Binûn

Bakara Suresi — 59. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي وَالثَّالِثِ: أَنَّ كُلَّ مَا يَفْعَلُهُ الْقَارِنُ يَفْعَلُهُ الْمُفْرِدُ أَيْضًا، إِلَّا أَنَّ الْقِرَانَ كَانَ/ حِيلَةً فِي إِسْقَاطِ الطَّاعَةِ فَيَنْتَهِي الْأَمْرُ فِيهِ أَنْ يَكُونَ مُرَخَّصًا فِيهِ فَأَمَّا أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ فَلَا، وَبِالْجُمْلَةِ فَالشَّافِعِيُّ ﵁ لَا يَقُولُ إِنَّ الْحَجَّةَ الْمُفْرَدَةَ بِلَا عُمْرَةٍ أَفْضَلُ مِنَ الْحَجَّةِ الْمَقْرُونَةِ لَكِنَّهُ يَقُولُ: مَنْ أَتَى بِالْحَجِّ فِي وَقْتِهِ ثُمَّ بِالْعُمْرَةِ فِي وَقْتِهَا فَمَجْمُوعُ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ أَفْضَلُ مِنَ الْإِتْيَانِ بِالْحَجَّةِ الْمَقْرُونَةِ.

İkinci ve üçüncüye cevap şudur: Kâranın (kıran haccı yapanın) yaptığı her şeyi müfrid (ifrad haccı yapan) de yapar; şu kadar var ki kıran, bir taati düşürmede bir hile [yolu] idi. Dolayısıyla bu hususta işin varacağı son nokta, onun ruhsat verilmiş bir şey olmasıdır; daha faziletli olmasına gelince, hayır. Hâsılı Şâfiî -radıyallâhu anh-, umresiz ifrad haccının kıran haccından daha faziletli olduğunu söylememektedir; fakat o şöyle demektedir: "Haccı vaktinde, sonra da umreyi vaktinde yapan kimsenin bu iki işi bir araya getirmesi, kıran haccı yapmaktan daha faziletlidir."

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي تَفْسِيرِ الْإِتْمَامِ فِي قَوْلِهِ: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ وَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا:

Dördüncü Mesele: { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } “Haccı ve umreyi Allah için tam yapın” buyruğundaki "itmam"ın (tamamlamanın) tefsiri hakkındadır. Bunda birkaç vecih vardır. Birincisi:

رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ إِتْمَامَهُمَا أَنْ يُحْرِمَ مِنْ دُوَيْرَةِ أَهْلِهِ

Ali ve İbn Mes'ûd'dan, bu ikisinin tamamlanmasının, kişinin ailesinin evinden (yaşadığı beldeden) ihrama girmesi olduğu rivayet edilmiştir.

وَثَانِيهَا: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الْمَعْنَى أَنَّ مَنْ نَوَى الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ وَجَبَ عَلَيْهِ الْإِتْمَامُ، قَالَ: وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ إِنَّمَا نَزَلَتْ بَعْدَ أَنْ مَنَعَ الْكُفَّارُ النَّبِيَّ ﷺ فِي السَّنَةِ الْمَاضِيَةِ عَنِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ فَاللَّهُ تَعَالَى أَمَرَ رَسُولَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ لَا يَرْجِعَ حَتَّى يُتِمَّ هَذَا الْفَرْضَ، وَيَحْصُلُ مِنْ هَذَا التَّأْوِيلِ فَائِدَةٌ فِقْهِيَّةٌ وَهِيَ أَنَّ تَطَوُّعَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ كَفَرْضَيْهِمَا فِي وُجُوبِ الْإِتْمَامِ وَثَالِثُهَا: قَالَ الْأَصَمُّ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى فَرَضَ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ ثُمَّ أَمَرَ عِبَادَهُ أَنْ يُتِمُّوا الْآدَابَ الْمُعْتَبَرَةَ، وَذَكَرَ الشَّيْخُ الْإِمَامُ أَبُو حَامِدٍ الْغَزَالِيُّ ﵀ فِي كِتَابِ الْإِحْيَاءِ مَا يَتَعَلَّقُ بِهَذَا الْبَابِ فَقَالَ: الْأُمُورُ الْمُعْتَبَرَةُ قَبْلَ الْخُرُوجِ إِلَى الْإِحْرَامِ ثَمَانِيَةٌ الْأَوَّلُ: فِي الْمَالِ فَيَنْبَغِي أَنْ يَبْدَأَ بِالتَّوْبَةِ، وَرَدِّ الْمَظَالِمِ، وَقَضَاءِ الدُّيُونِ، وَإِعْدَادِ النَّفَقَةِ لِكُلِّ مَنْ تَلْزَمُهُ نَفَقَتُهُ إِلَى وَقْتِ الرُّجُوعِ، وَيَرُدَّ مَا عِنْدَهُ مِنَ الْوَدَائِعِ، وَيَسْتَصْحِبَ مِنَ الْمَالِ الطَّيِّبِ الْحَلَالِ مَا يَكْفِيهِ لِذَهَابِهِ وَإِيَابِهِ مِنْ غَيْرِ تَقْتِيرٍ بَلْ عَلَى وَجْهٍ يُمَكِّنُهُ مِنَ التَّوَسُّعِ فِي الزَّادِ وَالرِّفْقِ بِالْفُقَرَاءِ، وَيَتَصَدَّقَ بِشَيْءٍ قَبْلَ خُرُوجِهِ، وَيَشْتَرِيَ لِنَفْسِهِ دَابَّةً قَوِيَّةً عَلَى الْحَمْلِ أَوْ يَكْتَرِيَهَا، فَإِنِ اكْتَرَاهَا فَلْيُظْهِرْ لِلْمُكَارِي كُلَّ مَا يَحْصُلُ رِضَاهُ فِيهِ الثَّانِي: فِي الرَّفِيقِ فَيَنْبَغِي أَنْ يَلْتَمِسَ رَفِيقًا صَالِحًا مُحِبًّا لِلْخَيْرِ، مُعِينًا عَلَيْهِ، إِنْ نَسِيَ ذَكَّرَهُ، وَإِنْ ذَكَرَ سَاعَدَهُ، وَإِنْ جَبُنَ شَجَّعَهُ، وَإِنْ عَجَزَ قَوَّاهُ وَإِنْ ضَاقَ صَدْرُهُ صَبَّرَهُ، وَأَمَّا الْإِخْوَانُ وَالرُّفَقَاءُ الْمُقِيمُونَ فَيُوَدِّعُهُمْ، وَيَلْتَمِسُ أَدْعِيَتَهُمْ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ فِي دُعَائِهِمْ خَيْرًا، وَالسُّنَّةُ فِي الْوَدَاعِ أَنْ يَقُولَ: أَسْتَوْدِعُ اللَّهَ دِينَكَ وَأَمَانَتَكَ وَخَوَاتِيمَ عَمَلِكَ الثَّالِثُ: فِي الْخُرُوجِ مِنَ الدَّارِ، فَإِذَا هَمَّ بِالْخُرُوجِ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ يَقْرَأُ فِي الْأُولَى بعد الفاتحة

İkincisi: Ebû Müslim şöyle demiştir: "Mana şudur: Kim Allah için hac ve umreye niyet ederse, onu tamamlaması vacip olur." [Ebû Müslim] dedi ki: "Bu tevilin doğruluğuna, bu ayetin ancak kâfirlerin geçen sene Peygamber'i -sallallâhu aleyhi ve sellem- hac ve umreden alıkoymalarından sonra inmiş olması delalet eder. Dolayısıyla Allah Teâlâ bu ayette Resûlü'ne bu farzı tamamlayıncaya kadar geri dönmemesini emretmiştir. Bu tevilden fıkhî bir fayda hasıl olur ki o da nafile hac ve umrenin, tamamlanmasının vücubiyeti hususunda farzları gibi olduğudur." Üçüncüsü: El-Asamm şöyle demiştir: "Allah Teâlâ haccı ve umreyi farz kılmış, sonra da kullarına muteber edepleri tamamlamalarını emretmiştir." Şeyh İmam Ebû Hâmid el-Gazzâlî -rahimehullâh- İhyâ adlı kitabında bu bapla ilgili hususları zikredip şöyle demiştir: İhram için yola çıkmadan önce gözetilmesi gereken hususlar sekizdir: Birincisi: Mal hususundadır; [yola çıkacak kimsenin] tövbe ile, kul haklarını geri vermekle, borçları ödemekle, dönüş vaktine kadar nafakası kendisine lazım gelen herkesin nafakasını hazırlamakla başlaması, yanındaki emanetleri iade etmesi, cimrilik yapmaksızın, bilakis azıkta bolluk sağlayacak ve fakirlere ikramda bulunabilecek şekilde gidişine ve dönüşüne yetecek temiz ve helal malı yanına alması, çıkmadan önce bir miktar sadaka vermesi, kendisine yük taşımaya muktedir güçlü bir binek satın alması veya kiralaması, şayet kiralarsa kira sahibine rızasının hasıl olacağı her şeyi açıklaması gerekir. İkincisi: Yol arkadaşı hususundadır; hayrı seven, ona yardım eden, unuttuğunda hatırlatan, hatırladığında yardım eden, korktuğunda cesaretlendiren, aciz kaldığında güçlendiren, canı sıkıldığında sabır tavsiye eden salih bir arkadaş aramalıdır. Geride kalan kardeşler ve dostlarla ise vedalaşmalı ve onların dualarını talep etmelidir; çünkü Allah Teâlâ onların dualarında bir hayır kılmıştır. Vedalaşmadaki sünnet ise şöyle demesidir: «Dininizi, emanetinizi ve amelinizin sonunu Allah'a emanet ederim.» Üçüncüsü: Evden çıkış hususundadır; çıkmaya niyetlendiğinde iki rekât namaz kılar, birinci rekâtta Fâtiha'dan sonra...

قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ [الْكَافِرُونَ: ١] وَفِي الثَّانِيَةِ الْإِخْلَاصَ وَبَعْدَ الْفَرَاغِ يَتَضَرَّعُ إِلَى اللَّهِ بِالْإِخْلَاصِ، الرَّابِعُ: إِذَا حَصَلَ عَلَى بَابِ الدَّارِ قَالَ: بِسْمِ اللَّهِ تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ، وَكُلَّمَا كَانَتِ الدَّعْوَاتُ أَزْيَدَ كَانَتْ أَوْلَى الْخَامِسُ: فِي الرُّكُوبِ، فَإِذَا رَكِبَ الرَّاحِلَةَ قَالَ: بِسْمِ اللَّهِ وَبِاللَّهِ وَاللَّهُ أَكْبَرُ، تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ، لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ، مَا شَاءَ اللَّهُ كَانَ، وَمَا لم يشاء لَمْ يَكُنْ، سُبْحَانَ اللَّهِ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ، وَإِنَّا إِلَى رَبِّنَا لَمُنْقَلِبُونَ السَّادِسُ: فِي النُّزُولِ، وَالسُّنَّةُ أَنْ يَكُونَ أَكْثَرُ سَيْرِهِ بِاللَّيْلِ، وَلَا يَنْزِلُ حَتَّى يَحْمَى النَّهَارُ، وَإِذَا نَزَلَ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَدَعَا اللَّهَ كَثِيرًا السَّابِعُ: إِنْ قَصَدَهُ عَدُوٌّ أَوْ سَبُعٌ فِي لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ، فَلْيَقْرَأْ آيَةَ الْكُرْسِيِّ، وَشَهِدَ اللَّهُ، وَالْإِخْلَاصَ، وَالْمُعَوِّذَتَيْنِ، وَيَقُولُ: تَحَصَّنْتُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ، وَاسْتَعَنْتُ بِالْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ، الثامنة: مَهْمَا عَلَا شَرَفًا مِنَ الْأَرْضِ فِي الطَّرِيقِ، فَيُسْتَحَبُّ أَنْ يُكَبِّرَ ثَلَاثًا التَّاسِعُ: أَنْ لَا يَكُونُ هَذَا السَّفَرُ مَشُوبًا بِشَيْءٍ مِنْ أَثَرِ الْأَغْرَاضِ الْعَاجِلَةِ كَالتِّجَارَةِ وَغَيْرِهَا الْعَاشِرُ: أَنْ يَصُونَ الْإِنْسَانُ لِسَانَهُ عَنِ الرَّفَثِ وَالْفُسُوقِ وَالْجِدَالِ، ثُمَّ بَعَدَ الْإِتْيَانِ بِهَذِهِ الْمُقَدِّمَاتِ، يَأْتِي بِجَمِيعِ أَرْكَانِ الْحَجِّ عَلَى الْوَجْهِ الْأَصَحِّ الْأَقْرَبِ إِلَى مُوَافَقَةِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَيَكُونُ غَرَضُهُ فِي كُلِّ هَذِهِ الْأُمُورِ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ تَعَالَى، فَقَوْلُهُ: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ كَلِمَةٌ شَامِلَةٌ جَامِعَةٌ لِهَذِهِ الْمَعَانِي، فَإِذَا أَتَى الْعَبْدُ بِالْحَجِّ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ كَانَ مُتَّبِعًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَيْثُ قَالَ تَعَالَى وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ [الْبَقَرَةِ:

{ قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ } [el-Kâfirûn: 1] “De ki: Ey kâfirler!” [suresini], ikinci [rekâtta] ise İhlâs [suresini] okur; namazı bitirdikten sonra ihlasla Allah'a yalvarır. Dördüncüsü: Evin kapısına vardığında şöyle der: «Bismillâh, tevekkeltü alellâh, lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh (Allah'ın adıyla, Allah'a tevekkül ettim; güç ve kuvvet ancak Allah iledir).» Dualar ne kadar çok olursa o kadar evladır. Beşincisi: Bineğe binme hususundadır; bineğe bindiğinde şöyle der: «Bismillâhi ve billâhi vallâhu ekber, tevekkeltü alellâh, lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi'l-Aliyyi'l-Azîm. Mâşâallâhu kâne ve mâ lem yeşe' lem yekün. Sübhânellezî sahhara lenâ hâzâ ve mâ künnâ lehû mukrinîn ve innâ ilâ rabbinâ lemünkalibûn (Allah'ın adıyla, Allah ile... Allah en büyüktür. Allah'a tevekkül ettim. Güç ve kuvvet ancak Yüce ve Azîm olan Allah iledir. Allah'ın dilediği olur, dilemediği olmaz. Bunu bizim hizmetimize veren Allah her türlü eksiklikten münezzehtir; yoksa biz buna güç yetiremezdik. Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz).» Altıncısı: Konaklama hususundadır; sünnet olan, yolculuğunun çoğunun geceleyin olmasıdır; gündüz sıcağı bastırıncaya kadar konaklamaz. Konakladığında iki rekât namaz kılar ve Allah'a çokça dua eder. Yedincisi: Şayet gece veya gündüz ona bir düşman yahut yırtıcı bir hayvan yönelecek olursa Âyetü'l-Kürsî'yi, Şehidallâh'ı, İhlâs'ı ve Muavvizeteyn'i (Felak ve Nâs surelerini) okusun ve: «Tehassantü billâhi'l-Azîm ve'steantü bi'l-Hayyillezî lâ yemût (Azîm olan Allah'a sığındım ve ölmeyen Hayy [olan Allah]'tan yardım diledim)» desin. Sekizincisi: Yol boyunca yeryüzünün yüksekçe bir yerine her çıktığında üç defa tekbir getirmesi müstehaptır. Dokuzuncusu: Bu yolculuğun ticaret ve benzeri gibi peşin maksatların eserinden hiçbir şeyle karışık olmamasıdır. Onuncusu: İnsanın dilini müstehcen sözlerden, fısktan ve tartışmadan korumasıdır. Sonra bu ön hazırlıkları yerine getirdikten sonra, Kitap ve Sünnet'e uygunluğa en yakın ve en sahih şekliyle haccın bütün rükünlerini ifa eder ve bütün bu hususlardaki maksadı Allah Teâlâ'nın rızasını talep etmek olur. Nitekim O'nun: { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ } buyruğu bu manaları toplayan ve kuşatan bir kelimedir. Kul haccı bu vecih üzere yerine getirdiğinde, Allah Teâlâ'nın: { وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ } [el-Bakara:

١٢٤] .

124] “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamış, o da bunları tastamam yerine getirmişti” buyurduğu vechile İbrâhim'in milletine tâbi olmuş olur.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ أَنَّ الْمُرَادَ: أَفْرِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِسَفَرٍ وَهَذَا تَأْوِيلُ مَنْ قَالَ بِالْإِفْرَادِ، وَقَدْ بَيَّنَّاهُ بِالدَّلِيلِ، وَهَذَا التَّأْوِيلُ يُرْوَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁، وَقَدْ يُرْوَى مَرْفُوعًا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَكَانَ عُمَرُ يَتْرُكُ الْقِرَانَ وَالتَّمَتُّعَ، وَيَذْكُرُ أَنَّ ذَلِكَ أَتَمُّ لِلْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ وَأَنْ يَعْتَمِرَ فِي غَيْرِ شُهُورِ الْحَجِّ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ [الْبَقَرَةِ: ١٩٧] وَرَوَى نَافِعٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ: فَرِّقُوا بَيْنَ حَجِّكِمْ وَعُمْرَتِكُمْ.

Allah Teâlâ'nın: { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } “Haccı ve umreyi Allah için tam yapın” buyruğunun tefsirindeki dördüncü vecih: Maksat, her birini müstakil bir yolculukla ifrad etmektir (ayrı ayrı yapmaktır). Bu, ifradı savunanların tevilidir ve biz bunu deliliyle beyan ettik. Bu tevil Ali b. Ebî Tâlib'den -radıyallâhu anh- rivayet edilmiştir; bazen Ebû Hureyre'den merfû olarak da rivayet edilir. Ömer kıran ve temettûyu terk eder; bunun hac ve umre için en tam şekil olduğunu ve umrenin hac ayları dışındaki aylarda yapılmasını söylerdi. Zira Allah Teâlâ: { الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ } [el-Bakara: 197] “Hac bilinen aylardır” buyurmaktadır. Nâfi' de İbn Ömer'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Haccınız ile umrenizin arasını ayırınız."

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وابن كثير وأبو عامر وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ الْحَجَّ بِفَتْحِ الْحَاءِ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ وَهِيَ لُغَةُ الْحِجَازِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ، عَنْ عَاصِمٍ بِالْكَسْرِ فِي آلِ عِمْرَانَ، قَالَ الْكِسَائِيُّ:

Beşinci Mesele: Nâfi', İbn Âmir, İbn Kesîr, Ebû Âmir ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr, Kur'an'ın tamamında { الْحَجَّ } kelimesini hâ harfinin fethasıyla (el-Hac şeklinde) okumuşlardır; bu Hicaz lehçesidir. Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs ise Âl-i İmrân'da kesre ile (el-Hıc şeklinde) okumuşlardır. Kisâî şöyle demiştir:

وَهُمَا لُغَتَانِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، كَرَطْلٍ وَرِطْلٍ، وَقِيلَ: بِالْفَتْحِ الْمَصْدَرُ، وَبِالْكَسْرِ الِاسْمُ.

Bu ikisi, "ratl" ve "r華tl" (ölçü birimi) gibi aynı manada iki lehçedir. Fetha ile olanın masdar, kesre ile olanın ise isim olduğu da söylenmiştir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى: أَصْلُ الْحَصْرِ وَالْإِحْصَارِ: الْحَبْسُ وَمِنْهُ يُقَالُ لِلَّذِي لَا يَبُوحُ بِسِرِّهِ: حَصَرَ. لِأَنَّهُ حَبَسَ نَفْسَهُ عَنِ الْبَوْحِ وَالْحَصْرُ احْتِبَاسُ الْغَائِطِ وَالْحَصِيرُ الْمَلِكُ لِأَنَّهُ كَالْمَحْبُوسِ بَيْنَ الْحُجَّابِ وَفِي شِعْرِ لَبِيَدٍ:

Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ } “Şayet alıkonursanız” buyruğuna gelince; Ahmed b. Yahyâ şöyle demiştir: Hasr ve ihsar kelimelerinin aslı hapsetmektir/alıkoymaktır. Sırrını ifşa etmeyen kimseye de kendini ifşa etmekten alıkoyduğu için "hasara" (حَصَرَ) denir. "Hasr" dışkının tutulmasıdır. "Hasîr" hükümdardır; zira o perdelerin/haciblerin arkasında hapsedilmiş gibidir. Lebîd'in şiirinde şöyle geçer:

جِنٌّ لَدَى بَابِ الْحَصِيرِ قِيَامُ

Cinler hükümdarın kapısında ayakta dururlar.

وَالْحَصِيرُ مَعْرُوفٌ سُمِّيَ بِهِ لِانْضِمَامِ بَعْضِ أَجْزَائِهِ إِلَى بَعْضٍ تَشْبِيهًا بِاحْتِبَاسِ الشَّيْءِ مَعَ غَيْرِهِ.

Bilinen hasır (hasîr) ise, bir şeyin bir başkasıyla birlikte hapsedilmesine/tutulmasına benzetilerek parçalarının birbiri ardına bitişmesinden ötürü bu ismi almıştır.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ لَفْظَ الْحَصْرِ مَخْصُوصٌ بِمَنْعِ الْعَدُوِّ إِذَا مَنَعَهُ عَنْ مُرَادِهِ وَضَيَّقَ عَلَيْهِ، أَمَّا لَفْظُ الْإِحْصَارِ فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِيهِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ الْأَوَّلُ: وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدَةَ وَابْنِ السِّكِّيتِ وَالزَّجَّاجِ وَابْنِ قُتَيْبَةَ وَأَكْثَرِ أَهْلِ اللُّغَةِ أَنَّهُ مُخْتَصٌّ بِالْمَرَضِ، قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: يُقَالُ أَحْصَرَهُ الْمَرَضُ إِذَا مَنَعَهُ مِنَ السَّفَرِ وَقَالَ

Bunu bildiğinde şöyle deriz: "Hasr" lafzının, düşmanın bir kimseyi muradından menedip onu sıkıştırdığı duruma mahsus olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. "İhsar" lafzına gelince, bu hususta üç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir. Birincisi: Ebû Ubeyde, İbnu's-Sikkît, Zeccâc, İbn Kuteybe ve lügat ehlinin çoğunluğunun tercihi olup, onun sadece hastalığa mahsus olduğudur. İbnu's-Sikkît: "Hastalık kişiyi yolculuktan alıkoyduğunda 'ahsarahü'l-marad' denir" demiştir. Şöyle de denilmiştir:

ثَعْلَبٌ فِي فَصِيحِ الْكَلَامِ: أُحْصِرَ بِالْمَرَضِ وَحُصِرَ بِالْعَدُوِّ.

Sa'leb Fasîhu'l-Kelâm'da şöyle demiştir: Hastalık sebebiyle 'uhsira' (أُحْصِرَ), düşman sebebiyle ise 'husira' (حُصِرَ) denir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ لَفْظَ الْإِحْصَارِ يُفِيدُ الْحَبْسَ وَالْمَنْعَ، سَوَاءٌ كَانَ بِسَبَبِ الْعَدُوِّ أَوْ بِسَبَبِ الْمَرَضِ وَهُوَ قَوْلُ الْفَرَّاءِ.

İkinci görüş: "İhsar" lafzı, ister düşman sebebiyle olsun ister hastalık sebebiyle olsun, hapsetmeyi ve men etmeyi ifade eder; bu Ferrâ'nın görüşüdür.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ مُخْتَصٌّ بِالْمَنْعِ الْحَاصِلِ مِنْ جِهَةِ الْعَدُوِّ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ﵁ وَهُوَ الْمَرْوِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ، فَإِنَّهُمَا قَالَا: لَا حَصْرَ إِلَّا حَصْرُ الْعَدُوِّ، وَأَكْثَرُ أَهْلِ اللُّغَةِ/ يَرُدُّونَ هَذَا الْقَوْلَ عَلَى الشَّافِعِيِّ ﵁، وَفَائِدَةُ هَذَا الْبَحْثِ تَظْهَرُ فِي مَسْأَلَةٍ فِقْهِيَّةٍ، وَهِيَ أَنَّهُمُ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ حُكْمَ الْإِحْصَارِ عِنْدَ حَبْسِ الْعَدُوِّ ثَابِتٌ، وَهَلْ يَثْبُتُ بِسَبَبِ الْمَرَضِ وَسَائِرِ الْمَوَانِعِ؟ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: يَثْبُتُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يَثْبُتُ. وَحُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ظَاهِرَةٌ عَلَى مَذْهَبِ أَهْلِ اللُّغَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ أَهْلَ اللُّغَةِ رَجُلَانِ أَحَدُهُمَا:

Üçüncü görüş: Düşman tarafından hasıl olan engellemeye mahsustur; bu Şâfiî'nin -radıyallâhu anh- görüşüdür ve İbn Abbâs ile İbn Ömer'den rivayet edilen de budur; zira o ikisi: "Düşman hasrından başka hasr yoktur" demişlerdir. Lügat ehlinin çoğu bu görüşü Şâfiî'ye -radıyallâhu anh- reddetmektedirler. Bu araştırmanın faydası fıkhî bir meselede ortaya çıkar ki o da şudur: Düşmanın hapsetmesi durumunda ihsar hükmünün sabit olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; peki hastalık ve diğer engeller sebebiyle sabit olur mu? Ebû Hanîfe -radıyallâhu anh-: "Sabit olur" dedi. Şâfiî ise: "Sabit olmaz" dedi. Ebû Hanîfe'nin delili lügat ehlinin mezhebine göre açıktır; çünkü lügat ehli iki gruptur. Birincisi:

الَّذِينَ قَالُوا: الْإِحْصَارُ مُخْتَصٌّ بِالْحَبْسِ الْحَاصِلِ بِسَبَبِ الْمَرَضِ فَقَطْ، وَعَلَى هَذَا الْمَذْهَبِ تَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ نَصًّا صَرِيحًا فِي أَنَّ إِحْصَارَ الْمَرَضِ يُفِيدُ هَذَا الْحُكْمَ وَالثَّانِي: الَّذِينَ قَالُوا الْإِحْصَارُ اسْمٌ لِمُطْلَقِ الْحَبْسِ سَوَاءٌ كَانَ حَاصِلًا بِسَبَبِ الْمَرَضِ أَوْ بِسَبَبِ الْعَدُوِّ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ تَكُونُ ظَاهِرَةً أَيْضًا، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَلَّقَ الْحُكْمَ عَلَى مُسَمَّى الْإِحْصَارِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْحُكْمُ ثَابِتًا عِنْدَ حُصُولِ الْإِحْصَارِ سَوَاءٌ حَصَلَ بِالْعَدُوِّ أَوْ بِالْمَرَضِ وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الثَّالِثِ: وَهُوَ أَنَّ الْإِحْصَارَ اسْمٌ لِلْمَنْعِ الْحَاصِلِ بِالْعَدُوِّ، فَهَذَا الْقَوْلُ بَاطِلٌ بِاتِّفَاقِ أَهْلِ اللُّغَةِ وَبِتَقْدِيرِ ثُبُوتِهِ فَنَحْنُ نَقِيسُ الْمَرَضَ عَلَى الْعَدُوِّ بِجَامِعِ دَفْعِ الْحَرَجِ وَهَذَا قِيَاسٌ جَلِيٌّ ظَاهِرٌ فَهَذَا تَقْرِيرُ قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁ وَهُوَ ظَاهِرٌ قَوِيٌّ، وَأَمَّا تَقْرِيرُ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ ﵁، فَهُوَ أَنَّا نَدَّعِي أَنَّ الْمُرَادَ بِالْإِحْصَارِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَنْعُ الْعَدُوِّ فَقَطْ، وَالرِّوَايَاتُ الْمَنْقُولَةُ عَنْ أَهْلِ اللُّغَةِ مُعَارَضَةٌ بِالرِّوَايَاتِ الْمَنْقُولَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ قَوْلَهُمَا أَوْلَى لِتَقَدُّمِهِمَا عَلَى هَؤُلَاءِ الْأَدْنَى فِي مَعْرِفَةِ اللُّغَةِ وَفِي مَعْرِفَةِ تَفْسِيرِ الْقُرْآنِ، ثُمَّ إِنَّا بَعْدَ ذَلِكَ نُؤَكِّدُ هَذَا الْقَوْلَ بِوُجُوهٍ مِنَ الدَّلَائِلِ.

İhsarın sadece hastalık sebebiyle hasıl olan engellemeye mahsus olduğunu söyleyenlerdir. Bu mezhebe göre bu ayet, hastalık ihsarının bu hükmü ifade ettiğine dair sarih bir nass olur. İkincisi: İhsarın, ister hastalık sebebiyle ister düşman sebebiyle olsun, mutlak engellemenin adı olduğunu söyleyenlerdir. Bu kavle göre de Ebû Hanîfe'nin delili yine açıktır; çünkü Allah Teâlâ hükmü ihsar müsemmasına (ihsar isminin kapsamına) bağlamıştır. Dolayısıyla ihsar ister düşmanla ister hastalıkla hasıl olsun, ihsar hasıl olduğunda hükmün sabit olması vacip olur. Üçüncü görüşe gelince; o da ihsarın düşman tarafından hasıl olan engellemenin adı olduğudur. Bu görüş lügat ehlinin ittifakıyla batıldır; sabit olduğu farz edilse bile biz, sıkıntıyı defetme ortak paydasında hastalığı düşmana kıyas ederiz ve bu da apaçık, zahir bir kıyastır. İşte Ebû Hanîfe'nin -radıyallâhu anh- kavlinin takriri budur; açık ve kuvvetlidir. Şâfiî'nin -radıyallâhu anh- mezhebinin takririne gelince; biz bu ayetteki ihsardan muradın sadece düşman engellemesi olduğunu iddia ediyoruz. Lügat ehlinden nakledilen rivayetler, İbn Abbâs ve İbn Ömer'den nakledilen rivayetlerle çelişmektedir. Şüphe yok ki o ikisinin sözü, lügati ve Kur'an tefsirini bilmede bu sonrakilerden daha önde olmaları sebebiyle daha evladır. Sonra biz bundan sonra bu görüşü çeşitli delil vecihleriyle teyit ederiz.

الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّ الْإِحْصَارَ إِفْعَالٌ مِنَ الْحَصْرِ وَالْإِفْعَالُ تَارَةً يَجِيءُ بِمَعْنَى التَّعْدِيَةِ نَحْوَ: ذَهَبَ زَيْدٌ وَأَذْهَبْتُهُ أَنَا، وَيَجِيءُ بِمَعْنَى صَارَ ذَا كَذَا نَحْوَ: أَغَدَّ الْبَعِيرُ إِذَا صَارَ ذَا غُدَّةٍ، وَأَجْرَبَ الرَّجُلُ إِذَا صَارَ ذَا إِبِلٍ جَرْبَى وَيَجِيءُ بِمَعْنَى وَجَدْتُهُ بِصِفَةِ كَذَا نَحْوَ: أَحَمَدْتُ الرَّجُلَ أَيْ وَجَدْتُهُ مَحْمُودًا وَالْإِحْصَارُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ لِلتَّعْدِيَةِ، فَوَجَبَ إِمَّا حَمْلُهُ عَلَى الصَّيْرُورَةِ أَوْ عَلَى الْوِجْدَانِ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ صَارُوا مَحْصُورِينَ أَوْ وُجِدُوا مَحْصُورِينَ، ثُمَّ إِنَّ أَهْلَ اللُّغَةِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْمَحْصُورَ هُوَ الْمَمْنُوعُ بِالْعَدُوِّ لَا بِالْمَرَضِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى الْإِحْصَارِ هُوَ أَنَّهُمْ صَارُوا مَمْنُوعِينَ بِالْعَدُوِّ، أَوْ وُجِدُوا مَمْنُوعِينَ بِالْعَدُوِّ، وَذَلِكَ يُؤَكِّدُ مَذْهَبَنَا.

Birinci Delil: İhsar, "hasr" kökünden if'âl (إِفْعَال) babındandır. İf'âl babı bazen "Zeyd gitti, ben onu götürdüm (zehebe Zeydün ve ezhebtühû ene)" örneğinde olduğu gibi geçişlilik (taadiye) manasında gelir; bazen "deve ur sahibi oldu (ağadde'l-baîr)", "adam uyuz develer sahibi oldu (ecrabe'r-racül)" örneklerinde olduğu gibi "şöyle şöyle sahibi oldu" manasında gelir; bazen de "adamı övülmüş buldum (ahmedtü'r-racüle)" örneğinde olduğu gibi "onu şu sıfatta buldum" manasında gelir. İhsarın geçişlilik için olması mümkün değildir; binaenaleyh onun ya bir hale dönüşme (sayrûret) ya da bulma (vicdân) manasına hamledilmesi vacip olur. Manası şudur: "Onlar alıkonulmuş hale geldiler" veya "alıkonulmuş olarak bulundular." Sonra lügat ehli, "mahsûr" (alıkonulan) kimsenin hastalıkla değil, düşmanla engellenen kimse olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Dolayısıyla ihsarın manasının, "onların düşmanla engellenmiş hale gelmeleri" yahut "düşmanla engellenmiş olarak bulunmaları" olması vacip olur; bu da bizim mezhebimizi teyit eder.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْحَصْرَ عِبَارَةٌ عَنِ الْمَنْعِ وَإِنَّمَا يُقَالُ لِلْإِنْسَانِ إِنَّهُ مَمْنُوعٌ مِنْ فِعْلِهِ وَمَحْبُوسٌ عَنْ مُرَادِهِ، إِذَا كَانَ قَادِرًا عَنْ ذَلِكَ الْفِعْلِ مُتَمَكِّنًا مِنْهُ، ثُمَّ إِنَّهُ مَنَعَهُ مَانِعٌ عَنْهُ، وَالْقُدْرَةُ عِبَارَةٌ عَنِ الْكَيْفِيَّةِ الْحَاصِلَةِ بِسَبَبِ اعْتِدَالِ الْمِزَاجِ وَسَلَامَةِ الْأَعْضَاءِ، وَذَلِكَ مَفْقُودٌ فِي حَقِّ الْمَرِيضِ فَهُوَ غَيْرُ قَادِرٍ الْبَتَّةَ عَلَى الْفِعْلِ، فَيَسْتَحِيلُ الْحُكْمُ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ مَمْنُوعٌ، لِأَنَّ إِحَالَةَ الْحُكْمِ عَلَى الْمَانِعِ تَسْتَدْعِي حُصُولَ الْمُقْتَضِي، أَمَّا إِذَا كَانَ مَمْنُوعًا بِالْعَدُوِّ فَهَهُنَا الْقُدْرَةُ عَلَى الْفِعْلِ حَاصِلَةٌ، إِلَّا أَنَّهُ تَعَذَّرَ الْفِعْلُ لِأَجْلِ مُدَافَعَةِ العدو، فصح هاهنا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ مَمْنُوعٌ مِنَ الْفِعْلِ، فَثَبَتَ أَنَّ لَفْظَةَ الْإِحْصَارِ حَقِيقَةٌ فِي الْعَدُوِّ، / وَلَا يُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ حَقِيقَةً فِي الْمَرَضِ.

İkinci Delil: Hasr engellemekten ibarettir. İnsana ancak o fiile kadir ve ona muktedir olduğu, ardından bir engelleyicinin onu bundan engellediği takdirde fiilinden engellenmiş ve muradından alıkonulmuş denir. Kudret ise mizacın itidali ve azaların selameti sebebiyle hasıl olan keyfiyetten ibarettir; bu ise hasta hakkında mevcut değildir, zira o fiile kesinlikle kadir değildir. Dolayısıyla onun hakkında engellenmiş hükmü vermek imkânsızdır; çünkü hükmün bir maniye (engele) havale edilmesi, muktezinin (şartın/sebebin) hasıl olmasını gerektirir. Düşmanla engellenmiş olması durumuna gelince; burada fiile kudret mevcuttur, ancak düşmanın defedilmesi sebebiyle fiil imkânsızlaşmıştır; dolayısıyla burada onun fiilden engellendiğinin söylenmesi sahih olur. Böylece ihsar lafzının düşman hakkında hakikat olduğu ve hastalık hakkında hakikat olmasının mümkün olmadığı sabit olmuştur.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: أُحْصِرْتُمْ أَيْ حُبِسْتُمْ وَمُنِعْتُمْ وَالْحَبْسُ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ حَابِسٍ، وَالْمَنْعُ لَا بُدَّ

Üçüncü Delil: O'nun: { أُحْصِرْتُمْ } buyruğunun manası "hapsedildiniz ve engellendiniz" demektir. Hapsetmenin mutlaka bir hapsedeni, engellemenin de mutlaka...

لَهُ مِنْ مَانِعٍ، وَيُمْتَنَعُ وَصْفُ الْمَرَضِ بِكَوْنِهِ حَابِسًا وَمَانِعًا، لِأَنَّ الْحَبْسَ وَالْمَنْعَ فِعْلٌ، وَإِضَافَةُ الْفِعْلِ إِلَى الْمَرَضِ مُحَالٌ عَقْلًا، لِأَنَّ الْمَرَضَ عَرَضٌ لَا يَبْقَى زَمَانَيْنِ، فَكَيْفَ يَكُونُ فَاعِلًا وَحَابِسًا وَمَانِعًا، أَمَّا وَصْفُ الْعَدُوِّ بِأَنَّهُ حَابِسٌ وَمَانِعٌ، فَوَصْفٌ حَقِيقِيٌّ، وَحَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى حَقِيقَتِهِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى مَجَازِهِ.

...bir engelleyeni olması gerekir. Hastalığın hapseden ve engelleyen olarak nitelendirilmesi imkânsızdır; çünkü hapsetmek ve engellemek bir fiildir ve fiilin hastalığa nispet edilmesi aklen imkânsızdır; zira hastalık iki an baki kalmayan bir arazdır. O halde nasıl fail, hapsedici ve engelleyici olabilir? Düşmanın hapseden ve engelleyen olarak nitelendirilmesi ise hakiki bir nitelemedir. Kelamı hakikatine hamletmek, mecazına hamletmekten daha evladır.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ الْإِحْصَارَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْحَصْرِ وَلَفْظُ الْحَصْرِ لَا إِشْعَارَ فِيهِ بِالْمَرَضِ، فَلَفْظُ الْإِحْصَارِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ خَالِيًا عَنِ الْإِشْعَارِ بِالْمَرَضِ قِيَاسًا عَلَى جَمِيعِ الْأَلْفَاظِ الْمُشْتَقَّةِ.

Dördüncü Delil: İhsar, "hasr"dan türemiştir ve hasr lafzında hastalık hissettiriciliği/çağrışımı yoktur. Binaenaleyh bütün türemiş lafızlara kıyasla, ihsar lafzının da hastalık çağrışımından hali olması vacip olur.

الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَعَطَفَ عَلَيْهِ الْمَرِيضَ، فَلَوْ كَانَ الْمُحْصَرُ هُوَ الْمَرِيضُ أَوْ مَنْ يَكُونُ الْمَرَضُ دَاخِلًا فِيهِ، لَكَانَ هَذَا عَطْفًا لِلشَّيْءِ عَلَى نَفْسِهِ.

Beşinci Delil: Allah Teâlâ bu ayetten sonra: { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ } buyurarak hastayı onun üzerine atfetmiştir. Şayet ihsar edilen kimse hasta yahut içine hastalığın da dahil olduğu kimse olsaydı, bu bir şeyin kendi üzerine atfedilmesi olurdu.

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ خَصَّ هَذَا الْمَرَضَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ لَهُ حُكْمًا خَاصًّا، وَهُوَ حَلْقُ الرَّأْسِ، فَصَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ إِنْ مُنِعْتُمْ بِمَرَضٍ تَحَلَّلْتُمْ بِدَمٍ، وَإِنْ تَأَذَّى رَأْسُكُمْ بِمَرَضٍ حَلَقْتُمْ وَكَفَّرْتُمْ.

Şayet: "O, bu hastalığı özel bir hükmü yani başı tıraş etme hükmü olduğu için özel olarak zikretmiştir; böylece ayetin takdiri: 'Eğer bir hastalık sebebiyle engellenirseniz kurbanla ihramdan çıkarsınız, başınız bir hastalıktan ötürü eziyet görürse tıraş olur ve keffaret ödersiniz' şeklinde olur" denilirse,

قُلْنَا: هَذَا وَإِنْ كَانَ حَسَنًا لِهَذَا الْغَرَضِ، إِلَّا أَنَّهُ مَعَ ذَلِكَ يَلْزَمُ عَطْفُ الشَّيْءِ عَلَى نَفْسِهِ، أَمَّا إِذَا لَمْ يَكُنِ الْمُحْصَرُ مُفَسَّرًا بِالْمَرِيضِ، لَمْ يَلْزَمْ عَطْفُ الشَّيْءِ عَلَى نَفْسِهِ، فَكَانَ حَمْلُ الْمُحْصَرِ عَلَى غَيْرِ الْمَرِيضِ يُوجِبُ خُلُوَّ الْكَلَامِ عَنْ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ، فَكَانَ ذَلِكَ أَوْلَى.

Deriz ki: Bu, her ne kadar bu maksat için güzel olsa da bununla birlikte yine de bir şeyin kendi üzerine atfedilmesi lazım gelir. İhsar edilen kimse hasta olarak tefsir edilmediğinde ise bir şeyin kendi üzerine atfedilmesi lazım gelmez. Dolayısıyla ihsar edilenin hasta dışındakine hamledilmesi, kelamın bu istidlalden (atf-ı lâzımdan) hali olmasını gerektirir; bu sebeple böylesi daha evladır.

الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: قَالَ تَعَالَى فِي آخِرِ الْآيَةِ: فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ وَلَفْظُ الْأَمْنِ إِنَّمَا يُسْتَعْمَلُ فِي الْخَوْفِ مِنَ الْعَدُوِّ لَا فِي الْمَرَضِ، فَإِنَّهُ يُقَالُ فِي الْمَرَضِ: شُفِيَ وَعُفِيَ وَلَا يُقَالُ أَمِنَ.

Altıncı Delil: Allah Teâlâ ayetin sonunda: { فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ } buyurmuştur. "Emniyet" (eminte) lafzı ise hastalıkta değil, ancak düşman korkusunda kullanılır; zira hastalık hakkında "şifâ buldu (şüfiye)" ve "iyileşti (ûfiye)" denir, "emniyete kavuştu (emine)" denmez.

فَإِنْ قِيلَ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ لَفْظَ الْأَمْنِ لَا يُسْتَعْمَلُ إِلَّا فِي الْخَوْفِ، فَإِنَّهُ يُقَالُ: أَمِنَ الْمَرِيضُ مِنَ الْهَلَاكِ وَأَيْضًا خُصُوصُ آخِرِ الْآيَةِ لَا يَقْدَحُ فِي عُمُومِ أَوَّلِهَا.

Şayet: "Emniyet lafzının sadece korkuda kullanılacağını kabul etmiyoruz; zira 'hasta helak olmaktan emin oldu (emine'l-marîdu mine'l-helâk)' denilir. Ayrıca ayetin sonunun hususi olması, başının umumiliğine halel getirmez" denilirse,

قُلْنَا: لَفْظُ الْأَمْنِ إِذَا كَانَ مُطْلَقًا غَيْرَ مُقَيَّدٍ فَإِنَّهُ لَا يُفِيدُ إِلَّا الْأَمْنَ مِنَ الْعَدُوِّ، وَقَوْلُهُ خُصُوصُ آخَرِ الْآيَةِ لَا يَمْنَعُ مِنْ عُمُومِ أَوَّلِهَا.

Deriz ki: Emniyet lafzı mutlak olup kayıtlanmadığı zaman ancak düşmandan emin olmayı ifade eder. "Ayetin sonunun hususi olması, başının umumiliğine engel teşkil etmez" sözüne gelince,

قُلْنَا: بَلْ يُوجِبُ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَإِذا أَمِنْتُمْ ليس فيه بيان أنه حصل الأمن مما ذا، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ حُصُولَ الْأَمْنِ مِنْ شَيْءٍ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، وَالَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ هُوَ الْإِحْصَارُ، فَصَارَ التَّقْدِيرُ: فَإِذَا أَمِنْتُمْ مِنْ ذَلِكَ الْإِحْصَارِ، وَلَمَّا ثَبَتَ أَنَّ لَفْظَ الْأَمْنِ لَا يُطْلَقُ إِلَّا فِي حَقِّ الْعَدُوِّ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْإِحْصَارِ مَنْعَ الْعَدُوِّ، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الدَّلَائِلِ أَنَّ الْإِحْصَارَ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ هُوَ مَنْعُ الْعَدُوِّ فَقَطْ، أَمَّا قَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ مَنْعُ الْمَرَضِ صَاحَبَهُ خَاصَّةً فَهُوَ بَاطِلٌ بِهَذِهِ الدَّلَائِلِ، وَفِيهِ دَلِيلٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّ الْمُفَسِّرِينَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْكُفَّارَ أَحْصَرُوا النَّبِيَّ/ ﷺ بِالْحُدَيْبِيَةِ، وَالنَّاسُ وَإِنِ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْآيَةَ النَّازِلَةَ فِي سَبَبٍ هَلْ تَتَنَاوَلُ غَيْرَ ذَلِكَ السَّبَبِ؟ إِلَّا أَنَّهُمُ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ السَّبَبُ خَارِجًا عَنْهُ، فَلَوْ كَانَ الْإِحْصَارُ اسْمًا لِمَنْعِ الْمَرَضِ، لَكَانَ سَبَبُ نُزُولِ الْآيَةِ خَارِجًا عَنْهَا، وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْإِحْصَارَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عِبَارَةٌ عَنْ مَنْعِ الْعَدُوِّ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَا يُمْكِنُ قِيَاسُ مَنْعِ الْمَرَضِ عَلَيْهِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ كَلِمَةَ: إِنْ، شَرْطٌ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ، وَحُكْمُ الشَّرْطِ انْتِفَاءُ الْمَشْرُوطِ عَنِ انْتِفَائِهِ ظَاهِرًا، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ لَا يَثْبُتَ الْحُكْمُ إِلَّا فِي الْإِحْصَارِ الَّذِي دلت الآية عليه، فلو أثبتا هَذَا الْحُكْمَ فِي غَيْرِهِ قِيَاسًا كَانَ ذَلِكَ نَسْخًا لِلنَّصِّ بِالْقِيَاسِ، وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ.

Deriz ki: Bilakis gerektirir; zira O'nun: { فَإِذا أَمِنْتُمْ } buyruğunda neyden emniyetin hasıl olduğuna dair bir beyan yoktur. Dolayısıyla muradın daha önce zikri geçen bir şeyden emniyetin hasıl olması bulunması zorunludur. Önceden zikredilen şey ise ihsardır. Böylece takdir: "O ihsardan emin olduğunuzda" şeklinde olur. Emniyet lafzının ancak düşman hakkında kullanılacağı sabit olunca, bu ihsardan muradın düşman engellemesi olması vacip olur. Böylece bu delillerle ayette zikredilen ihsarın sadece düşman engellemesi olduğu sabit olmuştur. "O, özellikle hastalığın sahibini engellemesidir" diyen kimsenin sözü ise bu delillerle batıldır. Bunda başka bir delil daha vardır ki o da müfessirlerin bu ayetin iniş sebebinin, kâfirlerin Peygamber'i -sallallâhu aleyhi ve sellem- Hudeybiye'de alıkoymaları olduğu hususunda icma etmiş olmalarıdır. İnsanlar, bir sebep hakkında inen ayetin o sebebin dışındakileri kapsayıp kapsamayacağı hususunda ihtilaf etmiş olsalar da o sebebin onun kapsamı dışında kalmasının caiz olmadığı hususunda ittifak etmişlerdir. Şayet ihsar hastalık engellemesinin adı olsaydı, ayetin iniş sebebi onun kapsamı dışında kalırdı; bu ise icma ile batıldır. Zikrettiğimiz şeylerle bu ayetteki ihsarın düşman engellemesinden ibaret olduğu sabit olmuştur. Bu sabit olunca deriz ki: Hastalık engellemesini buna kıyas etmek mümkün değildir. Bunun beyanı iki vecihtendir: Birincisi: "İn" (şayet) kelimesi lügat ehline göre şart edatıdır. Şartın hükmü ise zahiren şartın yokluğuyla meşrutun (şarta bağlanan hükmün) yok olmasıdır. Bu durum, hükmün ancak ayetin delalet ettiği ihsarda sabit olmasını gerektirir. Şayet biz bu hükmü kıyas yoluyla başkası hakkında sabit kılarsak, bu nassın kıyas ile neshedilmesi olur ki bu da caiz değildir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْإِحْرَامَ شَرْعٌ لَازِمٌ لَا يَحْتَمِلُ النَّسْخَ قَصْدًا، أَلَا تَرَى أَنَّهُ إِذَا جَامَعَ امْرَأَتَهُ حَتَّى فَسَدَ حَجُّهُ لَمْ يَخْرُجْ مِنْ إِحْرَامِهِ، وَكَذَلِكَ لَوْ فَاتَهُ الْحَجُّ حَتَّى لَزِمَهُ الْقَضَاءُ وَالْمَرَضُ لَيْسَ كَالْعَدُوِّ، وَلِأَنَّ الْمَرِيضَ لَا يَسْتَفِيدُ بِتَحَلُّلِهِ وَرُجُوعِهِ أَمْنًا مِنْ مَرَضِهِ، أَمَّا الْمُحْصَرُ بِالْعَدُوِّ فَإِنَّهُ خَائِفٌ مِنَ الْقَتْلِ إِنْ أَقَامَ، فَإِذَا رَجَعَ فَقَدْ تَخَلَّصَ مِنْ خَوْفِ الْقَتْلِ، فَهَذَا مَا عِنْدِي فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ عَلَى مَا يَلِيقُ بِالتَّفْسِيرِ أَمَّا قَوْلُهُ: فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

İkinci Vecih: İhram, kasten neshedilmeyi (ortadan kaldırılmayı) kabul etmeyen bağlayıcı bir şeriattır. Görmez misin ki bir kimse eşiyle cinsel ilişkide bulunup haccı fasit olsa bile ihramından çıkmaz; aynı şekilde hac kendisine kazayı gerektirecek şekilde fevt olsa (kaçsa) yine durum böyledir. Hastalık ise düşman gibi değildir; zira hasta kimse ihramdan çıkmakla ve geri dönmekle hastalığından bir emniyet elde etmez. Düşman sebebiyle alıkonan kimse ise ikamet ederse öldürülmekten korkar; geri döndüğünde ise öldürülme korkusundan kurtulmuş olur. İşte tefsire yakışır şekilde bu mesele hakkında yanımda bulunanlar bunlardır. O'nun: { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “kurbandan kolayınıza geleni [gönderin]” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: فِي الْآيَةِ إِضْمَارٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَحَلَلْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ:

Birinci Mesele: El-Kaffâl -rahimehullâh- şöyle demiştir: Ayette bir takdir/gizleme (izmâr) vardır; takdiri: "İhramdan çıktınız, artık kolayınıza gelen [kurban vaciptir]" şeklindedir. Bu, O'nun şu buyruğu gibidir:

فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ [الْبَقَرَةِ: ١٨٤] أَيْ فَأَفْطَرَ فَعِدَّةٌ، وَفِيهَا إِضْمَارٌ آخَرُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ كَلَامٌ غَيْرُ تَامٍّ لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ إِضْمَارٍ، ثُمَّ فِيهِ احْتِمَالَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يُقَالَ: مَحَلُّ، مَا: رَفْعٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَوَاجِبٌ عَلَيْكُمْ مَا اسْتَيْسَرَ وَالثَّانِي: قَالَ الْفَرَّاءُ: لَوْ نَصَبْتَ عَلَى مَعْنَى: اهْدُوا مَا تَيَسَّرَ كَانَ صَوَابًا، وَأَكْثَرُ مَا جَاءَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ أَشْبَاهِهِ مَرْفُوعٌ.

{ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } [el-Bakara: 184] “İçinizden kim hasta veya yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca diğer günlerde [orucunu kaza eder]”; yani "iftar ettiğinde (orucu bozduğunda) başka günlerden sayı tamamlanır" demektir. Ayette başka bir takdir daha vardır; çünkü O'nun: { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } buyruğu tam olmayan bir kelamdır, onda mutlaka bir takdir olmalıdır. Sonra bunda iki ihtimal vardır: Birincisi: "Mâ" lafzının irap mahalli merfûdur ve takdiri: "Kolayınıza gelen şey üzerinize vaciptir" denilmesidir. İkincisi: Ferrâ şöyle demiştir: "Kolaylaşanı hediye ediniz (kurban ediniz)" manasında nasb etsen de doğru olurdu; fakat Kur'an'da bunun benzerlerinin çoğu merfû olarak gelmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اسْتَيْسَرَ بِمَعْنَى تَيَسَّرَ، وَمِثْلُهُ: اسْتَعْظَمَ، أَيْ تَعَظَّمَ وَاسْتَكْبَرَ: أَيْ تَكَبَّرَ، وَاسْتَصْعَبَ:

İkinci Mesele: "İsteysera" (اسْتَيْسَرَ), "teyessera" (تَيَسَّرَ - kolaylaştı) manasındadır. Bunun benzeri şunlardır: "İsta'zama" yani "ta'azzama" (büyük gördü/büyüklendi), "istekbera" yani "tekabbera" (büyüklük tasladı) ve "istasa'be":

أَيْ تَصَعَّبَ.

Yani "tasa'abe" (zorlaştı/zor gördü) demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْهَدْيِ جَمْعُ هَدْيَةٍ، كَمَا تَقُولُ: تَمْرٌ وَتَمْرَةٌ، قَالَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى: أَهْلُ الْحِجَازِ يُخَفِّفُونَ الْهَدْيِ وَتَمِيمٌ تُثَقِّلُهُ، فَيَقُولُونَ: هَدِيَّةٌ، وَهَدِيٌّ وَمَطِيَّةٌ، وَمَطِيٌّ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Üçüncü Mesele: "Hedy" (الْهَدْي), tıpkı "temr" (hurma) ve "temre" (bir hurma) dediğin gibi "hedye"nin çoğuludur. Ahmed b. Yahyâ şöyle demiştir: Hicaz ehli "hedy" kelimesini tahfif eder (şeddesiz okur), Temîm kabilesi ise onu tağliz eder (şeddeli okur); dolayısıyla "hediyye" ve "hediyy", "matıyye" ve "matıyy" derler. Şair şöyle demiştir:

حَلَفْتُ بِرَبِّ مَكَّةَ وَالْمُصَلَّى ... وَأَعْنَاقِ الْهَدِيِّ مُقَلَّدَاتِ

Mekke'nin ve namazgâhın Rabbine ve boyunlarına gerdanlık takılmış hedy kurbanlarına yemin ettim.

وَمَعْنَى الْهَدْيِ: مَا يُهْدَى إِلَى بَيْتِ اللَّهِ ﷿ تَقَرُّبًا إِلَيْهِ، بِمَنْزِلَةِ الْهَدِيَّةِ يُهْدِيهَا الْإِنْسَانُ إِلَى غَيْرِهِ تَقَرُّبًا إِلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ عَلِيٌّ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: الْهَدْيُ أَعْلَاهُ بَدَنَةٌ، وَأَوْسَطُهُ بَقَرَةٌ، وَأَخَسُّهُ شَاةٌ، فَعَلَيْهِ مَا تَيَسَّرَ مِنْ هَذِهِ الْأَجْنَاسِ.

Hedy'in manası: İnsanın bir başkasına yakınlaşmak için hediye takdim etmesi konumunda, Allah Azze ve Celle'ye yakınlaşmak maksadıyla Beytullah'a hediye edilen/gönderilen şeydir. Sonra Ali, İbn Abbâs, Hasan ve Katâde şöyle demişlerdir: Hedyin en üstünü deve (bedene), orta derecesi sığır (bakara), en düşüğü ise koyundur (şât); binaenaleyh onun üzerine bu cinslerden kolayına geleni [kesmek vacip olur].

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْمُحْصَرُ إِذَا كَانَ عَالِمًا بِالْهَدْيِ، هَلْ لَهُ بَدَلٌ يَنْتَقِلُ إِلَيْهِ؟ لِلشَّافِعِيِّ ﵁ فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: لَا بَدَلَ لَهُ وَيَكُونُ الْهَدْيُ فِي ذِمَّتِهِ أَبَدًا، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁، / وَالْحُجَّةُ فِي أَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ عَلَى الْمُحْصَرِ الْهَدْيَ عَلَى التَّعْيِينِ، وَمَا أَثْبَتَ لَهُ بَدَلًا وَالثَّانِي: أَنَّ لَهُ بَدَلًا يَنْتَقِلُ إِلَيْهِ، وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ فَإِذَا قُلْنَا بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ: هَلْ لَهُ أَنْ يَتَحَلَّلَ فِي الْحَالِ أَوْ يُقِيمَ عَلَى إِحْرَامِهِ فِيهِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ يُقِيمُ عَلَى إِحْرَامِهِ حَتَّى يَجِدَهُ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ ظَاهِرُ الْآيَةِ وَالثَّانِي: أَنْ يَتَحَلَّلَ فِي الْحَالِ لِلْمَشَقَّةِ، وَهُوَ الْأَصَحُّ، فَإِذَا قُلْنَا بِالْقَوْلِ الثَّانِي فَفِيهِ اخْتِلَافَاتٌ كَثِيرَةٌ وَأَقْرَبُهَا أَنْ يُقَالَ: يَقُومُ الْهَدْيُ بِالدَّرَاهِمِ وَيُشْتَرَى بِهَا طَعَامٌ وَيُؤَدَّى، وَإِنَّمَا قُلْنَا ذَلِكَ لِأَنَّهُ أَقْرَبُ إِلَى الْهَدْيِ.

Dördüncü Mesele: İhsar edilen kimse kurbanı bildiğinde/bulduğunda, onun intikal edeceği bir bedeli var mıdır? Şâfiî'nin -radıyallâhu anh- bu hususta iki görüşü vardır: Birincisi: Onun bir bedeli yoktur ve kurban ebediyen onun zimmetinde kalır; Ebû Hanîfe -radıyallâhu anh- de böyle demiştir. Delil ise Allah Teâlâ'nın ihsar edilen kimseye kurbanı bizzat tayin ederek vacip kılması ve ona bir bedel tayin etmemiş olmasıdır. İkincisi: Onun intikal edeceği bir bedeli vardır; bu da Ahmed'in görüşüdür. Şayet birinci görüşü benimsersek: O kimse hemen ihramdan çıkabilir mi yoksa ihramında kalmaya devam mı eder? Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Onu buluncaya kadar ihramında kalmaya devam eder; bu Ebû Hanîfe'nin görüşüdür ve ayetin zahiri de buna delalet eder. İkincisi: Meşakkat sebebiyle derhal ihramdan çıkar; en sahih olan da budur. Şayet ikinci görüşü benimsersek, bunda birçok ihtilaf vardır; bunlara en yakın olanı şöyle denilmesidir: Kurban dirhemlerle takdir edilir, onunla yiyecek satın alınır ve ödenir/dağıtılır. Bunu söylememizin sebebi, onun hedye en yakın olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْمُحْصَرُ إِذَا أَرَادَ التَّحَلُّلَ وَذَبَحَ، وَجَبَ أَنْ يَنْوِيَ التَّحَلُّلَ عِنْدَ الذَّبْحِ، وَلَا يَتَحَلَّلَ الْبَتَّةَ قَبْلَ الذَّبْحِ.

Beşinci Mesele: İhsar edilen kimse ihramdan çıkmak isteyip [kurbanını] kestiğinde, kesim anında ihramdan çıkmaya niyet etmesi vaciptir ve kesimden önce kesinlikle ihramdan çıkamaz.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْعُمْرَةِ فَأَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ قَالُوا حُكْمُهَا فِي الْإِحْصَارِ كَحُكْمِ الْحَجِّ وَعَنِ ابْنِ سِيرِينَ أَنَّهُ لَا إِحْصَارَ فِيهِ لِأَنَّهُ غَيْرُ مُؤَقَّتٍ، وَهَذَا بَاطِلٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ مَذْكُورٌ عَقِيبَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، فَكَانَ عَائِدًا إِلَيْهِمَا.

Altıncı Mesele: Umre hususunda ihtilaf etmişlerdir; fukahanın çoğunluğu ihsarda umrenin hükmünün haccın hükmü gibi olduğunu söylemişlerdir. İbn Sîrîn'den ise umrede ihsar olmayacağı nakledilmiştir; çünkü o vakitle mukayyet değildir. Bu görüş batıldır; çünkü Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ } buyruğu hac ve umrenin hemen akabinde zikredilmiştir, dolayısıyla ikisine birden dönmektedir.

أما قوله تعالى: وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ حَذْفٌ لِأَنَّ الرَّجُلَ لَا يَتَحَلَّلُ بِبُلُوغِ الْهَدْيِ مَحِلَّهُ بَلْ لَا يَحْصُلُ التَّحَلُّلُ إِلَّا بِالنَّحْرِ فَتَقْدِيرُ الْآيَةِ: حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ وَيُنْحَرَ فَإِذَا نُحِرَ فَاحْلِقُوا.

Birinci Mesele: Ayette bir hazif vardır; çünkü kişi kurbanın mahalline ulaşmasıyla ihramdan çıkmış olmaz, bilakis ihramdan çıkış ancak kesimle hasıl olur. Dolayısıyla ayetin takdiri: "Kurban mahalline ulaşıp kesilinceye kadar; kesildiği zaman ise tıraş olun" şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ: يَجُوزُ إِرَاقَةُ دَمِ الْإِحْصَارِ لَا فِي الْحَرَمِ، بَلْ حَيْثُ حُبِسَ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ: لَا يَجُوزُ ذَلِكَ إِلَّا فِي الْحَرَمِ وَمَنْشَأُ الْخِلَافِ الْبَحْثُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ: الْمَحِلُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ اسْمٌ لِلزَّمَانِ الَّذِي يَحْصُلُ فِيهِ التَّحَلُّلُ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنَّهُ اسْمٌ لِلْمَكَانِ.

İkinci Mesele: Şâfiî -radıyallâhu teâlâ anh- şöyle demiştir: İhsar kanının (kurbanının) Harem bölgesinde değil, alıkonulduğu yerde akıtılması caizdir. Ebû Hanîfe -radıyallâhu teâlâ anh- ise: "Bu ancak Harem'de caizdir" demiştir. İhtilafın kaynağı bu ayetin tefsirindeki araştırmadır. Şâfiî -radıyallâhu teâlâ anh-: "Bu ayetteki 'mahill' (مَحِلّ), kendisinde ihramdan çıkışın hasıl olduğu zamanın ismidir" dedi. Ebû Hanîfe ise: "O, mekânın ismidir" dedi.

حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ﵊ أُحْصِرَ بِالْحُدَيْبِيَةِ وَنَحَرَ بِهَا، وَالْحُدَيْبِيَةُ لَيْسَتْ مِنَ الْحَرَمِ، قَالَ أَصْحَابُ أَبِي حَنِيفَةَ إِنَّهُ إِنَّمَا أُحْصِرَ فِي طَرَفِ الْحُدَيْبِيَةِ الَّذِي هُوَ أَسْفَلُ مَكَّةَ، وَهُوَ مِنَ الْحَرَمِ، قَالَ الْوَاقِدِيُّ: الْحُدَيْبِيَةُ عَلَى طَرَفِ الْحَرَمِ عَلَى تِسْعَةِ أَمْيَالٍ مِنْ مَكَّةَ، أَجَابَ الْقَفَّالُ ﵀ فِي «تَفْسِيرِهِ» عَنْ هَذَا السُّؤَالِ فَقَالَ الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ نَحْرَ ذَلِكَ الْهَدْيِ مَا وَقَعَ فِي الْحَرَمِ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Şâfiî'nin -radıyallâhu teâlâ anh- delili birkaç vecihtendir: Birincisi: O -aleyhisselâm- Hudeybiye'de alıkonulmuş ve kurbanını orada kesmiştir; Hudeybiye ise Harem bölgesinden değildir. Ebû Hanîfe'nin ashabı: "O ancak Hudeybiye'nin Mekke'nin aşağısında kalan ve Harem'den olan ucunda alıkonuldu" dediler. Vâkıdî: "Hudeybiye Harem sınırında olup Mekke'ye dokuz mil mesafededir" demiştir. El-Kaffâl -rahimehullâh- Tefsir'inde bu soruya cevap vererek şöyle demiştir: O kurbanın kesiminin Harem'de gerçekleşmediğine delil Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:

هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفاً أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ [الْفَتْحِ: ٢٥] فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْكُفَّارَ مَنَعُوا النَّبِيَّ ﷺ عَنْ إِبْلَاغِ الْهَدْيِ مَحِلَّهُ الَّذِي كَانَ يُرِيدُهُ فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّهُمْ نَحَرُوا ذَلِكَ الْهَدْيَ فِي غَيْرِ الْحَرَمِ.

{ هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفاً أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ } [el-Feth: 25] “Onlar, inkâr eden ve sizi Mescid-i Harâm'dan ve bekletilen kurbanlıkları yerine ulaşmaktan alıkoyanlardır”. Allah Teâlâ kâfirlerin Peygamber'i -sallallâhu aleyhi ve sellem- kurbanı ulaştırmak istediği yerine ulaştırmaktan menettiklerini beyan etmiştir; bu da onların o kurbanı Harem'in dışında kestiklerine delalet etmiştir.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْمُحْصَرَ سَوَاءٌ كَانَ فِي الْحِلِّ أَوْ فِي الْحَرَمِ فَهُوَ مَأْمُورٌ بِنَحْرِ الْهَدْيِ فَوَجَبَ أَنْ يَتَمَكَّنَ فِي الْحِلِّ وَالْحَرَمِ مِنْ نَحْرِ الْهَدْيِ.

İkinci Delil: İhsar edilen kimse ister Hille (Harem dışı) bölgesinde olsun ister Harem bölgesinde olsun kurban kesmekle emrolunmuştur; binaenaleyh Hille ve Harem'de kurban kesmeye muktedir olması vacip olur.

بَيَانُ الْمَقَامِ الْأَوَّلِ: أَنَّ قَوْلَهُ: فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ يَتَنَاوَلُ كُلَّ مَنْ كَانَ مُحْصَرًا سَوَاءٌ كَانَ فِي الْحِلِّ/ أَوْ فِي الْحَرَمِ، وَقَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ: فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ مَعْنَاهُ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الهدي نحره وَاجِبٌ، أَوْ مَعْنَاهُ فَانْحَرُوا مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ ثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ نَحْرَ الْهَدْيِ وَاجِبٌ عَلَى الْمُحْصَرِ سَوَاءٌ كَانَ مُحْصَرًا فِي الْحِلِّ أَوْ فِي الْحَرَمِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ لَهُ الذَّبْحُ فِي الْحِلِّ وَالْحَرَمِ، لِأَنَّ الْمُكَلَّفَ بِالشَّيْءِ أَوَّلُ دَرَجَاتِهِ أَنْ يَجُوزَ لَهُ فِعْلُ الْمَأْمُورِ بِهِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُحْصَرُ قَادِرًا عَلَى إِرَاقَةِ الدَّمِ حَيْثُ أُحْصِرَ.

Birinci Makamın Beyanı: O'nun: { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ } buyruğu ister Hille'de ister Harem'de olsun alıkonan herkesi kapsar. Ondan sonraki: { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } buyruğunun manası ise: "Kolayınıza gelen kurbanı kesmek vaciptir" veya "Kurbandan kolayınıza geleni kesin" demektir. Her iki takdire göre de bu ayetin, ister Hille'de ister Harem'de ihsar edilmiş olsun ihsar edilen kimseye kurban kesmenin vacip olduğuna delalet ettiği sabit olmuştur. Bu sabit olunca Hille'de ve Harem'de kesim yapma hakkının olması vacip olur; çünkü bir şeyle mükellef olan kimsenin ilk derecesi, emrolunduğu şeyi yapmasının caiz olmasıdır. Durum böyle olunca ihsar edilen kimsenin alıkonulduğu yerde kan akıtmaya (kurban kesmeye) kadir olması vacip olur.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ إِنَّمَا مَكَّنَ الْمُحْصَرَ مِنَ التَّحَلُّلِ بِالذَّبْحِ لِيَتَمَكَّنَ مِنْ تَخْلِيصِ النَّفْسِ عَنْ خَوْفِ الْعَدُوِّ فِي الْحَالِ، فَلَوْ لَمْ يَجُزِ النَّحْرُ إِلَّا فِي الْحَرَمِ وَمَا لَمْ يَحْصُلِ النَّحْرُ لَا يَحْصُلُ التَّحَلُّلُ بِدَلَالَةِ الْآيَةِ، فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ وَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ التَّحَلُّلُ فِي الْحَالِ، وَذَلِكَ يُنَاقِضُ مَا هُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ شَرْعِ هَذَا الْحُكْمِ، وَلِأَنَّ الْمُوصِلَ لِلنَّحْرِ إِلَى الْحَرَمِ إِنْ كَانَ هُوَ فَقَدْ نُفِيَ الْخَوْفُ، وَكَيْفَ يُؤْمَنُ بِهَذَا الْفِعْلِ مِنْ قِيَامِ الْخَوْفِ وَإِنْ كَانَ غَيْرُهُ فَقَدْ لَا يَجِدُ ذَلِكَ الْغَيْرَ فَمَاذَا يَفْعَلُ؟ حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَحِلَّ بِكَسْرِ عَيْنِ الْفِعْلِ عِبَارَةٌ عَنِ الْمَكَانِ، كَالْمَسْجِدِ وَالْمَجْلِسِ فَقَوْلُهُ: حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ بَالِغٍ فِي الْحَالِ إِلَى مَكَانِ الْحِلِّ، وَهُوَ عِنْدَكُمْ بَالِغٌ مَحِلَّهُ فِي الْحَالِ، جَوَابُهُ: الْمَحِلُّ عِبَارَةٌ عَنِ الزَّمَانِ وَأَنَّ مِنَ الْمَشْهُورِ أَنَّ مَحِلَّ الدَّيْنِ هُوَ وَقْتُ وُجُوبِهِ الثَّانِي: هَبْ أَنَّ لَفْظَ

Üçüncü Delil: Allah Sübhânehû ihsar edilen kimseye, derhal nefsini düşman korkusundan kurtarmaya muktedir olabilsin diye kurban keserek ihramdan çıkma imkânı tanımıştır. Şayet kurban kesmek ancak Harem'de caiz olsaydı ve ayetin delaletiyle kurban kesilmedikçe ihramdan çıkış hasıl olmasaydı, bu takdire göre derhal ihramdan çıkışın hasıl olmaması gerekirdi ki bu da bu hükmün meşru kılınmasındaki maksada zıt düşerdi. Ayrıca kurbanı Harem'e ulaştıracak olan kimse bizzat kendisi ise korku zail olmuş demektir; bu fiille korkunun varlığından nasıl emin olunabilir? Şayet başkası ise bazen o başkasını bulamayabilir; o takdirde ne yapacaktır? Ebû Hanîfe'nin -radıyallâhu anh- delili birkaç vecihtendir: Birincisi: Fiilin aynının kesresiyle "el-mahill" (المَحِلّ), mescid ve meclis kelimeleri gibi mekân ismidir. Dolayısıyla O'nun: { حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } buyruğu, kurbanın o anda helal olma mekânına henüz ulaşmadığına delalet eder; oysa bu kurban sizin katınızda o anda mahalline ulaşmıştır. Bunun cevabı şudur: Mahill zaman ismidir ve borcun mahallinin (vadesinin), onun vücup vakti olduğu meşhurdur. İkincisi: Farz edelim ki

الْمَحِلِّ يَحْتَمِلُ الْمَكَانَ وَالزَّمَانَ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَزَالَ هَذَا الِاحْتِمَالَ بِقَوْلِهِ ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ [الْحَجِّ:

mahill lafzı mekân ve zamanı muhtemel olsun; ancak Allah Teâlâ: { ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ } [el-Hac:

٣٣] وَفِي قَوْلِهِ: هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ [الْمَائِدَةِ: ٩٥] وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْحَرَمُ فَإِنَّ الْبَيْتَ عَيْنَهُ لَا يُرَاقُ فِيهِ الدِّمَاءُ.

33] “Sonra onların varacağı yer Beyt-i Atîk'tir (Kâbe'dir)” buyruğuyla ve: { هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ } [el-Mâide: 95] “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık” buyruğuyla bu ihtimali ortadan kaldırmıştır. Şüphe yok ki bundan murat Harem bölgesidir; zira bizzat Beyt'in (Kâbe'nin) içinde kan akıtılmaz.

جَوَابُهُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: كُلُّ مَا وَجَبَ عَلَى الْمُحْرِمِ فِي مَالِهِ مِنْ بَدَنَةٍ وَجَزَاءِ هَدْيٍ فَلَا يُجْزِي إِلَّا فِي الْحَرَمِ لِمَسَاكِينِ أَهْلِهِ إِلَّا فِي مَوْضِعَيْنِ أَحَدُهُمَا: مَنْ سَاقَ هَدْيًا فَعَطَفَ فِي طَرِيقِهِ ذَبَحَهُ وَخَلَّى بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمَسَاكِينِ وَالثَّانِي: دَمُ الْمُحْصَرِ بِالْعَدُوِّ فَإِنَّهُ يَنْحَرُ حَيْثُ حُبِسَ، فَالْآيَاتُ الَّتِي ذَكَرْتُمُوهَا فِي سَائِرِ الدِّمَاءِ فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّهَا تَتَنَاوَلُ هَذِهِ الصُّورَةَ الثَّالِثُ: قَالُوا: الْهَدْيُ سُمِّيَ هَدْيًا لِأَنَّهُ جَارٍ مَجْرَى الْهَدِيَّةِ الَّتِي يَبْعَثُهَا الْعَبْدُ إِلَى رَبِّهِ، وَالْهَدِيَّةُ لَا تَكُونُ هَدِيَّةً إِلَّا إِذَا بَعَثَهَا الْمُهْدِي إِلَى دَارِ الْمُهْدَى إِلَيْهِ وَهَذَا الْمَعْنَى لَا يُتَصَوَّرُ إِلَّا بِجَعْلِ مَوْضِعِ الْهَدْيِ هُوَ الْحَرَمُ.

Bunun cevabı: Şâfiî -radıyallâhu anh- şöyle demiştir: İhramlıya malından deve olsun hedy cezası olsun vacip olan her şey, iki yer müstesna, ancak Harem'de oranın yoksullarına verilmekle caiz olur. Bu iki yerden birincisi: Kurbanlık sevk edip de yolda sakatlanan kimsedir; o kimse kurbanı keser ve onu yoksulların [istifadesine] bırakır. İkincisi: Düşman sebebiyle ihsar edilenin (alıkonulanın) kurbanıdır; zira o kimse alıkonulduğu yerde keser. Zikrettiğiniz ayetler diğer kurbanlar hakkındadır; öyleyse bu sureti de kapsadığını nereden söylediniz? Üçüncüsü: Şöyle dediler: Kurbana (hedye), kulun Rabbine gönderdiği hediye mesabesinde olduğu için "hedy" denilmiştir. Hediye ise ancak hediye veren kimse onu hediye edilenin yurduna gönderdiği zaman hediye olur. Bu mana da ancak kurbanın kesileceği yer Harem kılınmakla tasavvur edilir.

جَوَابُهُ: هَذَا التَّمَسُّكُ بِالِاسْمِ ثُمَّ هُوَ مَحْمُولٌ عَلَى الْأَفْضَلِ عِنْدَ الْقُدْرَةِ الرَّابِعُ: أَنَّ سَائِرَ دِمَاءِ الْحَجِّ كُلِّهَا قُرْبَةً كَانَتْ أَوْ كَفَّارَةً لَا تَصِحُّ إِلَّا فِي الْحَرَمِ، فَكَذَا هَذَا.

Bunun cevabı: Bu, isme tutunmaktır; sonra o, güç yetirildiğinde daha faziletli olana hamledilir. Dördüncüsü: İbadet veya kefaret olsun, hac kurbanlarının tümü ancak Harem'de sahih olur; bu da öyledir.

جَوَابُهُ: أَنَّ هَذَا الدَّمَ إِنَّمَا وَجَبَ لِإِزَالَةِ الْخَوْفِ وَزَوَالُ الْخَوْفِ إِنَّمَا يَحْصُلُ إِذَا قَدَرَ عَلَيْهِ حَيْثُ أُحْصِرَ، أَمَّا لَوْ وَجَبَ إِرْسَالُهُ إِلَى الْحَرَمِ لَا يَحْصُلُ هَذَا الْمَقْصُودُ، وَهَذَا الْمَعْنَى غَيْرُ مَوْجُودٍ فِي سَائِرِ الدِّمَاءِ فَظَهَرَ الْفَرْقُ.

Bunun cevabı: Bu kurban ancak korkuyu gidermek için vacip olmuştur; korkunun gitmesi de ancak ihsar edildiği yerde buna kadir olduğu zaman hasıl olur. Harem'e gönderilmesi vacip olsaydı bu maksat hasıl olmazdı. Bu mana diğer kurbanlarda mevcut değildir; böylece fark ortaya çıkmıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي لَهُمْ أَنْ يَحِلُّوا فَيَحْلِقُوا رُؤُوسَهُمْ إِلَّا بَعْدَ تَقْدِيمِ مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ كَمَا أَنَّهُ أَمَرَهُمْ أَنْ لَا يُنَاجُوا الرَّسُولَ إلا بعد تقديم الصدقة. فِيهِ مَسَائِلُ:

Üçüncü Mesele: Bu ayet, tıpkı sadaka takdim etmedikçe Resûl ile gizli konuşmamalarını emrettiği gibi, kolaylarına gelen bir kurban sunmadıkça ihramdan çıkıp başlarını tıraş etmelerinin uygun olmadığına delalet etmektedir. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ،

Birinci Mesele: İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu ayet Kâ'b b. Ucre hakkında inmiştir.

قَالَ كَعْبٌ: مَرَّ بِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ، وَكَانَ فِي شَعْرِ رَأْسِي كَثِيرٌ مِنَ الْقَمْلِ وَالصِّئْبَانِ وَهُوَ يَتَنَاثَرُ عَلَى وَجْهِي، فَقَالَ ﵊ تُؤْذِيكَ هَوَامُّ رَأْسِكَ؟ قُلْتُ: نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ احْلِقْ رَأْسَكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ،

Kâ'b şöyle demiştir: Hudeybiye zamanında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana uğradı; başımın saçında pek çok bit ve sirke vardı ve yüzüme dökülüyordu. [Aleyhisselâm]: “Başının haşereleri sana eziyet mi veriyor?” buyurdu. Ben: “Evet, ey Allah'ın Resûlü!” dedim. “Başını tıraş et!” buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

وَالْمَقْصُودُ مِنْهَا أَنَّ الْمُحْرِمَ إِذَا تَأَذَّى بِالْمَرَضِ أَوْ بِهَوَامِّ رَأْسِهِ أُبِيحَ لَهُ الْمُدَاوَاةُ وَالْحَلْقُ بِشَرْطِ الْفِدْيَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bundan maksat şudur: İhramlı kimse hastalıktan veya başındaki haşerelerden eziyet gördüğünde, fidye şartıyla tedavi olması ve tıraş olması kendisine mubah kılınmıştır. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فَفِدْيَةٌ رُفِعَ لِأَنَّهُ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَعَلَيْهِ فِدْيَةٌ، وَأَيْضًا فَفِيهِ إِضْمَارٌ آخَرُ وَالتَّقْدِيرُ: فَحَلَقَ فَعَلَيْهِ فِدْيَةٌ.

İkinci Mesele: { فَفِدْيَةٌ } kelimesi, haberi hazfedilmiş bir mübteda olduğu için merfûdur; takdiri: "onun üzerine bir fidye vardır" şeklindedir. Ayrıca onda başka bir gizlilik (takdir) daha vardır; takdiri: "tıraş olursa onun üzerine bir fidye vardır" şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: هَذِهِ الْآيَةُ مُخْتَصَّةٌ بِالْمُحْصَرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَبْلَ بُلُوغِ الْهَدْيِ مَحِلَّهُ رُبَّمَا لَحِقَهُ مَرَضٌ أَوْ أَذًى فِي رَأْسِهِ إِنْ صَبَرَ فَاللَّهُ أَذِنَ لَهُ فِي ذَلِكَ بِشَرْطِ بَذْلِ الْفِدْيَةِ، وَقَالَ آخَرُونَ بَلِ الْكَلَامُ مُسْتَأْنَفٌ لِكُلِّ مُحْرِمٍ لَحِقَهُ الْمَرَضُ فِي بَدَنِهِ فَاحْتَاجَ إِلَى عِلَاجٍ أَوْ لَحِقَهُ أَذًى فِي رَأْسِهِ فَاحْتَاجَ إِلَى الْحَلْقِ، فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ لَهُ ذَلِكَ، وَبَيَّنَ مَا يَجِبُ عَلَيْهِ مِنَ الْفِدْيَةِ.

Üçüncü Mesele: Bazıları şöyle demiştir: Bu ayet ihsar edilen kimseye mahsustur; çünkü kurban mahalline ulaşmadan önce, şayet sabrederse belki bedenine bir hastalık veya başında bir eziyet isabet edebilir. Bu sebeple Allah, fidye verme şartıyla ona buna izin vermiştir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis bu söz bedenine hastalık isabet edip tedaviye muhtaç olan veya başına bir eziyet isabet edip tıraş olmaya muhtaç olan her ihramlı için yeni bir hükümdür (müste'neftir). Nitekim Allah Teâlâ bunun kendisi için caiz olduğunu beyan etmiş ve üzerine vacip olan fidyeyi açıklamıştır.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْمَرَضُ قَدْ يُحْوِجُ إِلَى اللِّبَاسِ، فَتَكُونُ الرُّخْصَةُ فِي اللِّبَاسِ كَالرُّخْصَةِ فِي الْحَلْقِ، وَقَدْ يَكُونُ ذَلِكَ بِغَيْرِ الْمَرَضِ مِنْ شِدَّةِ الْبَرْدِ وَمَا شَاكَلَهُ فَأُبِيحَ لَهُ بِشَرْطِ الْفِدْيَةِ، وَقَدْ يَحْتَاجُ أَيْضًا إِلَى اسْتِعْمَالِ الطِّيبِ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَمْرَاضِ فَيَكُونُ الْحُكْمُ فِيهِ ذَاكَ، وَأَمَّا مَنْ يَكُونُ بِهِ أَذًى/ مَنْ رَأْسِهِ فَقَدْ يَكُونُ ذَلِكَ بِسَبَبِ الْقَمْلِ وَالصِّئْبَانِ وَقَدْ يَكُونُ بِسَبَبِ الصُّدَاعِ وَقَدْ يَكُونُ عِنْدَ الْخَوْفِ مِنْ حُدُوثِ مَرَضٍ أَوْ أَلَمٍ، وَبِالْجُمْلَةِ فَهَذَا الْحُكْمُ عَامٌّ فِي جَمِيعِ مَحْظُورَاتِ الْحَجِّ.

Bunu bildiğinde deriz ki: Hastalık bazen [dikişli] elbise giymeyi gerektirebilir; dolayısıyla elbise giymedeki ruhsat, tıraş olmadaki ruhsat gibi olur. Bu durum şiddetli soğuk ve benzeri sebeplerle hastalık dışında da olabilir ve fidye şartıyla kendisine mubah kılınmıştır. Bazen pek çok hastalıkta koku kullanmaya da ihtiyaç duyabilir; bundaki hüküm de böyledir. Başında eziyet bulunan kimseye gelince; bu bazen bit ve sirkeler sebebiyle, bazen baş ağrısı sebebiyle, bazen de bir hastalığın veya acının meydana gelmesinden korkulduğunda olabilir. Özetle bu hüküm, haccın bütün yasaklarında geneldir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ يُقَدِّمُ الْفِدْيَةَ ثُمَّ يَتَرَخَّصُ أَوْ يُؤَخِّرُ الْفِدْيَةَ عَنِ التَّرَخُّصِ وَالَّذِي يَقْتَضِيهِ الظَّاهِرُ أَنَّهُ يُؤَخِّرُ الْفِدْيَةَ عَنِ التَّرَخُّصِ لِأَنَّ الْإِقْدَامَ عَلَى التَّرَخُّصِ كَالْعِلَّةِ فِي وُجُوبِ الْفِدْيَةِ فَكَانَ مُقَدَّمًا عَلَيْهِ، وَأَيْضًا فَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ تَقْدِيرَ الْآيَةِ: فَحَلَقَ فَعَلَيْهِ فِدْيَةٌ، وَلَا يَنْتَظِمُ الْكَلَامُ إِلَّا عَلَى هَذَا الْحَدِّ، فَإِذَنْ يَجِبُ تَأْخِيرُ الْفِدْيَةِ.

Dördüncü Mesele: Fidyeyi önce verip sonra mı ruhsattan yararlanacağı, yoksa fidyeyi ruhsattan sonraya mı bırakacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Zahirin gerektirdiği şey, fidyeyi ruhsattan sonraya bırakmasıdır; çünkü ruhsata kalkışmak, fidyenin vacip olmasında illet gibidir, dolayısıyla ondan önce olmalıdır. Ayrıca biz ayetin takdirinin: "tıraş olursa üzerine fidye gerekir" şeklinde olduğunu açıklamıştık; söz ancak bu şekilde düzene girer. O halde fidyeyi sonraya bırakmak vaciptir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَالْمُرَادُ أَنَّ تِلْكَ الْفِدْيَةَ أَحَدُ هَذِهِ الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ } buyruğuna gelince, murat edilen şudur: Bu fidye şu üç şeyden biridir. Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَصْلُ النُّسُكِ الْعِبَادَةُ، قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ النُّسُكُ سَبَائِكُ الْفِضَّةِ كُلُّ سَبِيكَةٍ مِنْهَا نَسِيكَةٌ، ثُمَّ قِيلَ لِلْمُتَعَبِّدِ: نَاسِكٌ لِأَنَّهُ خَلَّصَ نَفْسَهُ مِنْ دَنَسِ الْآثَامِ وَصَفَّاهَا كَالسَّبِيكَةِ الْمُخَلَّصَةِ مِنَ الْخَبَثِ، هَذَا أَصْلُ مَعْنَى النُّسُكِ، ثُمَّ قِيلَ لِلذَّبِيحَةِ: نسك مِنْ أَشْرَفِ الْعِبَادَاتِ الَّتِي يُتَقَرَّبُ بِهَا إِلَى اللَّهِ.

Birinci Mesele: Nüsükün aslı ibadettir. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Nüsük gümüş külçeleridir; her bir külçeye nesîke denir. Sonra ibadet eden kimseye "nâsik" denilmiştir; çünkü o, nefsini günahların kirinden arındırmış ve cürufundan arıtılmış külçe gibi saf hale getirmiştir. Nüsükün asıl manası budur. Sonra kurbana da Allah'a kendisiyle yaklaşılan en şerefli ibadetlerden olduğu için nüsük denilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اتَّفَقُوا فِي النُّسُكِ عَلَى أَنَّ أَقَلَّهُ شَاةٌ، لِأَنَّ النُّسُكَ لَا يَتَأَدَّى إِلَّا بِأَحَدِ الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ: الْجَمَلُ، وَالْبَقَرَةُ، وَالشَّاةُ، وَلَمَّا كَانَ أَقَلُّهَا الشَّاةَ، لَا جَرَمَ كَانَ أَقَلُّ الْوَاجِبِ فِي النُّسُكِ هُوَ الشَّاةَ، أَمَّا الصِّيَامُ وَالْإِطْعَامُ فَلَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى كِمِّيَّتِهِمَا وَكَيْفِيَّتِهِمَا، وَبِمَاذَا يَحْصُلُ بَيَانُهُ فِيهِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ حَصَلَ عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، وَهُوَ مَا

İkinci Mesele: Nüsükte onun en azının koyun olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; çünkü nüsük ancak üç şeyden biriyle eda edilir: Deve, sığır ve koyun. Bunların en küçüğü koyun olunca, şüphesiz nüsükte vacip olanın en azı da koyun olmuştur. Oruç ve yedirmeye gelince; ayette bunların miktarına ve keyfiyetine delalet eden bir şey yoktur. Bunun beyanının ne ile hasıl olduğu hususunda iki görüş vardır: Birincisi: Bunun Kâ'b b. Ucre'den rivayetle hasıl olduğudur; o da şudur:

رَوَى أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ أَنَّهُ ﵊ لَمَّا مَرَّ بِكَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ وَرَأَى كَثْرَةَ الْهَوَامِّ فِي رَأْسِهِ، قَالَ لَهُ: احْلِقْ ثُمَّ اذْبَحْ شَاةً نُسُكًا أَوْ صُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، أَوْ أَطْعِمْ ثَلَاثَةَ آصُعٍ مِنْ تَمْرٍ عَلَى سِتَّةِ مَسَاكِينَ.

Ebû Dâvûd Sünen'inde rivayet etmiştir ki o [Aleyhisselâm], Kâ'b b. Ucre'ye uğrayıp başındaki haşerelerin çokluğunu gördüğünde ona şöyle buyurmuştur: “Tıraş ol, sonra kurban olarak bir koyun kes veya üç gün oruç tut yahut altı yoksula üç sâ' hurma yedir.”

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: مَا يُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ أَنَّهُمَا قَالَا: الصِّيَامُ لِلْمُتَمَتِّعِ عَشْرَةُ أَيَّامٍ، وَالْإِطْعَامُ مِثْلُ ذَلِكَ فِي الْعِدَّةِ، وَحُجَّتُهُمَا أَنَّ الصِّيَامَ وَالْإِطْعَامَ لَمَّا كَانَا مُجْمَلَيْنِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ وَجَبَ حَمْلُهُمَا عَلَى الْمُفَسَّرِ فِيمَا جَاءَ بَعْدَ ذَلِكَ، وَهُوَ الَّذِي يَلْزَمُ الْمُتَمَتِّعَ إِذَا لَمْ يَجِدِ الْهَدْيَ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ عَلَيْهِ أَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ.

İkinci görüş: İbn Abbâs ve Hasan'dan rivayet edilen görüştür; onlar şöyle demişlerdir: Temettu yapan için oruç on gündür, yedirme de sayı bakımından bunun gibidir. Onların delili şudur: Oruç ve yedirme bu yerde mücmel olunca, bundan sonra gelen ve temettu yapan kimsenin kurban bulamadığında üzerine lazım gelen müfesser (açıklanmış) hükme hamledilmesi vacip olmuştur. Fakihlerin çoğunluğu birinci görüş üzeredir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى حُكْمِ مَنْ أَقْدَمَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ مَحْظُورَاتِ الْحَجِّ بعذر، أم مَنْ حَلَقَ رَأْسَهُ عَامِدًا بِغَيْرِ عُذْرٍ فَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵁ وَأَبِي حَنِيفَةَ الْوَاجِبُ عَلَيْهِ الدَّمُ، وَقَالَ مَالِكٌ ﵁: حُكْمُهُ حُكْمُ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ بِعُذْرٍ، وَالْآيَةُ حُجَّةٌ عَلَيْهِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ يَدُلُّ عَلَى اشْتِرَاطِ هَذَا الْحُكْمِ بِهَذِهِ الْأَعْذَارِ، وَالْمَشْرُوطُ بِالشَّيْءِ عُدِمَ عِنْدَ عَدَمِ الشَّرْطِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:

Üçüncü Mesele: Ayet, bir özür sebebiyle haccın yasaklarından birine kalkışan kimsenin hükmüne delalet etmiştir. Kasıtlı olarak özürsüz başını tıraş eden kimseye gelince; Şâfiî -radıyallâhu anh- ve Ebû Hanîfe katında onun üzerine vacip olan kurbandır (kandır). Mâlik -radıyallâhu anh- ise: "Onun hükmü, bunu bir özür sebebiyle yapan kimsenin hükmü gibidir" demiştir. Ayet onun aleyhine delildir; çünkü: { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ } buyruğu, bu hükmün bu özürlerle şart kılındığına delalet eder; bir şeye bağlanan şart ise şart bulunmadığında yok olur. Allah Teâlâ'nın:

فَإِذا أَمِنْتُمْ فَاعْلَمْ أَنَّ تَقْدِيرَهُ: فَإِذَا أَمِنْتُمْ مِنَ الْإِحْصَارِ، وَقَوْلُهُ: فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فِيهِ مَسَائِلُ:

{ فَإِذا أَمِنْتُمْ } buyruğuna gelince; bil ki bunun takdiri: "İhsardan (engellenmekten) emin olduğunuzda" şeklindedir. O'nun: { فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ } buyruğunda ise birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَعْنَى التَّمَتُّعِ التَّلَذُّذُ، يُقَالُ: تَمَتَّعَ بِالشَّيْءِ أَيْ تَلَذَّذَ بِهِ، وَالْمَتَاعُ: كُلُّ شَيْءٍ يُتَمَتَّعُ بِهِ، وَأَصْلُهُ مِنْ قَوْلِهِمْ: حَبْلٌ مَاتِعٌ أَيْ طَوِيلٌ، وَكُلُّ مَنْ طَالَتْ صُحْبَتُهُ مَعَ الشَّيْءِ فَهُوَ مُتَمَتِّعٌ بِهِ، وَالْمُتَمَتِّعُ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ هُوَ أَنْ يَقْدُمَ مَكَّةَ فَيَعْتَمِرَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، ثُمَّ يُقِيمَ بِمَكَّةَ حَلَالًا يُنْشِئُ مِنْهَا الْحَجَّ، فَيَحُجُّ مِنْ عَامِهِ ذَلِكَ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ مُتَمَتِّعًا لِأَنَّهُ يَكُونُ مُسْتَمْتِعًا بِمَحْظُورَاتِ الْإِحْرَامِ فِيمَا بَيْنَ تَحَلُّلِهِ مِنَ الْعُمْرَةِ إِلَى إِحْرَامِهِ بِالْحَجِّ،

Birinci Mesele: Temettu'un manası faydalanmak ve lezzetlenmektir. "Temettea bi'ş-şey'" (تَمَتَّعَ بِالشَّيْءِ) yani ondan lezzet aldı denir. Metâ (مَتَاع), kendisiyle faydalanılan her şeydir. Aslı da onların: "Hablin mâti'in" (حَبْلٌ مَاتِعٌ) yani uzun ip sözünden gelir. Bir şeyle beraberliği uzun süren herkes ondan faydalanmış (mütemetti') olur. Hacca kadar umre ile faydalanan (hacc-ı temettu yapan) kimse ise Mekke'ye gelip hac aylarında umre yapan, sonra ihramdan çıkmış olarak Mekke'de ikamet edip oradan hacca niyet eden ve o yıl hacceden kimsedir. Ona mütemetti' denilmesi, umre ihramından çıkışından hac ihramına kadar olan süre zarfında ihram yasaklarından faydalanmasından ötürüdür.

وَالتَّمَتُّعُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ صَحِيحٌ لَا كَرَاهَةَ فيه، وهاهنا نَوْعٌ آخَرُ مِنَ التَّمَتُّعِ مَكْرُوهٌ، وَهُوَ الَّذِي حَذَّرَ عَنْهُ عُمَرُ ﵁ وَقَالَ: مُتْعَتَانِ كَانَتَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَنَا أَنْهَى عَنْهُمَا وَأُعَاقِبُ عَلَيْهِمَا: مُتْعَةُ النِّسَاءِ وَمُتْعَةُ الْحَجِّ، وَالْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْمُتْعَةِ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ الْإِحْرَامَيْنِ ثُمَّ يَفْسَخَ الْحَجَّ إِلَى الْعُمْرَةِ وَيَتَمَتَّعَ بِهَا إِلَى الْحَجِّ،

Bu vecih üzere temettu sahihtir ve onda bir kerahet yoktur. Burada mekruh olan başka bir temettu türü daha vardır ki Hz. Ömer'in -radıyallâhu anh- kendisinden sakındırdığı ve: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında iki müt'a vardı, ben ikisini de yasaklıyorum ve ikisine de ceza veriyorum: Kadınlarla müt'a ve hac müt'ası” dediği şeydir. Bu müt'adan murat, iki ihramı birleştirmesi, sonra haccı feshedip umreye çevirmesi ve onunla hacca kadar faydalanmasıdır.

وَرُوِيَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَذِنَ لِأَصْحَابِهِ فِي ذَلِكَ ثُمَّ نُسِخَ،

Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına buna izin verdiği, sonra neshedildiği rivayet edilmiştir.

رُوِيَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ أَنَّهُ قَالَ: مَا كَانَتْ مُتْعَةُ الْحَجِّ إِلَّا لِي خَاصَّةً، فَكَانَ السَّبَبُ فِيهِ أَنَّهُمْ كَانُوا لَا يَرَوْنَ الْعُمْرَةَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ وَيَعُدُّونَهَا مِنْ أَفْجَرِ الْفُجُورِ فَلَمَّا أَرَادَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِبْطَالَ ذَلِكَ الِاعْتِقَادِ عَلَيْهِمْ بَالَغَ فِيهِ بِأَنْ نَقَلَهُمْ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ مِنَ الْحَجِّ إِلَى الْعُمْرَةِ وَهَذَا سَبَبٌ لَا يُشَارِكُهُمْ فِيهِ غَيْرُهُمْ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى كَانَ فَسْخُ الْحَجِّ خَاصًّا بِهِمْ.

Ebû Zer'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Hac müt'ası sadece bana mahsustu." Bundaki sebep şuydu: Onlar hac aylarında umre yapmayı caiz görmez ve bunu fücurun (günahların) en büyüğü sayarlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların bu inancını iptal etmek isteyince, hac aylarında onları hacdan umreye geçirerek bu hususta ileri gitti. Bu, başkalarının kendilerine ortak olmadığı bir sebeptir; işte bu manadan ötürü haccı feshetmek onlara mahsus idi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ أَيْ فَمَنْ يَتَمَتَّعُ بِسَبَبِ الْعُمْرَةِ فَكَأَنَّهُ لَا يَتَمَتَّعُ بِالْعُمْرَةِ وَلَكِنَّهُ يَتَمَتَّعُ بِمَحْظُورَاتِ الْإِحْرَامِ بِسَبَبِ إِتْيَانِهِ بِالْعُمْرَةِ، وَهَذَا هُوَ مَعْنَى التَّمَتُّعِ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ.

İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ } buyruğu, yani kim umre sebebiyle faydalanırsa demektir; sanki o bizzat umreden lezzet almıyor da umreyi eda etmesi sebebiyle ihram yasaklarından faydalanıyor gibidir. Hacca kadar umre ile temettu etmenin manası işte budur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ أَصْحَابُنَا: لِوُجُوبِ دَمِ التَّمَتُّعِ خَمْسُ شَرَائِطَ أَحَدُهَا: أَنْ يُقَدِّمَ الْعُمْرَةَ عَلَى الْحَجِّ وَالثَّانِي: أَنْ يُحْرِمَ بِالْعُمْرَةِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، فَإِنْ أَحْرَمَ بِهَا قَبْلَ أَشْهُرِ الْحَجِّ وَأَتَى بشيء من الطواف وإن كان شرطا وَاحِدًا ثُمَّ أَكْمَلَ بَاقِيَهُ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ وَحَجَّ فِي هَذِهِ السَّنَةِ لَمْ يَلْزَمْهُ دَمٌ لِأَنَّهُ لَمْ يَجْمَعْ بَيْنَ النُّسُكَيْنِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، وَإِنْ أَحْرَمَ بِالْعُمْرَةِ قَبْلَ أَشْهُرِ الْحَجِّ، وَأَتَى بِأَعْمَالِهَا فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، فِيهِ قَوْلَانِ: قَالَ فِي «الْأُمِّ» وَهُوَ الْأَصَحُّ: لَا يَلْزَمُهُ دَمُ التَّمَتُّعِ لِأَنَّهُ أَتَى بِرُكْنٍ مِنْ أَرْكَانِ الْعُمْرَةِ قَبْلَ أَشْهُرِ الْحَجِّ، كَمَا لَوْ طَافَ قَبْلَهُ، وَقَالَ فِي «الْقَدِيمِ وَالْإِمْلَاءِ» : يَلْزَمُهُ ذَلِكَ وَيَجْعَلُ اسْتِدَامَةَ الْإِحْرَامِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ كَابْتِدَائِهِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁:

Birinci Mesele: Ashabımız şöyle demiştir: Temettu kurbanının vacip olması için beş şart vardır: Birincisi: Umreyi hacdan önce yapmasıdır. İkincisi: Umreye hac aylarında ihrama girmesidir. Eğer hac aylarından önce ihrama girer ve tek bir şavt dahi olsa tavaftan bir şey yapıp kalanını hac aylarında tamamlarsa ve bu yılda haccederse, iki ibadeti hac aylarında cem etmediği için ona kurban gerekmez. Şayet hac aylarından önce umreye ihrama girip onun amellerini hac aylarında yaparsa, bunda iki görüş vardır: el-Ümm'de şöyle demiştir -ki daha sahih olanı da budur-: Kendisine temettu kurbanı gerekmez; çünkü ondan önce tavaf yapmış gibi, umrenin rükünlerinden bir rüknü hac aylarından önce yapmıştır. el-Kadîm ve el-İmlâ'da ise: "Bu ona gerekir ve hac aylarında ihrama devam etmeyi, ona başlamak gibi kabul eder" demiştir. Ebû Hanîfe -radıyallâhu anh- şöyle demiştir:

إِذَا أَتَى بِبَعْضِ الطَّوَافِ قَبْلَ أَشْهُرِ الْحَجِّ فَهُوَ مُتَمَتِّعٌ إِذَا لَمْ يَأْتِ بِأَكْثَرِهِ الشَّرْطُ الثَّالِثُ: أَنْ يَحُجَّ فِي هَذِهِ السَّنَةِ، فَإِنْ حَجَّ فِي سَنَةٍ أُخْرَى لَا يَلْزَمُهُ الدَّمُ، لِأَنَّهُ لَمْ يُوجَدْ مُزَاحَمَةُ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ فِي عَامٍ وَاحِدٍ الشَّرْطُ الرَّابِعُ: أَنْ لَا يَكُونَ مِنْ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَاضِرُ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ مَنْ كَانَ أَهْلُهُ عَلَى مَسَافَةٍ أَقَلَّ مِنْ مَسَافَةِ الْقَصْرِ، فَإِنْ كَانَ عَلَى مَسَافَةِ الْقَصْرِ فَلَيْسَ مِنَ الْحَاضِرِينَ، وَهَذِهِ الْمَسَافَةُ تُعْتَبَرُ مِنْ مَكَّةَ أَوْ مِنَ الْحَرَمِ، وَفِيهِ وَجْهَانِ الشَّرْطُ الْخَامِسُ: أَنْ يُحْرِمَ بِالْحَجِّ مِنْ/ جَوْفِ مَكَّةَ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْعُمْرَةِ فَإِنْ عَادَ إِلَى الْمِيقَاتِ فَأَحْرَمَ بِالْحَجِّ لَا يَلْزَمُهُ دَمُ التَّمَتُّعِ لِأَنَّ لُزُومَ الدَّمِ لِتَرْكِ الْإِحْرَامِ مِنَ الْمِيقَاتِ وَلَمْ يُوجَدْ، فَهَذِهِ هِيَ الشُّرُوطُ الْمُعْتَبَرَةُ فِي لُزُومِ دَمِ التَّمَتُّعِ.

Hac aylarından önce tavafın bir kısmını yaparsa, çoğunu yapmadığı takdirde o temettu yapandır. Üçüncü şart: Bu yılda hac yapmasıdır. Eğer başka bir yılda haccederse kurban gerekmez; çünkü bir yılda hac ile umrenin çakışması bulunmamıştır. Dördüncü şart: Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } buyruğu gereğince Mescid-i Haram civarında ikamet edenlerden (hâzırî'l-Mescidi'l-Harâm) olmamasıdır. Mescid-i Haram civarında oturan kimse, ailesi sefer mesafesinden (kasr mesafesinden) daha az bir mesafede bulunan kimsedir. Eğer sefer mesafesinde ise civarda ikamet edenlerden sayılmaz. Bu mesafe Mekke'den mi yoksa Harem sınırından mı itibaren itibar edilir? Bunda iki vecih vardır. Beşinci şart: Umreyi tamamladıktan sonra hac için Mekke'nin içinden ihrama girmesidir. Eğer mikata dönüp hac için ihrama girerse temettu kurbanı gerekmez; çünkü kurbanın gerekmesi mikattan ihrama girmeyi terk etmek sebebiyledir ve bu durum vuku bulmamıştır. İşte temettu kurbanının gerekliliğinde itibar edilen şartlar bunlardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: دَمُ التَّمَتُّعِ دَمُ جُبْرَانِ الْإِسَاءَةِ، فَلَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَأْكُلَ مِنْهُ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: إِنَّهُ دَمُ نُسُكٍ وَيَأْكُلُ مِنْهُ، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ مِنْ وُجُوهٍ:

İkinci Mesele: Şâfiî -radıyallâhu anh- şöyle demiştir: Temettu kurbanı kusuru telafi (cibrân) kurbanıdır; bu sebeple onun etinden yemesi caiz değildir. Ebû Hanîfe -radıyallâhu anh- ise: "O bir nüsük (şükür) kurbanıdır ve etinden yer" demiştir. Şâfiî'nin delili birkaç vecihtendir:

الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّ التَّمَتُّعَ حَصَلَ فِيهِ خَلَلٌ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الدَّمُ دَمَ جُبْرَانٍ، بَيَانُ حُصُولِ الْخَلَلِ فِيهِ مِنْ وُجُوهٍ ثَلَاثَةٍ الْأَوَّلُ:

Birinci Delil: Temettu uygulamasında bir kusur meydana gelmiştir; dolayısıyla kurbanın telafi (cibrân) kurbanı olması vacip olmuştur. Onda kusurun meydana gelmesinin beyanı üç vecihtendir: Birincisi:

رُوِيَ أَنَّ عُثْمَانَ كَانَ يَنْهَى عَنِ الْمُتْعَةِ فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ ﵄: عَمَدْتَ إِلَى رُخْصَةٍ بِسَبَبِ الْحَاجَةِ وَالْغُرْبَةِ،

Rivayet edildiğine göre Osman temettudan nehyediyordu; Ali -radıyallâhu anhümâ- ona: "İhtiyaç ve gurbet sebebiyle tanınan bir ruhsata mı yöneldin?" dedi.

وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ نَقْصٍ فِيهَا الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّاهُ تَمَتُّعًا، وَالتَّمَتُّعُ عِبَارَةٌ عَنِ التَّلَذُّذِ وَالِارْتِفَاعِ، وَمَبْنَى الْعِبَادَةِ عَلَى الْمَشَقَّةِ، فَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ حَصَلَ فِي كَوْنِهِ عِبَادَةً نَوْعُ خَلَلٍ الثَّالِثُ: وَهُوَ بَيَانُ الْخَلَلِ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ: أَنَّ فِي التَّمَتُّعِ صَارَ السَّفَرُ لِلْعُمْرَةِ، وَكَانَ مِنْ حَقِّهِ أَنْ يَكُونَ لِلْحَجِّ، فَإِنَّ الْحَجَّ الْأَكْبَرَ هُوَ الْحَجُّ، وَأَيْضًا حَصَلَ التَّرَفُّهُ وَقْتَ الْإِحْلَالِ بَيْنَهُمَا وَذَلِكَ خَلَلٌ، وَأَيْضًا كَانَ مِنْ حَقِّهِ جَعْلُ الْمِيقَاتِ لِلْحَجِّ، فَإِنَّهُ

Bu da onda bir noksanlığın meydana geldiğine delalet eder. İkincisi: Allah Teâlâ onu "temettu" olarak isimlendirmiştir; temettu ise lezzetlenmekten ve rahatlamaktan ibarettir, oysa ibadetin esası meşakkate dayanır. Bu da onun ibadet oluşunda bir tür kusurun meydana geldiğine delalet eder. Üçüncüsü: Kusurun ayrıntılı açıklamasıdır ki şudur: Temettuda sefer umre için yapılmış oldu, oysa asıl hakkı hac için olmasıydı; çünkü büyük hac, haccın kendisidir. Ayrıca ikisi arasında ihramdan çıkış vaktinde bir rahatlık (tereffüh) hasıl olmuştur ki bu bir kusurdur. Ayrıca mikatı hac için belirlemek gerekirdi; zira o

أَعْظَمُ، فَلَمَّا جَعَلَ الْمِيقَاتَ لِلْعُمْرَةِ كَانَ ذَلِكَ نَوْعَ خَلَلٍ، وَإِذَا ثَبَتَ كَوْنُ الْخَلَلِ فِي هَذَا الْحَجِّ وَجَبَ جَعْلُ الدَّمِ دَمَ جُبْرَانٍ لَا دَمَ نُسُكٍ.

daha büyüktür. Mikatı umre için kıldığında bu bir tür kusur oldu. Bu hacda kusurun varlığı sabit olunca, kurbanın nüsük kurbanı değil telafi (cibrân) kurbanı kılınması vacip olur.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الدَّمَ لَيْسَ بِنُسُكٍ أَصْلِيٍّ مِنْ مَنَاسِكِ الْحَجِّ أَوِ الْعُمْرَةِ كَمَا لَوْ أَفْرَدَ بِهِمَا، وَكَمَا فِي حَقِّ الْمَكِّيِّ، وَالْجَمْعُ بَيْنَ الْعِبَادَتَيْنِ لَا يُوجِبُ الدَّمَ أَيْضًا بِدَلِيلِ أَنَّ مَنْ جَمَعَ بَيْنَ الصَّلَاةِ وَالصَّوْمِ وَالِاعْتِكَافِ لَا يَلْزَمُهُ الدَّمُ، فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ هَذَا الدَّمَ لَيْسَ دَمَ نُسُكٍ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ دَمَ جُبْرَانٍ.

İkinci Delil: İkisini ayrı ayrı (ifrad ile) yaptığında ve Mekkeli hakkında olduğu gibi, kurban haccın veya umrenin menasikinden asıl bir nüsük değildir. İki ibadeti birleştirmek de kurbanı gerektirmez; nitekim namaz, oruç ve itikafı birleştiren kimseye kurban gerekmediği bunun delilidir. Bununla sabit olmuştur ki bu kurban nüsük kurbanı değildir, öyleyse muhakkak telafi (cibrân) kurbanı olması gerekir.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْجَبَ الْهَدْيَ عَلَى التَّمَتُّعِ بِلَا تَوْقِيتٍ، وَكَوْنُهُ غَيْرَ مُؤَقَّتٍ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ دَمُ جُبْرَانٍ لِأَنَّ الْمَنَاسِكَ كُلَّهَا مُؤَقَّتَةٌ.

Üçüncü Delil: Allah Teâlâ temettu üzerine kurbanı vakit tayin etmeksizin vacip kılmıştır. Vakitli olmaması onun cibrân kurbanı olduğuna delildir; çünkü menasikin hepsi vakitlidir.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ لِلصَّوْمِ فِيهِ مَدْخَلًا، وَدَمُ النُّسُكِ لَا يُبْدَلُ بِالصَّوْمِ، وَإِذَا عَرَفْتَ صِحَّةَ مَا ذَكَرْنَا فَنَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَلْزَمَ الْمُكَلَّفَ إِتْمَامَ الْحَجِّ فِي قَوْلِهِ: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ وَقَدْ دَلَلْنَا عَلَى أَنَّ حَجَّ التَّمَتُّعِ غَيْرُ تَامٍّ، فَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَذَلِكَ لِأَنَّ تَمَتُّعَكُمْ يُوقِعُ نَقْصًا فِي حَجَّتِكُمْ فَاجْبُرُوهُ بِالْهَدْيِ لِتَكْمُلَ بِهِ حَجَّتُكُمْ فَهَذَا مَعْنًى حَسَنٌ مَفْهُومٌ مِنْ سِيَاقِ الْآيَةِ وَهُوَ لَا يَتَقَرَّرُ إِلَّا عَلَى مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ ﵁.

Dördüncü Delil: Orucun onda bir yeri (bedel olma durumu) vardır; nüsük kurbanı ise oruçla bedellenmez. Zikrettiğimiz şeylerin sıhhatini bildiğinde deriz ki: Allah Teâlâ: { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” buyruğunda mükellefe haccı tamamlamayı farz kılmıştır. Biz de temettu haccının tam olmadığını delillendirdik. İşte bundan dolayı Allah Teâlâ: { فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Kim hacca kadar umre ile faydalanmak isterse, kolayına gelen bir kurban [kesmesi gerekir]” buyurmuştur. Bu da şundan ötürüdür: Sizin temettunuz haccınızda bir noksanlık meydana getirir; o halde haccınız onunla tamamlansın diye onu kurban ile telafi ediniz. İşte bu, ayetin bağlamından anlaşılan güzel bir manadır ve ancak Şâfiî'nin -radıyallâhu anh- mezhebine göre temellenir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الدَّمُ الْوَاجِبُ بِالتَّمَتُّعِ: دَمُ شَاةٍ جَذَعَةٍ مِنَ الضَّأْنِ أَوْ ثَنِيَّةٍ مِنَ الْمَعْزِ، وَلَوْ تَشَارَكَ سِتَّةٌ فِي بقرة أو بدنة جاز، ووقت وجوبه بعد ما أَحْرَمَ بِالْحَجِّ، لِأَنَّ الْفَاءَ فِي قَوْلِهِ: فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ وَجَبَ عَقِيبَ التَّمَتُّعِ، وَيُسْتَحَبُّ أَنْ يَذْبَحَ يَوْمَ النَّحْرِ، فلو ذبح بعد ما أَحْرَمَ بِالْحَجِّ جَازَ لِأَنَّ التَّمَتُّعَ قَدْ تَحَقَّقَ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁ لَا يَجُوزُ، وَأَصْلُ هَذَا أَنَّ دَمَ التَّمَتُّعِ عِنْدَنَا دَمُ جُبْرَانٍ كَسَائِرِ دِمَاءِ الْجُبْرَانَاتِ، وَعِنْدَهُ دَمُ نُسُكٍ كَدَمِ الْأُضْحِيَّةِ فَيَخْتَصُّ/ بِيَوْمِ النَّحْرِ.

Üçüncü Mesele: Temettu sebebiyle vacip olan kurban: Koyundan bir yaşını doldurmuş (ceza') veya keçiden iki yaşına basmış (seniyye) bir hayvandır. Eğer altı kişi bir sığırda veya devede ortak olursa caizdir. Vücup vakti ise hac için ihrama girdikten sonradır; çünkü: { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } buyruğundaki "fâ" (فَ) harfi, onun temettunun hemen ardından vacip olduğuna delalet eder. Kurban bayramı günü kesilmesi müstehaptır; hac için ihrama girdikten sonra keserse caizdir, çünkü temettu gerçekleşmiştir. Ebû Hanîfe -radıyallâhu anh- katında ise caiz değildir. Bunun esası şudur: Temettu kurbanı bizim katımızda diğer telafi kurbanları gibi bir cibrân kurbanıdır; onun katında ise kurban (udhiyye) gibi bir nüsük kurbanıdır, dolayısıyla kurban bayramı gününe mahsustur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فالمعنى أن التمتع إِنْ وَجَدَ الْهَدْيَ فَلَا كَلَامَ وَإِنْ لَمْ يَجِدْ فَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى بَدَلَهُ مِنَ الصِّيَامِ، فَهَذَا الْهَدْيُ أَفْضَلُ أَمِ الصِّيَامُ؟ الظَّاهِرُ أَنْ يَكُونَ الْمُبْدَلُ الَّذِي هُوَ الْأَصْلُ أَفْضَلَ، لَكِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي هَذَا الْبَدَلِ أَنَّهُ فِي الْكَمَالِ وَالثَّوَابِ كَالْهَدْيِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ } buyruğuna gelince; mana şudur: Temettu yapan kimse eğer kurban bulursa zaten mesele yoktur; şayet bulamazsa Allah Teâlâ onun yerine geçecek orucu beyan etmiştir. Peki bu kurban mı daha faziletlidir yoksa oruç mu? Zahir olan, asıl olan mübdelin (yerine bedel konulanın) daha faziletli olmasıdır; ancak Allah Teâlâ bu bedelin fazilet ve sevap bakımından kurban gibi olduğunu beyan etmiştir ki bu O'nun: { تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ } buyruğu gibidir. Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْآيَةُ نَصٌّ فِيمَا إِذَا لَمْ يَجِدِ الْهَدْيَ، وَالْفُقَهَاءُ قَاسُوا عَلَيْهِ مَا إِذَا وَجَدَ الْهَدْيَ وَلَمْ يَجِدْ ثَمَنَهُ، أَوْ كَانَ مَالُهُ غَائِبًا، أَوْ يُبَاعُ بِثَمَنٍ غَالٍ فَهُنَا أَيْضًا يَعْدِلُ إِلَى الصَّوْمِ.

Birinci Mesele: Ayet, kurban bulamadığı durum hakkında bir nastır (açık hükümdür). Fakihler, kurbanı bulup da bedelini bulamadığı veya malı uzakta olduğu yahut fahiş fiyata satıldığı durumu da buna kıyas etmişlerdir; bu durumda da oruca döner.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ أَيْ فَعَلَيْهِ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ وَقْتَ اشْتِغَالِهِ بِالْحَجِّ وَيَتَفَرَّعُ عَلَيْهِ مَسْأَلَةٌ فِقْهِيَّةٌ، وَهِيَ أَنَّ الْمُتَمَتِّعَ إِذَا لَمْ يَجِدِ الْهَدْيَ لَا يَصِحُّ صَوْمُهُ بَعْدَ إِحْرَامِ الْعُمْرَةِ قَبْلَ إِحْرَامِ الْحَجِّ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: يَصِحُّ حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵁ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ صَامَ قَبْلَ وَقْتِهِ فَلَا يَجُوزُ كَمَنْ صَامَ رَمَضَانَ قَبْلَهُ، وَكَمَا إِذَا صَامَ السَّبْعَةَ أَيَّامٍ قَبْلَ الرُّجُوعِ وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ صَامَ قَبْلَ وَقْتِهِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَأَرَادَ بِهِ إِحْرَامَ الْحَجِّ، لِأَنَّ سَائِرَ أَفْعَالِ الْحَجِّ لَا تَصْلُحُ طَرَفًا لِلصَّوْمِ، وَالْإِحْرَامُ يَصْلُحُ فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَيْهِ الثَّانِي: أَنَّ مَا قَبْلَ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ لَيْسَ بِوَقْتٍ لِلْهَدْيِ الَّذِي هُوَ أَفْضَلُ، فَكَذَا لَا يَكُونُ وَقْتًا لِلصَّوْمِ الَّذِي هُوَ بدله اعتبار بِسَائِرِ الْأُصُولِ وَالْإِبْدَالِ، وَتَحْقِيقُهُ أَنَّ الْبَدَلَ حَالَ عَدَمِ الْأَصْلِ يَقُومُ مَقَامَهُ فَيَصِيرُ فِي

İkinci Mesele: O'nun: { فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ } buyruğu, yani hac ile meşgul olduğu vakitte onun üzerine üç gün [oruç] vardır demektir. Bundan fıkhî bir mesele doğar ki o da şudur: Temettu yapan kimse kurban bulamadığında, umre ihramından sonra hac ihramından önce oruç tutması sahih olmaz. Ebû Hanîfe -rahimehullâh- ise: "Sahih olur" demiştir. Şâfiî'nin -radıyallâhu anh- delili birkaç vecihtendir: Birincisi: Vaktinden önce oruç tutmuştur; dolayısıyla Ramazan'dan önce Ramazan orucu tutan kimse gibi ve dönmeden önce yedi gün oruç tuttuğu durumdaki gibi caiz olmaz. Vaktinden önce oruç tuttuğunu söylememiz şundandır: Çünkü Allah Teâlâ: { فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ } buyurmuş ve bununla hac ihramını murat etmiştir; zira haccın diğer fiilleri oruca zarf olmaya elverişli değildir, ihram ise elverişlidir, dolayısıyla ona hamledilmesi vacip olmuştur. İkincisi: Hac ihramından önceki vakit, daha faziletli olan kurbanın vakti değildir; diğer asıllara ve bedellere kıyasen onun bedeli olan orucun vakti de olmaz. Bunun tahkiki şudur: Bedel, aslın bulunmadığı durumda onun yerine geçer ve

الْحُكْمِ كَأَنَّهُ الْأَصْلُ، فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَحْصُلَ فِي وَقْتٍ لَوْ وَجَدَ الْأَصْلَ لَمْ يَجُزْ إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ بَعْدَ الشُّرُوعِ فِي الْحَجِّ إِلَى يَوْمِ النَّحْرِ وَالْأَصَحُّ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ يَوْمَ النَّحْرِ وَلَا أَيَّامَ التَّشْرِيقِ

hükümde sanki asıl gibi olur; dolayısıyla asıl bulunmuş olsaydı caiz olmayacak bir vakitte bedelin hasıl olması caiz değildir. Bunu bildiğinde deriz ki: Hacca başladıktan sonra kurban bayramı gününe kadar tutulmasının caiz olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Daha sahih olan görüşe göre kurban bayramı günü ve teşrik günlerinde tutulması caiz değildir;

لِقَوْلِهِ ﵊: «وَلَا تَصُومُوا فِي هَذِهِ الْأَيَّامِ»

çünkü o [Aleyhisselâm]: “Bu günlerde oruç tutmayınız” buyurmuştur.

وَالْمُسْتَحَبُّ أَنْ يَصُومَ فِي أَيَّامِ الْحَجِّ حَيْثُ يَكُونُ يَوْمَ عَرَفَةَ مُفْطِرًا.

Müstehap olan ise, Arefe günü oruçsuz olacak şekilde hac günlerinde oruç tutmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ مِنَ الرُّجُوعِ فِي قَوْلِهِ: إِذا رَجَعْتُمْ فَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁ فِي «الْجَدِيدِ» : هُوَ الرُّجُوعُ إِلَى الْأَهْلِ وَالْوَطَنِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: الْمُرَادُ مِنَ الرُّجُوعِ الْفَرَاغُ مِنْ أَعْمَالِ الْحَجِّ وَالْأَخْذُ فِي الرُّجُوعِ، وَيَتَفَرَّعُ عَلَيْهِ أَنَّهُ إِذَا صَامَ الْأَيَّامَ السَّبْعَةَ بَعْدَ الرُّجُوعِ عَنِ الْحَجِّ، وَقَبْلَ الْوَصِيَّةِ إِلَى بَيْتِهِ، لَا يُجْزِيهِ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵁، وَيُجْزِيهِ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ:

Üçüncü Mesele: O'nun: { إِذا رَجَعْتُمْ } buyruğundaki dönmekten muradın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî -radıyallâhu anh- Cedîd (yeni mezhebinde): "O, aileye ve vatana dönmektir" demiştir. Ebû Hanîfe -radıyallâhu anh- ise: "Dönmekten murat, hac amellerini bitirip dönüşe geçmektir" demiştir. Bundan şu mesele doğar: Hacdan döndükten sonra ve evine varmadan önce yedi günü tutarsa, Şâfiî -radıyallâhu anh- katında bu ona kafi gelmez; Ebû Hanîfe -rahimehullâh- katında ise kafi gelir. Şâfiî'nin delili birkaç vecihtendir: Birincisi: O'nun:

إِذا رَجَعْتُمْ مَعْنَاهُ إِلَى الْوَطَنِ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ الرُّجُوعَ إِلَى الْوَطَنِ شَرْطًا وَمَا لَمْ يُوجَدِ الشَّرْطُ لَمْ يُوجَدِ الْمَشْرُوطُ وَالرُّجُوعُ إِلَى الْوَطَنِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ الِانْتِهَاءِ إِلَى الْوَطَنِ فَقَبْلَهُ لَمْ يُوجَدِ الشَّرْطُ فَوَجَبَ أَنْ لَا يُوجَدَ الْمَشْرُوطُ وَيَتَأَكَّدُ مَا قُلْنَا بِأَنَّهُ لَوْ مَاتَ قَبْلَ الْوُصُولِ إِلَى الْوَطَنِ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ شَيْءٌ الثَّانِي: مَا

{ إِذا رَجَعْتُمْ } buyruğunun manası vatana [döndüğünüzde] demektir; zira Allah Teâlâ vatana dönmeyi şart kılmıştır; şart bulunmadıkça meşrut (şarta bağlanan) da bulunmaz. Vatana dönmek ise ancak vatana ulaşmakla hasıl olur; ondan önce şart bulunmamıştır, dolayısıyla meşrutun da bulunmaması vacip olur. Vatana varmadan önce ölseydi üzerine bir şey gerekmeyeceği hususu söylediğimizi pekiştirir. İkincisi:

رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا قَدِمْنَا مَكَّةَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «اجْعَلُوا إِهَلَالَكُمْ بِالْحَجِّ عُمْرَةً إِلَّا مَنْ قَلَّدَ الْهَدْيَ» فَطُفْنَا/ بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَأَتَيْنَا النِّسَاءَ، وَلَبِسْنَا الثِّيَابَ، ثُمَّ أَمَرَنَا عَشِيَّةَ التَّرْوِيَةِ أَنْ نُهِلَّ بِالْحَجِّ، فَلَمَّا فَرَغْنَا قَالَ: «عَلَيْكُمُ الْهَدْيَ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَصِيَامُ ثَلَاثَةٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَى أَمْصَارِكُمْ»

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Mekke'ye geldiğimizde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Kurbanlık sevk edenler müstesna, hac için yaptığınız ihramı umreye çeviriniz” buyurdu. Biz de Beyt'i, Safâ ve Merve'yi tavaf ettik, kadınlarımıza yaklaştık ve elbiselerimizi giydik. Sonra Terviye akşamı bize hac için ihrama girmemizi emretti. [Haccı] bitirdiğimizde şöyle buyurdu: “Size kurban kesmek gerekir; bulamazsanız hacda üç gün, şehirlerinize döndüğünüzde ise yedi gün oruç [tutunuz].”

الثَّالِثُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَسْقَطَ الصَّوْمَ عَنِ الْمُسَافِرِ فِي رَمَضَانَ. فَصَوْمُ التَّمَتُّعِ أَخَفُّ شَأْنًا مِنْهُ.

Üçüncüsü: Allah Teâlâ Ramazan'da yolcudan orucu düşürmüştür; temettu orucu ise ondan daha hafif durumdadır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ سَبْعَةٍ بِالنَّصْبِ عَطْفًا عَلَى مَحَلِّ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ كَأَنَّهُ قِيلَ: فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، كَقَوْلِهِ: أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً [الْبَلَدِ: ١٤، ١٥] أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ فَقَدْ طَعَنَ الْمُلْحِدُونَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِيهِ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمَعْلُومَ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ الثَّلَاثَةَ وَالسَّبْعَةَ عَشَرَةٌ فَذِكْرُهُ يَكُونُ إِيضَاحًا لِلْوَاضِحِ وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: كامِلَةٌ يُوهِمُ وُجُودَ عَشَرَةٍ غَيْرِ كَامِلَةٍ فِي كَوْنِهَا عَشَرَةً وَذَلِكَ مُحَالٌ، وَالْعُلَمَاءُ ذَكَرُوا أَنْوَاعًا مِنَ الْفَوَائِدِ فِي هَذَا الْكَلَامِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْوَاوَ فِي قَوْلِهِ: وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ لَيْسَ نَصًّا قَاطِعًا فِي الْجَمْعِ بَلْ قَدْ تَكُونُ بِمَعْنَى أَوْ كَمَا فِي قَوْلِهِ: مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ [النِّسَاءِ: ٣] وَكَمَا فِي قَوْلِهِمْ: جَالِسِ الْحَسَنَ وَابْنَ سِيرِينَ أَيْ جَالِسْ هَذَا أَوْ هَذَا، فَاللَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ قَوْلَهُ:

Dördüncü Mesele: İbn Ebî Able, { أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً } [el-Beled: 14, 15] “Yahut açlık gününde bir yetimi doyurmaktır” ayetinde olduğu gibi, sanki "üç gün oruç tutmak" denilmişçesine üç günün mahalline matuf olarak { سَبْعَةٍ } kelimesini nasb ile okumuştur. Allah Teâlâ'nın: { تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ } buyruğuna gelince; mülhitler -Allah onları lanetlesin- bu hususta iki vecihten itiraz etmişlerdir: Birincisi: Üç ile yedinin on ettiği zorunlu olarak bilinmektedir, dolayısıyla bunun zikredilmesi açık olanı açıklamaktır. İkincisi: O'nun: { كامِلَةٌ } buyruğu, on olma vasfında tam olmayan bir onluğun bulunduğu vehmini uyandırmaktadır ki bu imkânsızdır. Âlimler bu sözde birkaç çeşit fayda zikretmişlerdir: Birincisi: O'nun: { وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ } buyruğundaki vâv (وَ) harfi cem (birliktelik) hususunda kesin bir nas değildir; bilakis: { مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ } [en-Nisâ: 3] “İkişer, üçer ve dörder” ayetinde ve onların: "Hasan ve İbn Sîrîn ile otur" yani ya bununla ya bununla otur sözlerinde olduğu gibi bazen "ev" (أَوْ - veya) manasında olabilir. İşte Allah Teâlâ:

عَشَرَةٌ كامِلَةٌ إِزَالَةً لِهَذَا الْوَهْمِ النَّوْعُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُعْتَادَ أَنْ يَكُونَ الْبَدَلُ أَضْعَفَ حَالًا مِنَ المبدل كما في اليتيم مَعَ الْمَاءِ فَاللَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ هَذَا الْبَدَلَ لَيْسَ كَذَلِكَ، بَلْ هُوَ كَامِلٌ فِي كَوْنِهِ قَائِمًا مَقَامَ الْمُبْدَلِ لِيَكُونَ الْفَاقِدُ لِلْهَدْيِ الْمُتَحَمِّلُ لِكُلْفَةِ الصَّوْمِ سَاكِنَ النَّفْسِ إِلَى مَا حَصَلَ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ الْكَامِلِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَذِكْرُ الْعَشَرَةِ إِنَّمَا هُوَ لِصِحَّةِ التَّوَصُّلِ بِهِ إِلَى قَوْلِهِ: كامِلَةٌ كَأَنَّهُ لَوْ قَالَ: تِلْكَ كَامِلَةٌ، جَوَّزَ أَنْ يُرَادَ بِهِ الثَّلَاثَةُ الْمُفْرَدَةُ عَنِ السَّبْعَةِ، أَوِ السَّبْعَةُ الْمُفْرَدَةُ عَنِ الثَّلَاثَةِ، فَلَا بُدَّ فِي هَذَا مِنْ ذِكْرِ الْعَشَرَةِ، ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: كامِلَةٌ يَحْتَمِلُ بَيَانَ الْكَمَالِ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ أَحَدُهَا: أَنَّهَا كَامِلَةٌ فِي الْبَدَلِ عَنِ الْهَدْيِ قَائِمَةٌ مَقَامَهُ وَثَانِيهَا: أَنَّهَا كَامِلَةٌ فِي أَنَّ ثَوَابَ صَاحِبِهِ كَامِلٌ مِثْلُ ثَوَابِ مَنْ يَأْتِي بِالْهَدْيِ مِنَ الْقَادِرِينَ عَلَيْهِ وَثَالِثُهَا: أَنَّهَا كَامِلَةٌ فِي أَنَّ حَجَّ الْمُتَمَتِّعِ إِذَا أَتَى بِهَذَا الصِّيَامِ يَكُونُ كَامِلًا، مِثْلَ حَجِّ مَنْ لَمْ يَأْتِ بِهَذَا التَّمَتُّعِ.

{ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ } buyruğunu bu vehmi gidermek için zikretmiştir. İkinci Tür: Adet olan, suyun karşısında teyemmümde olduğu gibi, bedelin mübdelden daha zayıf durumda olmasıdır. Allah Teâlâ bu bedelin öyle olmadığını, bilakis kurban bulamayan ve oruç külfetini yüklenen kimsenin Allah katından kendisine hasıl olan tam ecir hususunda gönlünün mutmain olması için, mübdelin yerine geçme noktasında tam olduğunu beyan etmiştir. On sayısının zikredilmesi ise O'nun: { كامِلَةٌ } buyruğuna doğru bir şekilde ulaşabilmek içindir; sanki: "Bu tamdır" deseydi, bununla yediden ayrı olarak üç veya üçten ayrı olarak yedi kastedilmiş olabilirdi; dolayısıyla bu hususta on sayısının zikredilmesi zorunludur. Sonra bil ki O'nun: { كامِلَةٌ } buyruğu kemalin beyanını üç vecihten ihtiva eder: Birincisi: Kurbanın yerine geçmesi ve onun yerini tutması noktasında tamdır. İkincisi: Sahibinin sevabının, kurbana güç yetirenlerden onu getiren kimsenin sevabı gibi tam olması noktasında tamdır. Üçüncüsü: Temettu yapan kimsenin haccının bu orucu tuttuğu takdirde, bu temettuyu yapmayan kimsenin haccı gibi tam olması noktasında tamdır.

النَّوْعُ الثَّالِثُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِذَا قَالَ: أَوْجَبْتُ عَلَيْكُمُ الصِّيَامَ عَشَرَةَ أَيَّامٍ، لَمْ يَبْعُدْ أَنْ يَكُونَ هُنَاكَ دَلِيلٌ يَقْتَضِي خُرُوجَ بَعْضِ هَذِهِ الْأَيَّامِ عَنْ هَذَا اللَّفْظِ، فَإِنَّ تَخْصِيصَ الْعَامِّ كَثِيرٌ فِي الشَّرْعِ وَالْعُرْفِ، فَلَوْ قَالَ: ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ

Üçüncü Tür: Allah Teâlâ: "Size on gün orucu farz kıldım" dediğinde, bu günlerin bazısının bu lafızdan çıkmasını gerektiren bir delilin bulunması uzak bir ihtimal değildir; zira umumun tahsisi şeriatta ve örfte pek çoktur. Şayet: "Hacda üç gün

فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٌ إِذَا رَجَعْتُمْ، بَقِيَ احْتِمَالُ أَنْ يَكُونَ مَخْصُوصًا بِحَسَبِ بَعْضِ الدَّلَائِلِ الْمُخَصَّصَةِ، فَإِذَا قَالَ بَعْدَهُ:

ve döndüğünüzde yedi gün" deseydi, tahsis edici bazı delillere göre tahsis edilmiş olma ihtimali baki kalırdı. Bundan sonra:

تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ فَهَذَا يَكُونُ تَنْصِيصًا عَلَى أَنَّ هَذَا الْمُخَصَّصَ لَمْ يُوجَدْ أَلْبَتَّةَ، فَتَكُونَ دَلَالَتُهُ أَقْوَى وَاحْتِمَالُهُ لِلتَّخْصِيصِ وَالنَّسْخِ أَبْعَدَ.

{ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ } buyurunca bu, söz konusu tahsis edicinin asla bulunmadığına açık bir nas olur; böylece onun delaleti daha kuvvetli, tahsis ve nesh ihtimali ise daha uzak hale gelir.