمَالِ عَاجِزًا عَنِ الْقِتَالِ وَكَانَ الشُّجَاعُ الْقَادِرُ عَلَى الْقِتَالِ فَقِيرًا عَدِيمَ الْمَالِ، فَلِهَذَا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى الْأَغْنِيَاءَ بِأَنْ يُنْفِقُوا عَلَى الْفُقَرَاءِ الَّذِينَ يَقْدِرُونَ عَلَى الْقِتَالِ وَالثَّانِي:

[Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda harcayın” buyruğu hakkında] Bil ki bu ayetin kendisinden öncekiyle irtibatı iki vecihledir: Birincisi: Allah Teâlâ savaşı emrettiğinde ve savaşla meşgul olmak da ancak mala ihtiyaç duyulan alet ve edevatla mümkün olabildiğinde; bazen mal sahibi savaştan aciz olup savaşa gücü yeten yiğit kimse de maldan yoksun bir fakir olabildiğinden, Allah Teâlâ zenginlere, savaşa gücü yeten fakirlere infakta bulunmalarını emretmiştir. İkincisi:

يُرْوَى أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ [البقرة: ١٩٤] قَالَ رَجُلٌ مِنَ الْحَاضِرِينَ: وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا لَنَا زَادٌ وَلَيْسَ أَحَدٌ يُطْعِمُنَا فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأَنْ

Rivayet edildiğine göre: Allah Teâlâ'nın: { الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ } [el-Bakara: 194] “Haram ay, haram aya karşılıktır. Hürmetler kısastır” buyruğu indiğinde hazır bulunanlardan bir adam: “Vallahi ey Allah'ın Resûlü, bizim azığımız yok ve bizi doyuracak kimse de yok” dedi. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ Allah yolunda infak etmelerini, sadaka vermelerini,

يَتَصَدَّقُوا وَأَنْ لَا يَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ عَنِ الصَّدَقَةِ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ تُحْمَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَهْلِكُوا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى وَفْقِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.

Allah yolunda taşınacak yarım hurmayla bile olsa sadakadan ellerini çekmemelerini, aksi halde helak olacaklarını emretti. Bunun üzerine bu ayet Resûlullah'ın ﷺ sözüne muvafık olarak indi.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْإِنْفَاقَ هُوَ صَرْفُ الْمَالِ إِلَى وُجُوهِ الْمَصَالِحِ، فَلِذَلِكَ لَا يُقَالُ فِي الْمُضَيِّعِ: إِنَّهُ مُنْفِقٌ فَإِذَا قَيَّدَ الْإِنْفَاقَ بِذِكْرِ سَبِيلِ اللَّهِ، فَالْمُرَادُ به في طريق الدين، لأن السَّبِيلُ هُوَ الطَّرِيقُ، وَسَبِيلُ اللَّهِ هُوَ دِينُهُ. فَكُلُّ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ فِي دِينِهِ مِنَ الْإِنْفَاقِ فَهُوَ دَاخِلٌ فِي الْآيَةِ سَوَاءٌ كَانَ إِنْفَاقًا فِي حَجٍّ/ أَوْ عُمْرَةٍ أَوْ كَانَ جِهَادًا بِالنَّفْسِ، أَوْ تَجْهِيزًا لِلْغَيْرِ، أَوْ كَانَ إِنْفَاقًا فِي صِلَةِ الرَّحِمِ، أَوْ فِي الصَّدَقَاتِ أَوْ عَلَى الْعِيَالِ، أَوْ فِي الزَّكَوَاتِ وَالْكَفَّارَاتِ، أَوْ عِمَارَةِ السَّبِيلِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، إِلَّا أَنَّ الْأَقْرَبَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْجِهَادِ أَنَّهُ يُرَادُ بِهِ الْإِنْفَاقُ فِي الْجِهَادِ، بَلْ قَالَ:

Bil ki infak, malı maslahat yollarına harcamaktır. Bu sebeple malı ziyan eden kimse hakkında “münfiktir (infak edendir)” denilmez. İnfak ‘Allah yolu’ zikriyle kayıtlandığında, bundan murat din yoludur; çünkü sebil yol demektir, Allah'ın yolu ise O'nun dinidir. Dolayısıyla Allah'ın dininde emrettiği her infak; ister hac veya umredeki infak olsun, / ister bizzat nefsiyle cihat veya başkasını teçhiz etmek olsun, ister sıla-i rahimde, sadakalarda veya aile efradına yapılan harcama olsun, ister zekâtlarda, kefaretlerde veya yol imarında ve diğerlerinde olsun bu ayetin kapsamına girer. Ancak bu ayette daha önce cihadın zikri geçtiği için en yakın olan [ihtimal], bununla cihatta infakın kastedilmiş olmasıdır. Hatta O:

وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا كَالتَّنْبِيهِ عَلَى الْعِلَّةِ فِي وُجُوبِ هَذَا الْإِنْفَاقِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَالَ مَالُ اللَّهِ فَيَجِبُ إِنْفَاقُهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَلِأَنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا سَمِعَ ذِكْرَ اللَّهِ اهْتَزَّ وَنَشِطَ فَيَسْهُلُ عَلَيْهِ إِنْفَاقُ الْمَالِ الثَّانِي:

{ وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda infak edin” buyurmuştur ki bu iki vecihten ötürüdür: Birincisi: Bu, bu infakın vacip oluşundaki illete dikkat çekmek gibidir. Zira mal Allah'ın malıdır, dolayısıyla onu Allah yolunda infak etmek vaciptir; ayrıca mümin Allah'ın zikrini işittiğinde heyecanlanır, gayrete gelir ve malı infak etmek ona kolaylaşır. İkincisi:

أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ إِنَّمَا نَزَلَتْ وَقْتَ ذَهَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى مَكَّةَ لِقَضَاءِ الْعُمْرَةِ، وَكَانَتْ تِلْكَ الْعُمْرَةُ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ تُفْضِيَ إِلَى الْقِتَالِ إِنْ مَنَعَهُمُ الْمُشْرِكُونَ، فَكَانَتْ عُمْرَةً وَجِهَادًا، وَاجْتَمَعَ فِيهِ الْمَعْنَيَانِ، فَلَمَّا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، لَا جَرَمَ قَالَ تَعَالَى: وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَمْ يَقُلْ: وَأَنْفِقُوا فِي الْجِهَادِ وَالْعُمْرَةِ.

Bu ayet ancak Resûlullah'ın ﷺ umrenin kazası için Mekke'ye gittiği vakitte inmiştir. Şayet müşrikler onları engellerse bu umrenin savaşa müncer olması kaçınılmazdı; dolayısıyla hem bir umre hem bir cihat idi ve onda iki mana bir araya gelmişti. Durum böyle olunca, şüphesiz Allah Teâlâ: “Cihatta ve umrede infak edin” demeyip: { وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda harcayın” buyurmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالزَّجَّاجُ التَّهْلُكَةِ الْهَلَاكُ يُقَالُ: هَلَكَ يَهْلِكُ هَلَاكًا وَهَلَكًا وَتَهْلُكَةً: قَالَ الْخَارْزَنْجِيُّ: لَا أَعْلَمُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مَصْدَرًا عَلَى تَفْعُلَةٍ بِضَمِّ الْعَيْنِ إِلَّا هَذَا، قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: قَدْ حَكَى سِيبَوَيْهِ:

Birinci Mesele: Ebû Ubeyde ve Zeccâc şöyle demiştir: Tehlüke helak demektir. [Arapçada]: هَلَكَ يَهْلِكُ هَلَاكًا وَهَلَكًا وَتَهْلُكَةً denilir. Hârzencî şöyle demiştir: Arap kelamında ayn harfinin zammesiyle bu tef‘ule kalıbında gelen bundan başka bir masdar bilmiyorum. Ebû Alî şöyle demiştir: Sîbeveyh,

التَّنْصُرَةَ وَالتَّسْتُرَةَ، وَقَدْ جَاءَ هَذَا الْمِثَالُ اسْمًا غَيْرَ مَصْدَرٍ، قَالَ: وَلَا نَعْلَمُهُ جَاءَ صِفَةً قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» :

التَّنْصُرَةَ ve التَّسْتُرَةَ lafızlarını nakletmiştir; bu kalıp masdar olmayan bir isim olarak da gelmiştir. O: “Bunun sıfat olarak geldiğini bilmiyoruz” demiştir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir:

وَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ أَصْلُهُ التَّهْلِكَةُ، كَالتَّجْرِبَةِ وَالتَّبْصِرَةِ عَلَى أَنَّهَا مَصْدَرٌ هَكَذَا فَأُبْدِلَتِ الضَّمَّةُ بِالْكَسْرَةِ، كَمَا جَاءَ الْجُوَارُ فِي الْجِوَارِ.

Bunun aslının masdar olması hasebiyle التَّجْرِبَةُ ve التَّبْصِرَةُ gibi التَّهْلِكَةُ olduğu, sonra da الْجِوَارُ kelimesi yerine الْجُوَارُ gelmesi gibi zammenin kesreye tebdil edildiği söylenebilir.

وَأَقُولُ: إِنِّي لَأَتَعَجَّبُ كَثِيرًا مِنْ تَكَلُّفَاتِ هَؤُلَاءِ النَّحْوِيِّينَ فِي أَمْثَالِ هَذِهِ الْمَوَاضِعِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ لَوْ وَجَدُوا شِعْرًا مَجْهُولًا يَشْهَدُ لَمَا أَرَادُوهُ فَرِحُوا بِهِ، وَاتَّخَذُوهُ حُجَّةً قَوِيَّةً، فَوُرُودُ هَذَا اللَّفْظِ فِي كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى الْمَشْهُودِ لَهُ مِنَ الْمُوَافِقِ وَالْمُخَالِفِ بِالْفَصَاحَةِ، أَوْلَى بِأَنْ يَدُلَّ عَلَى صِحَّةِ هَذِهِ اللَّفْظَةِ وَاسْتِقَامَتِهَا.

Ben de derim ki: Ben bu nahivcilerin bu gibi yerlerdeki zorlamalarına çok şaşırıyorum. Zira onlar murat ettikleri şeye şahitlik eden meçhul bir şiir bulsalar buna sevinir ve onu kuvvetli bir hüccet edinirler. Oysa bu lafzın, fesahati hususunda muvafık ve muhalifin şahitlik ettiği Allah Teâlâ'nın kelamında varid olması, bu lafzın sahihliğine ve istikametine delalet etmeye daha layıktır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْبَاءَ فِي قَوْلِهِ: بِأَيْدِيكُمْ تَقْتَضِي إِمَّا زِيَادَةً أَوْ نُقْصَانًا فَقَالَ قَوْمٌ: الْبَاءُ زَائِدَةٌ وَالتَّقْدِيرُ: وَلَا تُلْقُوا أَيْدِيَكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ. وَهُوَ كَقَوْلِهِ: جَذَبْتُ الثَّوْبَ بِالثَّوْبِ، وَأَخَذْتُ الْقَلَمَ بِالْقَلَمِ فَهُمَا لُغَتَانِ مُسْتَعْمَلَتَانِ مَشْهُورَتَانِ، أَوِ الْمُرَادُ بِالْأَيْدِي الْأَنْفُسُ كَقَوْلِهِ: بِما قَدَّمَتْ يَداكَ [الْحَجِّ: ١٠] أَوْ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ [الشُّورَى: ٣٠] فَالتَّقْدِيرُ: وَلَا تُلْقُوا بِأَنْفُسِكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ، وَقَالَ آخَرُونَ: بل هاهنا حَذْفٌ. وَالتَّقْدِيرُ:

İkinci Mesele: O'nun: { بِأَيْدِيكُمْ } buyruğundaki bâ (بِـ) harfinin ya fazlalık (ziyade) ya da eksiltme (hazif) gerektirdiği hususunda ittifak etmişlerdir. Bir topluluk şöyle demiştir: Bâ zaittir, takdiri: وَلَا تُلْقُوا أَيْدِيَكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ (ellerinizi tehlikeye atmayın) şeklindedir. Bu, جَذَبْتُ الثَّوْبَ بِالثَّوْبِ ve أَخَذْتُ الْقَلَمَ بِالْقَلَمِ denmesi gibidir ki bunlar meşhur, kullanılan iki lügattir. Yahut eydî (eller) ile nefisler kastedilmiştir; nitekim O'nun: { بِما قَدَّمَتْ يَداكَ } [el-Hac: 10] “Ellerinin önden gönderdiği sebebiyle” yahut { فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } [eş-Şûrâ: 30] “Ellerinizin kazandığı şeyler sebebiyle” buyruklarında böyledir. O halde takdir: وَلَا تُلْقُوا بِأَنْفُسِكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ (kendi nefislerinizi tehlikeye atmayın) şeklindedir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis burada bir hazif vardır. Takdir ise:

وَلَا تُلْقُوا أَنْفُسَكُمْ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ.

وَلَا تُلْقُوا أَنْفُسَكُمْ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ (Kendi ellerinizle nefislerinizi tehlikeye atmayın) şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِيهِ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى نَفْسِ النَّفَقَةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى غَيْرِهَا، أَمَّا الأولون فذكروا فيه وجوه الْأَوَّلُ: أَنْ لَا يُنْفِقُوا فِي مُهِمَّاتِ الْجِهَادِ أَمْوَالَهُمْ، فَيَسْتَوْلِيَ الْعَدُوُّ عَلَيْهِمْ وَيُهْلِكَهُمْ، وَكَأَنَّهُ قِيلَ: إن كنت من رجال الدين فأنفق مَالَكَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَفِي طَلَبِ مَرْضَاتِهِ، وَإِنْ كُنْتَ مِنْ رِجَالِ الدُّنْيَا/ فَأَنْفِقْ مَالَكَ فِي دَفْعِ الْهَلَاكِ وَالضَّرَرِ عَنْ نَفْسِكَ

Üçüncü Mesele: O'nun: { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” buyruğu hakkında müfessirler ihtilaf etmişlerdir. Onlardan kimi bunun bizzat infaka raci olduğunu söylerken kimi de infakın dışındaki şeylere raci olduğunu söylemiştir. Birincilere gelince, bu konuda vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Cihadın mühim işlerinde mallarını infak etmemeleri, böylece düşmanın onlara galebe çalıp onları helak etmesidir. Sanki şöyle denilmiştir: Eğer din ehlinden isen malını Allah yolunda ve O'nun rızasını talep uğrunda infak et; şayet dünya ehlinden isen / helaki ve zararı nefsinden defetmek için malını infak et.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَهُ بِالْإِنْفَاقِ نَهَاهُ عَنْ أَنْ يُنْفِقَ كُلَّ مَالِهِ، فَإِنَّ إِنْفَاقَ كُلِّ الْمَالِ يُفْضِي إِلَى التَّهْلُكَةِ عِنْدَ الْحَاجَةِ الشَّدِيدَةِ إِلَى الْمَأْكُولِ وَالْمَشْرُوبِ وَالْمَلْبُوسِ فَكَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ مَا ذَكَرَهُ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً [الشورى: ٦٧] وَفِي قَوْلِهِ: وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ [الْإِسْرَاءِ: ٢٩] وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: الْمُرَادُ مِنْهُ غَيْرُ النَّفَقَةِ فَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا أَحَدُهَا: أَنْ يُخِلُّوا بِالْجِهَادِ فَيَتَعَرَّضُوا لِلْهَلَاكِ الَّذِي هُوَ عَذَابُ النَّارِ فَحَثَّهُمْ بِذَلِكَ عَلَى التَّمَسُّكِ بِالْجِهَادِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ [الْأَنْفَالِ: ٤٢] وَثَانِيهَا: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ أَيْ لَا تَقْتَحِمُوا فِي الْحَرْبِ بِحَيْثُ لَا تَرْجُونَ النَّفْعَ، وَلَا يَكُونُ لَكُمْ فِيهِ إِلَّا قَتْلُ أَنْفُسِكُمْ فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَحِلُّ، وَإِنَّمَا يَجِبُ أَنْ يَقْتَحِمَ إِذَا طَمِعَ فِي النِّكَايَةِ وَإِنْ خَافَ الْقَتْلَ، فَأَمَّا إِذَا كَانَ آيِسًا مِنَ النِّكَايَةِ وَكَانَ الْأَغْلَبُ أَنَّهُ مَقْتُولٌ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يُقْدِمَ عَلَيْهِ، وَهَذَا الْوَجْهُ مَنْقُولٌ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، وَنُقِلَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّهُ قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: هُوَ الرَّجُلُ يَسْتَقِلُّ بَيْنَ الصَّفَّيْنِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ طَعَنَ فِي هَذَا التَّأْوِيلِ وَقَالَ: هَذَا الْقَتْلُ غَيْرُ مُحَرَّمٍ وَاحْتَجَّ عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ:

İkinci Vecih: Allah Teâlâ ona infakı emrettiğinde, malının tamamını infak etmesini nehyetmiştir; zira malın tamamını infak etmek yiyeceğe, içeceğe ve giyeceğe şiddetli ihtiyaç anında tehlikeye müncer olur. Dolayısıyla bundan murat, O'nun şu buyruğunda zikrettiğidir: { وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً } [el-Furkân: 67] “Onlar harcadıkları zaman ne israf ederler ne de cimrilik; harcamaları bu ikisi arasında dengelidir” ve O'nun şu buyruğunda zikrettiğidir: { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ } [el-İsrâ: 29] “Elini boynuna bağlanmış kılma (cimri olma), büsbütün de açıp saçma”. Bundan muradın infakın dışında bir şey olduğunu söyleyenlere gelince, onlar bu konuda vecihler zikretmişlerdir: Bunlardan biri: Cihattan geri kalıp ateşte azap çekmek demek olan helake maruz kalmalarıdır; böylece onları cihada sarılmaya teşvik etmiştir. Bu, O'nun: { لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ } [el-Enfâl: 42] “Helak olan apaçık bir delilden ötürü helak olsun” buyruğu gibidir. İkincisi: O'nun: { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } buyruğundan murat; bir fayda ummayacağınız ve sizin için içinde kendinizi öldürmekten başka bir şey bulunmayan şekilde savaşa atılmayın demektir; zira bu helal değildir. Savaşçının ancak -ölümden korksa bile- düşmana darbe vurmayı (nikâye) umduğu takdirde hücum etmesi gerekir. Fakat darbe vurmaktan ümitsiz ise ve çoğunlukla öldürülecekse buna kalkışması caiz değildir. Bu vecih Berâ b. Âzib'den nakledilmiştir. Ebû Hureyre'den radıyallâhu anh bu ayet hakkında şöyle dediği nakledilmiştir: “O, iki saf arasında tek başına kalan adamdır.” İnsanlardan bu tefsire itiraz eden ve: “Bu öldürülme haram değildir” diyen kimseler olmuş ve buna birtakım vecihlerle delil getirmişlerdir. Birincisi:

رُوِيَ أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْمُهَاجِرِينَ حَمَلَ عَلَى صَفِّ الْعَدُوِّ فَصَاحَ بِهِ النَّاسُ فَأَلْقَى بِيَدِهِ إِلَى التَّهْلُكَةِ فَقَالَ أَبُو أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ نَحْنُ أَعْلَمُ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَإِنَّمَا نَزَلَتْ فِينَا: صَحِبْنَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَنَصَرْنَاهُ وَشَهِدْنَا مَعَهُ الْمَشَاهِدَ فَلَمَّا قَوِيَ الْإِسْلَامُ وكثر أهله رجعنا إلى أهالينا وأموالنا وتصالحنا، فَكَانَتِ التَّهْلُكَةُ الْإِقَامَةَ فِي الْأَهْلِ وَالْمَالِ وَتَرْكَ الْجِهَادِ

Rivayet edildiğine göre Muhacirlerden bir adam düşman safına hücum etti, bunun üzerine insanlar: “Kendi eliyle kendini tehlikeye attı!” diye bağırdılar. Ebû Eyyûb el-Ensârî şöyle dedi: “Biz bu ayeti en iyi bileniz; bu ayet ancak bizim hakkımızda inmiştir: Biz Resûlullah'a ﷺ arkadaşlık ettik, ona yardım ettik ve onunla birlikte savaşlara katıldık. İslam güçlenip ehli çoğalınca ailelerimize ve mallarımıza dönüp [onları] ıslah ettik. İşte tehlike (tehlüke), aile ve mal içinde ikamet edip cihadı terk etmekti.”

وَالثَّانِي:

İkincisi:

رَوَى الشَّافِعِيُّ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ ذَكَرَ الْجَنَّةَ، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ: أَرَأَيْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ قُتِلْتُ صَابِرًا مُحْتَسِبًا؟ قَالَ ﵊: «لَكَ الْجَنَّةُ» فَانْغَمَسَ فِي جَمَاعَةِ الْعَدُوِّ فَقَتَلُوهُ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ،

Şâfiî radıyallâhu anh rivayet etti ki: Resûlullah ﷺ cenneti zikretti. Ensardan bir adam ona: “Ne dersin ya Resûlallah, sabrederek ve ecrini umarak öldürülürsem?” dedi. Resûlullah aleyhisselâm: «Cennet senindir» buyurdu. Bunun üzerine o, düşman topluluğunun içine daldı ve Resûlullah'ın önünde onu öldürdüler.

وَأَنَّ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ أَلْقَى دِرْعًا كَانَتْ عَلَيْهِ حِينَ ذَكَرَ النَّبِيُّ ﵊ الْجَنَّةَ ثُمَّ انْغَمَسَ فِي الْعَدُوِّ فَقَتَلُوهُ وَالثَّالِثُ:

Yine Ensardan bir adam, Nebi aleyhisselâm cenneti andığında üzerinde bulunan zırhı çıkarıp attı, sonra düşmanın içine daldı ve onu öldürdüler. Üçüncüsü:

رُوِيَ أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ تَخَلَّفَ عَنْ بَنِي مُعَاوِيَةَ فَرَأَى الطَّيْرَ عُكُوفًا عَلَى مَنْ قُتِلَ مِنْ أَصْحَابِهِ، فَقَالَ لِبَعْضِ مَنْ مَعَهُ سَأَتَقَدَّمُ إِلَى الْعَدُوِّ فَيَقْتُلُونَنِي وَلَا أَتَخَلَّفُ عَنْ مَشْهَدٍ قُتِلَ فِيهِ أَصْحَابِي، فَفَعَلَ ذَلِكَ فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ فِيهِ قَوْلًا حَسَنًا

Rivayet edildiğine göre Ensardan bir adam Benî Muâviye'den geri kalmıştı; arkadaşlarından öldürülenlerin üzerine kuşların üşüştüğünü görünce yanındakilerden birine: “Düşmana doğru ilerleyeceğim, beni öldürsünler; arkadaşlarımın öldürüldüğü bir savaştan geri kalamam” dedi ve bunu yaptı. Bunu Nebi'ye ﷺ zikrettiklerinde onun hakkında güzel sözler söyledi.

الرَّابِعُ: رُوِيَ أَنَّ قَوْمًا حَاصَرُوا حِصْنًا، فَقَاتَلَ رَجُلٌ حَتَّى قُتِلَ فَقِيلَ أَلْقَى بِيَدِهِ إِلَى التَّهْلُكَةِ فَبَلَغَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ ذَلِكَ فَقَالَ: كَذَبُوا أَلَيْسَ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٠٧] وَلِمَنْ نَصَرَ ذَلِكَ التَّأْوِيلَ أَنْ يُجِيبَ عَنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ فَيَقُولَ:

Dördüncüsü: Rivayet edildiğine göre bir topluluk bir kaleyi kuşattı; bir adam savaştı ve nihayet öldürüldü. Bunun üzerine: “Kendi eliyle kendini tehlikeye attı” denildi. Bu durum Ömer b. el-Hattâb'a radıyallâhu anh ulaşınca: “Yalan söylemişler! Allah Teâlâ: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ } [el-Bakara: 207] ‘İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için nefsini satar’ buyurmuyor mu?” dedi. O tevili savunan kimsenin bu vecihlere şöyle cevap vermesi mümkündür:

إِنَّا إِنَّمَا حَرَّمْنَا إِلْقَاءَ النَّفْسِ فِي صَفِّ الْعَدُوِّ إِذَا لَمْ يُتَوَقَّعْ إِيقَاعُ نِكَايَةٍ مِنْهُمْ، فَأَمَّا إِذَا تُوُقِّعَ فَنَحْنُ نُجَوِّزُ ذَلِكَ، فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّهُ يُوجَدُ هَذَا الْمَعْنَى فِي هَذِهِ الْوَقَائِعِ الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ أَنْ يَكُونَ هَذَا مُتَّصِلًا بِقَوْلِهِ: الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ [الْبَقَرَةِ: ١٩٤] أَيْ فَإِنْ/ قَاتَلُوكُمْ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ فَقَاتِلُوهُمْ فِيهِ فَإِنَّ الْحُرُمَاتِ قِصَاصٌ، فَجَازُوا اعْتِدَاءَهُمْ عَلَيْكُمْ وَلَا تَحْمِلَنَّكُمْ حُرْمَةُ الشَّهْرِ عَلَى أَنْ تَسْتَسْلِمُوا لِمَنْ قَاتَلَكُمْ فَتَهْلِكُوا بِتَرْكِكُمُ الْقِتَالَ فَإِنَّكُمْ بِذَلِكَ تَكُونُونَ مُلْقِينَ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ الْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِي التَّأْوِيلِ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: أَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا تَقُولُوا إِنَّا نَخَافُ الْفَقْرَ إِنْ أَنْفَقْنَا فَنَهْلِكُ وَلَا يَبْقَى مَعَنَا شَيْءٌ، فَنُهُوا أَنْ يَجْعَلُوا أَنْفُسَهُمْ هَالِكِينَ بِالْإِنْفَاقِ، وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْجَعْلِ وَالْإِلْقَاءِ الْحُكْمُ بِذَلِكَ كَمَا يُقَالُ جَعَلَ فُلَانٌ فُلَانًا هَالِكًا وَأَلْقَاهُ فِي الْهَلَاكِ إِذَا حَكَمَ عَلَيْهِ بِذَلِكَ الْوَجْهُ الْخَامِسُ: وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ هُوَ الرَّجُلُ يُصِيبُ الذَّنْبَ الَّذِي يَرَى أَنَّهُ لَا يَنْفَعُهُ مَعَهُ عَمَلٌ فَذَاكَ هُوَ إِلْقَاءُ النَّفْسِ إِلَى التَّهْلُكَةِ فَالْحَاصِلُ أَنَّ مَعْنَاهُ النَّهْيُ عَنِ الْقُنُوطِ عَنْ رَحْمَةِ اللَّهِ لِأَنَّ ذَلِكَ يَحْمِلُ الْإِنْسَانَ عَلَى تَرْكِ الْعُبُودِيَّةِ وَالْإِصْرَارِ عَلَى الذَّنْبِ الْوَجْهُ السَّادِسُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا تُلْقُوا ذَلِكَ الْإِنْفَاقَ فِي التَّهْلُكَةِ وَالْإِحْبَاطِ، وَذَلِكَ بِأَنْ تَفْعَلُوا بَعْدَ ذَلِكَ الْإِنْفَاقِ فِعْلًا يُحْبِطُ ثَوَابَهُ إِمَّا بتذكير

Biz kişinin düşman safına kendini atmasını ancak onlara bir zayiat verdirilmesi umulmadığı takdirde haram kıldık. Eğer zayiat verdirilmesi umuluyorsa biz buna cevaz veririz. O halde siz bu mananın bu hadiselerde bulunduğunu nereden söylediniz? Ayetin tevilindeki Üçüncü Vecih: Bunun O'nun: { الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ } [el-Bakara: 194] “Haram ay, haram aya karşılıktır. Hürmetler kısastır” buyruğuna bitişik olmasıdır; yani şayet / haram ayda sizinle savaşırlarsa siz de onda onlarla savaşın, çünkü hürmetler kısastır. Onların size olan saldırısına karşılık verin; ayın hürmeti, sizinle savaşan kimseye teslim olmanıza ve böylece savaşı terk etmeniz sebebiyle helak olmanıza sizi sevk etmesin; çünkü siz böyle yaparak ellerinizle kendinizi tehlikeye atmış olursunuz. Tevildeki Dördüncü Vecih: Mananın şöyle olmasıdır: Allah yolunda harcayın ve: “Eğer harcarsak fakirlikten korkarız da helak oluruz ve yanımızda hiçbir şey kalmaz” demeyin. Böylece infak sebebiyle kendilerini helak olmuş kılmaktan nehyolundular. Bu kılma (ce‘l) ve atmaktan (ilkâ) murat ise buna hükmetmektir; nitekim bir kimse birine böyle hükmettiğinde: “Filan kişi filanı helak kıldı ve onu helake attı” denir. Beşinci Vecih: { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” buyruğu, artık beraberinde hiçbir amelin kendisine fayda vermeyeceğini düşündüğü günaha giren adamdır ki işte bu, nefsi tehlikeye atmaktır. Hâsılı bunun manası Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyi nehyetmektir; çünkü bu durum insanı kulluğu terk etmeye ve günahta ısrar etmeye sevk eder. Altıncı Vecih: Muradın: “Allah yolunda harcayın ve o infakı tehlikeye ve iptale atmayın” olması muhtemeldir; bu da o infaktan sonra, sevabını iptal edecek bir fiili ya başa kakmayı hatırlatarak

الْمِنَّةِ أَوْ بِذِكْرِ وُجُوهِ الرِّيَاءِ وَالسُّمْعَةِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ [مُحَمَّدٍ: ٣٣] .

yahut riya ve şöhret yollarını zikrederek yapmanızla olur. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ } [Muhammed: 33] “Amellerinizi boşa çıkarmayın.”

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “İyilik edin; şüphesiz Allah, iyilik edenleri sever” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْمُحْسِنَ مُشْتَقٌّ مِنْ مَاذَا وَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنْ فِعْلِ الْحُسْنِ وَأَنَّهُ كَثُرَ اسْتِعْمَالُهُ فِيمَنْ يَنْفَعُ غَيْرَهُ بِنَفْعٍ حَسَنٍ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْإِحْسَانَ حَسَنٌ فِي نَفْسِهِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالضَّرْبُ وَالْقَتْلُ إِذَا حَسُنَا كَانَ فَاعِلُهُمَا مُحْسِنًا الثَّانِي: أَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْإِحْسَانِ، فَفَاعِلُ الْحُسْنِ لَا يُوصَفُ بِكَوْنِهِ مُحْسِنًا إِلَّا إِذَا كَانَ فِعْلُهُ حَسَنًا وَإِحْسَانًا مَعًا، فَالِاشْتِقَاقُ إِنَّمَا يَحْصُلُ مِنْ مَجْمُوعِ الْأَمْرَيْنِ.

Birinci Mesele: Muhsin kelimesinin neden türediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bunda vecihler vardır: Birincisi: Bunun ‘hüsn’ fiilinden türemiş olmasıdır; nitekim ihsanın bizzat kendisi güzel olduğu cihetle, başkasına güzel bir fayda sağlayan kimse hakkında kullanımı yaygınlaşmıştır. Bu takdire göre, güzel (yerinde) oldukları takdirde vurmak ve öldürmek fiillerini yapan kimse de muhsindir. İkincisi: Bunun ‘ihsan’dan türemiş olmasıdır; dolayısıyla hüsn fiilini işleyen kimse, fiili hem güzel hem de ihsan olmadıkça muhsin olarak nitelenemez. Binaenaleyh iştikak ancak iki durumun toplamından hâsıl olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَأَحْسِنُوا فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: قَالَ الْأَصَمُّ: أَحْسِنُوا فِي فَرَائِضِ اللَّهِ وَثَانِيهَا:

İkinci Mesele: O'nun: { وَأَحْسِنُوا } “İyilik edin” buyruğunda vecihler vardır: Birincisi: Asam şöyle demiştir: Allah'ın farzlarında ihsanda bulunun (onları en güzel şekilde ifa edin). İkincisi:

وَأَحْسِنُوا فِي الْإِنْفَاقِ عَلَى مَنْ تَلْزَمُكُمْ مُؤْنَتُهُ وَنَفَقَتُهُ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْإِنْفَاقُ وَسَطًا فَلَا تُسْرِفُوا وَلَا تُقَتِّرُوا، وَهَذَا هُوَ الْأَقْرَبُ لِاتِّصَالِهِ بِمَا قَبْلَهُ وَيُمْكِنُ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى جَمِيعِ الْوُجُوهِ.

Bakımı ve nafakası üzerinize gereken kimselere infakta ihsanda bulunun; bundan maksat, o infakın orta yollu olması, ne israf etmeniz ne de cimrilik yapmanızdır. Kendisinden öncekiyle irtibatından ötürü en yakın olan [görüş] budur. Ayeti bütün vecihlere hamletmek de mümkündür.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ فهو ظاهر وقد تقدم تفسيره مرارا.

O'nun: { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah, iyilik edenleri sever” buyruğuna gelince; bu açıktır ve tefsiri daha önce defalarca geçmiştir.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٩٦]

[Bakara Suresi (2): Ayet 196]

وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (١٩٦)

{ وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (١٩٦) } “Haccı ve umreyi Allah için tam yapın. Eğer [hacdan] alıkonursanız, o vakit kolayınıza gelen bir kurban [gönderin]. Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin. Artık sizden kim hasta olur veya başında bir eziyet bulunursa, oruçtan veya sadakadan yahut kurbandan bir fidye gerekir. Güvene kavuştuğunuzda ise, kim hacca kadar umre ile faydalanmak isterse kolayına gelen bir kurban [kesmesi gerekir]. Kim de [kurban] bulamazsa hacda üç gün, döndüğünüzde de yedi gün oruç tutsun; işte bunlar tam on gündür. Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayan kimseler içindir. Allah'tan korkun ve bilin ki Allah, cezası pek çetin olandır. (196)”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْحَجَّ فِي اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ الْقَصْدِ وَإِنَّمَا يُقَالُ: حَجَّ فُلَانٌ الشَّيْءَ إِذَا قَصَدَهُ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى، وَأَدَامَ الِاخْتِلَافَ إِلَيْهِ وَالْحِجَّةُ بِكَسْرِ الْحَاءِ السَّنَةُ، وَإِنَّمَا قِيلَ لَهَا حِجَّةٌ لِأَنَّ النَّاسَ يَحُجُّونَ فِي كُلِّ سَنَةٍ، وَأَمَّا فِي الشَّرْعِ فَهُوَ اسْمٌ لِأَفْعَالٍ مَخْصُوصَةٍ مِنْهَا أَرْكَانٌ وَمِنْهَا أَبْعَاضٌ وَمِنْهَا هَيْئَاتٌ، فَالْأَرْكَانُ مَا لَا يَحْصُلُ التَّحَلُّلُ حَتَّى يَأْتِيَ بِهِ وَالْأَبْعَاضُ هِيَ الْوَاجِبَاتُ الَّتِي إِذَا تُرِكَ شَيْءٌ يُجْبَرُ بِالدَّمِ، وَالْهَيْئَاتُ مَا لَا يَجِبُ الدَّمُ عَلَى تَرْكِهَا، وَالْأَرْكَانُ عِنْدَنَا خَمْسَةٌ: الْإِحْرَامُ وَالْوُقُوفُ بِعَرَفَةَ وَالطَّوَافُ بِالْبَيْتِ، وَالسَّعْيُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَفِي حَلْقِ الرَّأْسِ أَوْ تَقْصِيرِهِ قَوْلَانِ: أَصَحُّهُمَا أَنَّهُ نُسُكٌ لَا يَحْصُلُ التَّحَلُّلُ إِلَّا بِهِ، وَأَمَّا الْأَبْعَاضُ فَهِيَ الْإِحْرَامُ مِنَ الْمِيقَاتِ وَالْمُقَامُ بِعَرَفَةَ إِلَى الْغُرُوبِ فِي قَوْلٍ وَالْبَيْتُوتَةُ بِمُزْدَلِفَةَ لَيْلَةَ النَّحْرِ فِي قَوْلٍ وَرَمْيُ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ وَالْبَيْتُوتَةُ بِمِنَى لَيَالِيَ التَّشْرِيقِ فِي قَوْلٍ وَرَمِيُ أَيَّامِهَا.

Birinci Mesele: Hac (الْحَجّ) lügatte kastetmekten ibarettir. Nitekim bir kimse bir şeyi peş peşe kastettiğinde ve oraya gidip gelmeyi sürdürdüğünde: “Falanca o şeyi hacetti” denir. Ha harfinin kesresiyle hicce (الْحِجَّة) ise sene demektir; buna hicce denilmesinin sebebi insanların her sene hac etmeleridir. Şeriattaki anlamına gelince; o, bir kısmı rükünler, bir kısmı vacipler (eb'âz) ve bir kısmı da heyetler (sünnetler) olan belirli fiillerin adıdır. Rükünler, kişi onları yerine getirmedikçe ihramdan çıkmanın (tahallül) gerçekleşmediği şeylerdir. Vacipler, terk edildiğinde kanla (kurbanla) telafi edilen hükümlerdir. Heyetler ise terk edilmesinden dolayı kan gerekmeyen şeylerdir. Bizim mezhebimize göre rükünler beştir: İhram, Arafat'ta vakfe, Kabe'yi tavaf, Safa ile Merve arasında sa'y ve başı tıraş etmek yahut saçları kısaltmaktır; bunda iki görüş vardır: Bunların en sahih olanı, onun kendisi olmaksızın ihramdan çıkmanın gerçekleşmediği bir menasik olduğudur. Vaciplere (eb'âz) gelince; onlar mikattan ihrama girmek, bir görüşe göre gün batımına kadar Arafat'ta durmak, bir görüşe göre kurban bayramı gecesi Müzdelife'de gecelemek, Akabe cemresini taşlamak, bir görüşe göre teşrik gecelerinde Mina'da gecelemek ve o günlerin taşlarını atmaktır.

وَأَمَّا سَائِرُ أَعْمَالِ الْحَجِّ فَهِيَ سُنَّةٌ.

Haccın diğer amellerine gelince; onlar sünnettir.

وَأَمَّا أَرْكَانُ الْعُمْرَةِ فَهِيَ أَرْبَعَةٌ: الْإِحْرَامُ، وَالطَّوَافُ، وَالسَّعْيُ، وَفِي الْحَلْقِ قَوْلَانِ، ثم المعتمر بعد ما فَرَغَ مِنَ السَّعْيِ فَإِنْ كَانَ مَعَهُ هَدْيٌ ذَبَحَهُ ثُمَّ حَلَقَ أَوْ قَصَّرَ، وَلَا يَتَوَقَّفُ التَّحَلُّلُ عَلَى ذَبْحِ الْهَدْيِ.

Umrenin rükünlerine gelince; onlar dörttür: İhram, tavaf, sa'y ve tıraş konusunda iki görüş. Sonra umre yapan kimse sa'yi tamamladıktan sonra, şayet yanında kurbanlık hedy varsa onu keser, sonra tıraş olur veya saçını kısaltır; ihramdan çıkmak hedyin kesilmesine bağlı değildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَتِمُّوا أَمْرٌ بِالْإِتْمَامِ، وَهَلْ هَذَا الْأَمْرُ مُطْلَقٌ أَوْ مَشْرُوطٌ بِالدُّخُولِ فِيهِ، ذَهَبَ أَصْحَابُنَا إِلَى أَنَّهُ مُطْلَقٌ، وَالْمَعْنَى: افْعَلُوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ عَلَى نَعْتِ الْكَمَالِ وَالتَّمَامِ وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁: إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ مَشْرُوطٌ، وَالْمَعْنَى أَنَّ مَنْ شَرَعَ فِيهِ فَلْيُتِمَّهُ قَالُوا: وَمِنَ الْجَائِزِ أَنْ لَا يَكُونَ الدُّخُولُ فِي الشَّيْءِ وَاجِبًا إِلَّا أَنَّ بَعْدَ الدُّخُولِ فِيهِ يَكُونُ إِتْمَامُهُ وَاجِبًا، وَفَائِدَةُ هَذَا الْخِلَافِ أَنَّ الْعُمْرَةَ وَاجِبَةٌ عِنْدَ أَصْحَابِنَا، وغير واجبة عن أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ حُجَّةُ أَصْحَابِنَا مِنْ وُجُوهٍ.

İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَأَتِمُّوا } “Tam yapın” buyruğu tamamlamayı emretmektir. Acaba bu emir mutlak mıdır, yoksa ona başlanmış olmasıyla mı kayıtlıdır? Bizim mezhep mensuplarımız bunun mutlak olduğu görüşüne gitmişlerdir. Manası: Haccı ve umreyi tam ve kamil sıfatı üzere yapınız, demektir. İkinci görüş ise Ebû Hanîfe'nin -radıyallâhu anh- görüşü olup şöyledir: Bu emir kayıtlıdır; manası ise, kim ona başlarsa onu tamamlasın, demektir. Onlar şöyle demişlerdir: Bir şeye başlamanın vacip olmaması, ancak ona başlandıktan sonra tamamlanmasının vacip olması caizdir. Bu ihtilafın faydası şudur: Umre bizim mezhep mensuplarımıza göre vaciptir, Ebû Hanîfe'ye -rahimehullâh- göre ise vacip değildir. Mezhep mensuplarımızın delili birkaç vecihtendir.

الْحُجَّةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهِ أَنَّ الْإِتْمَامَ قَدْ يُرَادُ بِهِ فِعْلُ الشَّيْءِ كَامِلًا تَامًّا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِهِ إِذَا شَرَعْتُمْ فِي الْفِعْلِ فَأَتِمُّوهُ، وَإِذَا ثَبَتَ الِاحْتِمَالُ وَجَبَ أَنْ يكون المراد

Birinci Delil: Allah Teâlâ'nın: { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } “Haccı ve umreyi Allah için tam yapın” buyruğudur. Bununla istidlal etmenin yönü şudur: İtmam (tamamlama) ile bir şeyi kamil ve tam olarak yapmak kastedilebilir; fiile başladığınızda onu tamamlayın manasının kastedilmiş olması da muhtemeldir. İhtimal sabit olunca, muradın

مِنْ هَذَا اللَّفْظِ هُوَ ذَاكَ، أَمَّا بَيَانُ الِاحْتِمَالِ فَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ [الْبَقَرَةِ: ١٢٤] أَيْ فَعَلَهُنَّ عَلَى سَبِيلِ التَّمَامِ وَالْكَمَالِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ [الْبَقَرَةِ: ١٨٧] أَيْ فَافْعَلُوا الصِّيَامَ تَامًّا إِلَى اللَّيْلِ، وَحَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى هَذَا أَوْلَى مِنْ قَوْلِ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ فَاشْرَعُوا فِي الصِّيَامِ ثُمَّ أَتِمُّوهُ، لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يُحْتَاجُ إِلَى الْإِضْمَارِ، وَعَلَى التَّقْدِيرِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ لَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْإِتْيَانَ بِهِ عَلَى نَعْتِ الْكَمَالِ وَالتَّمَامِ فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَيْهِ، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّكُمْ إِذَا شَرَعْتُمْ فِيهِ فَأَتِمُّوهُ، إِلَّا أَنَّ حَمْلَ اللَّفْظِ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ أَوْلَى، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ/ حَمْلَ الْآيَةِ عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ هَذَا الْأَمْرُ مَشْرُوطًا، وَيَكُونَ التَّقْدِيرُ: أَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ إِنْ شَرَعْتُمْ فِيهِمَا، وَعَلَى التَّأْوِيلِ الْأَوَّلِ الَّذِي نَصَرْنَاهُ لَا يُحْتَاجُ إِلَى إِضْمَارِ هَذَا الشَّرْطِ، فَكَانَ ذَلِكَ أَوْلَى وَالثَّانِي: أَنَّ أَهْلَ التَّفْسِيرِ ذَكَرُوا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ هِيَ أَوَّلُ آيَةٍ نَزَلَتْ فِي الْحَجِّ فَحَمْلُهَا عَلَى إِيجَابِ الْحَجِّ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهَا عَلَى الْإِتْمَامِ بِشَرْطِ الشُّرُوعِ فِيهِ الثَّالِثُ: قَرَأَ بَعْضُهُمْ وَأَقِيمُوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ وَهَذَا وَإِنْ كَانَ قِرَاءَةً شَاذَّةً جَارِيَةً مَجْرَى خَبَرِ الْوَاحِدِ لَكِنَّهُ بِالِاتِّفَاقِ صَالِحٌ لِتَرْجِيحِ تَأْوِيلٍ عَلَى تَأْوِيلٍ الرَّابِعُ: أَنَّ الْوَجْهَ الَّذِي نَصَرْنَاهُ يُفِيدُ وُجُوبَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، وَيُفِيدُ وُجُوبَ إِتْمَامِهِمَا بَعْدَ الشُّرُوعِ فِيهِمَا، وَالتَّأْوِيلُ الَّذِي ذَكَرْتُمْ لَا يُفِيدُ إِلَّا أَصْلَ الْوُجُوبِ، فَكَانَ الَّذِي نَصَرْنَاهُ أَكْبَرَ فَائِدَةً، فَكَانَ حَمْلُ كَلَامِ اللَّهِ عَلَيْهِ أَوْلَى الْخَامِسُ: أَنَّ الْبَابَ بَابُ الْعِبَادَةِ فَكَانَ الِاحْتِيَاطُ فِيهِ أَوْلَى، وَالْقَوْلُ بِإِيجَابِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ مَعًا أَقْرَبُ إِلَى الِاحْتِيَاطِ، فَوَجَبَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَيْهِ السَّادِسُ: هَبْ أَنَّا نَحْمِلُ اللَّفْظَ عَلَى وُجُوبِ الْإِتْمَامِ، لَكِنَّا نَقُولُ: اللَّفْظُ دَلَّ عَلَى وُجُوبِ الْإِتْمَامِ جَزْمًا، وَظَاهِرُ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ فَكَانَ الْإِتْمَامُ وَاجِبًا جَزْمًا وَالْإِتْمَامُ مَسْبُوقٌ بِالشُّرُوعِ، وَمَا لَا يَتِمُّ الْوَاجِبُ إِلَّا بِهِ وَكَانَ مَقْدُورًا لِلْمُكَلَّفِ فَهُوَ وَاجِبٌ، فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الشُّرُوعُ وَاجِبًا فِي الْحَجِّ وَفِي الْعُمْرَةِ السَّابِعُ: رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّهَا لَقَرِينَتُهَا فِي كِتَابِ اللَّهِ، أَيْ أَنَّ الْعُمْرَةَ لَقَرِينَةُ الْحَجِّ فِي الْأَمْرِ فِي كِتَابِ اللَّهِ يَعْنِي فِي هَذِهِ الْآيَةِ فكان كقوله: أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ [البقرة: ٤٣] فَهَذَا تَمَامُ تَقْرِيرِ هَذِهِ الْحُجَّةِ.

bu lafızdan o [ilk mana] olması vacip olur. İhtimalin beyanına gelince; Allah Teâlâ'nın şu buyruğu buna delalet eder: { وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ } [Bakara: 124] “Hani Rabbi İbrahim'i birtakım kelimelerle imtihan etmişti de o bunları tastamam yerine getirmişti”; yani onları tam ve kamil bir surette yerine getirdi. Yine Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da buna delalet eder: { ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ } [Bakara: 187] “Sonra orucu geceye kadar tam yapın”; yani orucu geceye kadar tam olarak tutun. Lafzı buna hamletmek; “Murat, oruca başlayın sonra onu tamamlayın [demektir]” diyen kimsenin sözünden daha evladır; çünkü bu takdire göre takdire (hazfe/gizli kabule) ihtiyaç duyulur, bizim zikrettiğimiz takdirde ise buna ihtiyaç duyulmaz. Böylece sabit oldu ki: { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ } “Haccı tam yapın” buyruğundan muradın, onu kamil ve tam bir vasıfta yerine getirmek olması muhtemeldir; binaenaleyh buna hamledilmesi vacip olmuştur. İşin varacağı en son nokta, muradın “ona başladığınız zaman onu tamamlayın” olmasının da muhtemel olmasıdır; ne var ki lafzı birinci veche hamletmek daha evladır. Buna birtakım vecihler delalet eder: Birincisi: Ayetin ikinci veche hamledilmesi, bu emrin kayıtlı olmasını ve takdirin şöyle olmasını gerektirir: “Eğer ikisine başlarsanız haccı ve umreyi Allah için tamamlayın.” Bizim savunduğumuz birinci tevil üzerinde ise bu şartı gizli kabul etmeye (izmara) ihtiyaç yoktur; dolayısıyla bu daha evladır. İkincisi: Tefsir ehli bu ayetin hac hakkında inen ilk ayet olduğunu zikretmişlerdir; binaenaleyh onu haccı vacip kılmaya hamletmek, başlama şartıyla tamamlamaya hamletmekten daha evladır. Üçüncüsü: Bazıları bu ayeti: “Haccı ve umreyi Allah için ikame edin (yerine getirin)” şeklinde okumuştur. Bu, tek kişinin rivayeti mesabesinde olan şaz bir kıraat olsa da ittifakla bir tevili diğer bir tevile tercih etmeye elverişlidir. Dördüncüsü: Bizim savunduğumuz vecih, haccın ve umrenin vacip olduğunu ifade ettiği gibi, ikisine başlandıktan sonra tamamlanmasının vacip olduğunu da ifade eder. Sizin zikrettiğiniz tevil ise sadece asıl vücubiyeti ifade eder; dolayısıyla bizim savunduğumuzun faydası daha büyüktür ve Allah'ın kelamını ona hamletmek daha evladır. Beşincisi: Konu ibadet konusudur; dolayısıyla onda ihtiyat daha evladır. Hac ile umrenin birlikte vacip olduğunu söylemek ise ihtiyata daha yakındır; bu sebeple lafzın buna hamledilmesi vacip olmuştur. Altıncısı: Farz edelim ki lafzı tamamlamanın vücubiyetine hamlediyoruz; fakat biz deriz ki: Lafız, tamamlamanın vücubiyetine kesin olarak delalet etmiştir; emrin zahiri de vücup içindir; öyleyse tamamlama kesin olarak vaciptir. Tamamlamanın öncesinde ise başlamak vardır; bir vacibin ancak kendisiyle tamamlandığı ve mükellefin gücü dahilinde olan şey de vaciptir; binaenaleyh hacca ve umreye başlamanın da vacip olması gerekir. Yedincisi: İbn Abbas'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Nefsim elinde olana yemin ederim ki o, Allah'ın kitabında onun dengidir (ikizidir)”; yani umre, Allah'ın kitabında emir konusunda haccın dengidir; yani bu ayette böyledir. Nitekim bu durum: { أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } [Bakara: 43] “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin” buyruğu gibidir. İşte bu delilin takriri bundan ibarettir.

فَإِنْ قِيلَ: قَرَأَ عَلِيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَالشَّعْبِيُّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ بِالرَّفْعِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ قَصَدُوا إِخْرَاجَ الْعُمْرَةِ عَنْ حُكْمِ الْحَجِّ فِي الْوُجُوبِ.

Eğer denilirse ki: Ali, İbn Mes'ud ve Şa'bî [lafzı] ref ile “Ve'l-umretü lillâh” şeklinde okumuşlardır; bu da onların umreyi vacip olma hususunda haccın hükmünden çıkarmayı kastettiklerine delalet eder.

قُلْنَا: هَذَا مَدْفُوعٌ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ قِرَاءَةٌ شَاذَّةٌ فَلَا تُعَارِضُ الْقِرَاءَةَ الْمُتَوَاتِرَةَ، الثَّانِي: أَنَّ فِيهَا ضَعْفًا فِي الْعَرَبِيَّةِ، لِأَنَّهَا تَقْتَضِي عَطْفَ الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ عَلَى الْجُمْلَةِ الْفِعْلِيَّةِ الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ مَعْنَاهُ أَنَّ الْعُمْرَةَ عِبَادَةُ اللَّهِ، وَمُجَرَّدُ كَوْنِهَا عِبَادَةَ اللَّهِ لَا يُنَافِي وُجُوبَهَا، وَإِلَّا وَقَعَ التَّعَارُضُ بَيْنَ مَدْلُولِ الْقِرَاءَتَيْنِ، وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ الرَّابِعُ: أَنَّهُ لَمَّا كَانَ قَوْلُهُ: وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ مَعْنَاهُ: وَالْعُمْرَةُ عِبَادَةُ اللَّهِ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْعُمْرَةُ مَأْمُورًا بِهَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ [الْبَيِّنَةِ: ٥] وَالْأَمْرُ لِلْوُجُوبِ، وَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ الْمَقْصُودُ.

Deriz ki: Bu birkaç vecihten ötürü reddedilmiştir: Birincisi: Bu şaz bir kıraattir; dolayısıyla mütevatir kıraate muarız olamaz. İkincisi: Onda Arap dili bakımından bir zayıflık vardır; çünkü bu durum isim cümlesinin fiil cümlesi üzerine atfedilmesini gerektirir. Üçüncüsü: “Ve'l-umretü lillâh” ifadesinin manası; “Umre Allah'ın ibadetidir” demektir. Onun sırf Allah'ın ibadeti olması ise vacip oluşuna mani değildir; aksi takdirde iki kıraatin delaleti arasında çelişki meydana gelir ki bu caiz değildir. Dördüncüsü: “Ve'l-umretü lillâh” sözünün manası “ve umre Allah'ın ibadetidir” olunca, Allah Teâlâ'nın: { وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ } [Beyyine: 5] “Oysa onlar ancak Allah'a kulluk etmekle emrolunmuşlardı” buyruğundan ötürü umrenin emredilmiş olması vacip olur; emir ise vücup içindir ve bu durumda maksat hâsıl olur.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: فِي وُجُوبِ الْعُمْرَةِ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ [التَّوْبَةِ: ٣] يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ حَجٍّ أَصْغَرَ عَلَى مَا عَلَيْهِ حَقِيقَةُ أَفْعَلَ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا الْعُمْرَةُ بِالِاتِّفَاقِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْعُمْرَةَ حَجٌّ، وَجَبَ أَنْ تَكُونَ وَاجِبَةً لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَلِقَوْلِهِ: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ [آلِ عِمْرَانَ: ٩٧] .

Umrenin vücubiyeti konusundaki İkinci Delil: Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ } [Tevbe: 3] “Büyük Hac günü” buyruğu, ef'al (ismi tafdil) vezninin hakikati gereği bir küçük haccın da vacip olduğuna delalet eder. Bu da ittifakla umreden başkası değildir. Umrenin bir hac olduğu sabit olunca, Allah Teâlâ'nın: { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ } “Haccı tam yapın” buyruğu ile { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } [Âl-i İmrân: 97] “Oraya yol bulabilen insanların Beyt'i haccetmesi Allah'ın onlar üzerindeki hakkıdır” buyruğundan ötürü onun da vacip olması gerekir.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: فِي الْمَسْأَلَةِ أَحَادِيثُ مِنْهَا مَا

Üçüncü Delil: Bu meselede hadisler vardır; bunlardan biri,

أَوْرَدَهُ ابْنُ الْجَوْزِيِّ فِي الْمُتَّفَقِ بَيْنَ الصَّحِيحَيْنِ أَنَّ جِبْرِيلَ

İbnü'l-Cevzî'nin el-Müttefek beyne's-Sahîhayn adlı eserinde naklettiği şu hadistir: Cebrail

عَلَيْهِ السَّلَامُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْإِسْلَامِ، فَقَالَ: أَنْ تَشْهَدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ/ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَأَنْ تُقِيمَ الصَّلَاةَ، وَتُؤْتِيَ الزَّكَاةَ، وَتَصُومَ رَمَضَانَ، وَتَحُجَّ وَتَعْتَمِرَ،

-aleyhisselâm- Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem İslam'ı sormuş, o da şöyle buyurmuştur: “Allah'tan başka hiçbir ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şehadet etmen, namazı dosdoğru kılman, zekâtı vermen, ramazan orucunu tutman, hac ve umre yapmandır.”

وَرَوَى النُّعْمَانُ بْنُ سَالِمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَوْسٍ عَنْ أَبِي رَزِينٍ أَنَّهُ سَأَلَ النَّبِيَّ ﵊ فقال: إن أبي شيخ كفي أَدْرَكَ الْإِسْلَامَ، وَلَا يَسْتَطِيعُ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ وَلَا الظَّعْنَ، فَقَالَ ﵊: حُجَّ عَنْ أَبِيكَ وَاعْتَمِرْ، فَأَمَرَ بِهِمَا، وَالْأَمْرُ لِلْوُجُوبِ،

Nu'man b. Sâlim, Ömer b. Evs'ten, o da Ebû Rezîn'den rivayet etmiştir ki o, Peygamber'e -aleyhisselâm- sorup: “Babam İslam'a yetişmiş çok yaşlı bir ihtiyardır; hacca, umreye ve yolculuğa takat getiremiyor” demiş; bunun üzerine [Peygamber] -aleyhisselâm-: “Babanın yerine sen hac ve umre yap” buyurmuştur. Böylece her ikisini emretmiştir; emir ise vücup içindir.

وَمِنْهَا مَا

Bunlardan biri de,

رَوَى ابْنُ سِيرِينَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «الْحَجُّ وَالْعُمْرَةُ فَرْضَانِ لَا يَضُرُّكَ بِأَيِّهِمَا بَدَأْتَ»

İbn Sîrîn'in Zeyd b. Sâbit'ten rivayet ettiğidir; nitekim o -aleyhisselâm- şöyle buyurmuştur: «Hac ve umre iki farzdır; hangisiyle başlarsan sana bir sakıncası yoktur.»

وَمِنْهَا ما

Bunlardan biri de,

روت عائشة ﵂ بنت طلحة عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ، قَالَتْ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ عَلَى النِّسَاءِ جِهَادٌ؟ فَقَالَ ﵊: عَلَيْهِنَّ جِهَادٌ لَا قِتَالَ فِيهِ: الْحَجُّ وَالْعُمْرَةُ.

Âişe bint Talha'nın -radıyallâhu anhâ-, müminlerin annesi Âişe'den rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: “Ey Allah'ın Resulü, kadınlara cihat var mıdır?” dedim. O -aleyhisselâm- da: “Onlara içinde savaş bulunmayan bir cihat vardır: Hac ve umredir” buyurdu.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: فِي وُجُوبِ الْعُمْرَةِ، قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: اعْتَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ قَبْلَ الْحَجِّ، وَلَوْ لَمْ تَكُنِ الْعُمْرَةُ وَاجِبَةً لَكَانَ الْأَشْبَهُ أَنْ يُبَادِرَ إِلَى الْحَجِّ الَّذِي هُوَ وَاجِبٌ، وَحُجَّةُ مَنْ قَالَ: الْعُمْرَةُ لَيْسَتْ وَاجِبَةً وُجُوهٌ:

Umrenin vücubiyeti konusundaki Dördüncü Delil: Şâfiî -radıyallâhu anh- şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hacdan önce umre yapmıştır; şayet umre vacip olmasaydı, vacip olan hacca öncelikle koşması daha uygun olurdu. “Umre vacip değildir” diyen kimsenin delili ise birtakım vecihlerdir:

الْحُجَّةُ الْأُولَى:

Birinci Delil:

قَصَدَ الْأَعْرَابِيُّ الَّذِي سَأَلَ الرَّسُولَ ﵊ عَنْ أَرْكَانِ الْإِسْلَامِ فَعَلَّمَهُ الصَّلَاةَ، وَالزَّكَاةَ، وَالْحَجَّ، وَالصَّوْمَ، فَقَالَ الْأَعْرَابِيُّ: هَلْ عَلَيَّ غَيْرُ هَذَا؟ قَالَ: لَا إِلَّا أَنْ تَطَوَّعْ، فَقَالَ الْأَعْرَابِيُّ: لَا أَزِيدُ عَلَى هَذَا وَلَا أَنْقُصُ، فَقَالَ ﵊: أَفْلَحَ الْأَعْرَابِيُّ إِنْ صَدَقَ،

Resûl'e -aleyhisselâm- İslam'ın rükünlerini soran bedevinin kıssasıdır. Ona namazı, zekâtı, haccı ve orucu öğretmiş; bunun üzerine bedevi: “Benim üzerime bunlardan başkası var mıdır?” demiştir. O da: “Hayır, meğerki nafile kılasın” buyurmuştur. Bedevi: “Buna ne bir şey eklerim ne de eksiltirim” deyince, [Peygamber] -aleyhisselâm-: “Eğer doğru söylediyse bedevi kurtuluşa ermiştir” buyurmuştur.

وَقَالَ ﵊: «بُنِيَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَصَوْمِ رَمَضَانَ، وَحَجِّ الْبَيْتِ»

Yine o -aleyhisselâm- şöyle buyurmuştur: «İslam beş şey üzerine kurulmuştur: Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şehadet etmek, namazı dosdoğru kılmak, zekâtı vermek, ramazan orucunu tutmak ve Beyt'i haccetmektir.»

وَقَالَ ﵊: «صَلُّوا خَمْسَكُمْ وَزَكُّوا أَمْوَالَكُمْ وَحُجُّوا بَيْتَكُمْ تَدْخُلُوا جَنَّةَ رَبِّكُمْ»

Yine o -aleyhisselâm- şöyle buyurmuştur: «Beş vakit namazınızı kılın, mallarınızın zekâtını verin ve Beyt'inizi haccidin ki Rabbinizin cennetine giresiniz.»

فَهَذِهِ أَخْبَارٌ مَشْهُورَةٌ كَالْمُتَوَاتِرَةِ فَلَا يَجُوزُ الزِّيَادَةُ عَلَيْهَا وَلَا رَدُّهَا،

Bunlar mütevatir gibi meşhur haberlerdir; dolayısıyla onların üzerine ziyade yapmak da onları reddetmek de caiz değildir.

وَعَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ سئل عن الْعُمْرَةِ أَوَاجِبَةٌ هِيَ أَمْ لَا؟ فَقَالَ: لَا وَإِنْ تَعْتَمِرْ خَيْرٌ لَكَ،

Muhammed b. el-Münkendir'den, o da Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem umrenin vacip olup olmadığı sorulmuş, o da: “Hayır, fakat umre yapman senin için daha hayırlıdır” buyurmuştur.

وَعَنْ مُعَاوِيَةَ الضَّرِيرِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ الْحَنَفِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «الْحَجُّ جِهَادٌ وَالْعُمْرَةُ تَطَوُّعٌ» .

Muâviye ed-Darîr'den, o da Ebû Sâlih el-Hanefî'den, o da Ebû Hüreyre'den -radıyallâhu anh- rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Hac cihattır, umre ise nafiledir.»

وَالْجَوَابُ: مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ مَا ذَكَرْتُمْ أَخْبَارٌ آحَادٌ فَلَا تُعَارِضُ الْقُرْآنَ وَثَانِيهَا: لَعَلَّ العمرة ما كانت واجبة عند ما ذَكَرَ الرَّسُولُ ﵊ تِلْكَ الْأَحَادِيثَ، ثُمَّ نَزَلَ بَعْدَهَا قَوْلُهُ: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ وَهَذَا هُوَ الْأَقْرَبُ، لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ إِنَّمَا نَزَلَتْ فِي السَّنَةِ السَّابِعَةِ مِنَ الْهِجْرَةِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ قِصَّةَ الْأَعْرَابِيِّ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى ذِكْرِ الْحَجِّ وَلَيْسَ فِيهَا بَيَانُ تَفْصِيلِ الْحَجِّ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْعُمْرَةَ حَجٌّ لِأَنَّهَا هِيَ الْحَجُّ الْأَصْغَرُ، فَلَا تَكُونُ هِيَ مُنَافِيَةً لِوُجُوبِ الْعُمْرَةِ، وَأَمَّا حَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ فَقَالُوا: رِوَايَةُ حَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ وَهُوَ ضَعِيفٌ.

Cevap birkaç vecihtendir: Birincisi: Sizin zikrettiğiniz rivayetler ahad haberlerdir; dolayısıyla Kur'an'a muarız olamazlar. İkincisi: Muhtemeldir ki Resûl -aleyhisselâm- o hadisleri zikrettiği sırada umre vacip değildi, sonra bunların ardından O'nun: { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } “Haccı ve umreyi Allah için tam yapın” buyruğu indi. En yakın olan da budur; çünkü bu ayet ancak hicretin yedinci senesinde inmiştir. Üçüncüsü: Bedevinin kıssası haccın zikrini ihtiva etmektedir, onda haccın tafsilatının beyanı yoktur; nitekim biz umrenin bir hac olduğunu, çünkü onun küçük hac olduğunu beyan etmiştik; dolayısıyla bu, umrenin vücubiyetine zıt olmaz. Muhammed b. el-Münkendir'in hadisine gelince; onlar: “Bu, Haccâc b. Ertât'ın rivayetidir ve o zayıftır” demişlerdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْحَجَّ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ: الْإِفْرَادُ، وَالْقِرَانُ، وَالتَّمَتُّعُ، فَالْإِفْرَادُ أَنْ يَحُجَّ ثُمَّ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنْهُ يَعْتَمِرُ مِنْ أَدْنَى الْحِلِّ، أَوْ يعتمر قبل أشهر الحج، ثُمَّ يَحُجُّ فِي تِلْكَ السَّنَةِ، / وَالْقِرَانُ أَنْ يُحْرِمَ بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ مَعًا فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ بِأَنْ يَنْوِيَهُمَا بِقَلْبِهِ، وَكَذَلِكَ لَوْ أَحْرَمَ بِالْعُمْرَةِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، ثُمَّ قَبْلَ الطَّوَافِ أَدْخَلَ عَلَيْهَا الْحَجَّ يَصِيرُ قِرَانًا، وَالتَّمَتُّعُ هُوَ أَنَّ يُحْرِمَ بِالْعُمْرَةِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ وَيَأْتِي بِأَعْمَالِهَا ثُمَّ يَحُجُّ فِي هَذِهِ السَّنَةِ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ تَمَتُّعًا لِأَنَّهُ يَسْتَمْتِعُ بِمَحْظُورَاتِ الْإِحْرَامِ بَعْدَ التَّحَلُّلِ عَنِ الْعُمْرَةِ قَبْلَ أَنْ يُحْرِمَ بِالْحَجِّ.

Üçüncü Mesele: Bil ki hac üç kısımdır: İfrad, kıran ve temettü. İfrad; kişinin [sadece] hac yapması, sonra onu tamamladıktan sonra en yakın hil bölgesinden umre yapması yahut hac aylarından önce umre yapıp sonra o sene hac yapmasıdır. Kıran; kalbiyle ikisine niyet ederek hac aylarında hacca ve umreye birlikte ihrama girmesidir; aynı şekilde hac aylarında umreye ihrama girip ardından tavaftan önce buna haccı dahil etse yine kıran olur. Temettü ise hac aylarında umreye ihrama girmesi, onun amellerini yerine getirmesi, sonra da o sene hac yapmasıdır. Buna temettü denilmesinin sebebi; umreden çıktıktan sonra hacca ihrama girmeden önce ihram yasaklarından faydalanmasıdır.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الْأَفْضَلِ مِنْ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ فَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁ أَفْضَلُهَا الْإِفْرَادُ ثُمَّ التَّمَتُّعُ ثُمَّ الْقِرَانُ وَقَالَ فِي اخْتِلَافِ الْحَدِيثِ التَّمَتُّعُ أَفْضَلُ مِنَ الْإِفْرَادِ وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ ﵁، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: الْقِرَانُ أَفْضَلُ، ثُمَّ الْإِفْرَادُ، ثُمَّ التَّمَتُّعُ، وَهُوَ قَوْلُ الْمُزَنِيِّ وَأَبِي إِسْحَاقَ وَالْمَرْوَزِيِّ

Bunu bildiğinde deriz ki: İnsanlar bu üçünün hangisinin daha faziletli olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî -radıyallâhu anh-: “Bunların en faziletlisi ifrad, sonra temettü, sonra kırandır” demiştir; İhtilâfü'l-hadîs adlı eserinde ise: “Temettü ifraddan daha faziletlidir” demiştir; Mâlik -radıyallâhu anh- de bu görüşü benimsemiştir. Ebû Hanîfe -radıyallâhu anh- ise: “Kıran daha faziletlidir, sonra ifrad, sonra temettüdür” demiştir. Bu, mezhep mensuplarımızdan el-Müzenî, Ebû İshak ve el-Mervezî'nin

مِنْ أَصْحَابِنَا، وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ: الْقِرَانُ أَفْضَلُ، ثُمَّ التَّمَتُّعُ، ثُمَّ الْإِفْرَادُ، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵁ فِي أَنَّ الْإِفْرَادَ أَفْضَلُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ وَالِاسْتِدْلَالُ بِهِ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْآيَةَ اقْتَضَتْ عَطْفَ الْعُمْرَةِ عَلَى الْحَجِّ، وَالْعَطْفُ يَسْتَدْعِي الْمُغَايَرَةَ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَالْمُغَايِرَةُ لَا تَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ الْإِفْرَادِ، فَأَمَّا عِنْدَ الْقِرَانِ فَالْمَوْجُودُ شَيْءٌ وَاحِدٌ، وَهُوَ حَجٌّ وَعُمْرَةٌ وَذَلِكَ مَانِعٌ مِنْ صِحَّةِ الْعَطْفِ الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ يَقْتَضِي الْإِفْرَادَ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَالْقَارِنُ يَلْزَمُهُ هَدْيَانِ عِنْدَ الْحَصْرِ، وَأَيْضًا أَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ عَلَى الْخَلْقِ عِنْدَ الْأَدَاءِ فِدْيَةً وَاحِدَةً، وَالْقَارِنُ يَلْزَمُهُ فِدْيَتَانِ عِنْدَ الْحَصْرِ الثَّالِثُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ الْإِتْمَامِ، وَالْإِتْمَامُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ الْإِفْرَادِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ السَّفَرَ مَقْصُودٌ فِي الْحَجِّ، بِدَلِيلِ أَنَّ مَنْ أَوْصَى بِأَنْ يُحَجُّ عَنْهُ فَإِنَّهُ يُحَجُّ مِنْ وَطَنِهِ، وَلَوْلَا أَنَّ السَّفَرَ مَقْصُودٌ فِي الْحَجِّ لَكَانَ يُحَجُّ عَنْهُ مِنْ أَدْنَى الْمَوَاقِيتِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا أَنَّهُمْ قَالُوا لَوْ نَذَرَ أَنْ يَحُجَّ مَاشِيًا وَحَجَّ رَاكِبًا يَلْزَمُهُ دَمٌ، فَثَبَتَ أَنَّ السَّفَرَ مَقْصُودٌ وَالْقِرَانُ يَقْتَضِي تَقْلِيلَ السَّفَرِ، لِأَنَّ بِسَبَبِهِ يَصِيرُ السَّفَرَانِ سَفَرًا وَاحِدًا، فَثَبَتَ أَنَّ الْإِتْمَامَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِالْإِفْرَادِ الثَّانِي: أَنَّ الْحَجَّ لَا مَعْنَى لَهُ إِلَّا زِيَارَةُ بِقَاعٍ مُكَرَّمَةٍ، وَمَشَاهِدٍ مُشَرَّفَةٍ، وَالْحَاجُّ زَائِرُ اللَّهِ، وَاللَّهُ تَعَالَى مَزُورُهُ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ كُلَّمَا كَانَتِ الزِّيَارَةُ وَالْخِدْمَةُ أَكْثَرَ كَانَ مَوْقِعُهَا عِنْدَ الْمَخْدُومِ أَعْظَمَ، وَعِنْدَ الْقِرَانِ تَنْقَلِبُ الزِّيَارَتَانِ زِيَارَةً وَاحِدَةً، بَلِ الْحَقُّ أَنَّ جُمْلَةَ أَنْوَاعِ الطَّاعَاتِ فِي الْحَجِّ وَفِي الْعُمْرَةِ تُكَرَّرُ عِنْدَ الْإِفْرَادِ، وَتَصِيرُ وَاحِدَةً عِنْدَ الْقِرَانِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْإِفْرَادَ أَقْرَبُ إِلَى التَّمَامِ، فَكَانَ الْإِفْرَادُ إِنْ لَمْ يَكُنْ وَاجِبًا عَلَيْكُمْ بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ فَلَا أَقَلَّ مِنْ كَوْنِهِ أَفْضَلَ.

de görüşüdür. Ebû Yûsuf ile Muhammed ise: “Kıran daha faziletlidir, sonra temettü, sonra ifraddır” demişlerdir. Şâfiî'nin -radıyallâhu anh- ifradın daha faziletli olduğuna dair delili birkaç vecihtendir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } “Haccı ve umreyi Allah için tam yapın” buyruğuna sarılmaktır. Bununla istidlal üç vecihtendir: Birincisi: Ayet umrenin hac üzerine atfedilmesini gerektirmiştir; atıf ise matuf ile matufun aleyh arasında başkalık (farklılık) gerektirir. Başkalık ise ancak ifrad durumunda hâsıl olur; kıranda ise mevcut olan tek bir şeydir, o da [tek fiilde toplanmış] hac ve umredir; bu da atfın sıhhatine engeldir. İkincisi: O'nun: { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } “Haccı ve umreyi Allah için tam yapın” buyruğu ifradı gerektirir; bunun delili O'nun: { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Eğer [hacdan] alıkonursanız, o vakit kolayınıza gelen bir kurban [gönderin]” buyurmuş olmasıdır; zira kıran haccı yapan kimseye engellenme (ihsar) halinde iki hedy gerekir; ayrıca Allah Teâlâ eda sırasında insanlara tek bir fidye farz kılmıştır, kıran haccı yapana ise engellenme halinde iki fidye gerekir. Üçüncüsü: Bu ayet tamamlamanın (itmam) vacip olduğuna delalet eder; tamamlama ise ancak ifrad durumunda hâsıl olur. Buna iki vecih delalet eder: Birincisi: Hacda yolculuk maksuttur; nitekim kendi adına hac yapılmasını vasiyet eden kimse için kendi memleketinden haccedilmesinin delili budur. Şayet hacda yolculuk maksut olmasaydı onun adına en yakın mikatlardan haccedilirdi. Yine onların “yürüyerek hac etmeyi adayıp da binek üzerinde haccetse kan (kurban) gerekir” demeleri de buna delalet eder; böylece yolculuğun maksut olduğu sabit oldu. Kıran ise yolculuğu azaltmayı gerektirir; çünkü onun sebebiyle iki yolculuk tek yolculuk haline gelir; dolayısıyla tamamlamanın ancak ifrad ile hâsıl olacağı sabit oldu. İkincisi: Haccın mukaddes mekanları ve şerefli meşairleri ziyaretten başka bir manası yoktur; hacı Allah'ın ziyaretçisi, Allah Teâlâ ise onun ziyaret edilenidir. Şüphe yok ki ziyaret ve hizmet ne kadar çok olursa, hizmet edilen katındaki yeri o kadar büyük olur. Kıranda ise iki ziyaret tek bir ziyarete dönüşür; bilakis hakikat şudur ki hacdaki ve umredeki bütün ibadet çeşitleri ifradda tekrarlanır, kıranda ise tek hale gelir; dolayısıyla ifradın tamlığa daha yakın olduğu sabit olmuştur. Öyleyse ifrad, bu ayetin hükmüyle üzerinize vacip değilse bile en azından daha faziletli olduğu kesindir.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: فِي بَيَانِ أَنَّ الْإِفْرَادَ أَفْضَلُ: أَنَّ الْإِفْرَادَ يَقْتَضِي كَوْنَهُ آتِيًا بِالْحَجِّ مَرَّةً، ثُمَّ بِالْعُمْرَةِ بَعْدَ ذَلِكَ، فَتَكُونُ الْأَعْمَالُ الشَّاقَّةُ فِي الْإِفْرَادِ أَكْثَرَ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ

İfradın daha faziletli olduğunu beyan etmede İkinci Delil: İfrad, kişinin bir defa haccı, bundan sonra da umreyi yerine getirmesini gerektirir; binaenaleyh meşakkatli ameller ifradda daha çok olur. Dolayısıyla daha faziletli olması vacip olur;

لِقَوْلِهِ ﵇: «أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ أَحْمَزُهَا»

zira o -aleyhisselâm-: «Amellerin en faziletlisi en meşakkatli olanıdır» buyurmuştur;

أَيْ أَشَقُّهَا.

yani en zor olanıdır.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ ﵇ كَانَ مُفْرِدًا فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْإِفْرَادُ أَفْضَلَ، أَمَّا قَوْلُنَا: إِنَّهُ كَانَ مُفْرِدًا فَاعْلَمْ أَنَّ الصَّحَابَةَ اخْتَلَفَتْ رِوَايَاتُهُمْ فِي هَذَا الْمَعْنَى،

Üçüncü Delil: O -aleyhisselâm- ifrad haccı yapmıştır; dolayısıyla ifradın daha faziletli olması vacip olur. O'nun ifrad haccı yaptığına dair sözümüze gelince, bil ki sahabelerin bu husustaki rivayetleri ihtilaflı olmuştur.

فَرَوَى مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَفْرَدَ بِالْحَجِّ،

Müslim Sahîh'inde Âişe'den -radıyallâhu anhâ- rivayet etmiştir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ifrad haccı yapmıştır.

وَرَوَى جَابِرٌ وَابْنُ عُمَرَ أَنَّهُ أَفْرَدَ،

Câbir ile İbn Ömer de O'nun ifrad haccı yaptığını rivayet etmişlerdir.

وَأَمَّا

Fakat

أَنَسٌ فَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: كُنْتُ وَاقِفًا عِنْدَ جِرَانِ نَاقَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَكَانَ لُعَابُهَا يَسِيلُ عَلَى كَتِفِي، فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ «لَبَّيْكَ بِحَجٍّ وَعُمْرَةٍ مَعًا»

Enes'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Ben Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem devesinin göğsü yanında duruyordum; salyası omzuma akıyordu. O'nun: «Hac ve umreye birlikte lebbeyk» dediğini işittim.”

ثُمَّ الشَّافِعِيُّ ﵁ رَجَّحَ رِوَايَةَ عَائِشَةَ ﵂ وَجَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ عَلَى رِوَايَةِ أَنَسٍ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: بِحَالِ الرُّوَاةِ، أَمَّا عَائِشَةُ فَلِأَنَّهَا كَانَتْ عَالِمَةً، وَمَعَ عِلْمِهَا كَانَتْ أَشَدَّ النَّاسِ الْتِصَاقًا بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَأَشَدَّ النَّاسِ وُقُوفًا عَلَى أَحْوَالِهِ، وَأَمَّا جَابِرٌ فَإِنَّهُ كَانَ أَقْدَمَ صُحْبَةً لِلرَّسُولِ ﷺ مِنْ أَنَسٍ، وَإِنَّ أَنَسًا كَانَ صَغِيرًا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ قَبْلَ الْعِلْمِ، وَأَمَّا ابْنُ عُمَرَ فَإِنَّهُ كَانَ مَعَ فِقْهِهِ أَقْرَبَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ غَيْرِهِ، لِأَنَّ أُخْتَهُ حَفْصَةَ كَانَتْ زَوْجَةَ النَّبِيِّ ﷺ وَالثَّانِي: أَنَّ عَدَمَ الْقِرَانِ مُتَأَكِّدٌ بِالِاسْتِصْحَابِ وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْإِفْرَادَ يَقْتَضِي تَكْثِيرَ الْعِبَادَةِ، وَالْقِرَانَ يَقْتَضِي تَقْلِيلَهَا، فَكَانَ إِلْحَاقُ الْإِفْرَادِ بِالنَّبِيِّ ﵊ أَوْلَى، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ مُفْرِدًا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْإِفْرَادُ أَفْضَلَ لِأَنَّهُ ﵊ كَانَ يَخْتَارُ الْأَفْضَلَ لِنَفْسِهِ، وَلِأَنَّهُ

Sonra Şâfiî -radıyallâhu anh-, Âişe -radıyallâhu anhâ-, Câbir ve İbn Ömer'in rivayetini Enes'in rivayetine birkaç vecihten tercih etmiştir: Birincisi: Ravilerin durumudur. Âişe'ye gelince; çünkü o alimdi ve ilmiyle birlikte insanların Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem en yakın olanı ve O'nun hallerine en çok vakıf olanı idi. Câbir'e gelince; o, Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem arkadaşlık bakımından Enes'ten daha eskiydi; Enes ise ilim çağından önce o vakitte henüz küçüktü. İbn Ömer'e gelince; o fıkhıyla birlikte Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem başkalarından daha yakındı; zira kız kardeşi Hafsa, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem eşiydi. İkincisi: Kıranın yokluğu istishâb ile teyit edilmiştir. Üçüncüsü: İfrad ibadeti çoğaltmayı gerektirir, kıran ise onu azaltmayı gerektirir; bu yüzden ifradı Peygamber'e -aleyhisselâm- nispet etmek daha evladır. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ifrad haccı yaptığı sabit olunca, ifradın daha faziletli olması vacip olur; çünkü o -aleyhisselâm- kendisi için en faziletli olanı seçerdi ve çünkü o,

قَالَ: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ»

«Hac ibadetinizi benden alınız» buyurmuştur;

أَيْ تَعَلَّمُوا مِنِّي.

yani benden öğreniniz.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ الْإِفْرَادَ يَقْتَضِي تَكْثِيرَ الْعِبَادَةِ، وَالْقِرَانَ يَقْتَضِي تَقْلِيلَهَا، فَكَانَ الْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ

Dördüncü Delil: İfrad ibadeti çoğaltmayı gerektirir, kıran ise onu azaltmayı gerektirir; binaenaleyh birincisi daha evladır; çünkü

مِنْ خَلْقِ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ هُوَ الْعِبَادَةُ، وَكُلُّ ما كان أفضى إلى تكثير كَانَ أَفْضَلَ، حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁ مِنْ وُجُوهٍ:

cinlerin ve insanların yaratılışından maksat ibadettir; [ibadeti] çoğaltmaya ulaştıran her şey ise daha faziletlidir. Ebû Hanîfe'nin -radıyallâhu anh- delili birkaç vecihtendir:

الْحُجَّةُ الْأُولَى: التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ وَهَذَا اللَّفْظُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ إِيجَابَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، أَوْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ إِيجَابَ الْجَمْعِ بَيْنَهُمَا عَلَى سَبِيلِ التَّمَامِ، فَلَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْأَوَّلِ لَا يُفِيدُ الثَّانِي، وَلَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الثَّانِي أَفَادَ الْأَوَّلَ، فَكَانَ الثَّانِي أَكْثَرَ فَائِدَةً، فَوَجَبَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَيْهِ، لِأَنَّ الْأَوْلَى حَمْلُ كَلَامِ اللَّهِ عَلَى مَا يَكُونُ أَكْثَرَ فَائِدَةً.

Birinci Delil: Allah Teâlâ'nın: { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } “Haccı ve umreyi Allah için tam yapın” buyruğuna sarılmaktır. Bu lafzın her birinin vücubiyetini ifade etmesi muhtemel olduğu gibi, ikisini tamamlama yoluyla birleştirmeyi vacip kılmayı murat etmesi de muhtemeldir. Şayet onu birinciye hamledersek ikinciyi ifade etmez; şayet onu ikinciye hamledersek birinciyi de ifade eder. Böylece ikincisi daha çok faydalı olmuş olur; binaenaleyh lafzı buna hamletmek vacip olur; zira evla olan, Allah'ın kelamını daha çok faydalı olana hamletmektir.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْقِرَانَ جَمْعٌ بَيْنَ النُّسُكَيْنِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ مِنَ الْإِتْيَانِ بِنُسُكٍ وَاحِدٍ.

İkinci Delil: Kıran iki menasiki birleştirmektir; dolayısıyla tek bir menasiki yerine getirmekten daha faziletli olması vacip olur.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ فِي الْقِرَانِ مُسَارَعَةً إلى التسكين وفي الإفراد ترك مسارعة إلى أحد التسكين فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْقِرَانُ أَفْضَلَ لِقَوْلِهِ: وَسارِعُوا [آلِ عِمْرَانَ: ١٣٣] .

Üçüncü Delil: Kıranda iki menasike koşma vardır, ifradda ise iki menasikten birine koşmayı terk etme vardır. Binaenaleyh O'nun: { وَسارِعُوا } [Âl-i İmrân: 133] “Koşuşun” buyruğundan ötürü kıranın daha faziletli olması vacip olur.

وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ دَلَالَةَ مَا هُوَ أَكْثَرُ فَائِدَةً عَلَى الْإِفْرَادِ، وَأَمَّا مَا ذَكَرْتُمُوهُ فَمُجَرَّدُ حُسْنِ ظَنٍّ حَيْثُ قُلْتُمْ: حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى مَا هُوَ أَكْثَرُ فَائِدَةً أَوْلَى وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ التَّرْجِيحُ لِقَوْلِنَا.

Birinciye cevap şudur: Biz bu ayetin, daha çok faydalı olanın delaleti kabilinden ifrada üç vecihten delalet ettiğini beyan ettik. Sizin zikrettiğiniz ise: “Lafzı daha çok faydalı olana hamletmek daha evladır” dediğinizde sırf bir hüsnüzandan ibarettir. Durum böyle olunca tercih bizim kavlimize aittir.