الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَثْبَتَ أَبُو عَمْرٍو الْيَاءَ فِي قَوْلِهِ: وَاتَّقُونِ عَلَى الْأَصْلِ، وَحَذَفَهَا الْآخَرُونَ لِلتَّخْفِيفِ وَدَلَالَةِ الْكَسْرِ عَلَيْهِ.
İkinci Mesele: Ebû Amr, { وَاتَّقُونِ } buyruğundaki “yâ” harfini aslına binaen sabit kılmış [okumuş]; diğerleri ise hafiflik olsun diye ve kesrenin ona delalet etmesi sebebiyle onu hazfetmiştir (düşürmüştür).
أَمَّا قَوْلُهُ تعالى: يا أُولِي الْأَلْبابِ فَاعْلَمْ أَنَّ لُبَابَ الشَّيْءِ وَلُبَّهُ هُوَ الْخَالِصُ مِنْهُ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا بَعْدَ ذَلِكَ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ اسْمٌ لِلْعَقْلِ لِأَنَّهُ أَشْرَفُ مَا فِي الْإِنْسَانِ، وَالَّذِي تَمَيَّزَ بِهِ الْإِنْسَانُ عَنِ الْبَهَائِمِ وَقَرُبَ مِنْ دَرَجَةِ
Allah Teâlâ'nın: { يا أُولِي الْأَلْبابِ } “Ey akıl sahipleri!” buyruğuna gelince; bil ki bir şeyin “lübâb”ı ve “lübb”ü, onun en saf ve katıksız olanıdır. Bundan sonra [âlimler] ihtilaf etmişlerdir: Bazıları şöyle demiştir: 'O akıl için bir isimdir; çünkü akıl, insandaki en şerefli şeydir ve insan onunla hayvanlardan ayrılmış, derecesi meleklere yaklaşmış,
الْمَلَائِكَةِ، وَاسْتَعَدَّ بِهِ لِلتَّمْيِيزِ بَيْنَ خَيْرِ الْخَيْرَيْنِ، وَشَرِّ الشَّرَّيْنِ، وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهُ فِي الْأَصْلِ اسْمٌ لِلْقَلْبِ الَّذِي هُوَ مَحَلُّ الْعَقْلِ، وَالْقَلْبُ قَدْ يُجْعَلُ كِنَايَةً عَنِ الْعَقْلِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ فِي/ ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ [ق: ٣٧] فكذا هاهنا جعل اللب كناية عن العقل، فقوله: يا أُولِي الْأَلْبابِ مَعْنَاهُ: يَا أُولِي الْعُقُولِ، وَإِطْلَاقُ اسْمِ الْمَحَلِّ عَلَى الْحَالِ مَجَازٌ مَشْهُورٌ، فَإِنَّهُ يُقَالُ لِمَنْ لَهُ غَيْرَةٌ وَحَمِيَّةٌ: فُلَانٌ لَهُ نَفْسٌ، وَلِمَنْ لَيْسَ لَهُ حَمِيَّةٌ: فُلَانٌ لَا نَفْسَ له فكذا هاهنا.
onunla iki hayırlının daha hayırlısını ve iki şerrin daha şerlisini ayırt etmeye kabiliyet kazanmıştır.' Diğerleri ise şöyle demiştir: 'O, aslında aklın mahalli olan kalp için bir isimdir. Kalp de bazen akıldan kinaye olarak kullanılır. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ } “Şüphesiz bunda kalbi olan yahut hazır bulunup kulak veren kimse için bir öğüt vardır” buyurmuştur. İşte burada da “lübb” akıldan kinaye kılınmıştır. Dolayısıyla O'nun: { يا أُولِي الْأَلْبابِ } buyruğunun manası: “Ey akıl sahipleri!” demektir. Mahallin (mekânın) ismini onda bulunan hâle (yerleşene) ıtlak etmek meşhur bir mecazdır. Nitekim gayreti ve hamiyyeti olan kimseye: “Filancanın nefsi (şahsiyeti) vardır”, hamiyyeti olmayana ise: “Filancanın nefsi yoktur” denilir. Burada da durum böyledir.'
فَإِنْ قِيلَ: إِذَا كَانَ لَا يَصِحُّ إِلَّا خطاب العقلاء فما الفائدة في قوله: يا أُولِي الْأَلْبابِ.
Eğer: 'Hitap ancak akıllılara yöneltildiğinde sahih olacağına göre, { يا أُولِي الْأَلْبابِ } “Ey akıl sahipleri!” buyurulmasındaki fayda nedir?' denilirse,
قُلْنَا: مَعْنَاهُ: إِنَّكُمْ لَمَّا كُنْتُمْ مِنْ أُولِي الْأَلْبَابِ كُنْتُمْ مُتَمَكِّنِينَ مِنْ مَعْرِفَةِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ وَالْعَمَلِ بِهَا فَكَانَ وُجُوبُهَا عَلَيْكُمْ أَثْبَتَ وَإِعْرَاضُكُمْ عَنْهَا أَقْبَحَ، وَلِهَذَا قَالَ الشَّاعِرُ:
Biz deriz ki: Bunun manası şudur: Mademki siz akıl sahiplerindensiniz, o halde bu şeyleri bilmeye ve onlarla amel etmeye muktedirsiniz. Dolayısıyla bunların size vacip olması daha pekişmiş ve bunlardan yüz çevirmeniz daha çirkin olmuştur. Nitekim şair şöyle demiştir:
وَلَمْ أَرَ فِي عُيُوبِ النَّاسِ شَيْئًا ... كَنَقْصِ الْقَادِرِينَ عَلَى التَّمَامِ
“İnsanların kusurları arasında, tam olmaya gücü yetenlerin noksanlığı gibisini görmedim.”
وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ [الْأَعْرَافِ: ١٧٩] يَعْنِي الْأَنْعَامُ مَعْذُورَةٌ بِسَبَبِ الْعَجْزِ، أَمَّا هَؤُلَاءِ الْقَادِرُونَ فَكَانَ إِعْرَاضُهُمْ أفحش، فلا جرم كانوا أضل.
Bundan dolayı Allah Teâlâ: { أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ } “İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapıktırlar” buyurmuştur. Yani hayvanlar acziyetleri sebebiyle mazurdurlar; [ameli yapmaya] gücü yeten bu kimselerin yüz çevirmesi ise daha çirkindir, bu sebeple de şüphesiz daha sapıktırlar.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٩٨]
[Bakara Suresi (2): Ayet 198]
لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ (١٩٨)
{ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ } “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur. Arafat'tan akın ettiğinizde Meş'ar-i Haram'da Allah'ı anın. O'nu, size hidayet ettiği gibi anın; şüphesiz siz bundan önce sapıklardan idiniz.”
فِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ حَذْفٌ وَالتَّقْدِيرُ: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِي أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا وَاللَّهُ أعلم.
Birinci Mesele: Ayette bir hazif vardır ve takdiri şöyledir: “Bir lütuf aramanız hususunda üzerinize bir günah yoktur.” Doğrusunu Allah bilir.
المسألة الثانية: اعلم أن الشبهة كان حَاصِلَةً فِي حُرْمَةِ التِّجَارَةِ فِي الْحَجِّ مِنْ وُجُوهٍ:
İkinci Mesele: Bil ki hacda ticaretin haram olduğuna dair şüphe birkaç vecihten meydana gelmişti:
أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى مَنَعَ عَنِ الْجِدَالِ فِيمَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ، وَالتِّجَارَةُ كَثِيرَةُ الْإِفْضَاءِ إِلَى الْمُنَازَعَةِ بِسَبَبِ الْمُنَازَعَةِ فِي قِلَّةِ الْقِيمَةِ وَكَثْرَتِهَا، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ التِّجَارَةُ مُحَرَّمَةً وَقْتَ الْحَجِّ وَثَانِيهَا: أَنَّ التِّجَارَةَ كَانَتْ مُحَرَّمَةً وَقْتَ الْحَجِّ فِي دِينِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ، فَظَاهِرُ ذَلِكَ شَيْءٌ مُسْتَحْسَنٌ لِأَنَّ الْمُشْتَغِلَ بِالْحَجِّ مُشْتَغِلٌ بِخِدْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَتَلَطَّخَ هَذَا الْعَمَلُ مِنْهُ بِالْأَطْمَاعِ الدُّنْيَوِيَّةِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمُسْلِمِينَ لَمَّا عَلِمُوا أَنَّهُ صَارَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُبَاحَاتِ مُحَرَّمَةً عَلَيْهِمْ فِي وَقْتِ الْحَجِّ، كَاللُّبْسِ وَالطِّيبِ وَالِاصْطِيَادِ وَالْمُبَاشَرَةِ مَعَ الْأَهْلِ غَلَبَ عَلَى ظَنِّهِمْ أَنَّ الْحَجَّ لَمَّا صَارَ سَبَبًا لِحُرْمَةِ اللُّبْسِ مَعَ مَسَاسِ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ فَبِأَنْ يَصِيرَ سَبَبًا لِحُرْمَةِ التِّجَارَةِ مَعَ قِلَّةِ الْحَاجَةِ إِلَيْهَا كَانَ أَوْلَى وَرَابِعُهَا: عِنْدَ الِاشْتِغَالِ بِالصَّلَاةِ يَحْرُمُ الِاشْتِغَالُ بِسَائِرِ الطَّاعَاتِ فَضْلًا عَنِ الْمُبَاحَاتِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فِي الْحَجِّ فَهَذِهِ الْوُجُوهُ تَصْلُحُ أَنْ تَصِيرَ شُبْهَةً فِي تَحْرِيمِ الِاشْتِغَالِ بِالتِّجَارَةِ عِنْدَ الِاشْتِغَالِ بِالْحَجِّ، فَلِهَذَا السَّبَبِ بَيَّنَ الله تعالى/ هاهنا أَنَّ التِّجَارَةَ جَائِزَةٌ غَيْرُ مُحَرَّمَةٍ، فَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْمُفَسِّرُونَ ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ التِّجَارَةُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ [الْمُزَّمِلِ: ٢٠] وَقَوْلُهُ: جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ [الْقَصَصِ: ٧٣] ثُمَّ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّفْسِيرِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: مَا رَوَى عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ
Birincisi: Allah Teâlâ bu ayetten önce cidali (tartışmayı) yasaklamıştır; ticaret ise fiyatın azlığı veya çokluğu konusundaki çekişme sebebiyle çoğunlukla münakaşaya yol açar, bu yüzden hac vaktinde ticaretin haram olması gerekirdi. İkincisi: Ticaret Cahiliye ehlinin dininde hac vaktinde haramdı. Bunun zahiri güzel bir şeydir; zira hac ile meşgul olan kimse Allah Teâlâ'nın hizmetiyle meşguldür, dolayısıyla onun bu amelinin dünyevi tamahlarla kirlenmemesi gerekirdi. Üçüncüsü: Müslümanlar; giyinmek, koku sürünmek, avlanmak ve eşle münasebette bulunmak gibi mubah olan birçok şeyin hac vaktinde kendilerine haram kılındığını bildiklerinde, haccın kendisine şiddetle ihtiyaç duyulan giyinmenin haramlığına sebep olduğu gibi, daha az ihtiyaç duyulan ticaretin haramlığına sebep olmasının öncelikle gerekeceği zannına kapıldılar. Dördüncüsü: Namazla meşgul olurken diğer mubahlar şöyle dursun diğer taatlerle bile meşgul olmak haramdır; dolayısıyla hacda da durumun böyle olması gerekirdi. İşte bu vecihler, hac ile meşgul olunduğunda ticaretle meşgul olmanın haram sayılması hususunda birer şüphe oluşturmaya elverişliydi. Bu sebeple Allah Teâlâ burada ticaretin caiz olup haram olmadığını beyan etmiştir. Bunu bildiğine göre deriz ki: Müfessirler O'nun: { أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ } buyruğunun tefsirinde iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Bundan murat ticarettir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } “Diğer bir kısmı ise yeryüzünde dolaşıp Allah'ın lütfundan ararlar” ve { جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “İçinde dinlenesiniz ve O'nun lütfundan arayasınız diye sizin için geceyi ve gündüzü var etti” buyruklarıdır. Sonra bu tefsirin sıhhatine delalet eden iki vecih vardır: Birincisi: Atâ'nın İbn Mes'ûd
وابن الزبير أنهما قرءا: أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ فِي مَوَاسِمِ الْحَجِّ وَالثَّانِي: الرِّوَايَاتُ الْمَذْكُورَةُ فِي سَبَبِ النُّزُولِ فَالرِّوَايَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ نَاسٌ مِنَ الْعَرَبِ يَحْتَرِزُونَ مِنَ التِّجَارَةِ فِي أَيَّامِ الْحَجِّ وَإِذَا دَخَلَ الْعَشْرُ بَالَغُوا فِي تَرْكِ الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ بِالْكُلِّيَّةِ، وَكَانُوا يُسَمُّونَ التَّاجِرَ فِي الْحَجِّ: الدَّاجَّ وَيَقُولُونَ: هَؤُلَاءِ الدَّاجُّ، وَلَيْسُوا بِالْحَاجِّ، وَمَعْنَى الدَّاجِّ: الْمُكْتَسِبُ الْمُلْتَقِطُ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الدَّجَاجَةِ، وَبَالَغُوا فِي الِاحْتِرَازِ عَنِ الْأَعْمَالِ، إِلَى أَنِ امْتَنَعُوا عَنْ إِغَاثَةِ الْمَلْهُوفِ، وَإِغَاثَةِ الضَّعِيفِ وَإِطْعَامِ الْجَائِعِ، فَأَزَالَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْوَهْمَ، وَبَيَّنَ أَنَّهُ لَا جُنَاحَ فِي التِّجَارَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ لَمَّا كَانَ مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ فِي أَحْكَامِ الْحَجِّ، وَمَا بَعْدَهَا أَيْضًا فِي الْحَجِّ، وَهُوَ قَوْلُهُ: فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ وَاقِعٌ فِي زَمَانِ الْحَجِّ، فَلِهَذَا السَّبَبِ اسْتَغْنَى عَنْ ذِكْرِهِ.
ve İbnü'z-Zübeyr'den onların: [أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ فِي مَوَاسِمِ الْحَجِّ] “Hac mevsimlerinde Rabbinizden bir lütuf aramanızda...” şeklinde okuduklarına dair rivayet ettiği kıraattir. İkincisi: Nüzul sebebi hakkında zikredilen rivayetlerdir. Birinci rivayet: İbn Abbâs şöyle demiştir: “Araplardan bazı kimseler hac günlerinde ticaret yapmaktan sakınırlardı; zilhiccenin on günü girdiğinde alım satımı tamamen bırakmakta aşırıya kaçarlardı. Hacda ticaret yapan kimseye 'ed-dâcc' adını verir ve: 'Bunlar hacı değil, dâccdır' derlerdi. 'ed-Dâcc'ın anlamı: kazanç peşinde koşan, kırıntı toplayandır ve bu kelime tavuk (decâce) kelimesinden türetilmiştir. İşlerden sakınmakta o kadar aşırıya kaçmışlardı ki darda kalana yardım etmekten, zayıfa imdat etmekten ve açı doyurmaktan bile geri dururlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu vehmi ortadan kaldırmış ve ticarette bir günah olmadığını beyan etmiştir.” Sonra bu ayetten önceki kısım hac hükümleri hakkında olduğu gibi, sonraki kısım da hac hakkında olup O'nun: { فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ } “Arafat'tan akın ettiğinizde...” buyruğudur. Bu durum, söz konusu hükmün hac zamanında vaki olduğuna delalet etmiştir; bu sebeple [ayrıca] zikredilmesine gerek kalmamıştır.
وَالرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ: مَا
İkinci rivayet:
رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لَهُ إِنَّا قَوْمٌ نُكْرِي وَإِنَّ قَوْمًا يَزْعُمُونَ أَنَّهُ لَا حَجَّ لَنَا، فَقَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَمَّا سَأَلْتَ وَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ حَتَّى نَزَلَ قَوْلُهُ: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ فَدَعَاهُ وَقَالَ:
İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre, bir adam ona: “Biz [deve] kiralayan bir topluluğuz; bazı kimseler bizim haccımızın olmadığını iddia ediyorlar” dedi. Bunun üzerine İbn Ömer şöyle dedi: Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e senin sorduğun şeyi sormuştu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ } “Sizin için bir günah yoktur” buyruğu inene kadar ona cevap vermedi. [Ayet inince] onu çağırdı ve şöyle buyurdu:
أَنْتُمْ حُجَّاجٌ
“Sizler hacısınız.”
وَبِالْجُمْلَةِ فَهَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ رَدًّا عَلَى مَنْ يَقُولُ: لَا حَجَّ لِلتُّجَّارِ وَالْأُجَرَاءِ وَالْجَمَّالِينَ.
Özetle bu ayet, tüccarların, ücretle çalışanların ve devecilerin haccının olmadığını söyleyen kimselere bir reddiye olarak inmiştir.
وَالرِّوَايَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ عُكَاظَ وَمَجَنَّةَ وَذَا الْمَجَازِ كَانُوا يَتِّجِرُونَ فِي أَيَّامِ الْمَوْسِمِ فِيهَا، وَكَانَتْ مَعَايِشُهُمْ مِنْهَا، فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ كَرِهُوا أَنْ يَتَّجِرُوا فِي الْحَجِّ بِغَيْرِ إِذْنٍ، فَسَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
Üçüncü rivayet: Ukâz, Mecenne ve Zülmecâz panayırlarında mevsim günlerinde ticaret yaparlardı ve geçimleri oralardandı. İslam gelince [özel bir] izin olmaksızın hacda ticaret yapmaktan çekindiler ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordular; bunun üzerine bu ayet indi.
وَالرِّوَايَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّهُمْ كَانُوا لَا يَتَبَايَعُونَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ بِعَرَفَةَ وَلَا مِنًى، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
Dördüncü rivayet: Mücâhid şöyle demiştir: “Onlar Cahiliye döneminde Arafat'ta ve Mina'da alım satım yapmazlardı; bunun üzerine bu ayet indi.”
إِذَا ثَبَتَ صِحَّةُ هَذَا الْقَوْلِ فَنَقُولُ: أَكْثَرُ الذَّاهِبِينَ إِلَى هَذَا الْقَوْلِ حَمَلُوا الْآيَةَ عَلَى التِّجَارَةِ فِي أَيَّامِ الْحَجِّ، وَأَمَّا أَبُو مُسْلِمٍ فَإِنَّهُ حَمَلَ الْآيَةَ عَلَى مَا بَعْدَ الْحَجِّ، قَالَ وَالتَّقْدِيرُ: فَاتَّقُونِ فِي كُلِّ أَفْعَالِ الْحَجِّ، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ [الْجُمُعَةِ: ١٠] .
Bu görüşün sıhhati sabit olduğuna göre deriz ki: Bu görüşü benimseyenlerin çoğu ayeti hac günlerindeki ticarete hamletmişlerdir. Ebû Müslim ise ayeti hacdan sonrasına hamletmiş ve şöyle demiştir: Takdiri şöyledir: 'Haccın bütün fiillerinde Bana karşı takvalı olun; ondan sonra Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur.' Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } “Namaz kılınınca yeryüzüne dağılın ve Allah'ın lütfundan arayın” buyruğudur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ ضَعِيفٌ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هذه الإفاضة حصلت بعد انتفاء الْفَضْلِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى وُقُوعِ التِّجَارَةِ فِي زَمَانِ الْحَجِّ/ وَثَانِيهَا: أَنَّ حَمْلَ الْآيَةِ عَلَى مَوْضِعِ الشُّبْهَةِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهَا لَا عَلَى مَوْضِعِ الشُّبْهَةِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَحَلَّ الشُّبْهَةِ هُوَ التِّجَارَةُ فِي زَمَنِ الْحَجِّ، فَأَمَّا بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْحَجِّ فَكُلُّ أَحَدٍ يَعْلَمُ حِلَّ التِّجَارَةِ.
Bil ki bu görüş birkaç vecihten zayıftır: Birincisi: { فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ } “Arafat'tan akın ettiğinizde...” buyruğundaki “fâ” harfi, bu akının lütuf aramanın son bulmasından sonra gerçekleştiğine delalet eder; bu da ticaretin hac zamanında vuku bulduğuna delalet eder. İkincisi: Ayeti şüphe mahalline hamletmek, şüphe mahalli olmayan bir yere hamletmekten daha evladır. Bilinmektedir ki şüphe mahalli hac zamanındaki ticarettir; hacdan çıktıktan sonra ise herkes ticaretin helal olduğunu bilir.
أَمَّا مَا ذَكَرَهُ أَبُو مُسْلِمٍ مِنْ قِيَاسِ الْحَجِّ عَلَى الصَّلَاةِ فَجَوَابُهُ: أَنَّ الصَّلَاةَ أَعْمَالُهَا مُتَّصِلَةٌ فَلَا يَصِحُّ فِي أَثْنَائِهَا التَّشَاغُلُ بِغَيْرِهَا، وَأَمَّا أَعْمَالُ الْحَجِّ فَهِيَ مُتَفَرِّقَةٌ بَعْضُهَا عَنْ بَعْضٍ، فَفِي خِلَالِهَا يَبْقَى الْمَرْءُ عَلَى الْحُكْمِ الْأَوَّلِ حَيْثُ لَمْ يَكُنْ حَاجًّا لَا يُقَالُ: بَلْ حُكْمُ الْحَجِّ بَاقٍ فِي كُلِّ تِلْكَ الْأَوْقَاتِ، بِدَلِيلِ أَنَّ حُرْمَةَ التَّطَيُّبِ وَاللُّبْسِ وَأَمْثَالِهِمَا بَاقِيَةٌ، لِأَنَّا نَقُولُ: هَذَا قِيَاسٌ فِي مُقَابَلَةِ النَّصِّ فَيَكُونُ سَاقِطًا.
Ebû Müslim'in haccı namaza kıyas etmesine gelince, bunun cevabı şudur: Namazın fiilleri birbirine bitişiktir, bu yüzden namaz esnasında başka bir şeyle meşgul olmak sahih olmaz. Haccın fiilleri ise birbirinden ayrıdır; bu sebeple hac fiillerinin aralarında kişi, hacı olmadığı zamanki ilk hüküm üzere kalır. 'Bilakis koku sürünmenin, dikişli elbise giymenin ve benzerlerinin haramlığının devam etmesi deliliyle haccın hükmü bütün o vakitlerde bakidir' denilemez; zira biz deriz ki: Bu kıyas nassa karşı yapılmış bir kıyastır, dolayısıyla sakıttır (geçersizdir).
الْقَوْلُ الثَّالِثُ:
Üçüncü Görüş:
أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ هُوَ أَنْ يَبْتَغِيَ الْإِنْسَانُ حَالَ كَوْنِهِ حَاجًّا أَعْمَالًا أُخْرَى تَكُونُ مُوجِبَةً لِاسْتِحْقَاقِ فَضْلِ اللَّهِ وَرَحْمَتِهِ مِثْلَ إِعَانَةِ الضَّعِيفِ، وَإِغَاثَةِ الْمَلْهُوفِ، وَإِطْعَامِ الْجَائِعِ، وَهَذَا الْقَوْلُ مَنْسُوبٌ إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْبَاقِرِ ﵈،
Allah Teâlâ'nın: { أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ } buyruğundan muradın, insanın hacı iken zayıfa yardım etmek, darda kalana imdat etmek ve açı doyurmak gibi Allah'ın lütuf ve rahmetini hak etmeyi gerektiren başka amelleri araması olduğudur. Bu görüş Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali el-Bâkır aleyhisselâm'a nispet edilmiştir.
وَاعْتَرَضَ الْقَاضِي عَلَيْهِ بِأَنَّ هَذَا وَاجِبٌ أَوْ مَنْدُوبٌ، وَلَا يُقَالُ فِي مِثْلِهِ: لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيهِ، وَإِنَّمَا يُذْكَرُ هَذَا اللَّفْظُ فِي الْمُبَاحَاتِ.
Kādî buna şöyle itiraz etmiştir: “Bu [sayılanlar] vacip veya menduptur; bu gibiler hakkında 'bunda size bir günah yoktur' denilmez. Bu lafız ancak mubahlar hakkında zikredilir.”
وَالْجَوَابُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ لَا يُذْكَرُ إِلَّا فِي الْمُبَاحَاتِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ
Cevap şudur: Bu lafzın sadece mubahlar hakkında zikredileceğini kabul etmiyoruz. Bunun delili Allah Teâlâ'nın:
جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ
“Namazı kısaltmanızda sizin için bir günah yoktur”
[النساء: ١٠١] والقصر بالإنفاق مِنَ الْمَنْدُوبَاتِ، وَأَيْضًا فَأَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّ ضَمَّ سَائِرِ الطَّاعَاتِ إِلَى الْحَجِّ يُوقِعُ خَلَلًا فِي الْحَجِّ وَنَقْصًا فِيهِ، فَبَيَّنَ اللَّهُ تعالى أن الأمر ليس كذلك بقوله: فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ [الممتحنة: ١٠] .
buyruğudur; oysa [seferde namazı] kısaltmak ittifakla menduplardandır. Ayrıca Cahiliye ehli, diğer taatleri hacca dahil etmenin hacda bir bozulmaya ve eksikliğe yol açacağına inanıyorlardı; Allah Teâlâ da { فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ } “sizin için bir günah yoktur” buyurarak durumun böyle olmadığını beyan etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ التِّجَارَةَ إِذَا أَوْقَعَتْ نُقْصَانًا فِي الطَّاعَةِ لَمْ تَكُنْ مُبَاحَةً، أَمَّا إِنْ لَمْ تُوقِعْ نُقْصَانًا أَلْبَتَّةَ فِيهَا فَهِيَ مِنَ الْمُبَاحَاتِ الَّتِي الْأَوْلَى تَرْكُهَا، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ [الْبَيِّنَةِ: ٥] وَالْإِخْلَاصُ أَنْ لَا يَكُونَ لَهُ حَامِلٌ عَلَى الْفِعْلِ سِوَى كَوْنِهِ عِبَادَةً،
Üçüncü Mesele: Ticaret taatte bir noksanlığa yol açtığında mubah olmayacağı hususunda ittifak etmişlerdir. Şayet taatte kesinlikle bir noksanlığa yol açmıyorsa, Allah Teâlâ'nın: { وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “Oysa onlar dini yalnız O'na has kılarak Allah'a ibadet etmekten başkasıyla emrolunmadılar” buyruğu sebebiyle terki daha evla olan m способlardandır. İhlas ise ibadet olması dışında kişiyi o fiile sevk eden başka bir saikin bulunmamasıdır.
وَقَالَ ﵇ حِكَايَةً عَنِ اللَّهِ تَعَالَى: «أَنَا أَغْنَى الْأَغْنِيَاءِ عَنِ الشِّرْكِ، مَنْ عَمِلَ عَمَلًا أَشْرَكَ فِيهِ غَيْرِي تَرَكْتُهُ وَشِرْكَهُ»
Peygamber aleyhisselâm da Allah Teâlâ'dan rivayet ederek şöyle buyurmuştur: «Ben şirkten en müstağni olan zenginim. Kim Benimle beraber başkasını ortak koştuğu bir amel işlerse, onu da şirkini de terk ederim.»
وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْإِذْنَ فِي هَذِهِ التِّجَارَةِ جَارٍ مَجْرَى الرخص.
Hâsılı, bu ticarete verilen izin ruhsatlar mesabesindedir.
قوله تعالى: فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ فِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ } “Arafat'tan akın ettiğinizde Meş'ar-i Haram'da Allah'ı anın” buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْإِفَاضَةُ الِانْدِفَاعُ فِي السَّيْرِ بِكَثْرَةٍ، وَمِنْهُ يُقَالُ: أَفَاضَ الْبَعِيرُ بِجَرَّتِهِ، إِذَا وَقَعَ بِهَا فَأَلْقَاهَا مُنْبَثَّةً، وَكَذَلِكَ أَفَاضَ الْأَقْدَاحَ فِي الْمَيْسِرِ، مَعْنَاهُ جَمَعَهَا ثُمَّ أَلْقَاهَا مُتَفَرِّقَةً، وَإِفَاضَةُ الْمَاءِ مِنْ هَذَا لِأَنَّهُ إِذَا صُبَّ تَفَرَّقَ وَالْإِفَاضَةُ فِي الْحَدِيثِ إِنَّمَا هِيَ الِانْدِفَاعُ فِيهِ بِإِكْثَارٍ وَتَصَرُّفٍ فِي وُجُوهِهِ، وَعَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ [يُونُسَ: ٦١] وَمِنْهُ يُقَالُ لِلنَّاسِ: فَوْضٌ، وَأَيْضًا جَمْعُهُمْ فَوْضَى وَيُقَالُ: أَفَاضَتِ الْعَيْنُ دَمْعَهَا فَأَصْلُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ الدَّفْعُ لِلشَّيْءِ حَتَّى يَتَفَرَّقَ. فَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَضْتُمْ أَيْ دَفَعْتُمْ بِكَثْرَةٍ، وَأَصْلُهُ أَفَضْتُمْ أَنْفُسَكُمْ، فَتَرَكَ ذِكْرَ الْمَفْعُولِ، كَمَا تَرَكَ فِي قَوْلِهِمْ: دَفَعُوا مِنْ مَوْضِعِ كَذَا وَصَبُّوا، وَفِي حَدِيثِ أَبِي بَكْرٍ ﵁: وَنَزَلَ فِي وَادِي قَيْرَوَانَ وَهُوَ يَخْدِشُ بَعِيرَهُ بِمِحْجَنِهِ.
Birinci Mesele: İfâza (إفاضة), yürüyüşte kalabalık halinde hızla akıp gitmektir. Nitekim deve geviş getirdiği lokmayı saçıp savurarak çıkardığında [أفاض البعير بجرته] denir. Aynı şekilde kumarda okları dağıttığında [أفاض الأقداح في الميسر] denir ki manası: okları toplayıp sonra onları darmadağınık atmasıdır. Suyun dökülüp saçılmasına (ifâzatü'l-mâ) da bundan dolayı bu isim verilmiştir; çünkü döküldüğünde dağılır. Hadisteki ifâza ise söze dalarak onu çokça konuşmak ve çeşitli yönlere çekmektir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ } “Ona daldığınızda...” buyruğu bu kabildendir. İnsanlara [فَوْضٌ] (dağınık kalabalık) denilmesi ve cemilerinin [فَوْضَى] (kargaşa/dağınıklık) olması da bundandır. Göz yaşını boşalttığında [أفاضت العين دمعها] denir. Dolayısıyla bu kelimenin aslı, bir şeyi dağılacak şekilde hızla sevk etmektir. Allah Teâlâ'nın: { أَفَضْتُمْ } buyruğu yani: “Topluca ve hızla sevk ettiniz” demektir. Aslı: “Kendinizi sevk ettiniz” şeklindedir; fakat “Filanca yerden sevk ettiler ve döküldüler” sözlerinde olduğu gibi mefulün zikri terk edilmiştir. Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın hadisinde de şöyle geçer: “Kayrevan vadisine indi ve değneğiyle devesini dürtüyordu.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: عَرَفاتٍ جُمَعُ عَرَفَةَ، سُمِّيَتْ بِهَا بُقْعَةٌ وَاحِدَةٌ، كَقَوْلِهِمْ: ثَوْبٌ أَخْلَاقٌ، وَبُرْمَةٌ أَعْشَارٌ، وَأَرْضٌ سَبَاسِبٌ، وَالتَّقْدِيرُ: كَأَنَّ كُلَّ قِطْعَةٍ مِنْ تِلْكَ الْأَرْضِ عَرَفَةُ فَسُمِّيَ مَجْمُوعُ تِلْكَ الْقِطَعِ بِعَرَفَاتٍ، فَإِنْ قِيلَ:
İkinci Mesele: Arafât (عَرَفَات), Arafe (عَرَفَة) kelimesinin çoğuludur; Arapların [ثَوْبٌ أَخْلَاقٌ] (parça parça olmuş elbise), [بُرْمَةٌ أَعْشَارٌ] (parçalara ayrılmış tencere) ve [أَرْضٌ سَبَاسِبٌ] (çorak araziler) sözlerinde olduğu gibi tek bir mekâna bu ad verilmiştir. Takdiri şöyledir: Sanki o arazinin her bir parçası bir “Arafe”dir ve bu parçaların toplamına “Arafat” adı verilmiştir. Şayet:
هَلَّا مُنِعَتْ مِنَ الصَّرْفِ وَفِيهَا السَّبَبَانِ: التَّعْرِيفُ وَالتَّأْنِيثُ قُلْنَا: هَذِهِ اللَّفْظَةُ فِي الْأَصْلِ اسْمٌ لِقِطَعٍ كَثِيرَةٍ مِنَ الْأَرْضِ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا مُسَمَّاةٌ بِعَرَفَةَ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَمْ يَكُنْ عَلَمًا ثُمَّ جُعِلَتْ عَلَمًا لِمَجْمُوعِ تِلْكَ الْقِطَعِ فَتَرَكُوهَا بَعْدَ ذَلِكَ عَلَى أَصْلِهَا فِي عَدَمِ الصَّرْفِ.
“Kendisinde tarif (belirlilik) ve te'nis (dişillik) gibi gayri munsarif kılma sebepleri bulunduğu halde neden gayri munsarif kılınmamıştır (tenvin almıştır)?” denilirse, deriz ki: Bu lafız aslında her birine “Arafe” adı verilen birçok yer parçası için bir isimdir. Bu takdire göre özel isim (alem) değildi; daha sonra o parçaların tamamı için özel isim kılındı ve bundan sonra da sarf edilmeme (tenvin alma) hususunda aslı üzere bırakıldı.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْيَوْمَ الثَّامِنَ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ يُسَمَّى بِيَوْمِ التَّرْوِيَةِ، وَالْيَوْمَ التَّاسِعَ مِنْهُ يُسَمَّى بِيَوْمِ عَرَفَةَ، وَذَلِكَ الْمَوْضِعُ الْمَخْصُوصُ سُمِّيَ بِعَرَفَاتٍ، وَذَكَرُوا فِي تَعْلِيلِ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ وُجُوهًا أَمَّا يَوْمُ التَّرْوِيَةِ فَفِيهِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: مِنْ رَوَى يَرْوِي تَرْوِيَةً، إِذَا تَفَكَّرَ وَأَعْمَلَ فِكْرَهُ وَرَوِيَّتَهُ وَالثَّانِي: مِنْ رَوَاهُ مِنَ الْمَاءِ يَرْوِيهِ إِذَا سَقَاهُ مِنْ عَطَشٍ أَمَّا الْأَوَّلُ: فَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ أَحَدُهَا:
Üçüncü Mesele: Bil ki zilhiccenin sekizinci gününe terviye günü, dokuzuncu gününe arefe günü ve o hususi mekâna da Arafat adı verilir. Bu isimlerin gerekçesi hakkında birtakım vecihler zikretmişlerdir. Terviye gününe gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi: Kişi düşündüğünde ve fikrini/muhakemesini çalıştırdığında kullanılan [رَوَى يَرْوِي تَرْوِيَةً] kökünden gelmektedir. İkincisi: Susuzluktan sonra su içirip suya kandırdığında kullanılan [رَوَاهُ مِنَ الْمَاءِ يَرْوِيهِ] kökünden gelmektedir. Birinci görüşe göre üç açıklama vardır: Birincisi:
أَنَّ آدَمَ ﵇ أَمَرَ بِبِنَاءِ الْبَيْتِ، فَلَمَّا بَنَاهُ تَفَكَّرَ فَقَالَ: رَبِّ إِنَّ لِكُلِّ عَامِلٍ أَجْرًا فَمَا أَجْرِي عَلَى هَذَا الْعَمَلِ؟ قَالَ: إِذَا طُفْتَ بِهِ غَفَرْتُ لَكَ ذُنُوبَكَ بِأَوَّلِ شَوْطٍ مِنْ طَوَافِكَ، قَالَ:
Âdem aleyhisselâm Beyt'i inşa etmekle emrolundu; onu inşa edince düşünüp: “Rabbim! Şüphesiz her çalışanın bir ücreti vardır; bu amelime karşılık benim ücretim nedir?” dedi. [Allah Teâlâ]: “Onu tavaf ettiğinde, tavafının ilk şavtında senin günahlarını bağışlarım” buyurdu. Âdem:
يَا رَبِّ زِدْنِي قَالَ: أَغْفِرُ لِأَوْلَادِكَ إِذَا طَافُوا بِهِ، قَالَ: زِدْنِي قَالَ: أَغْفِرُ لِكُلِّ مَنِ اسْتَغْفَرَ لَهُ الطَّائِفُونَ مِنْ مُوَحِّدِي أَوْلَادِكَ، قَالَ: حَسْبِي يَا رَبِّ حَسْبِي
“Rabbim, bana artır!” dedi. [Allah Teâlâ]: “Onu tavaf ettiklerinde çocuklarını da bağışlarım” buyurdu. Âdem: “Bana artır!” dedi. [Allah Teâlâ]: “Tavaf edenlerin senin tevhid ehli çocuklarından kendisi için istiğfar ettiği herkesi bağışlarım” buyurdu. Âdem: “Yeter Rabbim, yeter!” dedi.
وَثَانِيهَا: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ رَأَى فِي مَنَامِهِ لَيْلَةَ التَّرْوِيَةِ كَأَنَّهُ يَذْبَحُ ابْنَهُ فَأَصْبَحَ مُفَكِّرًا هَلْ هَذَا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَوْ مِنَ الشَّيْطَانِ؟ فَلَمَّا رَآهُ لَيْلَةَ عَرَفَةَ يُؤْمَرُ بِهِ أَصْبَحَ فَقَالَ: عَرَفْتُ يَا رَبِّ أَنَّهُ مِنْ عِنْدِكَ وَثَالِثُهَا: أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ يَخْرُجُونَ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ إِلَى مِنًى فَيَرْوُونَ فِي الْأَدْعِيَةِ الَّتِي يُرِيدُونَ أَنْ يَذْكُرُوهَا فِي غَدِهِمْ بِعَرَفَاتٍ.
İkincisi: İbrâhim aleyhisselâm terviye gecesi rüyasında oğlunu boğazladığını gördü ve sabahleyin: “Bu Allah Teâlâ'dan mıdır yoksa şeytandan mıdır?” diye düşünceye daldı. Arefe gecesi aynı rüyayı görüp bununla emrolunduğunu anlayınca sabahladı ve: “Rabbim, bildim ki bu Sen'dendir” dedi. Üçüncüsü: Mekke halkı terviye günü Mina'ya çıkar ve ertesi gün Arafat'ta yapacakları duaları zihinlerinde tasarlar, düşünürlerdi.
أَمَّا الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ اشْتِقَاقُهُ مِنْ تَرْوِيَةِ الْمَاءِ، فَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ كَانُوا يُخْفُونَ الْمَاءَ لِلْحَجِيجِ الَّذِينَ يَقْصِدُونَهُمْ مِنَ الْآفَاقِ، وَكَانَ الْحَاجُّ يَسْتَرِيحُونَ فِي هَذَا الْيَوْمِ مِنْ مَشَاقِّ السَّفَرِ، وَيَتَّسِعُونَ فِي الْمَاءِ، وَيَرْوُونَ بَهَائِمَهُمْ بَعْدَ مُقَاسَاتِهِمْ قِلَّةَ الْمَاءِ فِي طَرِيقِهِمْ وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ يَتَزَوَّدُونَ الْمَاءَ إِلَى عَرَفَةَ والثالث: أن المذنبين كالعطاش الذي وَرَدُوا بِحَارَ رَحْمَةِ اللَّهِ فَشَرِبُوا مِنْهَا حَتَّى رُوُوا، وَأَمَّا فَضْلُ هَذَا الْيَوْمِ فَدَلَّ عَلَيْهِ قوله تعالى: وَالشَّفْعِ وَالْوَتْرِ [الشفع: ٣] عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِأَنَّ الشَّفْعَ التَّرْوِيَةُ وَعَرَفَةُ، وَالْوَتْرَ يَوْمُ النَّحْرِ، وَعَنْ عُبَادَةَ
İkinci Görüşe, yani kelimenin su ile kandırma (terviyetü'l-mâ) kökünden türemiş olmasına gelince; bunda da üç açıklama vardır: Birincisi: Mekke halkı uzak diyarlardan kendilerine gelen hacılar için su saklarlardı; hacılar da bu günde yol meşakkatlerinden dinlenir, bol suya kavuşur ve yollarda çektikleri susuzluktan sonra hayvanlarını suya kandırırlardı. İkincisi: Hacıların Arafat'a su azığı hazırlamalarıdır. Üçüncüsü: Günahkârların, Allah'ın rahmet denizlerine varıp oradan suya kanıncaya kadar içen susuzlar gibi olmasıdır. Bu günün faziletine gelince; İbn Abbâs'tan rivayet edilen O'nun: { وَالشَّفْعِ وَالْوَتْرِ } “Çifte ve teke andolsun” buyruğu buna delalet eder; zira “çift” (şef') terviye ve arefe günleri, “tek” (vetr) ise kurban bayramı günüdür. Ubâde'den rivayet edildiğine göre,
أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «صِيَامُ عَشْرِ الْأَضْحَى كُلُّ يَوْمٍ مِنْهَا كَالشَّهْرِ، وَلِمَنْ يَصُومُ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ سَنَةٌ، وَلِمَنْ يَصُومُ يَوْمَ عَرَفَةَ سَنَتَانِ»
Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Zilhiccenin on gününün orucu; her bir günü bir ay gibidir. Terviye günü oruç tutan için bir yıl, arefe günü oruç tutan için ise iki yıl [oruca bedel]dir.»
وَرَوَى أَنَسٌ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «مَنْ صَامَ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ أَعْطَاهُ اللَّهُ مِثْلَ ثَوَابِ أَيُّوبَ عَلَى بَلَائِهِ، وَمَنْ صَامَ يَوْمَ عَرَفَةَ أعطاه الله تعالى مثل ثواب عيسى بن مَرْيَمَ ﵇» .
Enes'ten rivayet edildiğine göre Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kim terviye günü oruç tutarsa Allah ona Eyyûb'un belasına karşı [aldığı] sevabın mislini verir; kim de arefe günü oruç tutarsa Allah Teâlâ ona Meryem oğlu Îsâ aleyhisselâm'ın sevabının mislini verir.»
وَأَمَّا يَوْمُ عَرَفَةَ فَلَهُ عَشَرَةُ أَسْمَاءٍ، خَمْسَةٌ مِنْهَا مُخْتَصَّةٌ بِهِ، وَخَمْسَةٌ مُشْتَرَكَةٌ بَيْنَهُ وَبَيْنَ غَيْرِهِ، أَمَّا الْخَمْسَةُ الْأُولَى فَأَحَدُهَا: عَرَفَةُ، وَفِي اشْتِقَاقِهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْمَعْرِفَةِ، وَفِيهِ ثَمَانِيَةُ أَقْوَالٍ الْأَوَّلُ: قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ آدَمَ وَحَوَّاءَ الْتَقَيَا بِعَرَفَةَ فَعَرَفَ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ فَسُمِّيَ/ الْيَوْمُ عَرَفَةَ، وَالْمَوْضِعُ عَرَفَاتٍ، وَذَلِكَ أَنَّهُمَا لَمَّا أُهْبِطَا من الجنة وقع آدم بسر نديب، وَحَوَّاءُ بِجُدَّةَ، وَإِبْلِيسُ بِنِيسَانَ، وَالْحَيَّةُ بِأَصْفَهَانَ، فَلَمَّا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى آدَمَ بِالْحَجِّ لَقِيَ حَوَّاءَ بِعَرَفَاتٍ فَتَعَارَفَا وَثَانِيهَا: أَنَّ آدَمَ عَلَّمَهُ جِبْرِيلُ مَنَاسِكَ الْحَجِّ، فَلَمَّا وَقَفَ بِعَرَفَاتٍ قَالَ لَهُ: أَعَرَفْتَ؟ قَالَ نَعَمْ، فَسُمِّيَ عَرَفَاتٍ وَثَالِثُهَا:
Arefe gününe gelince; onun on ismi vardır. Bunlardan beşi sadece ona hastır, beşi ise onunla başkaları arasında ortaktır. İlk beşine gelince, birincisi: Arafe'dir. Bunun iştikakı (türeyişi) hakkında üç görüş vardır: Birincisi: Marifet (tanışma/bilme) kökünden türemiş olmasıdır ve bunda sekiz görüş vardır: Birincisi: İbn Abbâs'ın sözüdür: Âdem ile Havvâ Arafat'ta buluşup birbirlerini tanıdılar (arefe); bu sebeple o güne Arafe, mekâna da Arafat adı verildi. Şöyle ki onlar cennetten indirildiklerinde Âdem Serendip'e, Havvâ Cidde'ye, İblis Nîsân'a ve yılan İsfahan'a düşmüştü. Allah Teâlâ Âdem'e haccı emredince Arafat'ta Havvâ ile karşılaştı ve birbirlerini tanıdılar. İkincisi: Cebrâil Âdem'e hac menâsikini öğretti; Arafat'ta durduğunda ona: 'Öğrendin mi (a-refte)?' dedi, Âdem de: 'Evet' dedi. Bu sebeple Arafat diye isimlendirildi. Üçüncüsü:
قَوْلُ عَلِيٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٍ وَالسُّدِّيِّ: سُمِّيَ الْمَوْضِعُ عَرَفَاتٍ لِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ عَرَفَهَا حِينَ رَآهَا بِمَا تَقَدَّمَ مِنَ النَّعْتِ وَالصِّفَةِ
Ali, İbn Abbâs, Atâ ve es-Süddî'nin sözüdür: Mekâna Arafat adı verildi; çünkü İbrâhim aleyhisselâm önceden bildirilen nitelik ve vasıflar sayesinde orayı gördüğünde tanıdı.
وَرَابِعُهَا: أَنَّ جِبْرِيلَ كَانَ عَلَّمَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ الْمَنَاسِكَ، وَأَوْصَلَهُ إِلَى عَرَفَاتٍ، وَقَالَ لَهُ: أَعَرَفْتَ كَيْفَ تَطُوفُ وَفِي أَيِّ مَوْضِعٍ تَقِفُ؟ قَالَ نَعَمْ وَخَامِسُهَا: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَضَعَ ابْنَهُ إِسْمَاعِيلَ وَأُمَّهُ هَاجَرَ بِمَكَّةَ وَرَجَعَ إِلَى الشَّامِ وَلَمْ يَلْتَقِيَا سِنِينَ، ثُمَّ الْتَقَيَا يَوْمَ عَرَفَةَ بِعَرَفَاتٍ وَسَادِسُهَا: مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ أَمْرِ مَنَامِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَسَابِعُهَا: أَنَّ الْحَاجَّ يَتَعَارَفُونَ فِيهِ بِعَرَفَاتٍ إِذَا وَقَفُوا وَثَامِنُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى يَتَعَرَّفُ فِيهِ إِلَى الْحَاجِّ بِالْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ.
Dördüncüsü: Cebrâil, İbrâhim aleyhisselâm'a menâsiki öğretiyor ve onu Arafat'a ulaştırıp ona: 'Nasıl tavaf edeceğini ve hangi mekânda vakfe yapacağını öğrendin mi?' diyordu; o da: 'Evet' diyordu. Beşincisi: İbrâhim aleyhisselâm oğlu İsmâil ile annesi Hâcer'i Mekke'ye bırakıp Şam'a dönmüştü ve yıllarca görüşmemişlerdi; sonra arefe günü Arafat'ta buluştular. Altıncısı: İbrâhim aleyhisselâm'ın rüyası hakkında zikrettiğimiz husustur. Yedincisi: Hacıların vakfe yaptıklarında Arafat'ta birbirleriyle tanışmalarıdır. Sekizincisi: Allah Teâlâ'nın orada hacılara mağfiret ve rahmetle Kendisini tanıtmasıdır.
الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي اشْتِقَاقِ عَرَفَةَ أَنَّهُ مِنَ الِاعْتِرَافِ لِأَنَّ الْحُجَّاجَ إِذَا وَقَفُوا فِي عَرَفَةَ اعْتَرَفُوا لِلْحَقِّ بِالرُّبُوبِيَّةِ وَالْجَلَالِ وَالصَّمَدِيَّةِ وَالِاسْتِغْنَاءِ وَلِأَنْفُسِهِمْ بِالْفَقْرِ وَالذِّلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ وَالْحَاجَةِ وَيُقَالُ: إِنَّ آدَمَ وَحَوَّاءَ ﵉ لَمَّا وَقَفَا بِعَرَفَاتٍ قَالَا: رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا، فَقَالَ اللَّهُ ﷾ الْآنَ عَرَفْتُمَا أَنْفُسَكُمَا.
İkinci Görüş: Arafe'nin iştikakının itiraf (kabul ve ikrar) kökünden gelmesidir. Çünkü hacılar Arafe'de vakfe yaptıklarında Hak Teâlâ için rububiyeti, celali, samediyeti ve ganiliği itiraf ederler; kendi nefisleri için ise fakirliği, zilleti, miskinliği ve muhtaçlığı itiraf ederler. Denilir ki Âdem ile Havvâ aleyhimesselâm Arafat'ta vakfe yaptıklarında: “Rabbimiz, biz nefislerimize zulmettik” dediler; bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: “Şimdi nefislerinizi tanıdınız / itiraf ettiniz” buyurdu.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ مِنَ العرف وهو الرائحة الطيبة قال تعالى: يُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَها لَهُمْ [مُحَمَّدٍ: ٦] أَيْ طَيَّبَهَا لَهُمْ، وَمَعْنَى ذَلِكَ أَنَّ الْمُذْنِبِينَ لَمَّا تَابُوا فِي عَرَفَاتٍ فَقَدْ تَخَلَّصُوا عَنْ نَجَاسَاتِ الذُّنُوبِ، وَيَكْتَسِبُونَ بِهِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى رَائِحَةً طَيِّبَةً،
Üçüncü Görüş: Onun güzel koku anlamına gelen “urf” (عُرْف) kelimesinden türemiş olmasıdır. Nitekim Allah Teâlâ: { يُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَها لَهُمْ } “Onları, kendilerine güzelleştirip kokulandırdığı cennete koyacaktır” buyurmuştur. Bunun manası şudur: Günahkârlar Arafat'ta tövbe ettiklerinde günahların pisliklerinden kurtulurlar ve bununla Allah Teâlâ katında güzel bir koku kazanırlar.
قَالَ ﵊: «خُلُوفُ فَمِ الصَّائِمِ عِنْدَ اللَّهِ أَطْيَبُ مِنْ رِيحِ الْمِسْكِ»
Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Oruçlunun ağız kokusu Allah katında misk kokusundan daha hoştur.»
الثَّانِي: يَوْمُ إِيَاسِ الْكُفَّارِ مِنْ دِينِ الْإِسْلَامِ الثَّالِثُ: يَوْمُ إِكْمَالِ الدِّينِ الرَّابِعُ: يَوْمُ إِتْمَامِ النِّعْمَةِ الْخَامِسُ: يَوْمُ الرِّضْوَانِ، وَقَدْ جَمَعَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْأَشْيَاءَ فِي أَرْبَعِ آيَاتٍ، فِي قَوْلِهِ: الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ [الْمَائِدَةِ: ٣] الْآيَةَ،
İkincisi: Kâfirlerin İslam dininden ümitlerini kestikleri gün. Üçüncüsü: Dinin kemale erdiği gün. Dördüncüsü: Nimetin tamamlandığı gün. Beşincisi: Rıdvan (hoşnutluk) günü. Allah Teâlâ bu hususları şu dört ayette [veya ayetin şu kısmında] toplamıştır: { الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ } “Bugün inkâr edenler dininizden ümitlerini kesmişlerdir...” ayeti.
قَالَ عُمَرُ وَابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَشِيَّةَ عَرَفَةَ، وَكَانَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَالنَّبِيُّ ﷺ وَاقِفٌ بِعَرَفَةَ فِي مَوْقِفِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَذَلِكَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، وَقَدِ اضْمَحَلَّ الْكُفْرُ، وَهُدِّمَ بُنْيَانُ الْجَاهِلِيَّةِ، فَقَالَ ﵊: «لَوْ يَعْلَمُ النَّاسُ مَا لَهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَقَرَّتْ أَعْيُنُهُمْ»
Ömer ve İbn Abbâs şöyle demişlerdir: Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Vedâ Haccı'nda İbrâhim aleyhisselâm'ın vakfe yerinde Arafat'ta vakfe yaparken, cuma gününe denk gelen arefe akşamı indi. O vakit küfür yok olmuş ve cahiliye binası yıkılmıştı. Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurdu: «İnsanlar bu ayette kendileri için ne [büyük müjdeler] olduğunu bilselerdi gözleri aydın olurdu.»
فَقَالَ يَهُودِيٌّ لِعُمَرَ: لَوْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ عَلَيْنَا لَاتَّخَذْنَا ذَلِكَ الْيَوْمَ عِيدًا فَقَالَ عُمَرُ: أَمَّا نَحْنُ فَجَعَلْنَاهُ عِيدَيْنِ، كَانَ يَوْمَ عَرَفَةَ ويوم
Bir yahudi Ömer'e: “Şayet bu ayet bize inmiş olsaydı o günü bayram edinirdik” dedi. Ömer de şöyle dedi: “Biz ise onu iki bayram kıldık; o [gün], hem arefe günü hem de
الْجُمُعَةِ فَأَمَّا مَعْنَى: إِيَاسِ الْمُشْرِكِينَ: فَهُوَ أَنَّهُمْ يَئِسُوا مِنْ قَوْمِ مُحَمَّدٍ ﵊ أَنْ يَرْتَدُّوا رَاجِعِينَ إِلَى دِينِهِمْ، فَأَمَّا مَعْنَى إِكْمَالِ الدِّينِ فَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى مَا أَمَرَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ بِشَيْءٍ مِنَ الشَّرَائِعِ، وَأَمَّا إِتْمَامُ النِّعْمَةِ فَأَعْظَمُ النِّعَمِ نِعْمَةُ الدِّينِ، لِأَنَّ بِهَا يَسْتَحِقُّ الْفَوْزَ بِالْجَنَّةِ وَالْخَلَاصَ مِنَ النَّارِ، وَقَدْ تَمَّتْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ وَكَذَلِكَ قَالَ فِي آيَةِ الْوُضُوءِ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ [الْمَائِدَةِ: ٦] وَلَمَّا جَاءَ الْبَشِيرُ وَقَدِمَ/ عَلَى يَعْقُوبَ، قَالَ: عَلَى أَيِّ دِينٍ تَرَكْتَ يُوسُفَ؟ قَالَ: عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ قَالَ: الْآنَ تَمَّتِ النِّعْمَةُ، وَأَمَّا مَعْنَى الرِّضْوَانِ فَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى رَضِيَ بِدِينِهِمُ الَّذِي تَمَسَّكُوا بِهِ وَهُوَ الْإِسْلَامُ فَهِيَ بِشَارَةٌ بَشَّرَهُمْ بِهَا فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ فَلَا يَوْمَ أَكْمَلُ مِنَ الْيَوْمِ الَّذِي بَشَّرَهُمْ فِيهِ بِإِكْمَالِ الدِّينِ، وَقِيلَ: هَذَا الْيَوْمُ يَوْمُ صِلَةِ الْوَاصِلِينَ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي [الْمَائِدَةِ: ٣] وَيَوْمُ قَطِيعَةِ الْقَاطِعِينَ أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ [التَّوْبَةِ: ٣] وَيَوْمُ إِقَالَةِ عَثْرِ النَّادِمِينَ وَقَبُولِ تَوْبَةِ التَّائِبِينَ رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا [الْأَعْرَافِ: ٢٣] فَكَمَا تَابَ بِرَحْمَتِهِ عَلَى آدَمَ فِيهِ فَكَذَلِكَ يَتُوبُ عَلَى أَوْلَادِهِ وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ [الشُّورَى: ٢٥] وَهُوَ أَيْضًا يوم وقد الْوَافِدِينَ وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالًا [الحج: ٢٧]
cuma günüydü.” Müşriklerin ümitsizliğe düşmesinin anlamına gelince; onların, Muhammed aleyhisselâm'ın kavminin kendi dinlerine geri dönmesinden ümitlerini kesmiş olmalarıdır. Dinin ikmal edilmesinin anlamına gelince; Allah Teâlâ'nın bundan sonra onlara şeriat hükümlerinden hiçbir şey emretmemiş olmasıdır. Nimetin tamamlanmasına gelince; nimetlerin en büyüğü din nimetidir, çünkü cenneti kazanmayı ve cehennemden kurtulmayı hak etmek onunla olur ve [bu nimet] o gün tamamlanmıştır. Nitekim abdest ayetinde de şöyle buyurmuştur: { وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “...ve üzerinizdeki nimetini tamamlasın; ta ki şükredesiniz”. Müjdeci gelip Yakub'a ulaştığında: “Yusuf'u hangi din üzere bıraktın?” dedi. O da: “İslam dini üzere” dedi. Bunun üzerine [Yakub]: “İşte şimdi nimet tamamlandı” dedi. Rıdvan (hoşnutluk) anlamına gelince; Allah Teâlâ'nın, onların sarıldıkları din olan İslam'dan razı olmasıdır. Bu, o gün kendilerine müjdelediği bir müjdedir; zira kendilerine dinin kemale erdirilmesinin müjdelendiği günden daha mükemmel bir gün yoktur. Denildi ki: Bu gün, kavuşanların kavuşma günüdür: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي } “Bugün sizin dininizi kemale erdirdim ve üzerinizdeki nimetimi tamamladım...”; [bağları] koparanların ilişkisinin kesildiği gündür: { أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ } “Allah ve Resûlü müşriklerden uzaktır”; pişman olanların tökezlemelerinin bağışlandığı ve tövbe edenlerin tövbesinin kabul edildiği gündür: { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا } “Rabbimiz, biz nefislerimize zulmettik...”. Nitekim o günde rahmetiyle Âdem'in tövbesini kabul ettiği gibi onun çocuklarının da tövbesini kabul eder: { وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ } “O, kullarından tövbeyi kabul edendir”. O gün aynı zamanda [huzura] gelen heyetlerin varış günüdür: { وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالًا } “İnsanlar arasında haccı ilan et ki sana yaya olarak gelsinler...”.
وفي الخبر «الحاج وقد اللَّهِ، وَالْحَاجُّ زُوَّارُ اللَّهِ وَحَقٌّ عَلَى الْمَزُورِ الْكَرِيمِ أَنْ يُكْرِمَ زَائِرَهُ» .
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Hacılar Allah'ın elçileridir / heyetidir; hacılar Allah'ın ziyaretçileridir. Ziyaret edilen Kerîm [Zât]'a ise ziyaretçisine ikramda bulunmak yaraşır.»
وَأَمَّا الْأَسْمَاءُ الْخَمْسَةُ الْأُخْرَى لِيَوْمِ عَرَفَةَ فَأَحَدُهَا: يَوْمُ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَأَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ [التَّوْبَةِ: ٣] وَهَذَا الِاسْمُ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ عَرَفَةَ وَالنَّحْرِ، وَاخْتَلَفَ الصَّدْرُ الْأَوَّلُ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ فِيهِ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ عَرَفَةُ، وَسُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ يَحْصُلُ فِيهِ الْوُقُوفُ بِعَرَفَاتٍ وَالْحَجُّ عَرَفَةُ إِذَا لَوْ أَدْرَكَهُ وَفَاتَهُ سَائِرُ مَنَاسِكِ الْحَجِّ أَجْزَأَ عَنْهَا الدَّمُ، فَلِهَذَا السَّبَبِ سُمِّيَ بِالْحَجِّ الْأَكْبَرِ قَالَ الْحَسَنُ: سُمِّيَ بِهِ لِأَنَّهُ اجْتَمَعَ فِيهِ الْكُفَّارُ وَالْمُسْلِمُونَ، وَنُودِيَ فِيهِ أَنْ لَا يَحُجَّ بَعْدَهُ مُشْرِكٌ، وَقَالَ ابْنُ سِيرِينَ: إِنَّمَا سُمِّيَ بِهِ لِأَنَّهُ اجْتَمَعَ فِيهِ أَعْيَادُ أَهْلِ الْمِلَلِ كُلِّهَا مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَحَجَّ الْمُسْلِمُونَ وَلَمْ يَجْتَمِعْ قَبْلَهُ وَلَا بَعْدَهُ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ يَوْمُ النَّحْرِ لِأَنَّهُ يَقَعُ فِيهِ أَكْثَرُ مَنَاسِكِ الْحَجِّ، فَأَمَّا الْوُقُوفُ فَلَا يَجِبُ فِي الْيَوْمِ بَلْ يُجْزِئُ فِي اللَّيْلِ وَرُوِيَ الْقَوْلَانِ جَمِيعًا عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَثَانِيهَا: الشَّفْعُ وَثَالِثُهَا: الْوَتْرُ وَرَابِعُهَا: الشَّاهِدُ وَخَامِسُهَا:
Arefe gününün diğer beş ismine gelince; birincisi: Hacc-ı Ekber günüdür. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَأَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ } “Hacc-ı Ekber gününde Allah ve Resûlünden insanlara bir bildiridir...”. Bu isim hem Arafe hem de Kurban bayramı günü için ortaktır. Sahabe ve tâbiînden olan ilk nesil bu konuda ihtilaf etmiştir. Onlardan kimi: “O, Arafe günüdür” demiştir. Böyle isimlendirilmiştir, çünkü Arafat'ta vakfe onda gerçekleşir ve hac Arafat'tır; zira kişi ona yetişir de haccın diğer menasikini kaçırırsa, bunların yerine kurban kesmek yeterli olur. İşte bu sebeple ona Hacc-ı Ekber denmiştir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: “Ona bu ismin verilmesi, kâfirler ile Müslümanların onda bir arada toplanması ve o gün, bundan sonra hiçbir müşrikin hac yapamayacağının ilan edilmesindendir.” İbn Sîrîn ise şöyle demiştir: “Ona bu ismin verilmesi, yahudilerden ve hristiyanlardan bütün din mensuplarının bayramlarının o günde toplanması ve Müslümanların da hac yapmasındandır; ondan önce de sonra da böyle bir toplanma olmamıştır.” Onlardan kimi de: “O, Kurban bayramı günüdür; çünkü haccın menasikinin çoğu onda gerçekleşir. Vakfeye gelince, onun gündüz yapılması şart değildir, geceleyin yapılması da yeterlidir” demiştir. Her iki görüş de Ali ve İbn Abbâs kanalıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilmiştir. İkincisi: Şef' (çift). Üçüncüsü: Vitr (tek). Dördüncüsü: Şâhid (tanıklık eden). Beşincisi:
الْمَشْهُودُ فِي قَوْلِهِ: وَشاهِدٍ وَمَشْهُودٍ [الْبُرُوجِ: ٣] وَهَذِهِ الْأَسْمَاءُ فَسَّرْنَاهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
{ وَشاهِدٍ وَمَشْهُودٍ } “Tanıklık edene ve tanıklık edilene...” ayetindeki Meşhûd (tanıklık edilen)dur. Bu isimleri bu ayette tefsir ettik.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى خَصَّ يَوْمَ عَرَفَةَ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ أَيَّامِ الْحَجِّ بِفَضَائِلَ، مِنْهَا أَنَّهُ تَعَالَى خَصَّ صَوْمَهُ بِكَثْرَةِ الثَّوَابِ
Bil ki Allah Teâlâ, diğer hac günleri arasından arefe gününü birtakım faziletlerle tahsis etmiştir. Bunlardan biri, Allah Teâlâ'nın o günün orucunu çokça sevap ile özel kılmasıdır.
قَالَ ﵊: «صَوْمُ يَوْمِ التَّرْوِيَةِ كَفَّارَةُ سَنَةٍ وَصَوْمُ يَوْمِ عَرَفَةَ كَفَّارَةُ سَنَتَيْنِ»
[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Terviye gününün orucu bir yılın, arefe gününün orucu ise iki yılın kefaretidir.»
وَعَنْ أَنَسٍ كَانَ يُقَالُ فِي أَيَّامِ الْعَشْرِ: كُلُّ يَوْمٍ بِأَلْفٍ وَيَوْمُ عَرَفَةَ بِعَشَرَةِ آلَافٍ بَلْ يُسْتَحَبُّ لِلْحَاجِّ الْوَاقِفِ بِعَرَفَاتٍ أَنْ يُفْطِرَ حَتَّى يَكُونَ وَقْتَ الدُّعَاءِ قَوِيَّ الْقَلْبِ حَاضِرَ النَّفْسِ.
Enes'ten rivayet edildiğine göre [Zilhicce'nin] on günleri hakkında: “Her bir gün bin güne, arefe günü ise on bin güne bedeldir” denilirdi. Hatta Arafat'ta vakfe yapan hacının, dua vaktinde kalbinin dinç ve zihninin uyanık olması için oruç tutmaması müstehaptır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ نُشِيرَ إِشَارَةً حَقِيقِيَّةً إِلَى تَرْتِيبِ أَعْمَالِ الْحَجِّ حَتَّى يَسْهُلَ الْوُقُوفُ عَلَى مَعْنَى الْآيَةِ، فَمَنْ دَخَلَ مَكَّةَ مُحْرِمًا فِي ذِي الْحِجَّةِ أَوْ قَبْلَهُ، فَإِنْ كَانَ مُفْرِدًا أَوْ قَارِنًا طَافَ طَوَافَ الْقُدُومِ، وَأَقَامَ عَلَى إِحْرَامِهِ حَتَّى يَخْرُجَ إِلَى عَرَفَاتٍ، وَإِنْ كَانَ مُتَمَتِّعًا طَافَ وَسَعَى وَحَلَقَ وَتَحَلَّلَ مِنْ عُمْرَتِهِ وَأَقَامَ إِلَى وَقْتِ خُرُوجِهِ إِلَى عَرَفَاتٍ، وَحِينَئِذٍ يُحْرِمُ مِنْ جَوْفِ مَكَّةَ بِالْحَجِّ وَيَخْرُجُ وَكَذَلِكَ مَنْ أَرَادَ الْحَجَّ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، وَالسُّنَّةُ لِلْإِمَامِ أَنْ يَخْطُبَ بمكة يوم السابع من ذي الحجة، بعد ما يُصَلِّي الظُّهْرَ خُطْبَةً وَاحِدَةً يَأْمُرُ النَّاسَ فِيهَا بالذهاب غدا بعد ما يُصَلُّونَ الصُّبْحَ إِلَى مِنًى وَيُعَلِّمُهُمْ/ تِلْكَ الْأَعْمَالَ، ثُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ يَذْهَبُونَ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ إِلَى مِنًى بِحَيْثُ يُوَافُونَ
Dördüncü Mesele: Bil ki ayetin manasını kavramak kolay olsun diye hac amellerinin tertibine hakiki manada işaret etmemiz gerekir: Zilhicce ayında veya daha önce ihramlı olarak Mekke'ye giren kimse, eğer ifrad veya kıran haccı yapıyorsa Kudüm Tavafı yapar ve Arafat'a çıkıncaya kadar ihramında kalır. Eğer temettü haccı yapıyorsa tavaf ve sa'y yapar, saçını tıraş eder [veya kısaltır], umresinden çıkarak ihramdan kurtulur ve Arafat'a çıkış vaktine kadar öylece kalır; işte o vakit Mekke'nin içinden hac için ihrama girer ve yola çıkar. Mekke ehlinden hac yapmak isteyen kimse de böyledir. İmam için sünnet olan, Zilhicce'nin yedinci günü Mekke'de öğle namazını kıldırdıktan sonra tek bir hutbe irat etmesi, bu hutbede insanlara yarın sabah namazını kıldıktan sonra Mina'ya gitmelerini emretmesi ve onlara bu amelleri öğretmesidir. Sonra cemaat Terviye günü Mina'ya,
الظُّهْرَ بِهَا، وَيُصَلُّونَ بِهَا مَعَ الْإِمَامِ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالصُّبْحَ مِنْ يَوْمِ عَرَفَةَ، ثُمَّ إِذَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ عَلَى ثَبِيرٍ يَتَوَجَّهُونَ إِلَى عَرَفَاتٍ، فَإِذَا دَنَوْا مِنْهَا فَالسُّنَّةُ أَنْ لَا يَدْخُلُوهَا، بَلْ يَضْرِبُ فِيهِ الْإِمَامُ بِنَمِرَةَ وَهِيَ قَرِيبَةٌ مِنْ عَرَفَةَ، فَيَنْزِلُونَ هُنَاكَ حَتَّى تَزُولَ الشَّمْسُ، فَيَخْطُبُ الْإِمَامُ خُطْبَتَيْنِ يُبَيِّنُ لَهُمْ مَنَاسِكَ الْحَجِّ وَيُحَرِّضُهُمْ عَلَى إِكْثَارِ الدُّعَاءِ وَالتَّهْلِيلِ بالموقف، إذا فَرَغَ مِنَ الْخُطْبَةِ الْأُولَى جَلَسَ، ثُمَّ قَامَ وَافْتَتَحَ الْخُطْبَةَ الثَّانِيَةَ وَالْمُؤَذِّنُونَ يَأْخُذُونَ فِي الْأَذَانِ مَعَهُ وَيُخَفِّفُ بِحَيْثُ يَكُونُ فَرَاغُهُ مِنْهَا مَعَ فَرَاغِ الْمُؤَذِّنِينَ مِنَ الْأَذَانِ، ثُمَّ يَنْزِلُ فَيُقِيمُ الْمُؤَذِّنُونَ فَيُصَلِّي بِهِمُ الظُّهْرَ، ثُمَّ يُقِيمُونَ فِي الْحَالِ وَيُصَلِّي بِهِمُ الْعَصْرَ، وَهَذَا الْجَمْعُ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، ثُمَّ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الصَّلَاةِ يَتَوَجَّهُونَ إِلَى عَرَفَاتٍ فَيَقِفُونَ عِنْدَ الصَّخَرَاتِ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَقَفَ هُنَاكَ، وَإِذَا وَقَفُوا اسْتَقْبَلُوا الْقِبْلَةَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ تَعَالَى وَيَدْعُونَهُ إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ.
öğleye orada yetişecek şekilde giderler ve imamla birlikte orada öğle, ikindi, akşam, yatsı namazları ile arefe gününün sabah namazını kılarlar. Sonra güneş Sebîr dağı üzerine doğduğunda Arafat'a yönelirler. Oraya yaklaştıklarında sünnet olan, oraya [hemen] girmemeleridir; bilakis imam Arafat'a yakın bir yer olan Nemire'de çadır kurar ve güneş zevale erinceye (öğle vakti girinceye) kadar orada konaklarlar. Ardından imam iki hutbe irat ederek onlara haccın menasikini açıklar ve onları vakfe yerinde çokça dua ve tehlil yapmaya teşvik eder. Birinci hutbeyi bitirince oturur, sonra ayağa kalkıp ikinci hutbeye başlar; bu sırada müezzinler de onunla birlikte ezana başlarlar. İmam hutbeyi, müezzinlerin ezanı bitirmesiyle aynı anda bitecek şekilde kısa tutar. Sonra iner, müezzinler kamet getirir ve onlara öğle namazını kıldırır. Ardından derhal kamet getirirler ve onlara ikindi namazını kıldırır; bu cem' (namazların birleştirilmesi) ittifakla sabittir. Namazdan çıktıktan sonra Arafat'a yönelirler ve kayalıkların yanında vakfe yaparlar; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem orada vakfe yapmıştır. Vakfeye durduklarında kıbleye yönelirler; güneş batıncaya kadar Allah Teâlâ'yı zikreder ve O'na dua ederler.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْوُقُوفَ رُكْنٌ لَا يُدْرَكُ الْحَجُّ إِلَّا بِهِ فَمَنْ فَاتَهُ الْوُقُوفُ فِي وَقْتِهِ وَمَوْضُوعِهِ فَقَدْ فَاتَهُ الْحَجُّ وَوَقْتُ الْوُقُوفِ يَدْخُلُ بِزَوَالِ الشَّمْسِ مِنْ يَوْمِ عَرَفَةَ، وَيَمْتَدُّ إِلَى طُلُوعِ الْفَجْرِ مِنْ يَوْمِ النَّحْرِ وَذَلِكَ نِصْفُ يَوْمٍ وَلَيْلَةٌ كَامِلَةٌ، وَإِذَا حَضَرَ الْحَاجُّ هُنَاكَ فِي هَذَا الْوَقْتِ لَحْظَةً وَاحِدَةً مِنْ لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ فَقَدْ كَفَى، وَقَالَ أَحْمَدُ: وَقْتُ الْوُقُوفِ مِنْ طُلُوعِ الْفَجْرِ يوم عرفة، ويمتد إلى طلوع الفجر من يَوْمِ النَّحْرِ فَإِذَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ دَفَعَ الْإِمَامُ مِنْ عَرَفَاتٍ وَأَخَّرَ صَلَاةَ الْمَغْرِبِ حَتَّى يَجْمَعَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْعِشَاءِ بِالْمُزْدَلِفَةِ.
Bil ki vakfe, haccın ancak kendisiyle tamam olduğu bir rükündür; vaktinde ve mekânında vakfeyi kaçıran kimse haccı kaçırmış olur. Vakfe vakti, arefe günü güneşin zevaliyle başlar ve Kurban bayramı gününün fecrinin doğuşuna kadar sürer ki bu da yarım gün ve tam bir gecedir. Hacı bu vakit içinde gece veya gündüz bir an bile orada bulunsa bu yeterli olur. Ahmed [b. Hanbel] şöyle demiştir: Vakfe vakti arefe günü fecrin doğuşundan başlar ve Kurban bayramı gününün fecrinin doğuşuna kadar sürer. Güneş battığında imam Arafat'tan ayrılır ve akşam namazı ile yatsı namazını Müzdelife'de cem etmek için akşam namazını tehir eder.
وَفِي تَسْمِيَةِ الْمُزْدَلِفَةِ أَقْوَالٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ يَقْرُبُونَ فِيهَا مِنْ مِنًى وَالِازْدِلَافُ الْقُرْبُ وَالثَّانِي: أَنَّ النَّاسَ يَجْتَمِعُونَ فِيهَا وَالِاجْتِمَاعُ الِازْدِلَافُ وَالثَّالِثُ: أَنَّهُمْ يَزْدَلِفُونَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى أَيْ يَتَقَرَّبُونَ بِالْوُقُوفِ وَيُقَالُ لِلْمُزْدَلِفَةِ:
Müzdelife'nin isimlendirilmesi hususunda görüşler vardır: Birincisi: Orada Mina'ya yaklaşmalarıdır; izdilâf (الِازْدِلَاف) yakınlaşmak demektir. İkincisi: İnsanların orada toplanmasıdır; toplanmak izdilâftır. Üçüncüsü: Vakfe yapmak suretiyle Allah Teâlâ'ya izdilâf etmeleridir, yani yakınlaşmalarıdır. Müzdelife'ye şu da denilir:
جَمْعٌ لِأَنَّهُ يُجْمَعُ فِيهَا بَيْنَ صَلَاةِ الْعِشَاءِ وَالْمَغْرِبِ، وَهَذَا قَوْلُ قَتَادَةَ، وَقِيلَ إِنَّ آدَمَ ﵇ اجْتَمَعَ فِيهَا مَعَ حَوَّاءَ، وَازْدَلَفَ إِلَيْهَا أَيْ دَنَا مِنْهَا، ثُمَّ إِذَا أَتَى الْإِمَامُ الْمُزْدَلِفَةَ: جَمَعَ الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِإِقَامَتَيْنِ، ثُمَّ يَبِيتُونَ بِهَا، فَإِنْ لَمْ يَبِتْ بِهَا فَعَلَيْهِ دَمُ شَاةٍ، فَإِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ صَلَّوْا صَلَاةَ الصُّبْحِ بغلس والتغليس بالفجر هاهنا أَشَدُّ اسْتِحْبَابًا مِنْهُ فِي غَيْرِهَا، وَهُوَ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، فَإِذَا صَلَّوُا الصُّبْحَ أَخَذُوا مِنْهَا الْحَصَى لِلرَّمْيِ، يَأْخُذُ كُلُّ إِنْسَانٍ مِنْهَا سَبْعِينَ حَصَاةً، ثُمَّ يَذْهَبُونَ إِلَى الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ، وَهُوَ جَبَلٌ يُقَالُ لَهُ قُزَحُ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَهَذَا الْجَبَلُ أَقْصَى الْمُزْدَلِفَةِ مِمَّا يَلِي مِنًى، فَيَرْقَى فَوْقَهُ إِنْ أَمْكَنَهُ، أَوْ وَقَفَ بِالْقُرْبِ مِنْهُ إِنْ لَمْ يُمْكِنْهُ، وبحمد الله تالي يُهَلِّلُهُ وَيُكَبِّرُهُ، وَلَا يَزَالُ كَذَلِكَ حَتَّى يُسْفِرَ جِدًّا، ثُمَّ يَدْفَعُ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَيَكْفِي الْمُرُورُ كَمَا فِي عَرَفَةَ، ثُمَّ يَذْهَبُونَ مِنْهُ إِلَى وَادِي مُحَسِّرٍ فَإِذَا بَلَغُوا بَطْنَ مُحَسِّرٍ فَيُسْتَحَبُّ لِمَنْ كَانَ رَاكِبًا أَنْ يُحَرِّكَ دَابَّتَهُ، وَمَنْ كَانَ مَاشِيًا أَنْ يَسْعَى سَعْيًا شَدِيدًا قَدْرَ رَمْيَةِ حَجَرٍ، / فَإِذَا أَتَوْا مِنًى رَمَوْا جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ مِنْ بَطْنِ الْوَادِي بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ وَيَقْطَعُ التَّلْبِيَةَ إِذَا ابْتَدَأَ الرَّمْيَ، فَإِذَا رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ ذَبَحَ الْهَدْيَ إِنْ كَانَ مَعَهُ هَدْيٌ وَذَلِكَ سُنَّةٌ لَوْ تَرَكَهُ لَا شَيْءَ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ رُبَّمَا لَا يَكُونُ مَعَهُ هَدْيٌ، ثم بعد ما ذَبَحَ الْهَدْيَ يَحْلِقُ رَأْسَهُ أَوْ يُقَصِّرُ وَالتَّقْصِيرُ أَنْ يَقْطَعَ أَطْرَافَ شُعُورِهِ، ثُمَّ بَعْدَ الْحَلْقِ يَأْتِي مَكَّةَ وَيَطُوفُ بِالْبَيْتِ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ، وَيُصَلِّي رَكْعَتَيِ الطَّوَافِ، وَيَسْعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ يَعُودُونَ إِلَى مِنًى فِي بَقِيَّةِ يَوْمِ النَّحْرِ وَعَلَيْهِمُ الْبَيْتُوتَةُ بِمِنًى لَيَالِيَ التَّشْرِيقِ لِأَجْلِ الرَّمْيِ، وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ مَتَى حَصَلَ الرَّمْيُ وَالْحَلْقُ وَالطَّوَافُ فَقَدْ حَصَلَ التَّحَلُّلُ، وَالْمُرَادُ مِنَ التَّحَلُّلِ حِلُّ اللُّبْسِ وَالتَّقْلِيمِ وَالْجِمَاعِ، فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي أَعْمَالِ الْحَجِّ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Cem'; çünkü orada yatsı ile akşam namazı birleştirilir. Bu, Katâde'nin görüşüdür. Âdem aleyhisselâm'ın orada Havvâ ile buluştuğu ve ona yaklaştığı (izdelefe) da söylenmiştir. Sonra imam Müzdelife'ye geldiğinde iki kametle akşam ve yatsı namazlarını birleştirir. Ardından orada gecelerler; şayet orada geceyi geçirmezse koyun kurban etmesi gerekir. Fecir doğduğunda sabah namazını ortalık henüz karanlıkken (tağlîs ile) kılarlar. Burada sabah namazını alacakaranlıkta kılmak diğer yerlere göre çok daha müstehaptır ve bu husus ittifakla kabul edilmiştir. Sabah namazını kıldıklarında taşlama için oradan çakıl taşlarını alırlar; her insan oradan yetmiş taş alır. Sonra Kuzeh denilen bir dağ olan Meş'ar-i Harâm'a giderler; Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ } “Arafat'tan ayrılıp akın ettiğinizde Meş'ar-i Harâm yanında Allah'ı zikredin” buyruğundan kastedilen de odur. Bu dağ, Müzdelife'nin Mina'ya bitişik olan en uç noktasıdır. İmkanı varsa üzerine çıkar, imkanı yoksa yakınına durur; Allah Teâlâ'ya hamdeder, O'nu tehlil ve tekbir eder. Ortalık iyice aydınlanıncaya kadar bu şekilde devam eder. Sonra güneş doğmadan önce ayrılır; Arafat'ta olduğu gibi oradan geçmek de yeterlidir. Sonra oradan Muhassir vadisine giderler. Muhassir vadisinin tabanına ulaştıklarında binekli olanın bineğini hızlandırması, yaya olanın ise bir taş atımı mesafesi kadar hızlıca yürümesi müstehaptır. Mina'ya geldiklerinde vadinin tabanından Akabe cemresine yedi taş atarlar ve taşlamaya başlayınca telbiyeyi keserler. Akabe cemresini taşlayınca yanında hedy kurbanı varsa onu keser; bu sünnettir, terk etse bir şey gerekmez, zira yanında hedy bulunmayabilir. Kurbanı kestikten sonra başını tıraş eder veya saçını kısaltır; kısaltmak saçının uçlarından kesmektir. Tıraştan sonra Mekke'ye gelir ve Beytullah'ı İfâda Tavafı ile tavaf eder, tavafın iki rekat namazını kılar, Safâ ile Merve arasında sa'y yapar. Bundan sonra Kurban bayramı gününün geri kalan kısmında Mina'ya dönerler; taşlama için Teşrik gecelerinde Mina'da gecelemek üzerlerine vaciptir. Taşlama, tıraş ve tavaf gerçekleştiğinde ihramdan çıkılmış olacağı hususunda ittifak etmişlerdir. İhramdan çıkmaktan maksat [dikişli] elbise giymenin, tırnak kesmenin ve cinsel ilişkinin helal olmasıdır. Hac amelleri konusundaki açıklama bundan ibarettir, en doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا قَدْ غَيَّرُوا مَنَاسِكَ الْحَجِّ عَنْ سُنَّةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇،
Beşinci Mesele: Bil ki cahiliye ehli, hac menasikini İbrâhim aleyhisselâm'ın sünnetinden saptırıp değiştirmişlerdi.
وَذَلِكَ أَنَّ قُرَيْشًا وَقَوْمًا آخَرِينَ سَمَّوْا أَنْفُسَهُمْ بِالْحُمْسِ، وَهُمْ أَهْلُ الشِّدَّةِ فِي دِينِهِمْ، وَالْحَمَاسَةُ الشِّدَّةُ يُقَالُ: رَجُلٌ أَحْمُسُ وَقَوْمٌ حُمْسٌ، ثُمَّ إِنَّ هَؤُلَاءِ كَانُوا لَا يَقِفُونَ فِي عَرَفَاتٍ، وَيَقُولُونَ لَا نَخْرُجُ مِنَ الْحَرَمِ وَلَا نَتْرُكُهُ فِي وَقْتِ الطَّاعَةِ وَكَانَ غَيْرُهُمْ يَقِفُونَ بِعَرَفَةَ وَالَّذِينَ كَانُوا يَقِفُونَ بِعَرَفَةَ يُفِيضُونَ قَبْلَ أَنْ تغرب الشمس، والذي يَقِفُونَ بِمُزْدَلِفَةَ يُفِيضُونَ إِذَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ، وَيَقُولُونَ: أَشْرِقْ ثَبِيرُ كَيْمَا نُغِيرُ، وَمَعْنَاهُ: أَشْرِقْ يَا ثَبِيرُ بِالشَّمْسِ كَيْمَا نَنْدَفِعُ مِنْ مُزْدَلِفَةَ فَيَدْخُلُونَ فِي غَوْرٍ مِنَ الْأَرْضِ، وَهُوَ الْمُنْخَفَضُ مِنْهَا، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ جَاوَزُوا الْمُزْدَلِفَةَ وَصَارُوا فِي غَوْرٍ مِنَ الْأَرْضِ، فَأَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى مُحَمَّدًا ﵊ بِمُخَالَفَةِ الْقَوْمِ فِي الدَّفْعَتَيْنِ، وَأَمَرَهُ بِأَنْ يُفِيضَ مِنْ عَرَفَةَ بَعْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ، وَبِأَنْ يُفِيضَ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، وَالْآيَةُ لَا دَلَالَةَ فِيهَا عَلَى ذَلِكَ، بَلِ السُّنَّةُ دَلَّتْ عَلَى هَذِهِ الْأَحْكَامِ.
Şöyle ki: Kureyş ve diğer bir topluluk kendilerini Humus (dinlerinde katı ve gayretli kimseler) olarak adlandırmışlardı. Hamâset şiddet ve katılık demektir; “adam ahmes, kavim humus” denir. İşte bunlar Arafat'ta vakfe yapmazlar ve: “Harem'den çıkmayız ve itaat vaktinde onu terk etmeyiz” derlerdi. Onların dışındakiler ise Arafat'ta vakfe yaparlardı. Arafat'ta vakfe yapanlar güneş batmadan önce ayrılırlar, Müzdelife'de vakfe yapanlar ise güneş doğduğunda ayrılırlar ve: “Gündüz ol ey Sebîr [dağı], akın edelim!” derlerdi. Bunun manası: “Ey Sebîr, güneşle aydınlan ki Müzdelife'den akın edip yola çıkalım” demektir; böylece yerin çukur bir bölgesine, yani alçak kısmına girerlerdi. Bu da Müzdelife'yi geçip yerin çukur bir bölgesinde bulunmalarından dolayıydı. Bunun üzerine Allah Teâlâ, Muhammed aleyhisselâm'a her iki ayrılışta da bu topluluğa muhalefet etmesini emretti; ona güneş battıktan sonra Arafat'tan ayrılmasını, güneş doğmadan önce de Müzdelife'den ayrılmasını emretti. Ayette buna dair [açık] bir delalet yoktur; bilakis sünnet bu hükümlere delalet etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: الصَّحِيحُ أَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحُصُولَ بِعَرَفَةَ وَاجِبٌ فِي الْحَجِّ، وَذَلِكَ أَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى وُجُوبِ ذِكْرِ اللَّهِ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ عِنْدَ الْإِفَاضَةِ مِنْ عَرَفَاتٍ، وَالْإِفَاضَةُ مِنْ عَرَفَاتٍ مَشْرُوطَةٌ بِالْحُصُولِ فِي عَرَفَاتٍ وَمَا لَا يَتِمُّ الْوَاجِبُ إِلَّا بِهِ وَكَانَ مَقْدُورًا لِلْمُكَلَّفِ فَهُوَ وَاجِبٌ فَثَبَتَ أَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْحُصُولَ فِي عَرَفَاتٍ وَاجِبٌ فِي الْحَجِّ، فَإِذَا لَمْ يَأْتِ بِهِ فَلَمْ يَكُنْ آتِيًا بِالْحَجِّ الْمَأْمُورِ بِهِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَخْرُجَ عَنِ الْعُهْدَةِ وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْوُقُوفُ بِعَرَفَةَ شَرْطًا أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّ الْحَجَّ يَحْصُلُ عِنْدَ تَرْكِ بَعْضِ الْمَأْمُورَاتِ إِلَّا أَنَّ الْأَصْلَ مَا ذَكَرْنَاهُ، وَإِنَّمَا يَعْدِلُ عَنْهُ بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ وَذَهَبَ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّ الْآيَةَ لَا دَلَالَةَ فِيهَا عَلَى أَنَّ الْوُقُوفَ شَرْطٌ وَنُقِلَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّ الْوُقُوفَ بِعَرَفَةَ وَاجِبٌ، إِلَّا أَنَّهُ إِنْ فَاتَهُ ذَلِكَ قَامَ الْوُقُوفُ بِجَمِيعِ الْحَرَمِ مَقَامَهُ، وَسَائِرُ الْفُقَهَاءِ أَنْكَرُوا ذَلِكَ وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْحَجَّ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِالْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ.
Altıncı Mesele: Sahih olan görüşe göre bu ayet, Arafat'ta bulunmanın hacda vacip (farz) olduğuna delalet eder. Çünkü ayet, Arafat'tan ayrılıp akın ederken Meş'ar-i Harâm yanında Allah'ı zikretmenin vacip olduğuna delalet etmektedir; Arafat'tan ayrılmak ise Arafat'ta bulunma şartına bağlıdır. Vacibin ancak kendisiyle tamamlandığı ve mükellefin gücü dahilinde olan şey de vaciptir. Böylece ayetin, Arafat'ta bulunmanın hacda vacip olduğuna delalet ettiği sabit olmuştur. Dolayısıyla bunu yerine getirmeyen kimse, emredilen haccı yerine getirmiş olmaz ve [hac] mükellefiyetinden kurtulmamış olması gerekir. Bu da Arafat'ta vakfenin şart olmasını iktiza eder. Bu konudaki en ileri husus, emredilenlerin bazısı terk edildiğinde de haccın hasıl olabilmesidir; ancak asıl olan zikrettiğimiz husustur ve ondan ancak müstakil bir delille dönülebilir. Âlimlerin birçoğu ayette vakfenin şart olduğuna dair bir delalet bulunmadığı görüşüne varmıştır. Hasan[-ı Basrî]'den, Arafat'ta vakfenin vacip olduğu, ancak bunu kaçıran kimse için Harem'in tamamında vakfe yapmanın onun yerine geçeceği nakledilmiştir. Diğer fakihler ise bunu reddetmiş ve haccın ancak Arafat'ta vakfe ile gerçekleşeceği hususunda icma etmişlerdir.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ يَدُلُّ أَنَّ الْحُصُولَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاجِبٌ وَيَكْفِي فِيهِ الْمُرُورُ بِهِ كَمَا فِي عَرَفَةَ، فَأَمَّا الْوُقُوفُ هُنَاكَ فَمَسْنُونٌ، وَرُوِيَ عَنْ عَلْقَمَةَ/ وَالنَّخَعِيِّ أَنَّهُمَا قَالَا:
Yedinci Mesele: { فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ } “Meş'ar-i Harâm yanında Allah'ı zikredin” buyruğu, Meş'ar-i Harâm yanında bulunmanın vacip olduğuna delalet eder; Arafat'ta olduğu gibi oradan geçmek de yeterlidir, orada vakfe yapmak ise sünnettir. Alkame ve en-Nehaî'den şöyle dedikleri rivayet edilmiştir:
الْوُقُوفُ بِالْمُزْدَلِفَةِ رُكْنٌ بِمَنْزِلَةِ الْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ وَحُجَّتُهُمَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْوُقُوفَ بِعَرَفَةَ لَا ذِكْرَ لَهُ صَرِيحًا فِي الْكِتَابِ وَإِنَّمَا وَجَبَ بِإِشَارَةِ الْآيَةِ أَوْ بِالسُّنَّةِ، وَالْمَشْعَرُ الْحَرَامُ فِيهِ أَمْرُ جَزْمٍ، وَقَالَ جُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ: إِنَّهُ لَيْسَ بِرُكْنٍ، وَاحْتَجُّوا
Müzdelife'de vakfe yapmak, Arafat'ta vakfe yapmak gibi bir rükündür. Onların delili Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ } “Arafat'tan ayrılıp akın ettiğinizde Meş'ar-i Harâm yanında Allah'ı zikredin” buyruğudur. Zira Arafat'ta vakfenin Kitap'ta açıkça zikri yoktur, o ancak ayetin işaretiyle yahut sünnetle vacip olmuştur; Meş'ar-i Harâm'da ise kesin bir emir vardır. Fakihlerin cumhuru ise onun bir rükün olmadığını söylemiş ve
بِقَوْلِهِ ﵇: «الْحَجُّ عَرَفَةُ فَمَنْ وَقَفَ بِعَرَفَةَ فَقَدْ تَمَّ حَجُّهُ»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Hac Arafat'tır; kim Arafat'ta vakfe yaparsa hacı tamam olmuştur» buyruğu ile
وَبِقَوْلِهِ: «مَنْ أَدْرَكَ عَرَفَةَ فَقَدْ أَدْرَكَ الْحَجَّ وَمَنْ فَاتَهُ عَرَفَةُ فَقَدْ فَاتَهُ الْحَجُّ»
«Kim Arafe'ye yetişirse hacca yetişmiştir; kim de Arafe'yi kaçırırsa haccı kaçırmıştır» buyruğunu delil getirmişlerdir.
قَالُوا:
Onlar şöyle demişlerdir:
وَفِي الْآيَةِ إِشَارَةٌ إِلَى مَا قُلْنَا لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ أَمَرَ بِالذِّكْرِ لَا بِالْوُقُوفِ، فَعَلِمَ أَنَّ الْوُقُوفَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ تَبَعٌ لِلذِّكْرِ، وَلَيْسَ بِأَصْلٍ، وَأَمَّا الْوُقُوفُ بِعَرَفَةَ فَهُوَ أَصْلٌ لِأَنَّهُ قَالَ: فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ وَلَمْ يَقُلْ مِنَ الذِّكْرِ بِعَرَفَاتٍ.
Ayette dediğimize bir işaret vardır; çünkü Allah Teâlâ: { فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ } “Arafat'tan ayrılıp akın ettiğinizde Meş'ar-i Harâm yanında Allah'ı zikredin” buyurarak vakfeyi değil, zikri emretmiştir. Dolayısıyla Meş'ar-i Harâm yanındaki vakfenin zikre tâbi olduğu, asıl olmadığı anlaşılmıştır. Arafat'ta vakfe ise asıldır; çünkü { فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ } “Arafat'tan ayrılıp akın ettiğinizde” buyurmuş, “Arafat'taki zikirden [ayrıldığınızda]” buyurmamıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: الْمَشْعَرِ الْمَعْلَمُ وَأَصْلُهُ مِنْ قَوْلِكَ: شَعَرْتُ بِالشَّيْءِ إِذَا عَلِمْتَهُ، وَلَيْتَ شعري ما فعل فلان، أي ليت عِلْمِي بَلَغَهُ وَأَحَاطَ بِهِ، وَشِعَارُ الشَّيْءِ أَعْلَامُهُ، فَسَمَّى اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ الْمَوْضِعَ بِالْمَشْعَرِ الْحَرَامِ، لِأَنَّهُ مَعْلَمٌ مِنْ مَعَالِمِ الْحَجِّ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَقَالَ قَائِلُونَ: الْمَشْعَرُ الْحَرَامُ هُوَ الْمُزْدَلِفَةُ، وَسَمَّاهَا اللَّهُ تَعَالَى بِذَلِكَ لِأَنَّ الصَّلَاةَ وَالْمَقَامَ وَالْمَبِيتَ بِهِ وَالدُّعَاءَ عِنْدَهُ، هَكَذَا قَالَهُ الْوَاحِدِيُّ فِي «الْبَسِيطِ» قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْأَصَحُّ أَنَّهُ قُزَحُ، وَهُوَ آخِرُ حَدِّ الْمُزْدَلِفَةِ وَالْأَوَّلُ أَقْرَبُ لِأَنَّ الْفَاءَ فِي قَوْلِهِ: فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الذِّكْرَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ يَحْصُلُ عَقِيبَ الْإِفَاضَةِ مِنْ عَرَفَاتٍ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا بِالْبَيْتُوتَةِ بِالْمُزْدَلِفَةِ.
Sekizinci Mesele: Meş'ar, nişan (işaret/alamet) demektir. Aslı, bir şeyi bildiğinde söylediğin “şaartu bi'ş-şey'” (شَعَرْتُ بِالشَّيْءِ) ifadesindendir. “Leyte şi'rî mâ feale fulânun” (لَيْتَ شِعْرِي مَا فَعَلَ فُلَانٌ) sözü de “Keşke bilgim ona ulaşıp onu kuşatsaydı” demektir. Bir şeyin şiârı onun nişanlarıdır. Allah Teâlâ o mekânı, haccın nişanlarından bir nişan olduğu için Meş'ar-i Harâm olarak isimlendirmiştir. Sonra ihtilaf etmişlerdir: Kimi söz sahipleri: “Meş'ar-i Harâm Müzdelife'nin kendisidir; namaz, duruş, geceleme ve dua orada olduğu için Allah Teâlâ onu böyle isimlendirmiştir” demiştir; Vâhidî el-Basît'te böyle demiştir. el-Keşşâf sahibi ise: “Daha sahih olan, onun Kuzeh dağı olmasıdır ki o da Müzdelife'nin son sınırıdır” demiştir. Birinci görüş daha uygundur; çünkü { فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ } “Meş'ar-i Harâm yanında Allah'ı zikredin” buyruğundaki fâ (ف) harfi, Meş'ar-i Harâm yanındaki zikrin Arafat'tan akın edişin hemen akabinde gerçekleştiğine delalet eder; bu da ancak Müzdelife'de gecelemekle olur.
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الذِّكْرِ الْمَأْمُورِ بِهِ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ مِنْهُ الْجَمْعُ بَيْنَ صَلَاتَيِ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ هُنَاكَ وَالصَّلَاةُ تُسَمَّى ذِكْرًا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي [طه: ١٤] وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ قَوْلَهُ: فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ أَمْرٌ وَهُوَ لِلْوُجُوبِ، وَلَا ذِكْرَ هُنَاكَ يَجِبُ إِلَّا هَذَا، وَأَمَّا الْجُمْهُورُ فَقَالُوا: الْمُرَادُ مِنْهُ ذِكْرُ اللَّهِ بِالتَّسْبِيحِ وَالتَّحْمِيدِ وَالتَّهْلِيلِ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ نَظَرَ إِلَى النَّاسِ فِي هَذِهِ اللَّيْلَةِ وَقَالَ: كَانَ النَّاسُ إِذَا أَدْرَكُوا هَذِهِ اللَّيْلَةَ لَا يَنَامُونَ.
Dokuzuncu Mesele: Meş'ar-i Harâm yanında emredilen zikir hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları: “Ondan murat, orada akşam ve yatsı namazlarını birleştirmektir; namaza da zikir adı verilir” demiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } “Beni anmak için namaz kıl” buyurmuştur. Bunun delili, { فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ } “Meş'ar-i Harâm yanında Allah'ı zikredin” buyruğunun bir emir olması ve vücub ifade etmesidir; orada bundan başka vacip bir zikir de yoktur. Cumhura gelince onlar: “Ondan murat, tesbih, tahmid ve tehlil ile Allah'ı zikretmektir” demişlerdir. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o, bu gecede insanlara bakmış ve: “İnsanlar bu geceye eriştiklerinde uyumazlardı” demiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ فَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:
Allah Teâlâ'nın: { وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ } “Ve O'nu, size hidayet ettiği gibi zikredin” buyruğuna gelince, bunda birkaç soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لَمَّا قَالَ: فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ فَلِمَ قَالَ مَرَّةً أُخْرَى وَاذْكُرُوهُ وَمَا الْفَائِدَةُ فِي هَذَا التَّكْرِيرِ؟.
Birinci Soru: { فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ } “Meş'ar-i Harâm yanında Allah'ı zikredin” buyurmuşken, neden bir kez daha { وَاذْكُرُوهُ } “Ve O'nu zikredin” buyurmuştur ve bu tekrardaki fayda nedir?
وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ مَذْهَبَنَا أَنَّ أَسْمَاءَ اللَّهِ تَعَالَى تَوْقِيفِيَّةٌ لَا قِيَاسِيَّةٌ فَقَوْلُهُ أَوَّلًا: فَاذْكُرُوا اللَّهَ أَمْرٌ بِالذِّكْرِ، وَقَوْلُهُ ثَانِيًا: وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ أَمْرٌ لَنَا بِأَنْ نَذْكُرَهُ سُبْحَانَهُ بِالْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ الَّتِي بَيَّنَهَا لَنَا وَأَمَرَنَا أَنْ نَذْكُرَهُ بِهَا، لَا بِالْأَسْمَاءِ الَّتِي نَذْكُرُهَا بِحَسَبِ الرَّأْيِ وَالْقِيَاسِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِالذِّكْرِ أَوَّلًا، ثُمَّ قَالَ ثَانِيًا:
Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Bizim mezhebimize göre Allah Teâlâ'nın isimleri kıyasa değil tevkife (vahye) dayalıdır. Dolayısıyla ilk olarak { فَاذْكُرُوا اللَّهَ } “Allah'ı zikredin” buyruğu zikretmeyi emretmektir; ikinci olarak { وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ } “Ve O'nu, size hidayet ettiği gibi zikredin” buyruğu ise, sübhânehu olan Allah'ı kendi re'y ve kıyasımıza göre zikrettiğimiz isimlerle değil, bize beyan ettiği ve Kendisini anmamızı emrettiği isim ve sıfatlarla zikretmemize yönelik bir emirdir. İkincisi: Allah Teâlâ önce zikri emretmiş, sonra ikinci olarak:
وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ أَيْ وَافْعَلُوا مَا أَمَرْنَاكُمْ بِهِ مِنَ الذِّكْرِ كَمَا هَدَاكُمُ اللَّهُ لِدِينِ الْإِسْلَامِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّمَا أَمَرْتُكُمْ بِهَذَا الذِّكْرِ/ لِتَكُونُوا شَاكِرِينَ لِتِلْكَ النِّعْمَةِ، وَنَظِيرُهُ مَا أَمَرَهُمْ بِهِ مِنَ التَّكْبِيرِ إِذَا أَكْمَلُوا شَهْرَ رَمَضَانَ، فَقَالَ: وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٨٥] وَقَالَ في «الأضاحي» : كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ [الحج: ٣٧] وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ أَوَّلًا: فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ أَمَرَ بِالذِّكْرِ بِاللِّسَانِ وَقَوْلَهُ ثَانِيًا: وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ أَمَرَ بِالذِّكْرِ بِالْقَلْبِ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الذِّكْرَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ ضَرْبَانِ أَحَدُهُمَا: ذِكْرٌ هُوَ ضِدُّ النِّسْيَانِ وَالثَّانِي: الذِّكْرُ بِالْقَوْلِ، فَمَا هُوَ خِلَافُ النِّسْيَانِ قَوْلُهُ: وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ [الْكَهْفِ: ٦٣] وَأَمَّا الذِّكْرُ الَّذِي هُوَ الْقَوْلُ فَهُوَ كَقَوْلِهِ: فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً [الْبَقَرَةِ: ٢٠٠] وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ [الْبَقَرَةِ: ٢٠٣] فَثَبَتَ أَنَّ الذِّكْرَ وَارِدٌ بِالْمَعْنَيَيْنِ فَالْأَوَّلُ: مَحْمُولٌ عَلَى الذِّكْرِ بِاللِّسَانِ وَالثَّانِي: عَلَى الذِّكْرِ بِالْقَلْبِ، فَإِنَّ بِهِمَا يَحْصُلُ تَمَامُ الْعُبُودِيَّةِ وَرَابِعُهَا: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: مَعْنَى قَوْلِهِ:
{ وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ } “Ve O'nu, size hidayet ettiği gibi zikredin” yani Allah'ın sizi İslam dinine hidayet ettiği gibi, size emrettiğimiz zikri de yerine getirin buyurmuştur. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: “Size bu zikri ancak o nimete şükredici olasınız diye emrettim.” Bunun benzeri, ramazan ayını tamamladıklarında tekbir getirmelerini emrettiği şu ayettir: { وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ } “...sayıyı tamamlamanız ve size hidayet etmesine karşılık Allah'ı yüceltmeniz için”. Kurbanlar hakkında da şöyle buyurmuştur: { كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ } “Size doğru yolu gösterdiğinden dolayı Allah'ı tekbir etmeniz için onları böylece sizin hizmetinize verdi”. Üçüncüsü: İlk olarak geçen { فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ } “Meş'ar-i Harâm yanında Allah'ı zikredin” buyruğu dil ile zikri, ikinci olarak geçen { وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ } “Ve O'nu, size hidayet ettiği gibi zikredin” buyruğu ise kalp ile zikri emretmiştir. Bunun izahı şudur: Arap kelamında zikir iki kısımdır: Biri unutmanın zıddı olan zikir, diğeri ise söz ile yapılan zikirdir. Unutmanın zıddı olana örnek: { وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ } “Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı” buyruğudur. Söz olan zikre gelince; o da { فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً } “...babalarınızı andığınız gibi, hatta daha güçlü bir anışla Allah'ı anın” ve { وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günlerde Allah'ı anın” buyrukları gibidir. Böylece zikrin her iki anlamda da varid olduğu sabit olmuştur; birinci [emir] dil ile zikre, ikinci [emir] ise kalp ile zikre hamledilir; nitekim kulluğun kemali ancak ikisiyle hasıl olur. Dördüncüsü: İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın buyruğunun anlamı:
وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ يَعْنِي اذْكُرُوهُ بِتَوْحِيدِهِ كَمَا ذَكَرَكُمْ بِهِدَايَتِهِ وَخَامِسُهَا: يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الذِّكْرِ مُوَاصَلَةَ الذِّكْرِ، كَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ: اذْكُرُوا اللَّهَ وَاذْكُرُوهُ أَيِ اذْكُرُوهُ ذِكْرًا بَعْدَ ذِكْرٍ، كَمَا هَدَاكُمْ هِدَايَةً بَعْدَ هداية، ويرجع حاصله إلى قوله: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً [الْأَحْزَابِ: ٤١] وَسَادِسُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِالذِّكْرِ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ، وَذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْقِيَامِ بِوَظَائِفِ الشَّرِيعَةِ، ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَالْمَعْنَى أَنَّ تَوْقِيفَ الذِّكْرِ عَلَى الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ فِيهِ إِقَامَةٌ لِوَظَائِفِ الشَّرِيعَةِ، فَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا قَرُبْتَ إِلَى مَرَاتِبِ الْحَقِيقَةِ، وَهُوَ أَنْ يَنْقَطِعَ قَلْبُكَ عَنِ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ، بَلْ عَنْ مَنْ سِوَاهُ فَيَصِيرَ مُسْتَغْرِقًا فِي نُورِ جَلَالِهِ وَصَمَدِيَّتِهِ، وَيَذْكُرَهُ لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي يَسْتَحِقُّ لِهَذَا الذِّكْرِ وَلِأَنَّ هَذَا الذِّكْرَ يُعْطِيكَ نِسْبَةً شَرِيفَةً إِلَيْهِ بِكَوْنِكَ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ تَكُونُ فِي مَقَامِ الْعُرُوجِ ذَاكِرًا لَهُ وَمُشْتَغِلًا بِالثَّنَاءِ عَلَيْهِ، وَإِنَّمَا بَدَأَ بِالْأَوَّلِ وَثَنَّى بِالثَّانِي لِأَنَّ الْعَبْدَ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ يَكُونُ فِي مَقَامِ الْعُرُوجِ فَيَصْعَدُ مِنَ الْأَدْنَى إِلَى الْأَعْلَى وَهَذَا مَقَامٌ شَرِيفٌ لَا يَشْرَحُهُ الْمَقَالُ وَلَا يُعَبِّرُ عَنْهُ الْخَيَالُ، وَمَنْ أَرَادَ أَنْ يَصِلَ إِلَيْهِ، فَلْيَكُنْ مِنَ الْوَاصِلِينَ إِلَى الْعَيْنِ، دُونَ السَّامِعِينَ للأثر ورابعها: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْأَوَّلِ هُوَ ذِكْرَ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى وَصِفَاتِهِ الْحُسْنَى، وَالْمُرَادُ بِالذِّكْرِ الثَّانِي: الِاشْتِغَالُ بِشُكْرِ نَعْمَائِهِ، وَالشُّكْرُ مُشْتَمِلٌ أَيْضًا عَلَى
{ وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ } “Ve O'nu, size hidayet ettiği gibi zikredin” yani O sizi hidayetiyle andığı gibi, siz de O'nu tevhidiyle anın demektir. Beşincisi: Zikirden muradın zikre devam etmek olması muhtemeldir; sanki onlara şöyle denilmiştir: “Allah'ı zikredin ve zikredin; yani O size hidayet üstüne hidayet verdiği gibi, siz de O'nu zikir üstüne zikirle anın.” Bunun neticesi şu ayete racidir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً } “Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin”. Altıncısı: Allah Teâlâ Meş'ar-i Harâm yanında zikri emretmiştir ki bu şeriatın vazifelerini yerine getirmeye işarettir; sonra bunun ardından { وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ } “Ve O'nu, size hidayet ettiği gibi zikredin” buyurmuştur. Manası şudur: Zikri Meş'ar-i Harâm ile kayıtlamak şeriat vazifelerini ikame etmektir; bunu kavradığında hakikat mertebelerine yaklaşırsın. O da kalbinin Meş'ar-i Harâm'dan, hatta O'ndan gayrı her şeyden bağını koparması, O'nun celalinin ve samediyetinin nurunda müstağrak hale gelmesi ve bu zikre layık olan bizzat O olduğu için O'nu zikretmesidir; ayrıca bu zikir sana, bu halde uruc (yükseliş) makamında O'nu zikrederek ve O'na sena ile meşgul olarak O'na şerefli bir intisap sağlar. İlkine önce yer verip ikincisini peşinden getirmesi, kulun bu halde uruc makamında olup aşağıdan yukarıya doğru yükselmesi sebebiyledir. Bu, sözün şerh edemeyeceği ve hayalin ifade edemeyeceği şerefli bir makamdır; ona ulaşmak isteyen kimse, eseri işitenlerden değil, bizzat kaynağa ulaşanlardan olsun. [Yedincisi]: Birincisinden muradın Allah Teâlâ'nın isimlerini ve esmâ-i hüsnâsını zikretmek, ikinci zikirden muradın ise O'nun nimetlerine şükretmekle meşgul olmak olmasıdır; şükür de
الذِّكْرِ، فَصَحَّ أَنْ يُسَمِّيَ الشُّكْرَ ذِكْرًا، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الذِّكْرَ الثَّانِيَ هُوَ الشُّكْرُ أَنَّهُ عَلَّقَهُ بِالْهِدَايَةِ، فَقَالَ: كَما هَداكُمْ وَالذِّكْرُ الْمُرَتَّبُ عَلَى النِّعْمَةِ لَيْسَ إِلَّا الشُّكْرَ وَثَامِنُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ جَازَ أَنْ يُظَنَّ أَنَّ الذِّكْرَ مُخْتَصٌّ بِهَذِهِ الْبُقْعَةِ وَبِهَذِهِ الْعِبَادَةِ، يَعْنِي الْحَجَّ فَأَزَالَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الشُّبْهَةَ فَقَالَ وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ يَعْنِي اذْكُرُوهُ عَلَى كُلِّ حَالٍ، وَفِي كُلِّ مَكَانٍ، لِأَنَّ هَذَا الذِّكْرَ إِنَّمَا وَجَبَ شُكْرًا عَلَى هِدَايَتِهِ، فَلَمَّا كَانَتْ نِعْمَةُ الْهِدَايَةِ مُتَوَاصِلَةً غَيْرَ مُنْقَطِعَةٍ، فَكَذَلِكَ الشُّكْرُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُسْتَمِرًا غَيْرَ مُنْقَطِعٍ وَتَاسِعُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ الْمُرَادُ مِنْهُ الْجَمْعُ بَيْنَ صَلَاتَيِ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ هُنَاكَ، ثُمَّ قَوْلُهُ: وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَالْمُرَادُ مِنْهُ التَّهْلِيلُ وَالتَّسْبِيحُ.
zikri kapsar, dolayısıyla şükre zikir denmesi sahihtir. İkinci zikrin şükür olduğuna delil, onu hidayete bağlayarak { كَما هَداكُمْ } “size hidayet ettiği gibi” buyurmasıdır; nimete terettüp eden zikir ise şükürden başkası değildir. Sekizincisi: Allah Teâlâ: { فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ } “Meş'ar-i Harâm yanında Allah'ı zikredin” buyurunca, zikrin bu mekâna ve bu ibadete, yani hacca has olduğu zannedilebilirdi; Allah Teâlâ bu şüpheyi gidererek { وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ } “Ve O'nu, size hidayet ettiği gibi zikredin” buyurdu. Yani her halükarda ve her yerde O'nu zikredin; çünkü bu zikir ancak O'nun hidayetine bir şükür olarak vacip olmuştur. Hidayet nimeti kesintisiz ve sürekli olduğuna göre, şükrün de aynı şekilde devamlı ve kesintisiz olması vaciptir. Dokuzuncusu: { فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ } “Meş'ar-i Harâm yanında Allah'ı zikredin” buyruğundan muradın orada akşam ve yatsı namazlarını cem etmek, ardından gelen { وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ } “Ve O'nu, size hidayet ettiği gibi zikredin” buyruğundan muradın ise tehlil ve tesbih olmasıdır.
السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا الْمُرَادُ مِنَ الْهِدَايَةِ فِي قَوْلِهِ: كَما هَداكُمْ؟
İkinci Soru: { كَما هَداكُمْ } “size hidayet ettiği gibi” buyruğundaki hidayetten murat nedir?
الْجَوَابُ: مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهَا خَاصَّةٌ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ كَمَا هَدَاكُمْ بِأَنْ رَدَّكُمْ فِي مَنَاسِكِ حَجِّكُمْ إِلَى سُنَّةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ لَا بَلْ هِيَ عَامَّةٌ مُتَنَاوِلَةٌ لِكُلِّ أَنْوَاعِ الْهِدَايَةِ فِي مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَمَعْرِفَةِ مَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَشَرَائِعِهِ.
Cevap: Onlardan kimi: “O özeldir; murat, hac menasikinizde sizi İbrâhim aleyhisselâm'ın sünnetine döndürmek suretiyle hidayet ettiği gibidir” demiştir. Kimi de: “Hayır, bilakis o umumidir; Allah Teâlâ'yı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve şeriatını tanıma hususundaki her türlü hidayeti kapsar” demiştir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: مِنْ قَبْلِهِ إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟.
Üçüncü Soru: { مِنْ قَبْلِهِ } “ondan önce” buyruğundaki zamir neye racidir?
الْجَوَابُ: يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ رَاجِعًا إِلَى الْهَدْيِ وَالتَّقْدِيرُ: وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ هَدَاكُمْ مِنَ الضَّالِّينَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْقُرْآنِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ بِكِتَابِهِ الَّذِي بَيَّنَ لَكُمْ مَعَالِمَ دِينِهِ، وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِ إِنْزَالِهِ ذلك عَلَيْكُمْ مِنَ الضَّالِّينَ.
Cevap: Hidayete raci olması muhtemeldir; takdiri: “O size hidayet etmeden önce sapıklardan idiniz” şeklindedir. Bazıları da: “O, Kur'an'a racidir; takdiri ise: Dinini size açıklayan Kitab'ı ile size hidayet ettiği gibi O'nu zikredin; siz O'nun bunu size indirmesinden önce sapıklardan idiniz” şeklindedir demiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ فَقَالَ الْقَفَّالُ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ: فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: وَمَا كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ إِلَّا الضَّالِّينَ وَالثَّانِي: قَدْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الضَّالِّينَ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: إِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْها حافِظٌ [الطَّارِقِ: ٤] وقوله: وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ [الشعراء ١٨٦] .
Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ } “Doğrusu siz bundan önce sapıklardan idiniz” buyruğuna gelince; el-Kaffâl rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: “Siz bundan önce sapıklardan başkası değildiniz”. İkincisi: “Siz gerçekten bundan önce sapıklardan idiniz”. Bu da { إِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْها حافِظٌ } “Hiçbir nefis yoktur ki üzerinde bir gözetleyici bulunmasın” ve { وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ } “Gerçekten biz seni yalancılardan sanıyoruz” buyrukları gibidir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٩٩]
[Bakara Suresi (2), Ayet 199]
ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٩)
{ ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin ve Allah'tan bağışlanma dileyin. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
[في قوله تعالى ثم أفيضوا] فِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ بِهِ الْإِفَاضَةُ مِنْ عَرَفَاتٍ، ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا فَالْأَكْثَرُونَ مِنْهُمْ ذَهَبُوا إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ أَمْرٌ لِقُرَيْشٍ وَحُلَفَائِهَا وَهُمُ الْحُمْسُ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا لَا يَتَجَاوَزُونَ الْمُزْدَلِفَةَ وَيَحْتَجُّونَ بِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الْحَرَمَ أَشْرَفُ مِنْ غَيْرِهِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْوُقُوفُ بِهِ أَوْلَى وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يَتَرَفَّعُونَ عَلَى النَّاسِ وَيَقُولُونَ: نَحْنُ أَهْلُ اللَّهِ فَلَا نُحِلُّ حَرَمَ اللَّهِ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا لَوْ سَلَّمُوا أَنَّ الْمَوْقِفَ هُوَ عَرَفَاتٌ لَا الْحَرَمُ، لَكَانَ ذَلِكَ يُوهِمُ نَقْصًا فِي الْحَرَمِ ثُمَّ ذَلِكَ النَّقْصُ كَانَ يَعُودُ إِلَيْهِمْ، وَلِهَذَا كَانَ الْحُمْسُ لَا يَقِفُونَ إِلَّا فِي الْمُزْدَلِفَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ أَمْرًا لَهُمْ بِأَنْ يَقِفُوا فِي عَرَفَاتٍ، وَأَنْ يُفِيضُوا مِنْهَا كَمَا تَفْعَلُهُ سَائِرُ النَّاسِ،
[Allah Teâlâ'nın “Sonra akın edin” buyruğu hakkında] iki görüş vardır: Birincisi: Bundan murat, Arafat'tan akın etmektir. Bu görüşü savunanlar da kendi aralarında ihtilaf etmişlerdir; çoğunluğu bu ayetin Kureyş'e ve müttefiklerine, yani Humus'a yönelik bir emir olduğu görüşüne varmıştır. Çünkü onlar Müzdelife'yi geçmezler ve şu gerekçeleri ileri sürerlerdi: Birincisi: Harem diğer yerlerden daha şereflidir, dolayısıyla orada vakfe yapmak daha evla olmalıdır. İkincisi: İnsanlara karşı büyüklük taslar ve: “Biz Allah'ın ehliyiz, dolayısıyla Allah'ın Harem'inden çıkıp helal bölgeye geçmeyiz” derlerdi. Üçüncüsü: Vakfe yerinin Harem değil de Arafat olduğunu kabul etselerdi bu Harem için bir noksanlık vehmettirecekti; sonra bu noksanlık kendilerine dönecekti. İşte bu sebeple Humus sadece Müzdelife'de vakfe yapardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ, diğer insanların yaptığı gibi Arafat'ta vakfe yapmalarını ve oradan akın etmelerini emretmek üzere bu ayeti indirdi.
وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﵊ لَمَّا جَعَلَ أَبَا بَكْرٍ أَمِيرًا فِي الْحَجِّ أَمَرَهُ بِإِخْرَاجِ النَّاسِ إِلَى عَرَفَاتٍ، فَلَمَّا ذَهَبَ مَرَّ عَلَى الْحُمْسِ وَتَرَكَهُمْ فَقَالُوا لَهُ: إِلَى أَيْنَ وَهَذَا مَقَامُ آبَائِكَ وَقَوْمِكَ فَلَا تَذْهَبْ، فَلَمْ يَلْتَفِتْ إِلَيْهِمْ وَمَضَى بِأَمْرِ اللَّهِ إِلَى عَرَفَاتٍ وَوَقَفَ بِهَا، وَأَمَرَ سَائِرَ النَّاسِ بِالْوُقُوفِ بِهَا،
Rivayet edildiğine göre Peygamber aleyhisselâm Ebû Bekir'i hac emiri tayin ettiğinde, ona insanları Arafat'a çıkarmasını emretti. Ebû Bekir gittiğinde Humus'un yanından geçti ve onları [geride] bıraktı. Onlar kendisine: “Nereye gidiyorsun? Burası atalarının ve kavminin makamıdır, gitme!” dediler. O ise onlara iltifat etmedi, Allah'ın emriyle Arafat'a geçip orada vakfe yaptı ve diğer insanlara da orada vakfe yapmalarını emretti.
وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ فَقَوْلُهُ: مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ يَعْنِي لِتَكُنْ إِفَاضَتُكُمْ مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ سَائِرُ النَّاسِ الَّذِينَ هُمْ وَاقِفُونَ بِعَرَفَاتٍ، وَمِنَ الْقَائِلِينَ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الآية الإضافة مِنْ عَرَفَاتٍ مَنْ يَقُولُ قَوْلُهُ: ثُمَّ أَفِيضُوا أَمْرٌ عَامٌّ لِكُلِّ النَّاسِ، وَقَوْلُهُ: / مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ
Bu yoruma göre { مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ } “insanların akın ettiği yerden” buyruğu, yani “akınınız Arafat'ta vakfe yapan diğer insanların akın ettiği yerden olsun” demektir. Bu ayetten muradın Arafat'tan akın etmek olduğunu söyleyenlerden kimi de: { ثُمَّ أَفِيضُوا } “Sonra akın edin” buyruğu bütün insanlara yönelik genel bir emirdir; { مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ } “insanların akın ettiği yerden” buyruğundan murat ise
الْمُرَادُ إِبْرَاهِيمُ وَإِسْمَاعِيلُ ﵉، فَإِنَّ سُنَّتَهُمَا كَانَتِ الْإِفَاضَةَ مِنْ عَرَفَاتٍ،
İbrâhim ve İsmâil aleyhimesselâm'dır; zira onların sünneti Arafat'tan akın etmekti demiştir.
وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَقِفُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ بِعَرَفَةَ كَسَائِرِ النَّاسِ، وَيُخَالِفُ الْحُمْسَ،
Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, cahiliye döneminde Humus'a muhalefet eder ve diğer insanlar gibi Arafat'ta vakfe yapardı.
وَإِيقَاعُ اسْمِ الْجَمْعِ عَلَى الْوَاحِدِ جَائِزٌ إِذَا كَانَ رَئِيسًا يُقْتَدَى بِهِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ [آلِ عِمْرَانَ: ١٧٣] يَعْنِي نُعَيْمَ بْنَ مَسْعُودٍ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٧٣] يَعْنِي أَبَا سُفْيَانَ، وَإِيقَاعُ اسْمِ الْجَمْعِ عَلَى الْوَاحِدِ الْمُعَظَّمِ مَجَازٌ مَشْهُورٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ:
Kendisine uyulan bir önder olduğunda çoğul isminin tekil için kullanılması caizdir; nitekim bu, Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ } “O kimseler ki insanlar onlara... dedi” -ki bundan murat Nuaym b. Mes'ûd'dur- ve { إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ } “İnsanlar size karşı toplandılar...” -ki bundan murat Ebû Süfyân'dır- buyrukları gibidir. Çoğul isminin yüceltilen tek bir şahsa ıtlak edilmesi meşhur bir mecazdır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bundandır:
إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ [الْقَدْرِ: ١] وَفِي الْآيَةِ وَجْهٌ ثَالِثٌ ذَكَرَهُ الْقَفَّالُ ﵀، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ عِبَارَةً عَنْ تَقَادُمِ الْإِفَاضَةِ مِنْ عَرَفَةَ وَأَنَّهُ هُوَ الْأَمْرُ الْقَدِيمُ وَمَا سِوَاهُ فَهُوَ مُبْتَدَعٌ مُحْدَثٌ كَمَا يُقَالُ: هَذَا مِمَّا فَعَلَهُ النَّاسُ قَدِيمًا، فَهَذَا جُمْلَةُ الْوُجُوهِ فِي تَقْرِيرِ مَذْهَبِ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْإِفَاضَةِ مِنْ عَرَفَاتٍ.
{ إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ } “Şüphesiz biz onu Kadir gecesinde indirdik”. Ayette el-Kaffâl rahmetullâhi aleyh'in zikrettiği üçüncü bir vecih daha vardır: O da { مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ } “insanların akın ettiği yerden” buyruğunun Arafat'tan akın etmenin kadimliğinden, asıl kadim uygulamanın bu olup onun dışındakilerin sonradan uydurulmuş bidat olduğundan kinaye olmasıdır; nitekim “Bu, insanların eskiden beri yaptığı şeylerdendir” denir. İşte bundan muradın Arafat'tan akın etmek olduğunu söyleyenlerin mezhebini temellendiren vecihlerin tamamı bunlardır.
الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ اخْتِيَارُ الضَّحَّاكِ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْإِفَاضَةُ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ إِلَى مِنًى يَوْمَ النَّحْرِ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ لِلرَّمْيِ وَالنَّحْرِ وَقَوْلُهُ: مِنْ حَيْثُ أَفاضَ الْمُرَادُ بِالنَّاسِ إِبْرَاهِيمُ وَإِسْمَاعِيلُ وَأَتْبَاعُهُمَا، وَذَلِكَ أَنَّهُ كَانَتْ طَرِيقَتُهُمُ الْإِفَاضَةَ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ عَلَى مَا جَاءَ بِهِ الرَّسُولُ ﵊، وَالْعَرَبُ الَّذِينَ كَانُوا وَاقِفِينَ بِالْمُزْدَلِفَةِ كَانُوا يُفِيضُونَ بَعْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، فَاللَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُمْ بِأَنْ تَكُونَ إِفَاضَتُهُمْ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ فِي الْوَقْتِ الَّذِي كَانَ يَحْصُلُ فِيهِ إِفَاضَةُ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ ﵉ وَاعْلَمْ أَنَّ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْقَوْلَيْنِ إِشْكَالًا:
İkinci Görüş: Bu da Dahhâk'ın tercihidir: Bundan murat, taşlama ve kurban kesmek için Kurban bayramı günü güneş doğmadan önce Müzdelife'den Mina'ya akın etmektir. { مِنْ حَيْثُ أَفاضَ } “akın ettiği yerden” buyruğundaki “en-nâs”tan (insanlardan) murat İbrâhim, İsmâil ve onların tabileridir. Çünkü Resûl aleyhisselâm'ın getirdiği üzere onların yolu, güneş doğmadan önce Müzdelife'den akın etmekti; Müzdelife'de vakfe yapan Araplar ise güneş doğduktan sonra akın ederlerdi. Allah Teâlâ onlara Müzdelife'den akın edişlerinin, İbrâhim ve İsmâil aleyhimesselâm'ın akın ettikleri vakitte olmasını emretti. Bil ki bu iki görüşün her birinde bir müşkül vardır:
أَمَّا الْإِشْكَالُ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ: فَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ يَقْتَضِي ظَاهِرُهُ أَنَّ هَذِهِ الْإِفَاضَةَ غَيْرُ مَا دَلَّ عَلَيْهِ قوله: فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ [البقرة: ١٩٨] لِمَكَانِ ثُمَّ فَإِنَّهَا تُوجِبُ التَّرْتِيبَ، وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ: الْإِفَاضَةَ مِنْ عَرَفَاتٍ، مَعَ أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ كَانَ هَذَا عَطْفًا لِلشَّيْءِ عَلَى نَفْسِهِ وَأَنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ وَلِأَنَّهُ يَصِيرُ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ، ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ عَرَفَاتٍ وَإِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ.
Birinci görüşe yönelik müşküle gelince; Allah Teâlâ'nın { ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ } “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin” buyruğunun zahiri, buradaki “sümme” (ثُمَّ / sonra) edatından dolayı bu akının { فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ } “Arafat'tan ayrılıp akın ettiğinizde” buyruğunun delalet ettiğinden başka bir akın olmasını iktiza eder; zira “sümme” tertip ifade eder. Şayet bu ayetten murat Arafat'tan akın etmek olsaydı, { فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ } “Arafat'tan ayrılıp akın ettiğinizde” buyruğuna atfedilmiş olmakla birlikte bu bir şeyin kendi üzerine atfedilmesi olurdu ki bu caiz değildir. Ayrıca ayetin takdiri: “Arafat'tan akın ettiğinizde, sonra Arafat'tan akın edin” şeklini alır ki bu da caiz değildir.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ مُتَقَدِّمَةٌ عَلَى مَا قَبْلَهَا، وَالتَّقْدِيرُ: فَاتَّقَوْنِ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ، ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ، وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ، لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ ربكم، فإذا أفضتم من عرفات فذكروا اللَّهَ، وَعَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ يَصِحُّ فِي هَذِهِ الْإِفَاضَةِ أَنْ تَكُونَ تِلْكَ بِعَيْنِهَا.
Eğer: “Neden bu ayetin kendisinden önce geçen kısımdan takdim edilmiş (öne alınması gereken) bir ayet olduğu söylenemez? Takdiri şöyle olur: ‘Ey akıl sahipleri, benden sakının; sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin ve Allah'tan bağışlanma dileyin; şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir; Rabbinizden lütuf aramanızda size bir günah yoktur; Arafat'tan akın ettiğinizde Allah'ı anın...’ Bu tertibe göre bu akının o akının bizzat aynısı olması sahih olur” denilirse,
قُلْنَا: هَذَا وَإِنْ كَانَ مُحْتَمَلًا إِلَّا أَنَّ الْأَصْلَ عَدَمُهُ، وَإِذَا أَمْكَنَ حَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي مِنْ غَيْرِ الْتِزَامٍ إِلَى مَا ذَكَرْتُمْ فَأَيُّ حَاجَةٍ بِنَا إِلَى الْتِزَامِهِ.
Biz deriz ki: Bu muhtemel olsa da asıl olan takdim-tehirin bulunmamasıdır. Sözü zikrettiğiniz şeye mecbur kalmadan ikinci görüşe hamletmek mümkün iken, onu iltizam etmeye ne ihtiyacımız vardır?
وَأَمَّا الْإِشْكَالُ عَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي: فَهُوَ أَنَّ الْقَوْلَ لَا يَتَمَشَّى إِلَّا إِذَا حَمَلْنَا لَفْظَ مِنْ حَيْثُ فِي قَوْلِهِ: مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ عَلَى الزَّمَانِ، وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ، فَإِنَّهُ مُخْتَصٌّ بِالْمَكَانِ لَا بِالزَّمَانِ.
İkinci görüşe yönelik müşküle gelince; bu görüş ancak { مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ } “insanların akın ettiği yerden” buyruğundaki { مِنْ حَيْثُ } lafzını zamana hamlettiğimiz takdirde tutarlı olur; oysa bu caiz değildir, çünkü o zamana değil mekâna hastır.