النَّوْعُ الرَّابِعُ: أَنَّ مَرَاتِبَ الْأَعْدَادِ أَرْبَعَةٌ: آحَادٌ، وَعَشَرَاتٌ، وَمِئِينَ، وَأُلُوفٌ، وَمَا وَرَاءَ ذَلِكَ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُرَكَّبًا أَوْ مَكْسُورًا، وَكَوْنُ الْعَشَرَةُ عَدَدًا مَوْصُوفًا بِالْكَمَالِ بِهَذَا التَّفْسِيرِ أَمْرٌ يَحْتَاجُ إِلَى التَّعْرِيفِ، فَصَارَ تَقْدِيرُ الْكَلَامِ: إِنَّمَا أَوْجَبْتُ هَذَا الْعَدَدَ لِكَوْنِهِ عَدَدًا مَوْصُوفًا بِصِفَةِ الْكَمَالِ خَالِيًا عَنِ الْكَسْرِ وَالتَّرْكِيبِ.
Dördüncü Tür: Sayı mertebeleri dörttür: Birler, onlar, yüzler ve binler. Bunların ötesindekiler ise ya mürekkep (bileşik) ya da kesirlidir. On sayısının bu tefsirle kemal ile nitelenmiş bir sayı oluşu, tanıtılmaya muhtaç bir durumdur. Dolayısıyla sözün takdiri şöyle olur: "Bu sayıyı, kesirden ve terkipten uzak, kemal sıfatıyla nitelenmiş bir sayı olduğu için farz kıldım."
النَّوْعُ الخامس: ن التَّوْكِيدَ طَرِيقَةٌ مَشْهُورَةٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، كَقَوْلِهِ: وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ [الْحَجِّ: ٤٦] وَقَالَ: وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ [الْأَنْعَامِ: ٣٨] وَالْفَائِدَةُ فِيهِ أَنَّ الْكَلَامَ الَّذِي يُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْعِبَارَاتِ الْكَثِيرَةِ وَيُعْرَفُ بِالصِّفَاتِ الْكَثِيرَةِ، أَبْعَدُ عَنِ السَّهْوِ وَالنِّسْيَانِ مِنَ الْكَلَامِ الَّذِي يُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْعِبَارَةِ الواحدة، فالتعبير بالعبادات الْكَثِيرَةِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ فِي نَفْسِهِ مُشْتَمِلًا عَلَى مَصَالِحَ كَثِيرَةٍ وَلَا يَجُوزُ الْإِخْلَالُ بِهَا، أَمَّا مَا عُبِّرَ عَنْهُ بِعِبَارَةٍ وَاحِدَةٍ فَإِنَّهُ لَا يُعْلَمُ مِنْهُ كَوْنُهُ مَصْلَحَةً مُهِمَّةً لَا يَجُوزُ الْإِخْلَالُ بِهَا، وَإِذَا كَانَ التَّوْكِيدُ مُشْتَمِلًا عَلَى هَذِهِ الْحِكْمَةِ كَانَ ذِكْرُهُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ دَلَالَةً عَلَى أَنَّ رِعَايَةَ الْعَدَدِ فِي هَذَا الصَّوْمِ مِنَ الْمُهِمَّاتِ الَّتِي لَا يَجُوزُ إِهْمَالُهَا أَلْبَتَّةَ.
Beşinci Tür: Te’kit, Arap kelamında meşhur bir yoldur; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } “Fakat göğüslerdeki kalpler kör olur.” ve { وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “İki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki...” buyruklarında olduğu gibi. Buradaki fayda şudur: Çokça ifadelerle anlatılan ve pek çok sıfatla tanıtılan söz, tek bir ifadeyle anlatılan söze nispetle yanılma ve unutmadan daha uzaktır. Çokça ibarelerle ifade edilmesi, onun bizatihi pek çok maslahatı içerdiğine ve bunların ihlal edilmesinin caiz olmadığına delalet eder. Tek bir ifadeyle anlatılan şeye gelince, onun ihlal edilmesi caiz olmayan mühim bir maslahat olduğu bundan anlaşılamaz. Te’kit bu hikmeti içerdiğine göre, bu makamda zikredilmesi, bu oruçtaki sayıya riayet etmenin asla ihmal edilmemesi gereken mühim hususlardan olduğuna bir delalettir.
النَّوْعُ السَّادِسُ: فِي بَيَانِ فَائِدَةِ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّ هَذَا الْخِطَابَ مَعَ الْعَرَبِ، وَلَمْ يَكُونُوا أَهْلَ حِسَابٍ، فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ بَيَانًا قَاطِعًا لِلشَّكِّ وَالرَّيْبِ، وَهَذَا كَمَا
Altıncı Tür: Bu kelamın faydasının beyanı hususunda: Bu hitap Araplarladır ve onlar hesap ehli değillerdi; bu sebeple Allah Teâlâ şüphe ve tereddüdü kesin olarak ortadan kaldıran bir beyanla bunu açıkladı. Bu, tıpkı
رُوِيَ أَنَّهُ قَالَ فِي الشَّهْرِ: هَكَذَا وَهَكَذَا وَأَشَارَ بِيَدَيْهِ ثَلَاثًا، وَأَشَارَ مَرَّةً أُخْرَى وَأَمْسَكَ إِبْهَامَهُ فِي الثَّالِثَةِ مُنَبِّهًا بِالْإِشَارَةِ الْأُولَى عَلَى ثَلَاثِينَ، وَبِالثَّانِيَةِ عَلَى تِسْعَةٍ وَعِشْرِينَ.
rivayet edildiğine göre, [Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in] ay hakkında: "Şöyle ve şöyledir" deyip iki eliyle üç defa işaret etmesi, başka bir seferde de üçüncüde başparmağını tutarak birinci işaretle otuza, ikinci işaretle yirmi dokuza dikkat çekmesi gibidir.
النَّوْعُ السَّابِعُ: أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ يُزِيلُ الْإِبْهَامَ الْمُتَوَلِّدَ مِنْ تَصْحِيفِ الْخَطِّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ سَبْعَةً وَتِسْعَةً مُتَشَابِهَتَانِ فِي الْخَطِّ، فَإِذَا قَالَ بَعْدَهُ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ زَالَ هَذَا الِاشْتِبَاهُ.
Yedinci Tür: Bu söz, yazıdaki tashiften (imla benzerliğinden) kaynaklanan kapalılığı giderir. Çünkü yedi (seb'a) ile dokuz (tis'a) yazıda birbirine benzemektedir. Bundan sonra: { تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ } “Bunlar tam on gündür.” buyurunca bu iltibas ortadan kalkmıştır.
النَّوْعُ الثَّامِنُ: أَنَّ قَوْلَهُ: فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنْ يَكُونَ الْوَاجِبُ بَعْدَ الرُّجُوعِ أَنْ يُكْمِلَ سَبْعَةَ أَيَّامٍ، عَلَى أَنَّهُ يَحْسُبُ مِنْ هَذِهِ السَّبْعَةِ تِلْكَ الثَّلَاثَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ، حَتَّى يَكُونَ الْبَاقِي عَلَيْهِ بَعْدُ مِنَ الْحَجِّ أَرْبَعَةً سِوَى تِلْكَ الثَّلَاثَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنْ يَكُونَ الْوَاجِبُ بَعْدَ الرُّجُوعِ سَبْعَةً سِوَى تِلْكَ الثَّلَاثَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، فَهَذَا الْكَلَامُ مُحْتَمِلٌ لِهَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ، فَإِذَا قَالَ بَعْدَهُ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ زَالَ هَذَا الْإِشْكَالُ، وَبَيَّنَ أَنَّ الْوَاجِبَ بَعْدَ الرُّجُوعِ سَبْعَةٌ سِوَى الثَّلَاثَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ.
Sekizinci Tür: O'nun: { فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ } “Hacda üç gün, döndüğünüzde de yedi gün oruç tutması gerekir.” buyruğundan muradın, önceki geçen üç günü bu yedi günden saymak üzere, dönüşten sonra vacip olanın yedi günü tamamlamak olması; böylece hacdan sonra üzerine kalan [orucun] o geçen üç günün dışında dört gün olması muhtemel olduğu gibi, dönüşten sonra vacip olanın geçen üç günün dışında yedi gün olması da muhtemeldir. Dolayısıyla bu söz bu iki veche de ihtimallidir. Bundan sonra: { تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ } “Bunlar tam on gündür.” buyurunca bu müşkillik zail olmuş ve dönüşten sonra vacip olanın önceki üç günün dışında yedi gün olduğu beyan edilmiştir.
النَّوْعُ التَّاسِعُ: أَنَّ اللَّفْظَ وَإِنْ كَانَ خَبَرًا لَكِنَّ الْمَعْنَى أَمْرٌ وَالتَّقْدِيرُ: فَلْتَكُنْ تِلْكَ الصِّيَامَاتُ صِيَامَاتٍ كَامِلَةً لِأَنَّ الْحَجَّ الْمَأْمُورَ بِهِ حَجٌّ تَامٌّ عَلَى مَا قَالَ: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ وَهَذِهِ الصِّيَامَاتُ جُبْرَانَاتٌ لِلْخَلَلِ الْوَاقِعِ فِي ذَلِكَ الْحَجِّ، فَلْتَكُنْ هَذِهِ الصِّيَامَاتُ صِيَامَاتٍ كَامِلَةً حَتَّى يَكُونَ جَابِرًا لِلْخَلَلِ الْوَاقِعِ فِي ذَلِكَ الْحَجِّ، الَّذِي يَجِبُ أَنْ يَكُونَ تَامًّا كَامِلًا، وَالْمُرَادُ بِكَوْنِ هَذِهِ الصِّيَامَاتِ كَامِلَةً مَا ذَكَرْنَا فِي بَيَانِ كَوْنِ الْحَجِّ تَامًّا، وَإِنَّمَا عُدِلَ عَنْ لَفْظِ الْأَمْرِ إِلَى لَفْظِ الْخَبَرِ لِأَنَّ التَّكْلِيفَ بِالشَّيْءِ إِذَا كَانَ مُتَأَكَّدًا جِدًّا فَالظَّاهِرُ دُخُولُ الْمُكَلَّفِ بِهِ فِي الْوُجُودِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ جَازَ أَنْ يُجْعَلَ الْإِخْبَارُ عَنِ الشَّيْءِ بِالْوُقُوعِ كِنَايَةً عَنْ تَأَكُّدِ الْأَمْرِ بِهِ، وَمُبَالَغَةِ الشَّرْعِ فِي إِيجَابِهِ.
Dokuzuncu Tür: Lafız haber [cümlesi] olsa da mana emirdir; takdiri şöyledir: "Bu oruçlar tam oruçlar olsun." Zira emredilen hac, O'nun: { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } “Haccı da umreyi de Allah için tamamlayın.” buyurduğu üzere tastamam bir hacdır ve bu oruçlar o hacda vaki olan eksikliklerin telafisidir. O halde bu oruçlar, tastamam ve kâmil olması gereken o hacda vaki olan eksikliği telafi edici olması için tam oruçlar olsun. Bu oruçların tam olmasından murat, haccın tastamam olmasının beyanında zikrettiğimiz husustur. Emir lafzından haber lafzına dönülmesinin sebebi ise, bir şey ile mükellef kılınma son derece pekiştirilmiş olduğunda, mükellef kılınan şeyin vücuda gelmesi zahir [ve kesin] kabul edilir. İşte bu sebeple, bir şeyin vuku bulduğunu haber vermek, o şeyin emrinin pekiştirildiğine ve şeriatın onu vacip kılmaktaki mübalağasına kinaye kılınması caiz olmuştur.
النَّوْعُ الْعَاشِرُ: أَنَّهُ ﷾ لَمَّا أَمَرَ بِصِيَامِ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ بَعْدَ الرُّجُوعِ مِنَ الْحَجِّ، فَلَيْسَ
Onuncu Tür: O [Aziz ve Celil olan Allah], hacda üç gün ve hacdan döndükten sonra yedi gün oruç tutmayı emrettiğinde,
فِي هَذَا الْقَدْرِ بَيَانُ أَنَّهُ طَاعَةٌ عَظِيمَةٌ كَامِلَةٌ عِنْدَ اللَّهِ ﷾، فَلَمَّا قَالَ/ بَعْدَهُ: تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الطَّاعَةَ فِي غَايَةِ الْكَمَالِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الصَّوْمَ مُضَافٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِلَامِ الِاخْتِصَاصِ عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى: الصَّوْمُ لِي وَالْحَجُّ أَيْضًا مُضَافٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِلَامِ الِاخْتِصَاصِ، عَلَى مَا قَالَ: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ وَكَمَا دَلَّ النَّصُّ عَلَى مَزِيدِ اخْتِصَاصٍ لِهَاتَيْنِ الْعِبَادَتَيْنِ بِاللَّهِ ﷾، فَالْعَقْلُ دَلَّ أَيْضًا عَلَى ذَلِكَ، أَمَّا فِي حَقِّ الصَّوْمِ فَلِأَنَّهُ عِبَادَةٌ لَا يَطَّلِعُ الْعَقْلُ أَلْبَتَّةَ عَلَى وَجْهِ الْحِكْمَةِ فِيهَا، وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ شَاقٌّ عَلَى النَّفْسِ جِدًّا، فَلَا جَرَمَ لَا يُؤْتَى بِهِ إِلَّا لِمَحْضِ مَرْضَاةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْحَجُّ أَيْضًا عِبَادَةٌ لَا يَطَّلِعُ الْعَقْلُ أَلْبَتَّةَ عَلَى وَجْهِ الْحِكْمَةِ فِيهَا، وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ شَاقٌّ جِدًّا لِأَنَّهُ يُوجِبُ مُفَارَقَةَ الْأَهْلِ وَالْوَطَنِ، وَيُوجِبُ التَّبَاعُدَ عَنْ أَكْثَرِ اللَّذَّاتِ، فَلَا جَرَمَ لَا يُؤْتَى بِهِ إِلَّا لِمَحْضِ مَرْضَاتِهِ، ثُمَّ إِنَّ هَذِهِ الْأَيَّامَ الْعَشَرَةَ بَعْضُهُ وَاقِعٌ فِي زَمَانِ الْحَجِّ فَيَكُونُ جَمْعًا بَيْنَ شَيْئَيْنِ شَاقَّيْنِ جِدًّا، وَبَعْضُهُ وَاقِعٌ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْحَجِّ وَهُوَ انْتِقَالٌ مَنْ شَاقٍّ إِلَى شَاقٍّ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ سَبَبٌ لِكَثْرَةِ الثَّوَابِ وَعُلُوِّ الدَّرَجَةِ فَلَا جَرَمَ أَوْجَبَ اللَّهُ تَعَالَى صِيَامَ هَذِهِ الْأَيَّامِ الْعَشَرَةِ، وَشَهِدَ سُبْحَانَهُ عَلَى أَنَّهُ عِبَادَةٌ فِي غَايَةِ الْكَمَالِ وَالْعُلُوِّ، فَقَالَ: تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ فَإِنَّ التَّنْكِيرَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ يَدُلُّ عَلَى تَعْظِيمِ الْحَالِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ:
bu kadarlık kısımda bunun Allah azze ve celle katında azim ve tam bir taat olduğuna dair bir beyan yoktur. Bundan sonra: { تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ } “Bunlar tam on gündür.” buyurunca bu, söz konusu taatin kemalin son noktasında olduğuna delalet etti. Zira oruç, Allah Teâlâ'nın: "Oruç benim içindir" buyurduğu üzere ihtisas lamı ile Allah Teâlâ'ya izafe edilmiştir; hac da Allah Teâlâ'nın: { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } “Haccı da umreyi de Allah için tamamlayın.” buyurduğu üzere ihtisas lamı ile Allah Teâlâ'ya izafe edilmiştir. Nas bu iki ibadetin Allah azze ve celle'ye olan ziyade ihtisasına delalet ettiği gibi, akıl da buna delalet etmiştir. Oruç hususunda [akıl delalet eder]; zira o, aklın hikmet yönüne asla muttali olamadığı bir ibadettir ve bununla birlikte nefse son derece meşakkatlidir; binaenaleyh o sırf Allah Teâlâ'nın rızası için yerine getirilir. Hac da aklın hikmet yönüne asla muttali olamadığı bir ibadettir ve bununla birlikte son derece meşakkatlidir; çünkü aileden ve vatandan ayrılmayı gerektirir ve lezzetlerin çoğundan uzaklaşmayı icap ettirir; binaenaleyh o sırf O'nun rızası için eda edilir. Sonra bu on günün bir kısmı hac zamanında vaki olur, böylece son derece meşakkatli iki şey bir araya getirilmiş olur; bir kısmı da hacdan fariğ olduktan sonra vaki olur ki bu da meşakkatli olandan diğer bir meşakkatli olana geçiştir. Malumdur ki bu, sevabın çokluğuna ve derecenin yüceliğine sebeptir. Binaenaleyh Allah Teâlâ bu on günün orucunu farz kılmış ve onun son derece kâmil ve yüce bir ibadet olduğuna bizzat şahitlik ederek: { تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ } “Bunlar tam on gündür.” buyurmuştur. Çünkü bu makamdaki tenkir (belirsizlik), durumun tazimine delalet eder; sanki şöyle buyurmuştur:
عَشَرَةٌ وَأَيَّةُ عَشَرَةٍ، عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ، فَقَدْ ظَهَرَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ الْعَشَرَةِ اشتمال هذه الكلمة على هذا الْفَوَائِدِ النَّفِيسَةِ، وَسَقَطَ بِهَذَا الْبَيَانِ طَعْنُ الْمُلْحِدِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.
"On gündür ki ne on gün! Tastamam on gündür!" İşte bu on vecihle bu kelimenin bu nefis faydaları içerdiği açığa çıkmış, bu beyan ile mülhidlerin bu ayete olan taanları (itirazları) düşmüştür. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir.” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ، وَأَقْرَبُ الْأُمُورِ الْمَذْكُورَةِ ذِكْرُ مَا يَلْزَمُ الْمُتَمَتِّعُ مِنَ الْهَدْيِ وَبَدَلِهِ، وَأَبْعَدُ مِنْهُمْ ذِكْرُ تَمَتُّعِهِمْ. فَلِهَذَا السَّبَبِ اخْتَلَفُوا، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁، إِنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْأَقْرَبِ، وَهُوَ لُزُومُ الْهَدْيِ وَبَدَلِهِ عَلَى الْمُتَمَتِّعِ، أَيْ إِنَّمَا يَكُونُ إِذَا لَمْ يَكُنِ الْمُتَمَتِّعُ مِنْ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، فَأَمَّا إِذَا كَانَ مِنْ أَهْلِ الْحَرَمِ فَإِنَّهُ لَا يَلْزَمُهُ الْهَدْيُ وَلَا بَدَلُهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵁ هَذَا الْهَدْيَ إِنَّمَا لَزِمَ الْآفَاقِيَّ لِأَنَّهُ كَانَ مِنَ الْوَاجِبِ عَلَيْهِ أَنْ يُحْرِمَ عَنِ الْحَجِّ مِنَ الْمِيقَاتِ: فَلَمَّا أَحْرَمَ مِنَ الْمِيقَاتِ عَنِ الْعُمْرَةِ، ثُمَّ أَحْرَمَ عَنِ الْحَجِّ لَا مِنَ الْمِيقَاتِ، فَقَدْ حَصَلَ هُنَاكَ الْخَلَلُ فَجُعِلَ مَجْبُورًا بِهَذَا الدَّمِ، وَالْمَكِّيُّ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يُحْرِمَ مِنَ الْمِيقَاتِ، فَإِقْدَامُهُ عَلَى التَّمَتُّعِ لَا يُوقِعُ خَلَلًا فِي حَجِّهِ، فَلَا جَرَمَ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْهَدْيُ وَلَا بَدَلٌ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: إِنَّ قَوْلَهُ: ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْأَبْعَدِ، وَهُوَ ذِكْرُ التَّمَتُّعِ، وَعِنْدَهُ لَا مُتْعَةَ وَلَا قِرَانَ لِحَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَمَنْ تَمَتَّعَ أَوْ قَرَنَ كَانَ عَلَيْهِ دَمٌ هُوَ دَمُ جِنَايَةٍ لَا يَأْكُلُ مِنْهُ، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵁ مِنْ وُجُوهٍ.
Birinci Mesele: O'nun: { ذلِكَ } buyruğu daha önce geçenlere bir işarettir. Zikredilen hususların en yakını, temettu yapan kimseye gereken kurban ve onun bedelinin zikridir; onların en uzağı ise temettularının zikridir. İşte bu sebeple ihtilaf etmişlerdir: Şâfiî radıyallâhu anh bunun en yakına, yani temettu yapana kurban ve bedelinin vacip olmasına raci olduğunu; yani bunun ancak temettu yapan kimsenin Mescid-i Haram ehlinden olmaması durumunda söz konusu olduğunu söylemiştir. Şayet Harem ehlinden ise ona ne kurban ne de bedeli gerekir. Zira Şâfiî radıyallâhu anh'a göre bu kurban, âfâkîye (Harem dışından gelene) ancak hac için mîkattan ihrama girmesi vacip olduğu için gerekmiştir: Mîkattan umre için ihrama girip, sonra hac için mîkattan değil [Harem'den] ihrama girince orada bir eksiklik meydana gelmiş ve bu kan ile telafi edilmesi kılınmıştır. Mekkeliye ise mîkattan ihrama girmek vacip değildir; dolayısıyla onun temettuya kalkışması haccında bir eksiklik meydana getirmez. Binaenaleyh ona kurban da bedel de vacip olmaz. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: O'nun: { ذلِكَ } buyruğu en uzağa, yani temettu zikrine işarettir. Ona göre Mescid-i Haram hazırları (sakinleri) için ne temettu ne de kıran vardır; kim temettu veya kıran yaparsa üzerine cinayet kurbanı olan ve kendisinden yiyemeyeceği bir kan (kurban) gerekir. Şâfiî radıyallâhu anh'ın delili birkaç vecihtendir:
الْحُجَّةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ عَامٌّ يَدْخُلُ فِيهِ الْحَرَمِيُّ.
Birinci Delil: Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ } “Kim hacca kadar umre ile faydalanmak isterse...” buyruğu umumidir, Harem ehli de buna dahildir.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: ذلِكَ كِنَايَةٌ فَوَجَبَ عَوْدُهَا إِلَى الْمَذْكُورِ الْأَقْرَبِ، وَهُوَ وُجُوبُ/ الْهَدْيِ، وَإِذَا خَصَّ إِيجَادَ الْهَدْيِ بِالْمُتَمَتِّعِ الَّذِي يَكُونُ آفَاقِيًّا لَزِمَ الْقَطْعُ بِأَنَّ غَيْرَ الْآفَاقِيِّ قَدْ يَكُونُ أَيْضًا مُتَمَتِّعًا.
İkinci Delil: O'nun: { ذلِكَ } buyruğu bir kinayedir (zamirdir); binaenaleyh en yakın zikredilene, yani kurbanın vacipliğine dönmesi vaciptir. Kurban kılmayı âfâkî olan temettu sahibine tahsis edince, âfâkî olmayanın da temettu yapan olabileceğini kesin olarak kabul etmek lazım gelir.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى شَرَعَ الْقِرَانَ وَالْمُتْعَةَ إِبَانَةً لِنَسْخِ مَا كَانَ عَلَيْهِ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ فِي تَحْرِيمِهِمُ الْعُمْرَةَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ وَالنَّسْخُ يَثْبُتُ فِي حَقِّ النَّاسِ كَافَّةً.
Üçüncü Delil: Allah Teâlâ, Cahiliye ehlinin hac aylarında umre yapmayı haram sayma adetlerinin neshedildiğini açıklamak için kıran ve temettuyu meşru kılmıştır; nesh ise bütün insanlar hakkında sabit olur.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ مَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْإِفْرَادِ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْمُتْعَةِ قِيَاسًا عَلَى الْمَدَنِيِّ، إِلَّا أَنَّ الْمُتَمَتِّعَ الْمَكِّيَّ
Dördüncü Delil: Medineliye kıyasla ifrad ehli olan kimse temettu ehlidir; ancak Mekkeli temettu sahibi,
لَا دَمَ عَلَيْهِ لِمَا ذَكَرْنَاهُ، حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ قَوْلَهُ: ذلِكَ كِنَايَةٌ فَوَجَبَ عَوْدُهَا إِلَى كُلِّ مَا تَقَدَّمَ، لِأَنَّهُ لَيْسَ الْبَعْضُ أَوْلَى مِنَ الْبَعْضِ.
zikrettiğimiz gerekçeden ötürü kurbanla yükümlü değildir. Ebû Hanîfe rahimehullâhu teâlâ'nın delili şudur: O'nun: { ذلِكَ } buyruğu bir zamirdir; binaenaleyh daha önce geçenlerin tamamına dönmesi vaciptir, çünkü bir kısmın diğer kısımdan daha evla olması söz konusu değildir.
وَجَوَابُهُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ عَوْدُهُ إِلَى الْأَقْرَبِ أَوْلَى لِأَنَّ الْقُرْبَ سَبَبٌ لِلرُّجْحَانِ أَلَيْسَ أَنَّ مَذْهَبَهُ أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ الْمَذْكُورَ عَقِيبَ الْجُمَلِ مُخْتَصٌّ بِالْجُمْلَةِ الْأَخِيرَةِ، وَإِنَّمَا تَمَيَّزَتْ تِلْكَ الْجُمْلَةُ عن سائر الجمل بسبب القرب فكذا هاهنا.
Buna cevap şudur: Niçin en yakına dönmesinin daha evla olduğu söylenemez olsun? Zira yakınlık bir tercih sebebidir. Nitekim onun mezhebine göre de cümlelerin ardından zikredilen istisna son cümleye mahsustur; o cümle diğer cümlelerden ancak yakınlık sebebiyle ayrışmıştır, burada da böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِحَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، فَقَالَ مَالِكٌ: هُمْ أَهْلُ مَكَّةَ وَأَهْلُ ذِي طُوًى قَالَ: فَلَوْ أَنَّ أَهْلَ مِنًى أَحْرَمُوا بِالْعُمْرَةِ مِنْ حَيْثُ يَجُوزُ لَهُمْ، ثُمَّ أَقَامُوا بِمَكَّةَ حَتَّى حَجُّوا كَانُوا مُتَمَتِّعِينَ، وَسُئِلَ مَالِكٌ ﵀ عَنْ أَهْلِ الْحَرَمِ أَيَجِبُ عَلَيْهِمْ مَا يَجِبُ عَلَى الْمُتَمَتِّعِ، قَالَ: نَعَمْ وَلَيْسَ هُمْ مِثْلَ أَهْلِ مَكَّةَ فَقِيلَ لَهُ:
İkinci Mesele: Mescid-i Haram'ın hazırlarından muradın kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Mâlik şöyle demiştir: Onlar Mekke ehli ve Zî Tuvâ ehlidir. Dedi ki: Mina ehli kendilerine caiz olan yerden umre için ihrama girseler, sonra haccedinceye kadar Mekke'de ikamet etseler temettu yapmış olurlar. Mâlik rahimehullâh'a: "Harem ehline temettu yapana vacip olan şey vacip olur mu?" diye sorulduğunda; "Evet, onlar Mekke ehli gibi değildir" demiştir. Kendisine:
فَأَهْلُ مِنًى فَقَالَ: لَا أَرَى ذَلِكَ إِلَّا لأهل مكة خاصة وقال طاوس حاضروا الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ هُمْ أَهْلُ الْحَرَمِ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: هُمُ الَّذِينَ يَكُونُونَ عَلَى أَقَلَّ مِنْ مَسَافَةِ الْقَصْرِ مِنْ مَكَّةَ، فَإِنْ كَانُوا عَلَى مَسَافَةِ الْقَصْرِ فَلَيْسُوا مِنَ الْحَاضِرِينَ، وقال أبو حنيفة ﵁: حاضروا الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَهْلُ الْمَوَاقِيتِ، وَهِيَ ذُو الْحُلَيْفَةِ وَالْجُحْفَةُ وَقَرْنٌ وَيَلَمْلَمُ وَذَاتُ الْعِرْقِ، فَكُلُّ مَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ مَوْضِعٍ مِنْ هَذِهِ الْمَوَاضِعِ، أَوْ مِنْ أَهْلِ مَا وَرَاءَهَا إِلَى مَكَّةَ فَهُوَ مِنْ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، هَذَا هُوَ تَفْصِيلُ مَذَاهِبِ النَّاسِ، وَلَفْظُ الْآيَةِ مُوَافِقٌ لِمَذْهَبِ مَالِكٍ ﵀، لِأَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ هُمُ الَّذِينَ يُشَاهِدُونَ الْمَسْجِدَ الْحَرَامِ وَيَحْضُرُونَهُ، فَلَفْظُ الْآيَةِ لَا يَدُلُّ إِلَّا عَلَيْهِمْ، إِلَّا أَنَّ الشَّافِعِيَّ قَالَ: كَثِيرًا مَا ذَكَرَ اللَّهُ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْحَرَمُ، قَالَ تَعَالَى: سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ [الْإِسْرَاءِ: ١] وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِنَّمَا أُسَرِيَ بِهِ مِنَ الْحَرَمِ لَا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَقَالَ: ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ [الْحَجِّ: ٣٣] وَالْمُرَادُ الْحَرَمُ، لِأَنَّ الدِّمَاءَ لَا تُرَاقُ فِي الْبَيْتِ وَالْمَسْجِدِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: المراد من المسجد الحرام هاهنا مَا ذَكَرْنَاهُ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: الْحَاضِرُ ضِدُّ الْمُسَافِرِ، وَكُلُّ مَنْ لَمْ يَكُنْ مُسَافِرًا كَانَ حَاضِرًا، وَلَمَّا كَانَ حُكْمُ السَّفَرِ إِنَّمَا ثَبَتَ فِي مَسَافَةِ الْقَصْرِ، فَكُلُّ مَنْ كَانَ دُونَ مَسَافَةِ الْقَصْرِ لَمْ يَكُنْ مُسَافِرًا وَكَانَ حَاضِرًا الثَّانِي: أَنَّ الْعَرَبَ تُسَمِّي أَهْلَ الْقُرَى: حَاضِرَةً وَحَاضِرِينَ، وَأَهْلَ الْبَرِّ: بَادِيَةً وَبَادِينَ وَمَشْهُورُ كَلَامِ النَّاسِ: أَهِلُ الْبَدْوِ وَالْحَضَرِ يُرَادُ بِهِمَا أَهْلُ الْوَبَرِ وَالْمَدَرِ.
"Peki Mina ehli?" denilince: "Ben bunu sadece Mekke ehline has görüyorum" demiştir. Tâvûs: "Mescid-i Haram sakinleri Harem ehlidir" demiştir. Şâfiî radıyallâhu anh ise: "Onlar, Mekke'ye sefer mesafesinden (kasr mesafesinden) daha az mesafede bulunan kimselerdir. Şayet sefer mesafesinde iseler hazır olanlardan (sakinlerden) sayılmazlar" demiştir. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: "Mescid-i Haram hazırları mîkat ehlidir; bunlar da Zülhuleyfe, Cuhfe, Karn, Yelemlem ve Zât-ı Irk'tır. Bu yerlerin birinin ehlinden veya bunların ötesinden Mekke'ye kadar olan kısımdan olan herkes Mescid-i Haram'ın hazırlarındandır." İnsanların mezheplerinin tafsilatı budur. Ayetin lafzı Mâlik rahimehullâh'ın mezhebine uygundur; çünkü Mescid-i Haram'ı müşahede eden ve orada hazır bulunanlar Mekke ehlidir; binaenaleyh ayetin lafzı ancak onlara delalet eder. Ancak Şâfiî şöyle demiştir: Allah Mescid-i Haram'ı çokça zikretmiş ve bununla Harem'i kastetmiştir. Allah Teâlâ: { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Kulunu bir gece Mescid-i Haram'dan yürüten...” buyurmuştur; halbuki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mescid-i Haram'dan değil, Harem'den gece yürütülmüştür (İsra yapılmıştır). Yine: { ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “Sonra onların varacağı yer Beyt-i Atîk'tir.” buyurmuştur ve murat Harem'dir; çünkü kurbanlar Beyt'in ve mescidin içinde kesilmez. Bu sabit olunca deriz ki: Burada Mescid-i Haram'dan murat zikrettiğimiz şeydir. Buna iki vecih delalet eder: Birincisi: Hazır (mukim), misafirin zıddıdır; seferde olmayan herkes hazırdır. Sefer hükmü ise ancak kasr (seferilik) mesafesinde sabit olduğuna göre, kasr mesafesinden daha az mesafede bulunan herkes misafir değildir ve hazırdır. İkincisi: Araplar köy ve şehir ehline 'hâdıra' ve 'hâdırîn', çöl ehline ise 'bâdiye' ve 'bâdîn' derler. İnsanların meşhur kelamında geçen 'ehl-i bedv ve hadar' (bedeviler ve şehirliler) ile çadır ehli ve kerpiç ev ehli kastedilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِمَنْ بِمَعْنَى عَلَى، أَيْ ذَلِكَ الْفَرْضُ الَّذِي هُوَ الدَّمُ أَوِ الصَّوْمُ لَازِمٌ عَلَى مَنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ،
Üçüncü Mesele: Ferrâ şöyle demiştir: O'nun: { لِمَنْ } buyruğundaki lam harfi "alâ" (üzerine) manasındadır; yani kurban veya oruç olan bu farz, Mekke ehlinden olmayan kimsenin üzerine lazımdır;
كَقَوْلِهِ ﵊: «وَاشْتَرِطِي لَهُمُ الْوَلَاءَ»
tıpkı [Hz. Peygamber aleyhisselâm'ın]: "Onlar için velâ hakkını şart koş" buyruğu gibi;
أَيْ عَلَيْهِمْ.
yani onların aleyhine demektir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اللَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ حُضُورَ الْأَهْلِ وَالْمُرَادُ حُضُورُ الْمُحْرِمِ لَا حُضُورُ الْأَهْلِ، لِأَنَّ الْغَالِبَ عَلَى الرَّجُلِ أَنَّهُ يَسْكُنُ حَيْثُ أَهْلُهُ سَاكِنُونَ.
Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ ailenin hazır bulunmasını zikretmiştir, murat ise ailenin hazır bulunması değil, ihrama girenin hazır bulunmasıdır; çünkü çoğunlukla kişi ailesinin ikamet ettiği yerde ikamet eder.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ إِنَّمَا وُصِفَ بِهَذَا الْوَصْفِ لِأَنَّ أَصْلَ الْحَرَامِ وَالْمَحْرُومِ الْمَمْنُوعُ عَنِ الْمَكَاسِبِ وَالشَّيْءُ الْمَنْهِيُّ عَنْهُ حَرَامٌ لِأَنَّهُ مُنِعَ مِنْ إِتْيَانِهِ، وَالْمَسْجِدُ الْحَرَامُ الْمَمْنُوعُ مِنْ أَنْ يُفْعَلَ فِيهِ مَا مُنِعَ عَنْ فِعْلِهِ قَالَ الْفَرَّاءُ: وَيُقَالُ حَرَامٌ وَحَرَمٌ مِثْلُ زَمَانٌ وَزَمَنٌ.
Beşinci Mesele: Mescid-i Haram ancak şu vasıfla nitelenmiştir: Çünkü 'harâm' ve 'mahrûm' kelimelerinin aslı, kazançlardan menedilmiş olandır; nehyedilen şey de yapılması menedildiği için haramdır. Mescid-i Haram ise, yapılması menedilen şeylerin kendisinde yapılmasından menolunduğu [yerdir]. Ferrâ der ki: Tıpkı 'zeman' ve 'zemen' gibi 'haram' ve 'harem' de denilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتَّقُوا اللَّهَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ فِيمَا فُرِضَ عَلَيْكُمْ: وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ لِمَنْ تَهَاوَنَ بِحُدُودِهِ قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الْعِقَابُ وَالْمُعَاقَبَةُ سِيَّانِ، وَهُوَ مُجَازَاةُ الْمُسِيءِ عَلَى إِسَاءَتِهِ وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ
Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun” buyruğuna gelince; İbn Abbas: "Size farz kılınan hususlarda [korkun]" demiştir. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } “ve bilin ki Allah'ın cezası pek çetindir” buyruğu ise O'nun sınırlarını hafife alan kimse içindir. Ebû Müslim şöyle demiştir: İkāb ile muâkabe birdir; o da kötülük yapana kötülüğünün karşılığını vermektir. O,
الْعَاقِبَةِ: كَأَنَّهُ يُرَادُ عَاقِبَةُ فِعْلِ الْمُسِيءِ، كَقَوْلِ القائل: لتذوقن عاقبة فعلك.
'âkıbe'den türetilmiştir; sanki kötülük yapanın fiilinin akıbeti kastedilmektedir; tıpkı söz söyleyenin: "Yaptığın işin akıbetini muhakkak tadacaksın" demesi gibi.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٩٧]
[Bakara Suresi (2), Ayet 197]
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبابِ (١٩٧)
{ الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبابِ (١٩٧) } “Hac [vakti] bilinen aylardır. Kim o aylarda haccı [kendisine] farz kılarsa artık hacda kadına yaklaşmak, günah işlemek ve kavga etmek yoktur. Siz hayırdan ne işlerseniz Allah onu bilir. Kendinize azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır. Ey akıl sahipleri, benden korkun!”
فِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ الْحَجَّ لَيْسَ نَفْسَ الْأَشْهُرِ فَلَا بد هاهنا مِنْ تَأْوِيلٍ وَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: التَّقْدِيرُ: أَشْهُرُ الْحَجِّ أَشْهَرٌ مَعْلُومَاتٌ، فَحَذَفَ الْمُضَافَ وَهُوَ كَقَوْلِهِمْ: الْبَرْدُ شَهْرَانِ، أَيْ وَقْتُ الْبَرْدِ شَهْرَانِ وَالثَّانِي: التقدير الحج حج أَشْهَرٌ مَعْلُومَاتٌ، أَيْ لَا حَجَّ إِلَّا فِي هَذِهِ الْأَشْهُرِ، وَلَا يَجُوزُ فِي غَيْرِهَا كَمَا كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَسْتَجِيزُونَهَا فِي غَيْرِهَا مِنَ الْأَشْهُرِ، فَحَذَفَ الْمَصْدَرَ الْمُضَافَ إِلَى الْأَشْهُرِ الثَّالِثُ: يُمْكِنُ تَصْحِيحُ الْآيَةِ مِنْ غَيْرِ إِضْمَارٍ وَهُوَ أَنَّهُ جَعَلَ الْأَشْهُرَ نَفْسَ الْحَجِّ لَمَّا كَانَ الْحَجُّ فِيهَا كَقَوْلِهِمْ: لَيْلٌ قَائِمٌ، وَنَهَارٌ صَائِمٌ.
Birinci Mesele: Zaruri olarak bilinmektedir ki hac, ayların bizzat kendisi değildir; binaenaleyh burada bir tevil kaçınılmazdır. Bunda da birkaç vecih vardır: Birincisi: Takdiri şöyledir: "Hac ayları bilinen aylardır." Böylece muzaf hazfedilmiştir; bu, onların: "Soğuk iki aydır" yani soğuk vakti iki aydır demeleri gibidir. İkincisi: Takdiri: "Hac, bilinen ayların haccıdır"; yani Cahiliye ehlinin diğer aylarda bunu caiz görmeleri gibi değil, ancak bu aylarda hac vardır ve başkasında caiz olmaz [şeklindedir]. Böylece aylara muzaf olan masdar hazfedilmiştir. Üçüncüsü: Ayeti takdirsiz (hazifsiz) sahih kılmak da mümkündür; o da hac bu aylarda yapıldığı için, onların: "Kaim olan gece, oruçlu olan gündüz" demeleri gibi, bizzat ayları haccın kendisi kılmış olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ شَوَّالًا وَذَا الْقِعْدَةِ مِنْ أَشْهُرِ الْحَجِّ وَاخْتَلَفُوا فِي ذِي الْحِجَّةِ، فَقَالَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ: إِنَّهَا بِكُلِّيَّتِهَا مِنْ أَشْهُرِ الْحَجِّ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى، / وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀:
İkinci Mesele: Müfessirler Şevval ve Zilkade'nin hac aylarından olduğu hususunda icma etmiş, Zilhicce hakkında ise ihtilaf etmişlerdir. Urve b. ez-Zübeyr onun tamamının hac aylarından olduğunu söylemiştir ki bu Mâlik rahimehullâhu teâlâ'nın kavlidir. Ebû Hanîfe rahimehullâh ise şöyle demiştir:
الْعَشْرُ الْأُوَلُ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ مِنْ أَشْهُرِ الْحَجِّ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَالنَّخَعِيِّ وَالشَّعْبِيِّ وَمُجَاهِدٍ وَالْحَسَنِ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: التِّسْعَةُ الْأُولَى مِنْ ذِي الْحِجَّةِ مِنْ لَيْلَةِ النَّحْرِ مِنْ أَشْهُرِ الْحَجِّ، حُجَّةُ مَالِكٍ ﵁ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الله تعالى ذكر الأشهر تلفظ الْجَمْعِ وَأَقَلُّهُ ثَلَاثَةٌ.
Zilhicce'nin ilk on günü hac aylarındandır; bu da İbn Abbas, İbn Ömer, en-Nehaî, eş-Şa'bî, Mücâhid ve el-Hasan'ın kavlidir. Şâfiî radıyallâhu anh ise: "Zilhicce'nin ilk dokuz günü ile Nahr (kurban) gecesi hac aylarındandır" demiştir. Mâlik radıyallâhu anh'ın delili birkaç vecihtendir: Birincisi: Allah Teâlâ ayları çoğul lafzıyla zikretmiştir, çoğulun en azı ise üçtür.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ أَيَّامَ النَّحْرِ يُفْعَلُ فِيهَا بَعْضُ مَا يَتَّصِلُ بِالْحَجِّ، وَهُوَ رَمْيُ الْجِمَارِ وَالْمَرْأَةُ إِذَا حَاضَتْ فَقَدْ تُؤَخِّرُ الطَّوَافَ الَّذِي لَا بُدَّ مِنْهُ إِلَى انْقِضَاءِ أَيَّامٍ بَعْدَ الْعَشْرِ، وَمَذْهَبُ عُرْوَةَ جَوَازُ تَأْخِيرِ طَوَافِ الزِّيَارَةِ إِلَى آخِرِ الشَّهْرِ وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ لَفْظَ الْجَمْعِ يَشْتَرِكُ فِيهِ مَا وَرَاءَ الْوَاحِدِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما [التَّحْرِيمِ: ٤] وَالثَّانِي: أَنَّهُ نَزَّلَ بَعْضَ الشَّهْرِ مَنْزِلَةَ كُلِّهِ، كَمَا يُقَالُ: رَأَيْتُكَ سَنَةَ كَذَا إِنَّمَا رَآهُ فِي سَاعَةٍ مِنْهَا وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: أَنَّ رَمْيَ الْجِمَارِ يَفْعَلُهُ الْإِنْسَانُ وَقَدْ حَجَّ بِالْحَلْقِ وَالطَّوَافِ وَالنَّحْرِ مِنْ إِحْرَامِهِ فَكَأَنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَعْمَالِ الْحَجِّ، وَالْحَائِضُ إِذَا طَافَتْ بَعْدَهُ فَكَأَنَّهُ فِي حُكْمِ الْقَضَاءِ لَا فِي حُكْمِ الْأَدَاءِ، وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ عَشَرَةَ أَيَّامٍ مِنْ أَوَّلِ ذِي الْحِجَّةِ هِيَ مِنْ أَشْهُرِ الْحَجِّ، فَقَدْ تَمَسَّكُوا فِيهِ بِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ يَوْمُ النَّحْرِ وَالثَّانِي: أَنَّ يَوْمَ النَّحْرِ وَقْتٌ لِرُكْنٍ مِنْ أَرْكَانِ الْحَجِّ، وَهُوَ طَوَافُ الزِّيَارَةِ، وَأَمَّا الشَّافِعِيُّ ﵁ فَإِنَّهُ احْتَجَّ عَلَى قَوْلِهِ بِأَنَّ الْحَجَّ يَفُوتُ بِطُلُوعِ الْفَجْرِ يَوْمَ النَّحْرِ، وَالْعِبَادَةُ لَا تَكُونُ فَائِتَةً مَعَ بَقَاءِ وَقْتِهَا، فهذا تقرير هذه المذاهب.
İkinci Delil: Nahr (kurban) günlerinde hacca taalluk eden bazı ameller yapılır ki o da cemrelere taş atmaktır. Kadın da hayız gördüğünde yapılması zorunlu olan tavafı on günden sonraki günlerin bitimine kadar erteleyebilir. Urve'nin mezhebi, ziyaret tavafını ayın sonuna kadar ertelemenin caiz olmasıdır. Birinciye cevap iki vecihledir: Birincisi: Çoğul lafzında birden fazlası ortaktır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما } “Doğrusu kalpleriniz kaymıştı.” buyruğu buna delildir. İkincisi: Tıpkı: "Seni filanca yılda gördüm" denildiğinde onun sadece bir saatinde görmüş olunması gibi, ayın bir kısmını tamamının yerine koymuştur. İkinciye cevap ise: İnsan taş atmayı ihramdan tıraş olarak, tavaf ederek ve kurban keserek hacı olmuşken yapar; dolayısıyla o sanki hac amellerinden değildir. Hayızlı kadın da bundan sonra tavaf ettiğinde, bu sanki eda hükmünde değil kaza hükmündedir. Zilhicce'nin başından on günün hac aylarından olduğunu söyleyenlere gelince; onlar bu hususta iki veche tutunmuşlardır: Birincisi: Müfessirlerden bazısı Hacc-ı Ekber gününün Nahr günü olduğunu iddia etmiştir. İkincisi: Nahr günü, haccın rükünlerinden biri olan ziyaret tavafının vaktidir. Şâfiî radıyallâhu anh'a gelince; o kendi görüşüne, haccın Nahr günü fecrin doğmasıyla fevt olacağını (kaçacağını) ve vaktinin bekasıyla birlikte ibadetin fevt olamayacağını delil getirmiştir. İşte bu mezheplerin takriri böyledir.
بقي هاهنا إِشْكَالَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ مِنْ قَبْلُ: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ [البقرة: ١٨٩] فَجَعَلَ كُلَّ الْأَهِلَّةِ مَوَاقِيتَ لِلْحَجِّ الثَّانِي: أَنَّهُ اشْتَهَرَ عَنْ أَكَابِرِ الصَّحَابَةِ أَنَّهُمْ قَالُوا: مِنْ إِتْمَامِ الْحَجِّ أَنْ يُحْرِمَ الْمَرْءُ مِنْ دُوَيْرَةِ أَهْلِهِ، وَمَنْ بَعُدَ دَارُهُ الْبُعْدَ الشَّدِيدَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُحْرِمَ مِنْ دُوَيْرَةِ أَهْلِهِ بِالْحَجِّ إِلَّا قَبْلَ أَشْهُرِ الْحَجِّ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَشْهُرَ الْحَجِّ غَيْرُ مُقَيَّدَةٍ بِزَمَانٍ مَخْصُوصٍ وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ تِلْكَ الْآيَةَ عَامَّةٌ، وَهَذِهِ الْآيَةُ وَهِيَ قَوْلُهُ: الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ خَاصَّةٌ وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّ النَّصَّ لَا يُعَارِضُهُ الْأَثَرُ الْمَرْوِيُّ عَنِ الصحابة.
Burada geriye iki müşkillik kalmaktadır: Birincisi: Allah Teâlâ daha önce: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ } “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir.” buyurarak bütün hilalleri hac için vakit kılmıştır. İkincisi: Sahabenin büyüklerinden: "Haccı tamamlamaktan biri de kişinin evinin çevresinden ihrama girmesidir" dedikleri meşhur olmuştur; evi çok uzak olan kimsenin ise evinin civarından ancak hac aylarından önce hac için ihrama girmesi caiz olur. Bu da hac aylarının belirli bir zamanla kayıtlı olmadığına delalet eder. Birinciye cevap şudur: O ayet umumidir; O'nun: { الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ } “Hac bilinen aylardır.” buyruğu olan bu ayet ise hususidir; hususi olan ise umumi olana takdim edilir. İkinciye cevap: Sahabeden rivayet edilen eser nas ile çelişemez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: مَعْلُوماتٌ فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّ الْحَجَّ إِنَّمَا يَكُونُ فِي السَّنَةِ مَرَّةً وَاحِدَةً فِي أَشْهُرٍ مَعْلُومَاتٍ مِنْ شُهُورِهَا، لَيْسَ كَالْعُمْرَةِ الَّتِي يُؤْتَى بِهَا فِي السَّنَةِ مِرَارًا، وَأَحَالَهُمْ فِي مَعْرِفَةِ تِلْكَ الْأَشْهُرِ عَلَى مَا كَانُوا عَلِمُوهُ قَبْلَ نُزُولِ هَذَا الشَّرْعِ وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَالشَّرْعُ لَمْ يَأْتِ عَلَى خِلَافِ مَا عَرَفُوا وَإِنَّمَا جَاءَ مُقَرِّرًا لَهُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِهَا مَعْلُومَاتٌ بِبَيَانِ الرَّسُولِ ﵊ الثَّالِثُ: الْمُرَادُ بِهَا أَنَّهَا مُؤَقَّتَةٌ فِي أَوْقَاتٍ مُعَيَّنَةٍ لَا يَجُوزُ تَقْدِيمُهَا وَلَا تَأْخِيرُهَا، لَا كَمَا يَفْعَلُهُ الَّذِينَ نَزَلَ فِيهِمْ إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ [التَّوْبَةِ: ٣٧] .
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { مَعْلُوماتٌ } “bilinen” buyruğunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Hac, bir sene içinde defalarca yapılan umre gibi olmayıp, senenin aylarından bilinen aylarda yılda sadece bir defa yapılır; bu ayların bilinmesi hususunda ise onları bu şeriat inmeden önce bildikleri şeye havale etmiştir. Bu kavle göre şeriat, onların bildiklerinin hilafına gelmemiş, bilakis onu pekiştirici olarak gelmiştir. İkincisi: Bundan murat, Resûl'ün aleyhisselâm beyanıyla bilinen olmasıdır. Üçüncüsü: Muradın, haklarında: { إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ } “O erteleme (nesî) ancak inkârda bir artıştır.” ayeti inen kimselerin yaptığı gibi öne alınması ve ertelenmesi caiz olmayan muayyen vakitlerde vakitlendirilmiş olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: لَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنْ يُهِلَّ بِالْحَجِّ قَبْلَ أَشْهُرِ الْحَجِّ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ، وَقَالَ مَالِكٌ وَالثَّوْرِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ ﵃: لَا يَجُوزُ فِي جَمِيعِ السَّنَةِ حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵁ قَوْلُهُ: الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ وَأَشْهَرٌ جَمْعُ تَقْلِيلٍ عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيرِ، فَلَا يَتَنَاوَلُ الْكُلَّ، وَإِنَّمَا أَكْثَرُهُ إِلَى عَشَرَةٍ وَأَدْنَاهُ ثَلَاثَةٌ وَعِنْدَ التَّنْكِيرِ يَنْصَرِفُ إِلَى الْأَدْنَى، فَثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ أَشْهُرَ الْحَجِّ ثَلَاثَةٌ، وَالْمُفَسِّرُونَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ تِلْكَ الثَّلَاثَةَ: شَوَّالٌ، وَذُو الْقَعْدَةِ، وَبَعْضٌ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: وَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ الْإِحْرَامُ بِالْحَجِّ قَبْلَ الْوَقْتِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِحْرَامَ بِالْعِبَادَةِ قَبْلَ وَقْتِ الْأَدَاءِ لَا يَصِحُّ قِيَاسًا عَلَى الصَّلَاةِ الثَّانِي: أَنَّ الْخُطْبَةَ فِي صَلَاةِ الْجُمُعَةِ لَا تَجُوزُ قَبْلَ الْوَقْتِ، لِأَنَّهَا أُقِيمَتْ مَقَامَ رَكْعَتَيْنِ مِنَ الظَّهْرِ، حُكْمًا فَلَأَنْ لَا يَصِحَّ الْإِحْرَامُ وَهُوَ شُرُوعٌ فِي الْعِبَادَةِ أَوْلَى الثَّالِثُ: أَنَّ الْإِحْرَامَ لَا يَبْقَى صَحِيحًا لِأَدَاءِ الْحَجِّ إِذَا ذَهَبَ وَقْتُ الْحَجِّ قَبْلَ الْأَدَاءِ فَلَأَنْ لَا يَنْعَقِدَ صَحِيحًا لِأَدَاءِ الْحَجِّ قَبْلَ الْوَقْتِ أَوْلَى لِأَنَّ الْبَقَاءَ أَسْهَلُ مِنَ الِابْتِدَاءِ، حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁ وجهان الأول: قوله تعالى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ [الحج: ١٨٩] فَجَعَلَ الْأَهِلَّةَ كُلَّهَا مَوَاقِيتَ لِلْحَجِّ، وَهِيَ لَيْسَتْ بِمَوَاقِيتَ لِلْحَجِّ فَثَبَتَ إِذَنْ أَنَّهَا مَوَاقِيتُ لِصِحَّةِ الْإِحْرَامِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُسَمَّى الْإِحْرَامُ حَجًّا مَجَازًا كَمَا سُمِّيَ الْوَقْتُ حَجًّا فِي قَوْلِهِ: الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ بَلْ هَذَا أَوْلَى لِأَنَّ الْإِحْرَامَ إِلَى الْحَجِّ أَقْرَبُ مِنَ الْوَقْتِ.
Dördüncü Mesele: Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: Hiç kimsenin hac aylarından önce hac için ihrama girmesi caiz değildir; Ahmed ve İshak da bu görüştedir. Mâlik, Sevrî ve Ebû Hanîfe radıyallâhu anhüm ise: "Bütün senede [ihrama girmek] caizdir" demişlerdir. Şâfiî radıyallâhu anh'ın delili O'nun: { الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ } “Hac bilinen aylardır.” buyruğudur; 'eşhur' (aylar) kelimesi nekire yoluyla kıllet (azlık) çoğuludur, dolayısıyla tamamını kapsamaz; onun en çoğu ona kadar, en azı ise üçtür; nekire kılındığında ise en aza hamledilir. Böylece hac aylarının üç olduğu sabit oldu. Müfessirler ise o üçünün Şevval, Zilkade ve Zilhicce'nin bir kısmı olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Bu sabit olunca deriz ki: Vakitten önce hac ihramına girmenin caiz olmaması vaciptir. Buna üç vecih delalet eder: Birincisi: Namaza kıyasla, eda vaktinden önce ibadete ihramla girmek sahih olmaz. İkincisi: Cuma namazındaki hutbe vakitten önce caiz olmaz; çünkü hükmen öğlenin iki rekatı yerine ikame edilmiştir. O halde bizzat ibadete başlamak olan ihramın sahih olmaması evleviyetle gerekir. Üçüncüsü: İhram, edadan önce hac vakti geçtiğinde haccın edası için sahih olarak baki kalmaz; öyleyse vakitten önce haccın edası için sahih olarak münakit olmaması evleviyetle gerekir; çünkü bekā (devam ettirmek) ibtidâdan (başlamaktan) daha kolaydır. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'ın delili iki vecihtir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ } “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir.” buyruğudur; bütün hilalleri hac için vakit kılmıştır, halbuki hilaller bizzat haccın vakitleri değildir. O halde bunların ihramın sıhhati için vakitler olduğu sabit olur. O'nun: { الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ } “Hac bilinen aylardır.” buyruğunda vaktin hac olarak isimlendirildiği gibi, ihramın da mecazen hac olarak isimlendirilmesi caizdir; hatta bu daha evladır, çünkü ihram hacca vakitten daha yakındır.
وَالْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْإِحْرَامَ الْتِزَامٌ لِلْحَجِّ، فَجَازَ تَقْدِيمُهُ عَلَى الْوَقْتِ كَالنُّذُرِ.
İkinci Delil: İhram hacca bir iltizamdır (bağlanmadır); binaenaleyh tıpkı adak gibi vaktinden önceye alınması caizdir.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ الْآيَةَ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا أَخَصُّ مِنَ الْآيَةِ الَّتِي تَمَسَّكْتُمْ بِهَا.
Birinciye cevap: Zikrettiğimiz ayet, tutunduğunuz ayetten daha hususidir.
وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: أَنَّ الْفَرْقَ بَيْنَ النذر وبين الإحرام أن الوقت معتبر لأداء وَالِاتِّصَالِ لِلنُّذُرِ بِالْأَدَاءِ بِدَلِيلِ أَنَّ الْأَدَاءَ لَا يُتَصَوَّرُ إِلَّا بِعَقْدٍ مُبْتَدَأٍ وَأَمَّا الْإِحْرَامُ فَإِنَّهُ مَعَ كَوْنِهِ الْتِزَامًا فَهُوَ أَيْضًا شُرُوعٌ فِي الْأَدَاءِ وَعَقْدٌ عَلَيْهِ، فَلَا جَرَمَ افْتَقَرَ إِلَى الْوَقْتِ.
İkinciye cevap: Adak ile ihram arasındaki fark şudur: Vakit, adağın edası ve edaya bitişmesi için muteber değildir; nitekim eda ancak müstakil bir akitle tasavvur edilir. İhrama gelince; o bir iltizam olmakla birlikte, aynı zamanda edaya bir başlangıç ve ona dair bir akittir; binaenaleyh vakte muhtaçtır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ } “Kim o aylarda haccı [kendisine] farz kılarsa...” buyruğunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَعْنَى فَرَضَ فِي اللُّغَةِ أَلَزَمَ وَأَوْجَبَ، يُقَالُ: فَرَضْتُ عَلَيْكَ كَذَا أَيْ أَوْجَبْتُهُ وَأَصْلُ مَعْنَى الْفَرْضِ فِي اللُّغَةِ الْحَزُّ وَالْقَطْعُ، قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الْفَرْضُ الْحَزُّ فِي الْقَدَحِ وَفِي الْوَتِدِ وَفِي غَيْرِهِ، وَفُرْضَةُ الْقَوْسِ، الْحَزُّ الَّذِي يَقَعُ فِيهِ الْوَتَرُ، وَفُرْضَةُ الْوَتِدِ الْحَزُّ الَّذِي فِيهِ، وَمِنْهُ فَرْضُ الصَّلَاةِ وَغَيْرِهَا، لِأَنَّهَا لَازِمَةٌ لِلْعَبْدِ، كَلُزُومِ الْحَزِّ لِلْقَدَحِ، ففرض هاهنا بِمَعْنَى أَوْجَبَ، وَقَدْ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ: فَرَضَ بِمَعْنَى أَبَانَ، وَهُوَ قَوْلُهُ: سُورَةٌ أَنْزَلْناها وَفَرَضْناها [النُّورِ: ١] بِالتَّخْفِيفِ، وَقَوْلُهُ: قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمانِكُمْ [التَّحْرِيمِ: ٢] وَهَذَا أَيْضًا رَاجِعٌ إِلَى مَعْنَى الْقَطْعِ، لِأَنَّ مَنْ قَطَعَ شَيْئًا فَقَدْ أَبَانَهُ مَنْ غَيْرِهِ وَاللَّهُ تَعَالَى إِذَا فَرَضَ شَيْئًا أَبَانَهُ عَنْ غَيْرِهِ،
Birinci Mesele: Lügatte 'farada' (farz kıldı) kelimesinin manası bağlayıcı kıldı (ilzam etti) ve vacip kıldı demektir. "Sana şunu farz kıldım" denilir; yani onu sana vacip kıldım [demektir]. Lügatte farz kelimesinin asıl manası ise çentik açmak ve kesmektir. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Farz, kadehte, kazıkta ve başka şeyde açılan çentiktir. Yaydaki çentik (furdatü'l-kavs), kirişin içine oturduğu çentiktir; kazıktaki çentik (furdatü'l-veked) ise onda bulunan çentiktir. Namazın ve diğer şeylerin farzı da buradan gelir; çünkü tıpkı çentiğin kadehe lazım (sabit) olması gibi o da kul için lazımdır. Dolayısıyla buradaki farz, vacip kıldı manasındadır. Kur'an'da 'farada' kelimesi tahfif ile (şeddesiz olarak): { سُورَةٌ أَنْزَلْناها وَفَرَضْناها } “Bu indirdiğimiz ve [hükümlerini] açıkladığımız bir suredir.” ve { قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمانِكُمْ } “Allah sizin için yeminlerinizi çözmeyi meşru kılmıştır.” ayetlerinde olduğu gibi 'beyan etti/açıkladı' manasında da gelmiştir. Bu da kesme manasına racidir; çünkü bir şeyi kesen kimse onu diğerinden ayırmış olur. Allah Teâlâ da bir şeyi farz kıldığında onu başkasından açıkça ayırmış olur.
فَفَرَضَ بِمَعْنَى أَوْجَبَ، وَفَرَضَ بِمَعْنَى أَبَانَ، كِلَاهُمَا يَرْجِعُ إِلَى أَصْلٍ وَاحِدٍ.
Böylece vacip kıldı manasındaki 'farada' ile açıkladı manasındaki 'farada'nın her ikisi de tek bir asla racidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ حَذْفًا، وَالتَّقْدِيرُ: فَمَنْ أَلْزَمَ نَفْسَهُ فِيهِنَّ الْحَجَّ، وَالْمُرَادُ/ بِهَذَا الْفَرْضِ مَا بِهِ يَصِيرُ الْمُحْرِمُ مُحْرِمًا إِذْ لَا خِلَافَ أَنَّهُ لَا يَصِيرُ حَاجًّا إِلَّا بِفِعْلٍ يَفْعَلُهُ، فَيَخْرُجَ عَنْ أَنْ يَكُونَ حَلَالًا وَيَحْرُمُ عَلَيْهِ الصَّيْدُ وَاللُّبْسُ وَالطِّيبُ وَالنِّسَاءُ وَالتَّغْطِيَةُ لِلرَّأْسِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ وَلِأَجْلِ تَحْرِيمِ هَذِهِ الْأُمُورِ عَلَيْهِ سُمِّيَ مُحْرِمًا، لِأَنَّهُ فَعَلَ مَا حَرَّمَ بِهِ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ عَلَى نَفْسِهِ وَلِهَذَا السَّبَبِ أَيْضًا سُمِّيَتِ الْبُقْعَةُ حَرَمًا لِأَنَّهُ يُحَرِّمُ مَا يَكُونُ فِيهَا مِمَّا لَوْلَاهُ كَانَ لَا يَحْرُمُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ لِلْمُحْرِمِ مِنْ فِعْلٍ يَفْعَلُهُ لِأَجْلِهِ يَصِيرُ حَاجًّا وَمُحْرِمًا، ثُمَّ اخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي أَنَّ ذَلِكَ الْفِعْلَ مَا هُوَ؟ قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: إِنَّهُ يَنْعَقِدُ الْإِحْرَامُ بِمُجَرَّدِ النِّيَّةِ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ إِلَى التَّلْبِيَةِ وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: لَا يَصِحُّ الشُّرُوعُ فِي الْإِحْرَامِ بِمُجَرَّدِ النِّيَّةِ حَتَّى يَنْضَمَّ إِلَيْهَا التَّلْبِيَةُ أَوْ سَوْقُ الْهَدْيِ، قَالَ الْقَفَّالُ ﵀ فِي «تَفْسِيرِهِ» : يُرْوَى عَنْ جَمَاعَةٍ أَنَّ مَنْ أَشْعَرَ هَدْيَهُ أَوْ قَلَّدَهُ فَقَدْ أَحْرَمَ، وَرَوَى نَافِعٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا قَلَّدَ أَوْ أَشْعَرَ فَقَدْ أَحْرَمَ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: إِذَا قَلَّدَ الْهَدْيَ وَصَاحَبَهُ يُرِيدُ الْعُمْرَةَ وَالْحَجَّ فَقَدْ أَحْرَمَ، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵁ وُجُوهٌ:
İkinci Mesele: Bil ki bu ayette bir hazif vardır, takdiri: "Kim o aylarda kendi nefsine haccı ilzam ederse (bağlayıcı kılarsa)" şeklindedir. Bu farz kılmaktan murat, ihrama girenin kendisiyle ihramlı hale geldiği şeydir; zira yapacağı bir fiil olmaksızın kişinin hacı olamayacağı, helal olmaktan çıkamayacağı, avlanmanın, giyinmenin, güzel kokunun, kadınların, başı örtmenin ve benzeri şeylerin kendisine ancak bununla haram kılınacağı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Bu hususların kendisine haram kılınmasından ötürü o kimse 'muhrim' (ihrama giren) olarak isimlendirilmiştir; çünkü o, bu şeyleri kendi nefsine haram kılan fiili yapmıştır. İşte bu sebeple o mekân da 'harem' olarak isimlendirilmiştir; zira o olmasaydı haram olmayacak olan, orada bulunan şeyleri haram kılar. Binaenaleyh Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ } “Kim o aylarda haccı [kendisine] farz kılarsa...” buyruğu, ihrama girenin kendisiyle hacı ve muhrim olacağı bir fiili yapmasının kaçınılmaz olduğuna delalet eder. Sonra fakihler bu fiilin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Şâfiî radıyallâhu anh telbiyeye ihtiyaç duyulmaksızın ihramın sırf niyetle münakit olacağını söylemiştir. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise niyete telbiye veya kurban sevki eklenmedikçe sırf niyetle ihrama başlamanın sahih olmayacağını söylemiştir. Kaffâl rahimehullâh «Tefsir»inde şöyle der: Bir topluluktan, kurbanını iş'ar eden (hörgücünü yarıp kanatan) veya boynuna gerdanlık takan kimsenin ihrama girmiş sayılacağı rivayet edilmiştir. Nâfi', İbn Ömer'den onun: "Gerdanlık taktığında veya iş'ar yaptığında ihrama girmiştir" dediğini rivayet etmiştir. İbn Abbas'tan da: "Kurbana gerdanlık takıp arkadaşı da umre ve hac kastettiğinde ihrama girmiştir" dediği rivayet edilmiştir. Şâfiî radıyallâhu anh'ın delili birkaç vecihtir:
الْحُجَّةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ وَفَرْضُ الْحَجِّ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ عِبَارَةً عَنِ التَّلْبِيَةِ أَوْ سَوْقِ الْهَدْيِ فَإِنَّهُ لَا إِشْعَارَ أَلْبَتَّةَ فِي التَّلْبِيَةِ بِكَوْنِهِ مُحْرِمًا لَا بِحَقِيقَةٍ وَلَا بِمَجَازٍ فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ فَرْضُ الْحَجِّ عِبَارَةً عَنِ النِّيَّةِ، وَفَرْضُ الْحَجِّ مُوجِبٌ لِانْعِقَادِ الْحَجِّ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا رَفَثَ فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ النِّيَّةُ كَافِيَةً فِي انْعِقَادِ الْحَجِّ.
Birinci Delil: Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ } “Kim o aylarda haccı [kendisine] farz kılarsa artık hacda kadına yaklaşmak, günah işlemek ve kavga etmek yoktur.” buyruğudur. Haccı farz kılmanın telbiyeden veya kurban sevk etmekten ibaret olması mümkün değildir; zira telbiyede ne hakikat ne de mecaz yoluyla kişinin ihramlı olduğuna dair hiçbir işaret yoktur. Geriye haccı farz kılmanın niyetten ibaret olması kalmaktadır; haccı farz kılmak ise Allah Teâlâ'nın: { فَلا رَفَثَ } “artık kadına yaklaşmak yoktur” buyruğu deliliyle haccın münakit olmasını gerektiricidir. O halde niyetin haccın münakit olmasında yeterli olması vaciptir.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: ظَاهِرُ
İkinci Delil: O'nun [Peygamber aleyhisselâm'ın]
قَوْلِهِ ﵊: «وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى» .
«Herkes için ancak niyet ettiği şey vardır» buyruğunun zahiridir.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: الْقِيَاسُ وَهُوَ أَنَّ ابْتِدَاءَ الْحَجِّ كَفٌّ عَنِ الْمَحْظُورَاتِ، فَيَصِحُّ الشُّرُوعُ فِيهِ بِالنِّيَّةِ كَالصَّوْمِ، حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: مَا رَوَى أَبُو مَنْصُورٍ الْمَاتُرِيدِيُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: لَا يُحْرِمُ إِلَّا مَنْ أَهَلَّ أَوْ لَبَّى الثَّانِي: أَنَّ الْحَجَّ عِبَادَةٌ لَهَا تَحْلِيلٌ وَتَحْرِيمٌ فَلَا يَشْرَعُ فِيهِ إِلَّا بِنَفْسِ النِّيَّةِ كَالصَّلَاةِ.
Üçüncü Delil: Kıyastır; o da şudur: Hacca başlamak yasaklardan el çekmektir (kaçınmaktır); dolayısıyla tıpkı oruç gibi ona da niyetle başlamak sahih olur. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'ın delili iki vecihtir: Birincisi: Ebû Mansûr el-Mâtürîdî'nin «Tefsir»inde Hz. Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiği, onun: "Ancak sesini yükselterek telbiye getiren veya telbiye okuyan kimse ihrama girer" sözüdür. İkincisi: Hac tahilili (yasakları kaldıran) ve tahrîmi (yasak koyan) olan bir ibadettir; dolayısıyla namaz gibi sırf niyetle ona başlanamaz.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ } “Artık hacda kadına yaklaşmak, günah işlemek ve kavga etmek yoktur.” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ بِالرَّفْعِ وَالتَّنْوِينِ وَلا جِدالَ بِالنَّصْبِ، وَالْبَاقُونَ قَرَءُوا الْكُلَّ بِالنَّصْبِ.
Birinci Mesele: İbn Kesîr ve Ebû Amr, { فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ } kısmını ref (ötre) ve tenvin ile, { وَلا جِدالَ } kısmını ise nasb (üstün) ile okumuşlardır; diğer kırâat imamları ise tamamını nasb ile okumuşlardır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِي الْفَرْقِ بَيْنَ الْقِرَاءَتَيْنِ فِي الْمَعْنَى يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَسْبُوقًا بِمُقَدِّمَتَيْنِ الْأُولَى: أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ لَهُ اسْمٌ، فَجَوْهَرُ الِاسْمِ دَلِيلٌ عَلَى جَوْهَرِ الْمُسَمَّى، وَحَرَكَاتُ الِاسْمِ وَسَائِرِ أَحْوَالِهِ دَلِيلٌ عَلَى أَحْوَالِ الْمُسَمَّى، فَقَوْلُكَ: رَجُلٌ يُفِيدُ الْمَاهِيَّةَ الْمَخْصُوصَةَ، وَحَرَكَاتُ هَذِهِ اللَّفْظَةِ، أَعْنِي كَوْنَهَا مَنْصُوبَةً وَمَرْفُوعَةً وَمَجْرُورَةً، دَالٌّ عَلَى أَحْوَالِ تِلْكَ الْمَاهِيَّةِ وَهِيَ الْمَفْعُولِيَّةُ وَالْفَاعِلِيَّةُ وَالْمُضَافِيَّةُ، وَهَذَا هُوَ التَّرْتِيبُ الْعَقْلِيُّ حَتَّى يَكُونَ الْأَصْلُ بِإِزَاءِ الْأَصْلِ، وَالصِّفَةُ بِإِزَاءِ الصِّفَةِ، فَعَلَى هَذَا الْأَسْمَاءُ الدَّالَّةُ عَلَى الْمَاهِيَّاتِ يَنْبَغِي أن يتلفظ بها ساكنة الأواخر فيقال:
Bil ki iki kıraat arasındaki anlam farkına dair sözün iki öncülle başlaması gerekir. Birincisi: Her şeyin bir ismi vardır; ismin aslı (cevheri) isimlendirilenin zatına, ismin harekeleri ve diğer halleri ise isimlendirilenin hallerine delalet eder. Mesela senin: "Adam (رَجُلٌ)" sözün belirli bir mahiyeti ifade eder. Bu kelimenin harekeleri; yani mensûb (üstünlü), merfû (ötreli) ve mecrûr (esreli) oluşu ise o mahiyetin hallerine, yani mef'ûliyyete (tümleçlik), fâiliyyete (öznelik) ve muzâfiyyete (tamlananlık) delalet eder. Aslın asla, sıfatın da sıfata denk gelmesi için aklî düzen budur. Buna göre mahiyetlere delalet eden isimlerin sonları sâkin (harekesiz) olarak telaffuz edilmesi gerekir, şöyle ki:
رحل جِدَارْ حَجَرْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ/ تِلْكَ الْحَرَكَاتِ لَمَّا وُضِعَتْ لِتَعْرِيفِ أَحْوَالٍ مُخْتَلِفَةٍ فِي ذَاتِ الْمُسَمَّى فَحَيْثُ أُرِيدَ تَعْرِيفُ الْمُسَمَّى مِنْ غَيْرِ الْتِفَاتٍ إِلَى تَعْرِيفِ شَيْءٍ مِنْ أَحْوَالِهِ وَجَبَ جَعْلُ اللَّفْظِ خَالِيًا عَنِ الْحَرَكَاتِ، فَإِنْ أُرِيدَ فِي
Recl, cidâr, hacer denilir. Bunun sebebi şudur: Çünkü bu harekeler, isimlendirilenin zatındaki farklı durumları bildirmek için konulduğundan, durumlarından herhangi birini bildirme kastı olmaksızın sadece isimlendirilenin zatı bildirilmek istendiğinde lafzın harekelerden soyutlanması gerekmiştir. Eğer
بَعْضِ الْأَوْقَاتِ تَحْرِيكُهُ وَجَبَ أَنْ يُقَالَ بِالنَّصْبِ، لِأَنَّهُ أَخَفُّ الْحَرَكَاتِ وَأَقْرَبُهَا إِلَى السُّكُونِ.
bazı durumlarda harekeli kılınması istenirse, harekelerin en hafifi ve sükûna en yakını olduğu için nasb (üstün) ile söylenmesi gerekir.
الْمُقَدِّمَةُ الثَّانِيَةُ: إِذَا قُلْتَ: لَا رَجُلَ بِالنَّصْبِ، فَقَدْ نَفَيْتَ الْمَاهِيَّةَ، وَانْتِفَاءُ الْمَاهِيَّةِ يُوجِبُ انْتِفَاءَ جَمِيعِ أَفْرَادِهَا قَطْعًا، أَمَّا إِذَا قُلْتَ: لَا رَجُلٌ بِالرَّفْعِ وَالتَّنْوِينِ، فَقَدْ نَفَيْتَ رَجُلًا مُنْكَرًا مُبْهَمًا، وَهَذَا بِوَصْفِهِ لَا يُوجِبُ انْتِفَاءَ جَمِيعِ أَفْرَادِ هَذِهِ الْمَاهِيَّةِ إِلَّا بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَكَ: لَا رَجُلَ بِالنَّصْبِ أَدَلُّ عَلَى عُمُومِ النَّفْيِ مِنْ قَوْلِكَ: لَا رَجُلٌ بِالرَّفْعِ وَالتَّنْوِينِ.
İkinci Öncül: Nasb ile: "Hiçbir adam yoktur (لَا رَجُلَ)" dediğinde mahiyeti nefyetmiş (olumsuzlamış) olursun; mahiyetin nefyedilmesi ise kesin olarak onun tüm fertlerinin nefyedilmesini gerektirir. Ancak ref ve tenvin ile: "Bir adam yoktur (لَا رَجُلٌ)" dediğinde ise belirsiz ve müphem tek bir adamı nefyetmiş olursun; bu niteleme, haricî bir delil olmadıkça bu mahiyetin tüm fertlerinin nefyedilmesini gerektirmez. Dolayısıyla senin nasb ile: "Hiçbir adam yoktur (لَا رَجُلَ)" demenin, ref ve tenvin ile: "Bir adam yoktur (لَا رَجُلٌ)" demenden nefiyde genelliğe daha çok delalet ettiği sabit olmuştur.
إِذَا عَرَفْتَ هَاتَيْنِ الْمُقَدِّمَتَيْنِ فَلْنَرْجِعْ إِلَى الْفَرْقِ بَيْنَ الْقِرَاءَتَيْنِ فَنَقُولُ: أَمَّا الَّذِينَ قَرَءُوا ثَلَاثَةً: بِالنَّصْبِ فَلَا إِشْكَالَ وَأَمَّا الَّذِينَ قَرَءُوا الْأَوَّلَيْنِ بِالرَّفْعِ مَعَ التَّنْوِينِ، وَالثَّالِثَ بِالنَّصْبِ فَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِاهْتِمَامَ بِنَفْيِ الْجِدَالِ أَشَدُّ مِنَ الِاهْتِمَامِ بِنَفْيِ الرَّفَثِ وَالْفُسُوقِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الرَّفَثَ عِبَارَةٌ عَنْ قَضَاءِ الشَّهْوَةِ وَالْجِدَالُ مُشْتَمِلٌ عَلَى ذَلِكَ، لِأَنَّ الْمُجَادِلَ يَشْتَهِي تَمْشِيَةَ قَوْلِهِ، وَالْفُسُوقُ عِبَارَةٌ عَنْ مُخَالَفَةِ أَمْرِ اللَّهِ، وَالْمُجَادِلُ لَا يَنْقَادُ لِلْحَقِّ، وَكَثِيرًا مَا يُقْدِمُ عَلَى الْإِيذَاءِ وَالْإِيحَاشِ الْمُؤَدِّي إِلَى الْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ فَلَمَّا كَانَ الْجِدَالُ مُشْتَمِلًا عَلَى جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْقُبْحِ لَا جَرَمَ خَصَّهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ بِمَزِيدِ الزَّجْرِ وَالْمُبَالَغَةِ فِي النَّفْيِ، أَمَّا الْمُفَسِّرُونَ فإنهم قالوا: من قرأ الأولين بالرفث وَالثَّالِثَ بِالنَّصْبِ فَقَدْ حَمَلَ الْأَوَّلَيْنِ عَلَى مَعْنَى النَّهْيِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَلَا يَكُونُ رَفَثٌ وَلَا فُسُوقٌ وَحَمَلَ الثَّالِثَ عَلَى الْإِخْبَارِ بِانْتِفَاءِ الْجِدَالِ، هَذَا مَا قَالُوهُ إِلَّا أَنَّهُ لَيْسَ بَيَانٌ أَنَّهُ لِمَ خُصَّ الْأَوَّلَانِ بِالنَّهْيِ وَخُصَّ الثَّالِثُ بِالنَّفْيِ.
Bu iki öncülü bildiysen, iki kıraat arasındaki farka dönelim ve şöyle diyelim: Üçünü de nasb ile okuyanlara gelince, bunda bir müşkillik yoktur. İlk ikisini tenvin ile birlikte ref, üçüncüsünü ise nasb ile okuyanlara gelince; bu durum, cedeli nefyetmeye verilen önemin refes ve fıskı nefyetmeye verilen önemden daha şiddetli olduğuna delalet eder. Çünkü refes şehveti gidermekten ibarettir, cedel de bunu kapsar; zira tartışan kimse kendi sözünü yürütmeyi arzular. Fısk ise Allah'ın emrine muhalefet etmekten ibarettir; tartışan kimse de hakka boyun eğmez, çoğu zaman düşmanlığa ve kine yol açan eziyet ve kırgınlığa yeltenir. Cedel kötülüğün bütün türlerini kapsadığı için, Allah Teâlâ bu kıraatte ona daha fazla sakındırma ve nefiyde mübalağa tahsis etmiştir. Müfessirlere gelince onlar şöyle demişlerdir: İlk ikisini ref, üçüncüsünü nasb ile okuyan kimse; sanki "Artık refes ve fısk olmasın" denilmiş gibi ilk ikisini nehiy (yasaklama) manasına, üçüncüsünü ise cedelin olmadığını bildiren haber manasına hamletmiştir. Onların söylediği budur; ancak bu, ilk ikisinin niçin nehy ile, üçüncüsünün ise niçin nefy ile tahsis edildiğinin açıklaması değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَمَّا الرَّفَثُ فَقَدْ فَسَّرْنَاهُ فِي قَوْلِهِ: أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٨٧] وَالْمُرَادُ: الْجِمَاعُ، وَقَالَ الْحَسَنُ: الْمُرَادُ مِنْهُ كُلُّ مَا يَتَعَلَّقُ بِالْجِمَاعِ فَالرَّفَثُ بِاللِّسَانِ ذِكْرُ الْمُجَامَعَةِ وَمَا يَتَعَلَّقُ بِهَا، وَالرَّفَثُ بِالْيَدِ اللَّمْسُ وَالْغَمْزُ، وَالرَّفَثُ بِالْفَرَجِ الْجِمَاعُ، وَهَؤُلَاءِ قَالُوا: التَّلَفُّظُ بِهِ فِي غَيْبَةِ النِّسَاءِ لَا يَكُونُ رَفَثًا، وَاحْتَجُّوا بِأَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ كَانَ يَحْدُو بَعِيرَهُ وَهُوَ مُحْرِمٌ وَيَقُولُ:
İkinci Mesele: Refes'e gelince; biz onu: { أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ } [el-Bakara: 187] ayetinde tefsir etmiştik. Kastedilen: Cinsel ilişkidir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: "Ondan murat, cinsel ilişkiyle ilgili her şeydir. Dil ile refes, cinsel ilişkiyi ve onunla ilgili şeyleri anmaktır. El ile refes, dokunmak ve sıkmaktır. Ferc ile refes ise cinsel ilişkidir." Bu görüşte olanlar şöyle demişlerdir: "Kadınların bulunmadığı yerde bunu telaffuz etmek refes sayılmaz." Delil olarak da İbn Abbâs'ın ihramlı iken devesini sürüp şöyle demesini getirdiler:
وَهُنَّ يَمْشِينَ بنا هميسا ... إن تصدق الطير ننك لميسا
"Onlar fısıltı gibi ayak sesleriyle yürürlerken bizimle... Eğer kuşlar doğru çıkarsa cinsel ilişkiye gireriz Lemîs ile."
فَقَالَ لَهُ أَبُو الْعَالِيَةِ أَتَرْفُثُ وَأَنْتَ مُحْرِمٌ؟ قَالَ: إِنَّمَا الرَّفَثُ مَا قِيلَ عِنْدَ النِّسَاءِ، وَقَالَ آخَرُونَ: الرَّفَثُ هُوَ قَوْلُ الْخَنَا وَالْفُحْشِ، وَاحْتَجَّ هَؤُلَاءِ بِالْخَبَرِ وَاللُّغَةِ أَمَّا الْخَبَرُ
Ebû'l-Âliye ona: "İhramlı iken müstehcen söz mü söylüyorsun?" deyince; o: "Refes ancak kadınların yanında söylenen şeydir" dedi. Başkaları ise şöyle demiştir: "Refes; çirkin, müstehcen ve kaba söz söylemektir." Bunlar hadis ve lügat ile delil getirmişlerdir. Hadise gelince;
فَقَوْلُهُ ﵊: «إِذَا كَانَ يَوْمُ صَوْمِ أَحَدِكُمْ فَلَا يَرْفُثْ وَلَا يَجْهَلْ فَإِنِ امْرُؤٌ شَاتَمَهُ فَلْيَقُلْ إِنِّي صَائِمٌ»
O'nun [Peygamber aleyhisselâm'ın]: «Sizden birinizin oruç günü olduğu zaman refes yapmasın (çirkin söz söylemesin) ve cahillik etmesin. Eğer bir kimse ona söverse 'Ben oruçluyum' desin» buyruğudur.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ الرَّفَثَ هاهنا لَا يَحْتَمِلُ إِلَّا قَوْلَ الْخَنَا وَالْفُحْشِ، وَأَمَّا اللُّغَةُ فَهُوَ أَنَّهُ رُوِيَ عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ أَنَّهُ قَالَ: الرَّفَثُ الْإِفْحَاشُ فِي الْمَنْطِقِ، يُقَالُ أَرْفَثَ الرَّجُلُ إِرْفَاثًا، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الرَّفَثُ اللَّغْوُ مِنَ الْكَلَامِ.
Malumdur ki buradaki refes ancak çirkin ve müstehcen söz anlamını taşır. Lügate gelince; Ebû Ubeyd'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Refes, konuşmada aşırıya kaçıp çirkinleşmektir; 'Adam çirkin konuştu (أَرْفَثَ الرَّجُلُ إِرْفَاثًا)' denilir." Ebû Ubeyde ise: "Refes, sözün boş ve anlamsız (lağv) olanıdır" demiştir.
أَمَّا الْفُسُوقُ فَاعْلَمْ أَنَّ الْفِسْقَ وَالْفُسُوقَ وَاحِدٌ وَهُمَا مَصْدَرَانِ لِفَسَقَ يَفْسُقُ، وَقَدْ ذَكَرْنَا فِيمَا قَبْلُ أَنَّ الْفُسُوقَ هُوَ الْخُرُوجُ عَنِ الطَّاعَةِ، وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فَكَثِيرٌ مِنَ الْمُحَقِّقِينَ حَمَلُوهُ عَلَى كُلِّ الْمَعَاصِي/ قَالُوا: لِأَنَّ اللَّفْظَ صَالِحٌ لِلْكُلِّ وَمُتَنَاوِلٌ لَهُ، وَالنَّهْيُ عَنِ الشَّيْءِ يُوجِبُ الِانْتِهَاءَ عَنْ جَمِيعِ أَنْوَاعِهِ فَحَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى بَعْضِ أَنْوَاعِ الْفُسُوقِ تَحَكُّمٌ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ، وَهَذَا مُتَأَكَّدٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ [الْكَهْفِ: ٥٠] وَبِقَوْلِهِ: وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيانَ [الْحُجُرَاتِ: ٧] .
Fıska gelince; bil ki fisk (فِسْق) ile fusûk (فُسُوق) birdir ve her ikisi de feseka-yefsuku (فَسَقَ يَفْسُقُ) fiilinin masdarıdır. Daha önce fıskın itaatten çıkmak olduğunu zikretmiştik. Müfessirler ihtilaf etmiştir; muhakkiklerin birçoğu onu bütün günahlara hamletmiştir. Şöyle demişlerdir: Çünkü lafız hepsine uygundur ve hepsini kapsar; bir şeyden nehiy ise onun bütün türlerinden vazgeçmeyi gerektirir. Dolayısıyla lafzı fıskın bazı türlerine hamletmek delilsiz bir keyfiliktir. Bu durum Allah Teâlâ'nın: { فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ } [el-Kehf: 50] buyruğu ile { وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيانَ } [el-Hucurât: 7] buyruğuyla pekişmektedir.
وَذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ بَعْضُ الْأَنْوَاعِ ثُمَّ ذَكَرُوا وُجُوهًا:
Bazıları ise ondan muradın bazı türler olduğu görüşüne varmış, sonra da birtakım vecihler zikretmişlerdir:
الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ السِّبَابُ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِالْقُرْآنِ وَالْخَبَرِ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ
Birincisi: Ondan murat sövüşmektir; buna Kur'an ve hadis ile delil getirmişlerdir. Kur'an'a gelince; Allah Teâlâ'nın: "Birbirinize lakap takmayın;
بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ
imandan sonra fasıklık adı ne kötüdür!"
[الْحُجُرَاتِ: ١١] وَأَمَّا الْخَبَرُ
[el-Hucurât: 11] buyruğudur. Hadise gelince;
فَقَوْلُهُ ﵊: «سِبَابُ الْمُسْلِمِ فُسُوقٌ وَقِتَالُهُ كُفْرٌ»
O'nun [Peygamber aleyhisselâm'ın]: «Müslümana sövmek fısk, onunla savaşmak ise küfürdür» buyruğudur.
وَالثَّانِي: الْمُرَادُ مِنْهُ الْإِيذَاءُ والإفحاش، قال تعالى: لا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٢] وَالثَّالِثُ: قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: هُوَ الذَّبْحُ لِلْأَصْنَامِ فَإِنَّهُمْ كَانُوا فِي حَجِّهِمْ يَذْبَحُونَ لِأَجْلِ الْحَجِّ، وَلِأَجْلِ الْأَصْنَامِ، وَقَالَ تَعَالَى: وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ [الْأَنْعَامِ:
İkincisi: Ondan murat eziyet vermek ve aşırı gitmektir. Allah Teâlâ: { لا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ } [el-Bakara: 282] buyurmuştur. Üçüncüsü: İbn Zeyd şöyle demiştir: "O, putlar için kurban kesmektir; çünkü onlar haclarında hem hac için hem de putlar için kurban keserlerdi." Allah Teâlâ: { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } [el-En'âm: 121] buyurmuştur.
١٢١] وَقَوْلُهُ: أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ [الْأَنْعَامِ: ١٤٥] وَالرَّابِعُ: قَالَ ابْنُ عُمَرَ: إِنَّهُ الْعَاصِي فِي قَتْلِ الصَّيْدِ وَغَيْرِهِ مِمَّا يَمْنَعُ الْإِحْرَامُ مِنْهُ وَالْخَامِسُ: أَنَّ الرَّفَثَ هُوَ الْجِمَاعُ وَمُقَدِّمَاتُهُ مَعَ الْحَلِيلَةِ، وَالْفُسُوقُ هُوَ الْجِمَاعُ وَمُقَدِّمَاتُهُ عَلَى سَبِيلِ الزِّنَا وَالسَّادِسُ: قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الطَّبَرِيِّ: الْفُسُوقُ، هُوَ الْعَزْمُ عَلَى الْحَجِّ إِذَا لَمْ يَعْزِمْ عَلَى تَرْكِ مَحْظُورَاتِهِ.
Ve O'nun: { أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } [el-En'âm: 145] buyruğudur. Dördüncüsü: İbn Ömer şöyle demiştir: "O, av hayvanı öldürmekte ve ihramın menettiği diğer şeylerde günah işlemektir." Beşincisi: Refes helal olan eşle cinsel ilişki ve onun ön hazırlıklarıdır; fısk ise zina yoluyla olan cinsel ilişki ve onun ön hazırlıklarıdır. Altıncısı: Muhammed b. Cerîr et-Taberî şöyle demiştir: "Fısk, yasaklarını terk etmeye azmetmeksizin hacca azmetmektir."
وَأَمَّا الْجِدَالُ فَهُوَ فِعَالٌ مِنَ الْمُجَادَلَةِ، وَأَصْلُهُ مِنَ الْجَدَلِ الَّذِي مِنَ الْقَتْلِ، يُقَالُ: زِمَامٌ مَجْدُولٌ وَجَدِيلٌ، أَيْ مَفْتُولٌ، وَالْجَدِيلُ اسْمُ الزِّمَامِ لِأَنَّهُ لَا يَكُونُ إِلَّا مَفْتُولًا، وَسُمِّيَتِ الْمُخَاصَمَةُ مُجَادَلَةً لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْخَصْمَيْنِ يَرُومُ أَنْ يَفْتِلَ صَاحِبُهُ عَنْ رَأْيِهِ، وَذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ وُجُوهًا فِي هَذَا الْجِدَالِ.
Cedele gelince; o, mücâdele (مُجَادَلَة) babından fi'âl (فِعَال) veznindedir. Aslı bükmek anlamındaki cedel (جَدَل) kökündendir. 'Bükülmüş yular' anlamında 'Zimâmün mecdûl ve cedîl (زِمَامٌ مَجْدُولٌ وَجَدِيلٌ)' denir; yular ancak bükülmüş olduğu için yulara cedîl ismi verilmiştir. Çekişmeye mücâdele denilmiştir; çünkü hasımların her biri arkadaşını kendi görüşünden büküp çevirmeyi amaçlar. Müfessirler bu cedel hakkında vecihler zikretmişlerdir.
فَالْأَوَّلُ: قَالَ الْحَسَنُ: هُوَ الْجِدَالُ الَّذِي يُخَافُ مِنْهُ الْخُرُوجُ إِلَى السِّبَابِ وَالتَّكْذِيبِ وَالتَّجْهِيلِ.
Birincisi: Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: "O, sövüşmeye, yalanlamaya ve cahillikle itham etmeye varmasından korkulan tartışmadır."
وَالثَّانِي: قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: إِنَّ قُرَيْشًا كَانُوا إِذَا اجْتَمَعُوا بِمِنًى، قَالَ بَعْضُهُمْ: حَجُّنَا أَتَمُّ، وَقَالَ آخَرُونَ: بَلْ حَجُّنَا أَتَمُّ، فَنَهَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ.
İkincisi: Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî şöyle demiştir: "Kureyşliler Mina'da toplandıklarında bazısı: 'Bizim haccımız daha tamdır', diğerleri de: 'Hayır, bizim haccımız daha tamdır' derlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onları bundan nehyetti."
وَالثَّالِثُ: قَالَ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» الْجِدَالُ فِي الْحَجِّ أَنَّ قُرَيْشًا كَانُوا يَقِفُونَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ فِي الْمُزْدَلِفَةِ بِقُزَحَ وَكَانَ غَيْرُهُمْ يَقِفُونَ بِعَرَفَاتٍ وَكَانُوا يَتَجَادَلُونَ يَقُولُ هَؤُلَاءِ: نَحْنُ أَصْوَبُ، وَيَقُولُ هَؤُلَاءِ: نَحْنُ أَصْوَبُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ، وَادْعُ إِلى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ وَإِنْ جادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ [الْحَجِّ: ٦٧، ٦٨] قَالَ مَالِكٌ هَذَا هُوَ الْجِدَالُ فِيمَا يُرْوَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Üçüncüsü: Mâlik «el-Muvatta»da şöyle demiştir: Hacdaki cedel; Kureyşlilerin Müzdelife'de Meş'ar-i Harâm yanında Kuzah'ta durmaları, başkalarının ise Arafat'ta durmalarıydı. Şunlar: 'Biz daha isabetliyiz', bunlar da: 'Biz daha isabetliyiz' diyerek birbirleriyle tartışırlardı. Allah Teâlâ: { لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ، وَادْعُ إِلى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ وَإِنْ جادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ } [el-Hac: 67-68] buyurdu. Mâlik: "Rivayet edildiğine göre cedel işte budur, doğrusunu en iyi Allah bilir" demiştir.
وَالرَّابِعُ: قَالَ الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ: الْجِدَالُ فِي الْحَجِّ أَنْ يَقُولَ بَعْضُهُمْ: الْحَجُّ الْيَوْمَ، وَآخَرُونَ يَقُولُونَ: بَلْ غَدًا، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ أُمِرُوا أَنْ يَجْعَلُوا حِسَابَ الشُّهُورِ عَلَى رُؤْيَةِ الْأَهِلَّةِ، وَآخَرُونَ كَانُوا يَجْعَلُونَهُ عَلَى الْعَدَدِ فَبِهَذَا السَّبَبِ كَانُوا يَخْتَلِفُونَ فَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: هَذَا الْيَوْمُ يَوْمُ الْعِيدِ وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: بَلْ غَدًا، فَاللَّهُ تَعَالَى نَهَاهُمْ عَنْ ذَلِكَ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ: قَدْ بَيَّنَّا لَكُمْ أَنَّ الْأَهِلَّةَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ، / فَاسْتَقِيمُوا عَلَى ذَلِكَ وَلَا تُجَادِلُوا فِيهِ مِنْ غَيْرِ هَذِهِ الْجِهَةِ.
Dördüncüsü: Kāsım b. Muhammed şöyle demiştir: Hacdaki cedel, bazılarının: 'Hac bugündür', diğerlerinin ise: 'Hayır, yarındır' demesidir. Bu da şundan kaynaklanıyordu: Onlara ayların hesabını hilallerin görülmesine göre yapmaları emredilmişti, diğerleri ise bunu sayı hesabına göre yapıyorlardı. Bu sebeple ihtilaf ediyorlar, bazısı: 'Bugün bayram günüdür', bazısı da: 'Hayır, yarındır' diyordu. Allah Teâlâ onları bundan nehyetti; sanki onlara şöyle denilmiş oldu: 'Biz size hilallerin insanlar ve hac için vakit ölçüleri olduğunu açıkladık; artık bunun üzerinde dosdoğru olun ve bunun dışında bu hususta tartışmayın.'
الْخَامِسُ:
Beşincisi:
قَالَ الْقَفَّالُ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: يَدْخُلُ فِي هَذَا النَّهْيِ مَا جَادَلُوا فِيهِ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حِينَ أَمَرَهُمْ بِفَسْخِ الْحَجِّ إِلَى الْعُمْرَةِ فَشَقَّ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ وَقَالُوا: نَرُوحُ إِلَى مِنًى وَمَذَاكِيرُنَا تَقْطُرُ مَنِيًّا؟ فَقَالَ ﵊: «لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ مَا سُقْتُ الْهَدْيَ وَلَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً» وَتَرَكُوا الْجِدَالَ حِينَئِذٍ.
Kaffâl -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ onlara haccı umreye çevirmelerini (feshetmelerini) emrettiğinde onunla tartıştıkları husus da bu nehyin kapsamına girer. Zira bu onlara ağır gelmiş ve: "Tenâsül uzuvlarımızdan meni damlarken mi Mina'ya gideceğiz?" demişlerdi. Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm: «İşimin başında sonradan anladığım şeyi bilseydim kurban sevk etmez ve onu umre yapardım» buyurdu; onlar da o anda tartışmayı bıraktılar.
السَّادِسُ: قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدٍ: جِدَالُهُمْ فِي الْحَجِّ بِسَبَبِ اخْتِلَافِهِمْ فِي أَيِّهِمُ الْمُصِيبُ فِي الْحَجِّ لِوَقْتِ إِبْرَاهِيمَ ﵊.
Altıncısı: Abdurrahman b. Zeyd şöyle demiştir: Onların hacdaki cedeli, İbrahim aleyhisselâm'ın vaktindeki hac hususunda hangisinin isabetli olduğu konusundaki ihtilafları sebebiyledir.
السَّابِعُ: أَنَّهُمْ كَانُوا مُخْتَلِفِينَ فِي السِّنِينَ فَقِيلَ لَهُمْ: لَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ فَإِنَّ الزَّمَانَ اسْتَدَارَ وَعَادَ إِلَى مَا كَانَ
Yedincisi: Onlar yıllar hususunda ihtilaf ediyorlardı; bu yüzden onlara şöyle denildi: Hacda tartışma yoktur; çünkü zaman döndü dolaştı ve İbrahim
عَلَيْهِ الْحَجُّ فِي وَقْتِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَهُوَ الْمُرَادُ
aleyhisselâm zamanındaki haccın vaktine geri döndü. [Peygamber]
بِقَوْلِهِ ﵊ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ: «أَلَا إِنَّ الزَّمَانَ قَدِ اسْتَدَارَ كَهَيْئَتِهِ يَوْمَ خلق الله السموات وَالْأَرْضَ»
aleyhisselâm'ın Veda Haccı'ndaki: «Haberiniz olsun ki zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gündeki düzenine dönmüştür» buyruğuyla murat edilen de budur.
فَهَذَا مَجْمُوعُ مَا قَالَهُ الْمُفَسِّرُونَ فِي هَذَا الْبَابِ.
Müfessirlerin bu konuda söylediklerinin tamamı işte bunlardır.
وَذَكَرَ الْقَاضِي كَلَامًا حَسَنًا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ فَقَالَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ خَبَرًا وَأَنْ يَكُونَ نَهْيًا كَقَوْلِهِ: لا رَيْبَ فِيهِ [السجدة: ٢] أَيْ لَا تَرْتَابُوا فِيهِ، وَظَاهِرُ اللَّفْظِ لِلْخَبَرِ فَإِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى الْخَبَرِ كَانَ مَعْنَاهُ أَنَّ الْحَجَّ لَا يَثْبُتُ مَعَ وَاحِدَةٍ مِنْ هَذِهِ الْخِلَالِ بَلْ يَفْسُدُ لِأَنَّهُ كَالضِّدِّ لَهَا وَهِيَ مَانِعَةٌ مِنْ صِحَّتِهِ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ لَا يَسْتَقِيمُ الْمَعْنَى، إِلَّا أَنْ يُرَادَ بِالرَّفَثِ الْجِمَاعُ الْمُفْسِدُ لِلْحَجِّ، وَيُحْمَلَ الْفُسُوقُ عَلَى الزِّنَا لِأَنَّهُ يُفْسِدُ الْحَجَّ، وَيُحْمَلُ الْجِدَالُ عَلَى الشَّكِّ فِي الْحَجِّ وَوُجُوبِهِ لِأَنَّ ذَلِكَ يَكُونُ كُفْرًا فَلَا يَصِحُّ مَعَهُ الْحَجُّ وَإِنَّمَا حَمَلْنَا هَذِهِ الْأَلْفَاظَ الثَّلَاثَةَ عَلَى هَذِهِ الْمَعَانِي حَتَّى يَصِحَّ خَبَرُ اللَّهِ بِأَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ لَا تُوجَدُ مَعَ الْحَجِّ، فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّ مَعَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ يَصِيرُ الْحَجُّ فَاسِدًا وَيَجِبُ عَلَى صَاحِبِهِ الْمُضِيُّ فِيهِ، وَإِذَا كَانَ الْحَجُّ بَاقِيًا مَعَهَا لَمْ يَصْدُقِ الْخَبَرُ بِأَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ لَا تُوجَدُ مَعَ الْحَجِّ، قُلْنَا: الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ حُصُولُ الْمُضَادَّةِ بَيْنَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ وَبَيْنَ الْحَجَّةِ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِهَا ابْتِدَاءً وَتِلْكَ الْحَجَّةُ الصَّحِيحَةُ لَا تَبْقَى مَعَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ بِدَلِيلِ أَنَّهُ يَجِبُ قَضَاؤُهَا، وَالْحَجَّةُ الْفَاسِدَةُ الَّتِي يَجِبُ عَلَيْهِ الْمُضِيُّ فِيهَا شَيْءٌ آخَرُ سِوَى تِلْكَ الْحَجَّةِ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِهَا ابْتِدَاءً، وَأَمَّا الْجِدَالُ الْحَاصِلُ بِسَبَبِ الشَّكِّ فِي وُجُوبِ الْحَجِّ فَظَاهِرٌ أَنَّهُ لَا يَبْقَى مَعَهُ عَمَلُ الْحَجِّ لِأَنَّ ذَلِكَ كُفْرٌ وَعَمَلُ الْحَجِّ مَشْرُوطٌ بِالْإِسْلَامِ فَثَبَتَ أَنَّا إِذَا حَمَلْنَا اللَّفْظَ على الخبر وجب حمل الرفث والفسوق الجدال عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ، أَمَّا إِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى النَّهْيِ وَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ عُدُولٌ عَنْ ظَاهِرِ اللَّفْظِ فَقَدْ يَصِحُّ أَنْ يُرَادَ بِالرَّفَثِ الْجِمَاعُ وَمُقَدِّمَاتُهُ وَقَوْلُ الْفُحْشِ، وَأَنْ يُرَادَ بِالْفُسُوقِ جَمِيعُ أَنْوَاعِهِ، وَبِالْجِدَالِ جَمِيعُ أَنْوَاعِهِ، لِأَنَّ اللَّفْظَ مُطْلَقٌ وَمُتَنَاوِلٌ لِكُلِّ هَذِهِ الْأَقْسَامِ فَيَكُونُ النَّهْيُ عَنْهَا نَهْيًا عَنْ جَمِيعِ أَقْسَامِهَا، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ تَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ كَالْحَثِّ عَلَى الْأَخْلَاقِ الْجَمِيلَةِ، وَالتَّمَسُّكِ بِالْآدَابِ الْحَسَنَةِ، وَالِاحْتِرَازِ عَمَّا/ يُحْبِطُ ثَوَابَ الطَّاعَاتِ.
Kādî bu hususta güzel bir söz söyleyerek şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ } buyruğunun, tıpkı: { لا رَيْبَ فِيهِ } [es-Secde: 2] yani "Onda şüphe etmeyin" buyruğu gibi hem haber hem de nehiy olması muhtemeldir. Lafzın zahiri haber içindir. Onu habere hamlettiğimiz takdirde manası; bu huylardan biriyle birlikte haccın sabit olmayacağı, bilakis bozulacağı olur. Çünkü bu huylar haccın zıddı gibidir ve onun sahih olmasına engeldir. Bu vecihle de mana; refes ile haccı bozan cinsel ilişki murat edilmedikçe, fısk haccı bozduğu için zinaya hamletmedikçe ve cedel de küfür olup kendisiyle birlikte hac sahih olmayacağı için hac ve onun vücubiyeti hakkındaki şüpheye hamletmedikçe düzgün olmaz. Bu üç lafzı bu manalara ancak bu şeylerin hac ile birlikte bulunmayacağına dair Allah'ın haberinin doğru olması için hamlettik. Eğer denilirse ki: "Bu şeylerle birlikte hac fasit olup sahibinin onu tamamlaması vacip olmuyor mu? Onlarla birlikte hac bâki kaldığına göre, bu şeylerin hacla birlikte bulunmayacağına dair haber doğru olmaz." Biz deriz ki: Ayetten murat, bu şeyler ile Allah Teâlâ'nın başlangıçta emrettiği hac arasında zıtlığın meydana gelmesidir; o sahih hac, kaza edilmesinin vacip olması deliliyle bu şeylerle birlikte bâki kalmaz. Üzerine tamamlaması vacip olan fasit hac ise, Allah Teâlâ'nın başlangıçta emrettiği o hacdan başka bir şeydir. Haccın vücubiyeti hakkındaki şüpheden kaynaklanan cedele gelince; onunla birlikte hac amelinin bâki kalmayacağı açıktır, çünkü bu küfürdür ve hac ameli İslam şartına bağlıdır. Böylece sabit oldu ki lafzı habere hamlettiğimizde refes, fısk ve cedeli zikrettiğimiz şeylere hamletmek vaciptir. Onu nehy anlamına hamlettiğimizde ise -ki bu gerçekte lafzın zahirinden dönmektir- refes ile cinsel ilişki, ön hazırlıkları ve müstehcen söz söylenmesinin; fısk ile onun bütün türlerinin; cedel ile de onun bütün türlerinin kastedilmesi sahih olur. Çünkü lafız mutlaktır ve bütün bu kısımları kapsar; dolayısıyla bunlardan nehiy, onların bütün kısımlarından nehiy olur. Bu vecihle bu ayet, güzel ahlaka teşvik, güzel edeplere sarılma ve taatlerin sevabını boşa çıkaran şeylerden sakınma niteliğinde olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْحِكْمَةُ فِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ هَذِهِ الْأَلْفَاظَ الثَّلَاثَةَ لَا أَزْيَدَ وَلَا أَنْقَصَ، وَهُوَ قَوْلُهُ: فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ هِيَ أَنَّهُ قَدْ ثَبَتَ فِي الْعُلُومِ الْعَقْلِيَّةِ أَنَّ الْإِنْسَانَ فِيهِ قُوًى أَرْبَعَةٌ: قُوَّةٌ شَهْوَانِيَّةٌ بَهِيمِيَّةٌ، وَقُوَّةٌ غَضَبِيَّةٌ سَبُعِيَّةٌ، وَقُوَّةٌ وَهْمِيَّةٌ شَيْطَانِيَّةٌ، وَقُوَّةٌ عَقْلِيَّةٌ مَلَكِيَّةٌ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ جَمِيعِ الْعِبَادَاتِ قَهْرُ الْقُوَى الثَّلَاثَةِ، أَعْنِي الشَّهْوَانِيَّةَ، وَالْغَضَبِيَّةَ، وَالْوَهْمِيَّةَ، فَقَوْلُهُ فَلا رَفَثَ إشارة إلى قهر الشَّهْوَانِيَّةِ، وَقَوْلُهُ: وَلا فُسُوقَ إِشَارَةٌ إِلَى قَهْرِ الْقُوَّةِ الْغَضَبِيَّةِ الَّتِي تُوجِبُ التَّمَرُّدَ وَالْغَضَبَ، وَقَوْلُهُ: وَلا جِدالَ إِشَارَةٌ إِلَى الْقُوَّةِ الْوَهْمِيَّةِ الَّتِي تَحْمِلُ الْإِنْسَانَ عَلَى الْجِدَالِ فِي ذَاتِ اللَّهِ، وَصِفَاتِهِ، وَأَفْعَالِهِ، وَأَحْكَامِهِ، وَأَسْمَائِهِ، وَهِيَ الْبَاعِثَةُ لِلْإِنْسَانِ عَلَى مُنَازَعَةِ النَّاسِ وَمُمَارَاتِهِمْ، وَالْمُخَاصِمَةِ مَعَهُمْ فِي كُلِّ شَيْءٍ، فَلَمَّا كَانَ مَنْشَأُ الشَّرِّ مَحْصُورًا فِي هَذِهِ الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ لَا جَرَمَ قَالَ: فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ أَيْ فَمَنْ قَصَدَ مَعْرِفَةَ اللَّهِ وَمَحَبَّتَهُ وَالِاطِّلَاعَ عَلَى نُورِ جَلَالِهِ، وَالِانْخِرَاطَ فِي سِلْكِ الْخَوَاصِّ مِنْ عِبَادِهِ، فَلَا يَكُونُ فِيهِ هَذِهِ الأمور، وهذه أسرار نفسية هِيَ الْمَقْصِدُ الْأَقْصَى مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ، فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ الْعَاقِلُ غَافِلًا عَنْهَا، وَمِنَ اللَّهِ التَّوْفِيقُ فِي كُلِّ الْأُمُورِ.
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ } buyruğunda ne fazla ne eksik tam bu üç lafzı zikretmesindeki hikmet şudur: Akli ilimlerde sabittir ki insanda dört kuvvet vardır: Hayvânî şehvet kuvveti, yırtıcı gazap kuvveti, şeytânî vehim kuvveti ve melekî akıl kuvveti. Bütün ibadetlerden maksat bu üç kuvveti; yani şehvet, gazap ve vehim kuvvetlerini kahretmektir (baskılamaktır). O'nun: { فَلا رَفَثَ } buyruğu şehvet kuvvetini kahretmeye; { وَلا فُسُوقَ } buyruğu başkaldırı ve öfkeyi gerektiren gazap kuvvetini kahretmeye; { وَلا جِدالَ } buyruğu ise insanı Allah'ın zatı, sıfatları, fiilleri, hükümleri ve isimleri hakkında tartışmaya sevk eden ve insanı insanlarla çekişmeye, münakaşa etmeye ve her şeyde onlarla husumet gütmeye iten vehim kuvvetine [işarettir]. Şerrin kaynağı bu üç hususta sınırlı olduğu için O şüphesiz: { فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ } buyurmuştur; yani kim Allah'ın marifetini, muhabbetini, O'nun celal nuruna muttali olmayı ve O'nun has kulları arasına girmeyi kastederse onda bu hususlar bulunmasın. İşte bunlar nefse dair sırlardır ve bu ayetlerin en yüce maksadıdır; dolayısıyla akıl sahibinin bunlardan gafil olmaması gerekir. Her işte muvaffakiyet Allah'tandır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ عَابَ الِاسْتِدْلَالَ وَالْبَحْثَ وَالنَّظَرَ وَالْجِدَالَ وَاحْتَجَّ بِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ وَهَذَا يَقْتَضِي نَفْيَ جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْجِدَالِ، وَلَوْ كَانَ الْجِدَالُ فِي الدِّينِ طَاعَةً وَسَبِيلًا
Dördüncü Mesele: İnsanlardan bazıları delil getirmeyi, araştırmayı, tefekkürü ve cedeli ayıplamış ve bazı vecihlerle delil getirmişlerdir. Bunlardan biri: Allah Teâlâ'nın: { وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ } buyurmuş olmasıdır; bu da cedelin bütün türlerinin nefyini gerektirir. Şayet dinde cedel bir taat ve
إِلَى مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى لَمَا نَهَى عَنْهُ فِي الْحَجِّ، بَلْ عَلَى ذَلِكَ التَّقْدِيرِ كَانَ الِاشْتِغَالُ بِالْجِدَالِ فِي الْحَجِّ ضَمَّ طَاعَةٍ إِلَى طَاعَةٍ فَكَانَ أَوْلَى بِالتَّرْغِيبِ فِيهِ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ [الزُّخْرُفِ:
Allah Teâlâ'yı bilmeye bir yol olsaydı hacda ondan nehyedilmezdi; bilakis o takdirde hacda cedel ile meşgul olmak taate taat eklemek olur ve ona teşvik edilmeye daha layık bulunurdu. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ } [ez-Zuhruf: 58] “Bunu sana sırf tartışmak için bir misal olarak getirdiler; doğrusu onlar kavgacı bir topluluktur.”
٥٨] عَابَهُمْ بِكَوْنِهِمْ مِنْ أَهْلِ الْجَدَلِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْجَدَلَ مَذْمُومٌ، وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ [الْأَنْفَالِ: ٤٦] نَهْيٌ عَنِ الْمُنَازَعَةِ.
buyruğudur; onları cedel ehli olmalarıyla ayıplamıştır, bu da cedelin yerilmiş olduğuna delalet eder. Üçüncüsü: O'nun: { وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ } [el-Enfâl: 46] “Birbirinizle çekişmeyin, sonra içinize korku düşer ve kuvvetiniz elden gider.” buyruğudur ki bu da çekişmekten nehiydir.
وَأَمَّا جُمْهُورُ الْمُتَكَلِّمِينَ فَإِنَّهُمْ قَالُوا: الْجِدَالُ فِي الدِّينِ طَاعَةٌ عَظِيمَةٌ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [النَّحْلِ: ١٢٥] وَبِقَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنِ الْكُفَّارِ أَنَّهُمْ قَالُوا لِنُوحٍ ﵇: يا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا [هُودٍ: ٣٢] وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ مَا كَانَ ذَلِكَ الْجِدَالُ إِلَّا لِتَقْرِيرِ أُصُولِ الدِّينِ.
Kelâmcıların çoğunluğuna gelince; onlar dinde cedelin büyük bir taat olduğunu söylemiş ve buna Allah Teâlâ'nın: { ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } [en-Nahl: 125] “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et; onlarla en güzel şekilde mücadele et.” buyruğunu ve Allah Teâlâ'nın kâfirlerden naklen onların Nûh aleyhisselâm'a: { يا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا } [Hûd: 32] “Ey Nûh! Bizimle mücadele ettin ve bizimle olan mücadeleyi çok uzattın.” dediklerini bildiren buyruğunu delil getirmişlerdir. Bilinmektedir ki o cedel ancak dinin asıllarını ikrar ettirmek içindi.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَا بُدَّ مِنَ التَّوْفِيقِ بَيْنَ هَذِهِ النُّصُوصِ، فَنَحْمِلُ الْجَدَلَ الْمَذْمُومَ عَلَى الْجَدَلِ فِي تَقْرِيرِ الْبَاطِلِ، وَطَلَبِ الْمَالِ وَالْجَاهِ، وَالْجَدَلَ الْمَمْدُوحَ عَلَى الْجَدَلِ فِي تَقْرِيرِ الْحَقِّ وَدَعْوَةِ الْخَلْقِ إِلَى سَبِيلِ اللَّهِ، وَالذَّبِّ عَنْ دِينِ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu sabit olunca deriz ki: Bu nassların arasını telif etmek (bağdaştırmak) gerekir; yerilen cedeli batılı yerleştirmek, mal ve makam talep etmek için yapılan cedele; övülen cedeli ise hakkı yerleştirmek, insanları Allah'ın yoluna davet etmek ve Allah Teâlâ'nın dinini savunmak için yapılan cedele hamlederiz.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى [البقرة: ١٩٧] فَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ أَمَرَ بِفِعْلِ مَا هُوَ خَيْرٌ وَطَاعَةٌ، فَقَالَ: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ [البقرة: ١٩٦] وَقَالَ: فَمَنْ فَرَضَ/ فِيهِنَّ الْحَجَّ وَنَهَى عَمَّا هُوَ شَرٌّ وَمَعْصِيَةٌ فَقَالَ: فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ ثُمَّ عَقَّبَ الْكُلَّ بِقَوْلِهِ: وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَقَدْ كَانَ الْأَوْلَى فِي الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ شَيْءٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ، حَتَّى يَتَنَاوَلَ كُلَّ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى خَصَّ الْخَيْرَ بِأَنَّهُ يَعْلَمُهُ اللَّهُ لِفَوَائِدَ وَلَطَائِفَ أَحَدُهَا: إِذَا عَلِمْتُ مِنْكَ الْخَيْرَ ذَكَرْتُهُ وَشَهَّرْتُهُ، وَإِذَا عَلِمْتُ مِنْكَ الشَّرَّ سَتَرْتُهُ وَأَخْفَيْتُهُ لِتَعْلَمَ أَنَّهُ إِذَا كَانَتْ رَحْمَتِي بِكَ فِي الدُّنْيَا هَكَذَا، فَكَيْفَ فِي الْعُقْبَى وَثَانِيهَا: أَنَّ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ قَالَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها [طه: ١٥] مَعْنَاهُ: لَوْ أَمْكَنَنِي أَنْ أُخْفِيَهَا عَنْ نَفْسِي لَفَعَلْتُ فَكَذَا هَذِهِ الْآيَةُ، كَأَنَّهُ قِيلَ لِلْعَبْدِ: مَا تَفْعَلُهُ مِنْ خَيْرٍ عَلِمْتُهُ، وَأَمَّا الَّذِي تَفْعَلُهُ مِنَ الشَّرِّ فَلَوْ أَمْكَنَ أَنْ أُخْفِيَهُ عَنْ نَفْسِي لَفَعَلْتُ ذَلِكَ وَثَالِثُهَا: أَنَّ السُّلْطَانَ الْعَظِيمَ إِذَا قَالَ لِعَبْدِهِ الْمُطِيعِ: كُلُّ مَا تَتَحَمَّلُهُ مِنْ أَنْوَاعِ الْمَشَقَّةِ وَالْخِدْمَةِ فِي حَقِّي فَأَنَا عَالِمٌ بِهِ وَمُطَّلِعٌ عَلَيْهِ، كَانَ هَذَا وَعْدًا لَهُ بِالثَّوَابِ الْعَظِيمِ، وَلَوْ قَالَ ذَلِكَ لِعَبْدِهِ الْمُذْنِبِ الْمُتَمَرِّدِ كَانَ تَوَعُّدًا بِالْعِقَابِ الشَّدِيدِ، وَلَمَّا كَانَ الْحَقُّ سُبْحَانَهُ أَكْرَمَ الْأَكْرَمِينَ لَا جَرَمَ ذَكَرَ مَا يَدُلُّ عَلَى الْوَعْدِ بِالثَّوَابِ، وَلَمْ يَذْكُرْ مَا يَدُلُّ عَلَى الْوَعِيدِ بِالْعِقَابِ وَرَابِعُهَا:
Allah Teâlâ'nın: { وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى } [el-Bakara: 197] “Ne hayır işlerseniz Allah onu bilir. Bir de azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır.” buyruğuna gelince; bil ki Allah Teâlâ bu ayetten önce hayır ve taat olan şeylerin yapılmasını emrederek: { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } [el-Bakara: 196] “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın.” ve: { فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ } buyurmuş; şer ve masiyet olan şeylerden de nehyederek: { فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ } buyurmuştur. Sonra da hepsinin peşinden: { وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ } buyruğunu getirmiştir. Zahire göre, geçen hayır ve şerrin tamamını kapsaması için: "Her ne yaparsanız Allah onu bilir" denilmesi daha uygun olurdu; ancak Allah Teâlâ hayrı, Allah'ın onu bildiği kaydıyla birtakım faydalar ve incelikler sebebiyle tahsis etmiştir. Birincisi: Senden bir hayır bildiğimde onu zikreder ve yayarım; senden bir şer bildiğimde ise dünyada sana rahmetim böyle olduğuna göre ahirette nasıl olacağını bilesin diye onu örter ve gizlerim. İkincisi: Müfessirlerden bazıları: { إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها } [Tâhâ: 15] “Kıyamet mutlaka gelecektir; neredeyse onu gizleyeceğim.” ayetinin tefsirinde: "Onu kendimden bile gizlemem mümkün olsaydı yapardım" manasını vermişlerdir; bu ayet de böyledir. Sanki kula: "Yaptığın hayrı bildim; işlediğin şerre gelince, onu kendimden gizlemem mümkün olsaydı bunu yapardım" denilmiştir. Üçüncüsü: Büyük bir hükümdar itaatkâr kuluna: "Benim hakkımda katlandığın her türlü meşakkat ve hizmeti ben bilmekte ve görmekteyim" dediğinde, bu onun için büyük bir sevabın vaadi olur. Şayet bunu günahkâr ve isyankâr kuluna söyleseydi şiddetli bir azabın tehdidi olurdu. Hak Sübhânehû ikram edenlerin en kerimi olduğu için elbette sevap vaadine delalet eden şeyi zikretmiş, azap tehdidine delalet eden şeyi zikretmemiştir. Dördüncüsü:
أَنَّ
Cebrail
جِبْرِيلَ ﵇ لَمَّا قَالَ: مَا الْإِحْسَانُ؟ فَقَالَ الرَّسُولُ ﵊: «الْإِحْسَانُ أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ»
aleyhisselâm: "İhsan nedir?" dediğinde Resûl aleyhisselâm'ın: «İhsan, Allah'ı görüyormuş gibi O'na kulluk etmendir; sen O'nu görmüyorsan da O seni görmektedir»
فَهَهُنَا بَيَّنَ لِلْعَبْدِ أَنَّهُ يَرَاهُ وَيَعْلَمُ جَمِيعَ مَا يَفْعَلُهُ مِنَ الْخَيْرَاتِ لِتَكُونَ طَاعَةُ الْعَبْدِ لِلرَّبِّ مِنَ الْإِحْسَانِ الَّذِي هُوَ أَعْلَى دَرَجَاتِ الْعِبَادَةِ، فَإِنَّ الْخَادِمَ مَتَّى عَلِمَ أَنَّ مَخْدُومَهُ مُطَّلِعٌ عَلَيْهِ لَيْسَ بِغَافِلٍ عَنْ أَحْوَالِهِ كَانَ أَحْرَصَ عَلَى الْعَمَلِ وَأَكْثَرَ الْتِذَاذًا بِهِ وَأَقَلَّ نُفْرَةً عَنْهُ وَخَامِسُهَا: أَنَّ الْخَادِمَ إِذَا عَلِمَ اطِّلَاعَ الْمَخْدُومِ عَلَى جَمِيعِ أَحْوَالِهِ وَمَا يَفْعَلُهُ كَانَ جِدُّهُ وَاجْتِهَادُهُ فِي أَدَاءِ الطَّاعَاتِ وَفِي الِاحْتِرَازِ عَنِ الْمَحْظُورَاتِ أَشَدَّ مِمَّا إِذَا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ، فَلِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَتْبَعَ تَعَالَى الْأَمْرَ بِالْحَجِّ وَالنَّهْيَ عَنِ الرَّفَثِ وَالْفُسُوقِ وَالْجِدَالِ بِقَوْلِهِ: وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ.
buyurmasıdır. İşte burada kula, kendisini gördüğünü ve işlediği bütün hayırları bildiğini beyan etmiştir ki kulun Rabbe itaati, ibadetin en yüce derecesi olan ihsandan olsun. Zira hizmetçi, efendisinin kendisini gözetlediğini ve hallerinden gafil olmadığını bildiği zaman işe daha hırslı sarılır, ondan daha çok lezzet alır ve ondan daha az kaçınır. Beşincisi: Hizmetçi, efendisinin bütün hallerine ve yaptıklarına muttali olduğunu bildiğinde taatleri ifa etmedeki ve yasaklardan sakınmadaki gayreti ve çabası, böyle olmadığı duruma göre daha şiddetli olur. İşte bu vecihlerden ötürü Allah Teâlâ hac emrinin ve refes, fısk ve cedelden nehyin peşinden: { وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ } buyruğunu getirmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى فَفِيهِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ: وَتَزَوَّدُوا مِنَ التقوى،
Allah Teâlâ'nın: { وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى } buyruğuna gelince; bunda iki görüş vardır. Birincisi: Muradın: "Takvadan azık edinin"
وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ: فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى وَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ فِيهِ أَنَّ الْإِنْسَانَ لَهُ سَفَرَانِ: سَفَرٌ فِي الدُّنْيَا وَسَفَرٌ مِنَ الدُّنْيَا، فَالسَّفَرُ فِي الدُّنْيَا لَا بُدَّ لَهُ مِنْ زَادٍ، وَهُوَ الطَّعَامُ وَالشَّرَابُ وَالْمَرْكَبُ وَالْمَالُ، وَالسَّفَرُ مِنَ الدُّنْيَا لَا بُدَّ فِيهِ أَيْضًا مِنْ زَادٍ، وَهُوَ مَعْرِفَةُ اللَّهِ وَمَحَبَّتُهُ وَالْإِعْرَاضُ عما سواه، وهذا الزاد خير من زاد الْأَوَّلِ لِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ زَادَ الدُّنْيَا يُخَلِّصُكَ مِنْ عَذَابٍ مَوْهُومٍ وَزَادَ الْآخِرَةِ يُخَلِّصُكَ مِنْ عَذَابٍ مُتَيَقَّنٍ وَثَانِيهَا: أَنَّ زَادَ الدُّنْيَا يُخَلِّصُكَ مِنْ عَذَابٍ مُنْقَطِعٍ، وَزَادَ الْآخِرَةِ يُخَلِّصُكَ مِنْ عَذَابٍ دَائِمٍ وَثَالِثُهَا: أَنَّ زَادَ الدُّنْيَا يُوصِلُكَ إِلَى لَذَّةٍ مَمْزُوجَةٍ بِالْآلَامِ وَالْأَسْقَامِ وَالْبَلِيَّاتِ، وَزَادَ الْآخِرَةِ يُوصِلُكَ إِلَى لَذَّاتٍ بَاقِيَةٍ خَالِصَةٍ عَنْ شَوَائِبِ الْمَضَرَّةِ، آمِنَةٍ مِنَ الِانْقِطَاعِ وَالزَّوَالِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ زَادَ الدُّنْيَا وَهِيَ كُلُّ سَاعَةٍ فِي الْإِدْبَارِ وَالِانْقِضَاءِ، وَزَادَ الْآخِرَةِ يُوصِلُكَ إِلَى الْآخِرَةِ، وَهِيَ كُلُّ سَاعَةٍ فِي الْإِقْبَالِ وَالْقُرْبِ وَالْوُصُولِ وَخَامِسُهَا: أَنَّ زَادَ الدُّنْيَا يُوصِلُكَ إِلَى/ مَنَصَّةِ الشَّهْوَةِ وَالنَّفْسِ، وَزَادَ الْآخِرَةِ يُوصِلُكَ إِلَى عَتَبَةِ الْجَلَالِ وَالْقُدْسِ، فَثَبَتَ بِمَجْمُوعِ مَا ذَكَرْنَا أَنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى.
olmasıdır; bunun delili bundan sonraki: { فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى } “Şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır.” buyruğudur. Bu konudaki sözün tahkiki şudur: İnsanın iki yolculuğu vardır: Dünyada yapılan yolculuk ve dünyadan yapılan yolculuk. Dünyada yapılan yolculuk için mutlaka bir azık gerekir ki o da yiyecek, içecek, binek ve maldır. Dünyadan yapılan yolculukta da mutlaka bir azık gerekir ki o da Allah'ı bilmek (marifetullah), O'nu sevmek ve O'ndan başkasından yüz çevirmektir. Bu azık, birinci azıktan birkaç vecihle daha hayırlıdır. Birincisi: Dünya azığı seni vehmedilen bir azaptan kurtarır, ahiret azığı ise seni kesin olan bir azaptan kurtarır. İkincisi: Dünya azığı seni geçici bir azaptan kurtarır, ahiret azığı ise seni ebedi bir azaptan kurtarır. Üçüncüsü: Dünya azığı seni acılarla, hastalıklarla ve belalarla karışık bir lezzete ulaştırır; ahiret azığı ise seni zarar şaibelerinden arınmış, kesilip yok olmaktan emin, bâki lezzetlere ulaştırır. Dördüncüsü: Dünya azığı [dünyaya ulaştırır]; o ise her an arkasını dönmekte ve tükenmektedir; ahiret azığı ise seni her an yönelmekte, yaklaşmakta ve kavuşmakta olan ahirete ulaştırır. Beşincisi: Dünya azığı seni şehvet ve nefis makamına ulaştırır; ahiret azığı ise seni celal ve kudsiyet eşiğine ulaştırır. Zikrettiğimiz şeylerin tamamıyla sabit olmuştur ki azığın en hayırlısı takvadır.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَلْنَرْجِعْ إِلَى تَفْسِيرِ الْآيَةِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لَمَّا ثَبَتَ أَنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى فَاشْتَغِلُوا بِتَقْوَايَ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ، يَعْنِي إِنْ كُنْتُمْ مِنْ أَرْبَابِ الْأَلْبَابِ الَّذِينَ يَعْلَمُونَ حَقَائِقَ الْأُمُورِ وَجَبَ عَلَيْكُمْ بِحُكْمِ عَقْلِكُمْ وَلُبِّكُمْ أَنْ تَشْتَغِلُوا بِتَحْصِيلِ هذا الزاد لما فيه كَثْرَةِ الْمَنَافِعِ، وَقَالَ الْأَعْشَى فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْمَعْنَى:
Bunu bildiysen ayetin tefsirine dönelim: Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Azığın en hayırlısının takva olduğu sabit olduğuna göre, ey akıl sahipleri, Bana karşı takva sahibi olmakla meşgul olun." Yani şayet siz işlerin hakikatini bilen akıl sahiplerinden iseniz, aklınız ve basiretiniz gereği menfaatlerinin çokluğundan ötürü bu azığı elde etmekle meşgul olmanız vaciptir. el-A'şâ bu manayı pekiştirmek üzere şöyle demiştir:
إِذَا أَنْتَ لَمْ تَرْحَلْ بِزَادٍ مِنَ التُّقَى ... وَلَاقَيْتَ بَعْدَ الْمَوْتِ مَنْ قَدْ تَزَوَّدَا
"Sen takvadan bir azık alıp göç etmediğinde... Ve ölümden sonra azık edinmiş biriyle karşılaştığında,"
نَدِمْتَ عَلَى أَنْ لَا تَكُونَ كَمِثْلِهِ ... وَأَنَّكَ لَمْ تَرْصُدْ كَمَا كَانَ أَرْصَدَا
"Onun gibi olmadığına ve onun hazırladığı gibi hazırlık yapmadığına pişman olursun."
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أُنَاسٍ مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ كَانُوا يَحُجُّونَ بِغَيْرِ زَادٍ وَيَقُولُونَ: إِنَّا مُتَوَكِّلُونَ، ثُمَّ كَانُوا يَسْأَلُونَ النَّاسَ وَرُبَّمَا ظَلَمُوا النَّاسَ وَغَصَبُوهُمْ، فَأَمَرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يَتَزَوَّدُوا فَقَالَ: وَتَزَوَّدُوا مَا تَبْلُغُونَ بِهِ فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ مَا تَكُفُّونَ بِهِ وُجُوهَكُمْ عَنِ السُّؤَالِ وَأَنْفُسَكُمْ عَنِ الظُّلْمِ وَعَنِ ابْنِ زَيْدٍ: أَنَّ قَبَائِلَ مِنَ الْعَرَبِ كَانُوا يُحَرِّمُونَ الزَّادَ فِي الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ فَنَزَلَتْ. وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: كَانُوا إِذَا أَحْرَمُوا وَمَعَهُمْ أَزْوِدَةٌ رَمَوْا بِهَا فَنُهُوا عَنْ ذَلِكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ قَالَ الْقَاضِي: وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِ: وَتَزَوَّدُوا فَكَانَ تَقْدِيرُهُ: وَتَزَوَّدُوا مِنَ التَّقْوَى وَالتَّقْوَى فِي عُرْفِ الشَّرْعِ وَالْقُرْآنِ عِبَارَةٌ عَنْ فِعْلِ الْوَاجِبَاتِ وَتَرْكِ الْمَحْظُورَاتِ قَالَ: فَإِنْ أَرَدْنَا تَصْحِيحَ هَذَا الْقَوْلِ فَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْقَادِرَ عَلَى أَنْ يَسْتَصْحِبَ الزَّادَ فِي السَّفَرِ إِذَا لَمْ يَسْتَصْحِبْهُ عَصَى اللَّهَ فِي ذَلِكَ، فَعَلَى هَذَا الطَّرِيقِ صَحَّ دُخُولُهُ تَحْتَ الْآيَةِ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ وَيَكُونَ الْمُرَادُ: وَتَزَوَّدُوا لِعَاجِلِ سَفَرِكُمْ وَلِلْآجِلِ فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى.
İkinci Görüş: Bu ayet, yanlarında azık olmaksızın hacceden ve: "Biz tevekkül edenleriz" deyip sonra da insanlardan dilenen, hatta bazen insanlara zulmedip mallarını gasp eden Yemen halkından bazı kimseler hakkında inmiştir. Allah Teâlâ onlara azık edinmelerini emredip: "Kendisiyle hedefinize ulaşacağınız azığı edinin; şüphesiz en hayırlı azık, yüzlerinizi dilenmekten ve nefislerinizi zulmetmekten koruyacağınız azıktır" buyurmuştur. İbn Zeyd'den: "Arap kabilelerinden bazıları hac ve umrede azık edinmeyi haram sayarlardı, bunun üzerine indi" dediği rivayet edilmiştir. Muhammed b. Cerîr et-Taberî, İbn Ömer'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Onlar ihrama girdiklerinde yanlarında azıkları varsa onu atarlardı; bu ayetle bundan nehyedildiler." Kādî şöyle demiştir: "Bu uzaktır; çünkü { فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى } buyruğu { وَتَزَوَّدُوا } buyruğuna racidir. Dolayısıyla takdiri: 'Takvadan azık edinin' şeklinde olur. Takva ise şeriat ve Kur'an örfünde vacipleri yapmak ve haramları terk etmekten ibarettir." Şöyle demiştir: "Bu görüşü tashih etmek istersek bunda iki vecih vardır: Birincisi: Yolculukta azık almaya gücü yeten kimse azık almadığında bu hususta Allah'a isyan etmiş olur; bu yolla onun ayetin altına girmesi sahih olur. İkincisi: Sözde bir hazif (gizli kelime) bulunup murat: 'Dünyadaki acil yolculuğunuz için de ahiretteki gelecek yolculuğunuz için de azık edinin; zira azığın en hayırlısı takvadır' şeklinde olur."
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتَّقُونِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّقُونِ } buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِنَّ قَوْلَهُ: وَاتَّقُونِ فِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى كَمَالِ عَظَمَةِ اللَّهِ وَجَلَالِهِ وَهُوَ كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
Birinci Mesele: O'nun: { وَاتَّقُونِ } “Bana karşı takvalı olun” buyruğunda Allah'ın azametinin ve celalinin kemaline bir dikkat çekme vardır. Bu, şairin şu sözü gibidir:
أَنَا أَبُو النَّجْمِ وَشِعْرِي شِعْرِي
"Ben Ebû'n-Necm'im, benim şiirim de benim şiirimdir!"