Binûn

Bakara Suresi — 62. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَجَابَ الْقَائِلُونَ بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ: عَنْ ذَلِكَ السؤال بأن ثُمَّ هاهنا عَلَى مِثَالِ مَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: / وَما أَدْراكَ مَا الْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ إِلَى قَوْلِهِ: ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا [الْبَلَدِ: ١٣- ١٧] أَيْ كَانَ مَعَ هَذَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَيَقُولُ الرَّجُلُ لِغَيْرِهِ: قَدْ أَعْطَيْتُكَ الْيَوْمَ كَذَا وَكَذَا، ثُمَّ أَعْطَيْتُكَ أَمْسِ كَذَا فَإِنَّ فَائِدَةَ كلمة ثُمَّ هاهنا تَأَخُّرُ أَحَدِ الْخَبَرَيْنِ عَنِ الْآخَرِ، لَا تَأَخُّرُ هَذَا الْمُخْبَرِ عَنْهُ عَنْ ذَلِكَ الْمُخْبَرِ عَنْهُ.

Birinci görüşü savunanlar bu soruya şöyle cevap verdiler: Buradaki { ثُمَّ } “sonra” edatı, Allah Teâlâ'nın: { وَما أَدْراكَ مَا الْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ } “Sarp yokuşun ne olduğunu sen nereden bileceksin? O, bir köleyi azat etmektir” buyruğundan { ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “Sonra iman edenlerden olmaktır” [Beled 13-17] buyruğuna kadar olan kısmındaki gibidir; yani “bununla birlikte iman edenlerden olmaktır” demektir. Nitekim bir kimse diğerine: “Bugün sana şöyle şöyle verdim, sonra dün de sana şunu vermiştim” der. Buradaki “sümme” (ثُمَّ / sonra) kelimesinin faydası, haber verilen bir hususun diğerinden sonra gerçekleşmesi değil, iki haberden birinin diğerinden sonra zikredilmiş olmasıdır.

وَأَجَابَ الْقَائِلُونَ بِالْقَوْلِ الثَّانِي: بِأَنَّ التَّوْقِيتَ بِالزَّمَانِ وَالْمَكَانِ يَتَشَابَهَانِ جِدًّا فَلَا يَبْعُدُ جَعْلُ اللَّفْظِ الْمُسْتَعْمَلِ فِي أَحَدِهِمَا مُسْتَعْمَلًا فِي الْآخَرِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ.

İkinci görüşü savunanlar ise şöyle cevap verdiler: Zaman ve mekân ile vakit belirleme (tavkit) birbirine çok benzer; dolayısıyla bunlardan birinde kullanılan lafzın mecaz yoluyla diğeri için kullanılması uzak bir ihtimal değildir.

أَمَّا قَوْلُهُ: مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ فَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ النَّاسِ إِمَّا الْوَاقِفُونَ بِعَرَفَاتٍ وَإِمَّا إِبْرَاهِيمُ وَإِسْمَاعِيلُ ﵉ وَأَتْبَاعُهُمَا، وَفِيهِ قَوْلٌ ثَالِثٌ وَهُوَ قَوْلُ الزُّهْرِيِّ. إِنَّ الْمُرَادَ بِالنَّاسِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: آدَمُ ﵇، وَاحْتَجَّ بِقِرَاءَةِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ وَقَالَ: هُوَ آدَمُ نَسِيَ مَا عُهِدَ إِلَيْهِ، وَيُرْوَى أَنَّهُ قَرَأَ النَّاسِ بِكَسْرِ السِّينِ اكْتِفَاءً بالكسرة عن الياء، والمعنى: أن الإفاضة مع عَرَفَاتٍ شَرْعٌ قَدِيمٌ فَلَا تَتْرُكُوهُ.

{ مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ } “İnsanların akın ettiği yerden” buyruğuna gelince; “insanlar”dan muradın ya Arafat'ta vakfeye duranlar ya da İbrâhim ve İsmâil aleyhimesselâm ile onlara tâbi olanlar olduğunu zikretmiştik. Bu konuda üçüncü bir görüş daha vardır ki o da Zührî'nin görüşüdür: Bu ayette geçen “en-Nâs” (insan) ile kastedilen Âdem aleyhisselâm'dır. O, Saîd b. Cübeyr'in { ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ } “Sonra unutanın [Âdem'in] akın ettiği yerden siz de akın edin” kıraatini delil getirmiş ve: “O, kendisine ahdedilen şeyi unutan Âdem'dir” demiştir. Rivayet edildiğine göre o, yâ harfi yerine kesre ile yetinerek “en-Nâsi” (النَّاسِ) şeklinde sîn harfinin kesresiyle okumuştur. Anlamı ise şudur: Arafat'tan akın etmek kadim bir şeriattır, binaenaleyh onu terk etmeyiniz.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ فَالْمُرَادُ مِنْهُ الِاسْتِغْفَارُ بِاللِّسَانِ مَعَ التَّوْبَةِ بِالْقَلْبِ، وَهُوَ أَنْ يَنْدَمَ عَلَى كُلِّ تَقْصِيرٍ مِنْهُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ وَيَعْزِمَ عَلَى أَنْ لَا يُقَصِّرَ فِيمَا بَعْدُ، وَيَكُونَ غرضه في ذلك تحصيل مرضات اللَّهِ تَعَالَى لَا لِمَنَافِعِهِ الْعَاجِلَةِ كَمَا أَنَّ ذِكْرَ الشَّهَادَتَيْنِ لَا يَنْفَعُ إِلَّا وَالْقَلْبُ حَاضِرٌ مُسْتَقِرٌّ عَلَى مَعْنَاهُمَا، وَأَمَّا الِاسْتِغْفَارُ بِاللِّسَانِ مِنْ غَيْرِ حُصُولِ التَّوْبَةِ بِالْقَلْبِ فَهُوَ إِلَى الضَّرَرِ أَقْرَبُ.

Allah Teâlâ'nın: { وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ } “Ve Allah'tan bağışlanma dileyin” buyruğuna gelince; bundan murat kalpteki tövbe ile birlikte dille istiğfar etmektir. Bu da kişinin Allah'a itaatteki her kusuruna pişman olması, bundan sonra kusur işlememeye azmetmesi ve bunda amacının peşin menfaatler değil, yalnızca Allah Teâlâ'nın rızasını kazanmak olmasıdır. Nitekim kelime-i şehâdet getirmek de ancak kalp uyanık ve anlamı üzerinde sabit olduğunda fayda verir. Kalpte tövbe hâsıl olmaksızın sadece dille yapılan istiğfar ise zarara daha yakındır.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ أَمَرَ بِالِاسْتِغْفَارِ مُطْلَقًا، وَرُبَّمَا كَانَ فِيهِمْ مَنْ لَمْ يُذْنِبْ فَحِينَئِذٍ لَا يَحْتَاجُ إِلَى الِاسْتِغْفَارِ.

Eğer: “İçlerinde günah işlememiş kimselerin bulunması muhtemelken -ki bu takdirde istiğfara muhtaç olmazlar- mutlak olarak nasıl istiğfarla emredilmiştir?” denilirse,

وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ إِنْ كَانَ مُذْنِبًا فَالِاسْتِغْفَارُ وَاجِبٌ، وَإِنْ لَمْ يُذْنِبْ إِلَّا أَنَّهُ يَجُوزُ مِنْ نَفْسِهِ أَنَّهُ قَدْ صَدَرَ عَنْهُ تَقْصِيرٌ فِي أَدَاءِ الْوَاجِبَاتِ، وَالِاحْتِرَازِ عَنِ الْمَحْظُورَاتِ، وَجَبَ عَلَيْهِ الِاسْتِغْفَارُ أَيْضًا تَدَارُكًا لِذَلِكَ الْخَلَلِ الْمُجَوَّزِ، وَإِنْ قَطَعَ بِأَنَّهُ لَمْ يَصْدُرْ عَنْهُ أَلْبَتَّةَ خَلَلٌ فِي شَيْءٍ مِنَ الطَّاعَاتِ، فَهَذَا كَالْمُمْتَنِعِ فِي حَقِّ الْبَشَرِ، فَمِنْ أَيْنَ يُمْكِنُهُ هَذَا الْقَطْعُ فِي عَمَلٍ وَاحِدٍ، فَكَيْفَ فِي أَعْمَالِ كُلِّ الْعُمُرِ، إِلَّا أَنَّ بِتَقْدِيرِ إِمْكَانِهِ فَالِاسْتِغْفَارُ أَيْضًا وَاجِبٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ طَاعَةَ الْمَخْلُوقِ لَا تَلِيقُ بِحَضْرَةِ الْخَالِقِ، وَلِهَذَا قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ: سُبْحَانَكَ مَا عَبَدْنَاكَ حَقَّ عِبَادَتِكَ، فَكَانَ الِاسْتِغْفَارُ لَازِمًا مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ، وَلِهَذَا

Cevap şudur: Eğer günahkâr ise istiğfar vaciptir. Şayet günah işlememiş olsa bile kendisinden vacipleri eda etmede ve haramlardan sakınmada bir kusur sadır olmuş olabileceğini muhtemel görüyorsa, ihtimal dahilindeki bu kusuru telafi etmek için yine istiğfar etmesi vacip olur. Eğer itaatlerin hiçbirinde kendisinden asla bir kusur sadır olmadığına kesin olarak inanıyorsa, bu durum insan hakkında adeta imkânsızdır; zira tek bir amelde bile bu kesinliğe nasıl ulaşabilir ki bütün ömrün amellerinde ulaşabilsin? Bunun mümkün olduğu varsayılsa bile istiğfar yine vaciptir. Çünkü yaratılmışın itaati Yaratıcı'nın yüce makamına layık değildir; nitekim melekler: “Seni tenzih ederiz, sana layıkıyla kulluk edemedik” demişlerdir. Dolayısıyla istiğfar bu açıdan da lazımdır. Bundan dolayıdır ki,

قَالَ ﵊: «إِنَّهُ لَيُغَانُ عَلَى قَلْبِي وَإِنِّي لَأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فِي الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ سَبْعِينَ مَرَّةً» .

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz kalbime bir perde çekilir de ben günde ve gecede Allah'a yetmiş kere istiğfar ederim.”

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّ غَفُورًا يُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ، وَكَذَا الرَّحِيمُ، ثُمَّ فِي الْآيَةِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğuna gelince; “Gafûr” isminin mübalağa ifade ettiğini, “Rahîm” isminin de aynı şekilde olduğunu bilmiş bulunmaktasın. Sonra bu ayette iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَقْبَلُ التَّوْبَةَ مِنَ التَّائِبِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ الْمُذْنِبَ بِالِاسْتِغْفَارِ، ثُمَّ وَصَفَ نَفْسَهُ بِأَنَّهُ كَثِيرُ الْغُفْرَانِ كَثِيرُ الرَّحْمَةِ، فَهَذَا يَدُلُّ قَطْعًا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَغْفِرُ لِذَلِكَ الْمُسْتَغْفِرِ، وَيَرْحَمُ ذَلِكَ الَّذِي تَمَسَّكَ بِحَبْلِ رَحْمَتِهِ وَكَرَمِهِ.

Birinci Mesele: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın tövbe edenin tövbesini kabul ettiğine delalet eder. Çünkü O Teâlâ günahkâra istiğfar etmeyi emredip ardından kendisini çok bağışlayan ve çok merhamet eden olarak nitelendirince, bu durum O Teâlâ'nın o istiğfar edeni bağışlayacağına ve O'nun rahmet ve kerem ipine sarılan kimseye merhamet edeceğine kesin olarak delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْمَغْفِرَةِ الْمَوْعُودَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ قَائِلُونَ: إِنَّهَا عِنْدَ الدَّفْعِ مِنْ عَرَفَاتٍ إِلَى الْجَمْعِ، وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهَا عِنْدَ الدَّفْعِ مِنَ الْجَمْعِ إِلَى مِنًى، وَهَذَا الِاخْتِلَافُ مُفَرَّعٌ عَلَى مَا ذَكَرْنَا أَنَّ قَوْلَهُ: ثُمَّ أَفِيضُوا عَلَى أَيِّ الْأَمْرَيْنِ يُحْمَلُ؟ قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: وَيَتَأَكَّدُ الْقَوْلُ الثَّانِي بِمَا

İkinci Mesele: İlim ehli bu ayette vaad edilen bağışlanma hakkında ihtilaf etmiştir. Bir kısmı bunun Arafat'tan Cem'e (Müzdelife'ye) akın ediş esnasında olduğunu söylerken, diğerleri Cem'den Mina'ya akın ediş esnasında olduğunu söylemiştir. Bu ihtilaf, { ثُمَّ أَفِيضُوا } “Sonra akın edin” buyruğunun bu iki durumdan hangisine hamledileceğine dair zikrettiğimiz hususun bir sonucudur. Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: İkinci görüş şu rivayetle teyit edilmektedir:

رَوَى نَافِعٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ: خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَشِيَّةَ يَوْمِ عَرَفَةَ فَقَالَ: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ ﷿ يَطَّلِعُ عَلَيْكُمْ فِي مَقَامِكُمْ هَذَا، فَقَبِلَ مِنْ مُحْسِنِكُمْ وَوَهَبَ مُسِيئَكُمْ لِمُحْسِنِكُمْ، وَالتَّبِعَاتُ عِوَضُهَا مِنْ عِنْدِهِ أَفِيضُوا عَلَى اسْمِ اللَّهِ» فَقَالَ أَصْحَابُهُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفَضْتَ بِنَا بِالْأَمْسِ كَئِيبًا حَزِينًا وَأَفَضْتَ بِنَا الْيَوْمَ فَرِحًا مَسْرُورًا، فَقَالَ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ

Nâfi', İbn Ömer'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Arefe günü akşamı bize bir hutbe irat edip şöyle buyurdu: “Ey insanlar! Şüphesiz Allah Azze ve Celle bu makamınızda size nazar buyurdu; iyilerinizin [amelini] kabul etti, kötülerinizi de iyilerinize bağışladı. Kul haklarının (tebiât) karşılığı ise O'nun katındandır. Allah'ın adıyla akın ediniz!” Bunun üzerine ashabı dediler ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Dün bizimle birlikte üzgün ve kederli olarak akın etmiştin, bugün ise sevinçli ve neşeli olarak akın ettin.” Bunun üzerine aleyhissalâtü

وَالسَّلَامُ: «إِنِّي سَأَلْتُ رَبِّي ﷿ بِالْأَمْسِ شَيْئًا لَمْ يَجُدْ لِي بِهِ: سَأَلْتُهُ التَّبِعَاتِ فَأَبَى عَلَيَّ بِهِ فَلَمَّا كَانَ الْيَوْمُ أَتَانِي جِبْرِيلُ ﵇ فَقَالَ: إِنَّ رَبَّكَ يُقْرِئُكَ السَّلَامَ وَيَقُولُ لَكَ: التَّبِعَاتُ ضَمَنْتُ عِوَضَهَا مِنْ عِنْدِي»

vesselâm şöyle buyurdu: “Dün Rabbim Azze ve Celle'den bir şey istemiştim, onu bana ihsan buyurmamıştı: O'ndan kul haklarını [bağışlamasını] istemiştim, bunu bana kabul etmemişti. Bugün olunca bana Cibrîl aleyhisselâm gelip: ‘Şüphesiz Rabbin sana selam söylüyor ve sana şöyle buyuruyor: Kul haklarının karşılığını kendi katımdan tazmin etmeyi üstlendim’ dedi.”

اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا مِنْ أَهْلِهِ بِفَضْلِكَ يَا أكرم الأكرمين.

Allah'ım! Lütfunla bizi buna ehil olanlardan eyle, ey kerem sahiplerinin en keremlisi!

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٠٠]

[Bakara Suresi (2), Ayet 200]

فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ (٢٠٠)

{ فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ } “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde, atalarınızı andığınız gibi, hatta daha güçlü bir anışla Allah'ı anın. İnsanlardan öylesi vardır ki: ‘Rabbimiz! Bize dünyada ver’ der; böylesinin ahirette hiçbir nasibi yoktur.” (200)

فِيهِ مَسَائِلُ:

Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا عِنْدَ الْفَرَاغِ مِنْ حَجَّتِهِمْ بَعْدَ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ يَقِفُونَ بَيْنَ مَسْجِدِ مِنًى وَبَيْنَ الْجَبَلِ، وَيَذْكُرُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ فَضَائِلَ آبَائِهِ فِي السَّمَاحَةِ وَالْحَمَاسَةِ وَصِلَةِ الرَّحِمِ، وَيَتَنَاشَدُونَ فِيهَا الْأَشْعَارَ، وَيَتَكَلَّمُونَ بِالْمَنْثُورِ مِنَ الْكَلَامِ، وَيُرِيدُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مِنْ ذَلِكَ الْفِعْلِ حُصُولَ الشُّهْرَةِ وَالتَّرَفُّعَ بِمَآثِرِ سَلَفِهِ، فَلَمَّا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِالْإِسْلَامِ أَمَرَهُمْ أَنْ يَكُونَ ذِكْرُهُمْ لِرَبِّهِمْ كَذِكْرِهِمْ لِآبَائِهِمْ،

Birinci Mesele: İbn Abbâs'ın rivayet ettiğine göre Araplar, teşrik günlerinden sonra haclarını tamamladıklarında Mescid-i Minâ ile dağ arasında durur; her biri atalarının cömertlik, kahramanlık ve akrabalık bağlarını gözetme konusundaki faziletlerini anar, bu hususta karşılıklı şiirler okur ve nesir şeklinde sözler söylerlerdi. Her biri bu davranışıyla şöhret kazanmayı ve geçmişlerinin övünçleriyle yücelmeyi isterdi. Allah onlara İslam'ı lütfedince, Rablerini anmalarının atalarını anmaları gibi olmasını emretti.

وَرَوَى الْقَفَّالُ فِي «تَفْسِيرِهِ» عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: طَافَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى رَاحِلَتِهِ الْقُصْوَى يَوْمَ الْفَتْحِ يَسْتَلِمُ الرُّكْنَ بِمِحْجَنِهِ ثُمَّ حَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ: «أَمَّا بَعْدُ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَذْهَبَ عَنْكُمْ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ وَتَفَكُّكَهَا، يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا النَّاسُ رَجُلَانِ بَرٌّ تَقِيٌّ كَرِيمٌ عَلَى اللَّهِ أَوْ فَاجِرٌ شَقِيٌّ هَيِّنٌ عَلَى اللَّهِ ثُمَّ تَلَا يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى [الْحُجُرَاتِ: ١٣] أَقُولُ قَوْلِي هَذَا وَأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ لِي وَلَكُمْ»

Kaffâl “Tefsir”inde İbn Ömer'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fetih günü devesi Kasvâ üzerinde tavaf etti, bastonuyla (mihcen) rüknü istilam etti; sonra Allah'a hamd ve senada bulunup şöyle buyurdu: “Emmâ ba'd! Ey insanlar! Şüphesiz Allah sizden Câhiliye taassubunu ve böbürlenmesini gidermiştir. Ey insanlar! İnsanlar yalnızca iki kimseden ibarettir: İyilik sahibi, takvalı, Allah katında değerli olan kimse yahut günahkâr, bedbaht, Allah katında değersiz olan kimse.” Sonra: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى } “Ey insanlar! Şüphe yok ki biz sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık” [Hucurât 13] ayetini okudu [ve]: “Sözümü söyler, kendim ve sizin için Allah'tan bağışlanma dilerim” [buyurdu].

وَعَنِ السُّدِّيِّ أَنَّ الْعَرَبَ بِمِنًى بَعْدَ فَرَاغِهِمْ مِنَ الْحَجِّ كَانَ أَحَدُهُمْ يَقُولُ: اللَّهُمَّ إِنَّ أَبِي كَانَ عَظِيمَ الْجَفْنَةِ، عَظِيمَ الْقَدْرِ، كَثِيرَ الْمَالِ، فَأَعْطِنِي مِثْلَ مَا أَعْطَيْتَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.

Süddî'den rivayet edildiğine göre Mina'da haccı tamamladıktan sonra Araplardan bir kimse: “Allah'ım! Şüphesiz babamın çanağı büyük (cömert), kadr-ü kıymeti yüce ve malı çoktu; bana da ona verdiğinin benzerini ver” derdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْقَضَاءَ إِذَا عُلِّقَ بِفِعْلِ النَّفْسِ، فَالْمُرَادُ بِهِ الْإِتْمَامُ وَالْفَرَاغُ، وَإِذَا عُلِّقَ عَلَى فِعْلِ الْغَيْرِ فَالْمُرَادُ بِهِ الْإِلْزَامُ، نَظِيرُ الْأَوَّلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِي يَوْمَيْنِ [فُصِّلَتَ: ١٢] ، فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ [الجمعة: ١٠]

İkinci Mesele: Bil ki “kazâ” (قضاء) fiili kişinin kendi fiiline bağlandığında bundan murat tamamlamak ve bitirmektir; başkasının fiiline bağlandığında ise bundan murat bağlayıcı kılmaktır (ilzam). Birincinin benzeri Allah Teâlâ'nın: { فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِي يَوْمَيْنِ } “Böylece onları iki günde yedi gök olarak tamamladı” [Fussilet 12] ve { فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ } “Namaz tamamlanıp bitirildiğinde” [Cuma 10] buyruklarıdır.

وَقَالَ ﵊: «وَمَا فَاتَكُمْ فَاقْضُوا»

[Peygamber] aleyhisselâm da: “Yetişemediğinizi ise tamamlayınız” buyurmuştur.

وَيُقَالُ فِي الْحَاكِمِ عِنْدَ فَصْلِ الْخُصُومَةِ قَضَى بَيْنَهُمَا، وَنَظِيرُ الثَّانِي قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَضى رَبُّكَ [الْإِسْرَاءِ: ٢٣] وَإِذَا اسْتُعْمِلَ فِي الْإِعْلَامِ، فَالْمُرَادُ أَيْضًا ذَلِكَ كَقَوْلِهِ: وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ [الْإِسْرَاءِ: ٤] يَعْنِي أَعْلَمْنَاهُمْ.

Nitekim hâkim için de davayı karara bağladığında “aralarında hükmetti/hükmü bağlayıcı kıldı” (قضى بينهما) denir. İkincinin benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَقَضى رَبُّكَ } “Rabbin kesin olarak hükmetti/emretti” [İsrâ 23] buyruğudur. Bu kelime bildirme (i'lâm) anlamında kullanıldığında da murat yine budur; tıpkı: { وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ } “Kitap'ta İsrailoğullarına bildirdik” [İsrâ 4] buyruğunda olduğu gibi, yani “onlara bildirdik” demektir.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ لَا يَحْتَمِلُ إِلَّا الْفَرَاغَ مِنْ جَمِيعِهِ خُصُوصًا وَذِكْرُ كَثِيرٍ مِنْهُ قَدْ تَقَدَّمَ مِنْ قَبْلُ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: اذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَنَاسِكِ وَيَكُونُ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الذِّكْرِ مَا أُمِرُوا بِهِ مِنَ الدُّعَاءِ بِعَرَفَاتٍ وَالْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَالطَّوَافِ وَالسَّعْيِ وَيَكُونُ قَوْلُهُ: فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَقَوْلِ الْقَائِلِ إِذَا حَجَجْتَ فَطُفْ وَقِفْ بِعَرَفَةَ وَلَا يَعْنِي بِهِ الْفَرَاغَ مِنَ الْحَجِّ بَلِ الدُّخُولَ فِيهِ، وَهَذَا الْقَوْلُ ضَعِيفٌ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ: فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ مُشْعِرٌ بِالْفَرَاغِ وَالْإِتْمَامِ مِنَ الْكُلِّ، وَهَذَا مُفَارِقٌ لِقَوْلِ الْقَائِلِ: إِذَا حَجَجْتَ فَقِفْ بِعَرَفَاتٍ، لِأَنَّ مُرَادَهُ هُنَاكَ الدُّخُولُ فِي الْحَجِّ لَا الْفَرَاغُ، وَأَمَّا هَذِهِ الْآيَةُ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهَا إِلَّا الْفَرَاغَ مِنَ الْحَجِّ.

Bu sabit olunca deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ } “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde” buyruğu -özellikle birçoğunun zikri daha önce geçmişken- ancak tamamının bitirilmesi ihtimalini taşır. Bazıları ise şöyle demiştir: Murâdın “İbadetler esnasında Allah'ı anın” olması ve bu zikirden muradın da Arafat'ta, Meş'ar-i Harâm'da, tavafta ve sa'yde emrolundukları dualar olması muhtemeldir. Böylece: “İbadetlerinizi yerine getirdiğinizde Allah'ı anın” sözü, bir kimsenin “Hacca gittiğinde tavaf et ve Arafat'ta vakfeye dur” sözü gibi olur ki bununla haccı bitirmeyi değil, ona girmeyi kasteder. Fakat bu görüş zayıftır; çünkü { فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ } buyruğunun hepsini bitirmeyi ve tamamlamayı hissettirdiğini açıklamıştık. Bu durum, bir kimsenin “Hacca gittiğinde Arafat'ta vakfeye dur” sözünden farklıdır; zira oradaki murat bitirmek değil hacca girmektir. Bu ayete gelince, ondan muradın ancak haccı bitirmek olması caizdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: «الْمَنَاسِكُ» جَمْعُ مَنْسَكٍ الَّذِي هُوَ الْمَصْدَرُ بِمَنْزِلَةِ النُّسُكِ، أَيْ إِذَا قَضَيْتُمْ عِبَادَاتِكُمُ التي أمرتم بها في الحج، وإن جعلنها جَمْعَ مَنْسَكٍ الَّذِي هُوَ مَوْضِعُ الْعِبَادَةِ، كَانَ التَّقْدِيرُ: فَإِذَا قَضَيْتُمْ أَعْمَالَ مَنَاسِكِكُمْ، فَيَكُونُ مِنْ بَابِ حَذْفِ الْمُضَافِ.

Üçüncü Mesele: “Menâsik” (مناسك), “nüsük” (نُسُك) gibi masdar olan “mensek”in çoğuludur; yani “hacda emrolunduğunuz ibadetlerinizi tamamladığınızda” demektir. Şayet onu ibadet yeri anlamındaki “mensek”in çoğulu kabul edersek, takdir: “Menâsikinizin amellerini tamamladığınızda” şeklinde olur ki bu da muzâfın hazfedilmesi kabilinden olur.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: المراد من المناسك هاهنا مَا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ النَّاسَ فِي الْحَجِّ مِنَ الْعِبَادَاتِ، وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّ قَضَاءَ الْمَنَاسِكِ هُوَ إِرَاقَةُ الدِّمَاءِ.

Bunu bildiğine göre deriz ki: Bazı müfessirler: “Burada menâsikten murat, Allah Teâlâ'nın hacda insanlara emrettiği ibadetlerdir” demişlerdir. Mücâhid'den ise menâsikı eda etmenin/bitirmenin kurban kanı akıtmak olduğu rivayet edilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَاذْكُرُوا اللَّهَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْفَرَاغَ مِنَ الْمَنَاسِكِ يُوجِبُ هَذَا الذِّكْرَ، فَلِهَذَا اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذَا الذِّكْرَ أَيُّ ذِكْرٍ هُوَ؟ فَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى الذِّكْرِ عَلَى الذَّبِيحَةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى الذِّكْرِ الَّذِي هُوَ التَّكْبِيرَاتُ بَعْدَ الصَّلَاةِ فِي يَوْمِ النَّحْرِ وأيام التشويق، عَلَى حَسَبِ اخْتِلَافِهِمْ فِي وَقْتِهِ أَوَّلًا وَآخِرًا، لِأَنَّ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْحَجِّ لَا ذِكْرٌ مَخْصُوصٌ إِلَّا هَذِهِ التَّكْبِيرَاتُ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: بَلِ الْمُرَادُ تَحْوِيلُ الْقَوْمِ عَمَّا اعْتَادُوهُ بَعْدَ الْحَجِّ مِنْ ذِكْرِ التَّفَاخُرِ بِأَحْوَالِ الْآبَاءِ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَوْ لَمْ يَنْهَ عَنْ ذَلِكَ بِإِنْزَالِ هَذِهِ الْآيَةِ لَمْ يَكُونُوا لِيَعْدِلُوا عَنْ هَذِهِ الطَّرِيقَةِ الذَّمِيمَةِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَإِذَا قَضَيْتُمْ وَفَرَغْتُمْ مِنْ وَاجِبَاتِ الْحَجِّ وَحَلَلْتُمْ فَتَوَفَّرُوا عَلَى ذِكْرِ اللَّهِ دُونَ ذِكْرِ الْآبَاءِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ الْفَرَاغَ مِنَ الْحَجِّ يُوجِبُ الْإِقْبَالَ عَلَى الدُّعَاءِ، وَالِاسْتِغْفَارِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مِنْ تَحَمَّلَ مُفَارَقَةَ الْأَهْلِ وَالْوَطَنِ وَإِنْفَاقَ الْأَمْوَالِ، وَالْتِزَامَ الْمَشَاقِّ فِي سَفَرِ الْحَجِّ فَحَقِيقٌ بِهِ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنْهُ أَنْ يُقْبِلَ عَلَى الدُّعَاءِ وَالتَّضَرُّعِ وَكَثْرَةِ الِاسْتِغْفَارِ وَالِانْقِطَاعِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَعَلَى هَذَا جَرَتِ السُّنَّةُ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الصَّلَاةِ بِالدَّعَوَاتِ الْكَثِيرَةِ وَفِيهِ وَجْهٌ خَامِسٌ وَهُوَ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الِاشْتِغَالِ بِهَذِهِ الْعِبَادَةِ: قَهْرُ النَّفْسِ وَمَحْوُ آثَارِ النَّفْسِ وَالطَّبِيعَةِ ثُمَّ هَذَا الْعَزْمُ لَيْسَ مَقْصُودًا بِالذَّاتِ بَلِ الْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنْ تَزُولَ النُّقُوشُ الْبَاطِلَةُ عَنْ لَوْحِ الرُّوحِ حَتَّى يَتَجَلَّى فِيهِ نُورُ جَلَالِ اللَّهِ، وَالتَّقْدِيرُ: فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ وَأَزَلْتُمْ آثَارَ الْبَشَرِيَّةِ، وَأَمَطْتُمُ الْأَذَى عَنْ طَرِيقِ السُّلُوكِ فَاشْتَغِلُوا بَعْدَ ذَلِكَ بِتَنْوِيرِ الْقَلْبِ بِذِكْرِ اللَّهِ، فَالْأَوَّلُ نَفْيٌ وَالثَّانِي إِثْبَاتٌ وَالْأَوَّلُ إِزَالَةُ مَا دُونَ الْحَقِّ مِنْ سُنَنِ الْآثَارِ وَالثَّانِي اسْتِنَارَةُ/ الْقَلْبِ بِذِكْرِ الْمَلِكِ الْجَبَّارِ.

Dördüncü Mesele: { فَاذْكُرُوا اللَّهَ } buyruğundaki fâ (فَ) harfi, hac ibadetlerini bitirmenin bu zikri gerektirdiğine delalet eder. Bundan dolayı bu zikrin hangi zikir olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir: Kimi bunu kurban keserken yapılan zikre hamletmiş; kimi başlangıç ve bitiş vakti konusundaki ihtilaflarına göre kurban bayramı gününde ve teşrik günlerinde namazlardan sonra getirilen tekbirlere hamletmiştir; zira hac bittikten sonra bu tekbirlerden başka özel bir zikir yoktur. Kimi de şöyle demiştir: Bilakis murat, hacdan sonra ataların halleriyle övünmeyi adet edinen o topluluğu bu alışkanlıklarından vazgeçirmektir. Zira Allah Teâlâ bu ayeti indirmek suretiyle bunu yasaklamasaydı, bu yerilmiş yoldan vazgeçmeyeceklerdi. Dolayısıyla sanki Allah Teâlâ: “Haccın vecibelerini bitirip ihramdan çıktığınızda, atalarınızı anmayı bırakıp bütünüyle Allah'ı anmaya yönelin” buyurmuştur. Kimi de şöyle demiştir: Bilakis bundan murat, haccı bitirmenin duaya ve istiğfara yönelmeyi gerektirmesidir. Zira aileden ve vatandan ayrılmaya, malları harcamaya ve hac yolculuğunun meşakkatlerine katlanan kimseye yakışan, haccı tamamladıktan sonra duaya, tazarruya, çokça istiğfara ve bütünüyle Allah Teâlâ'ya yönelmektir. Nitekim sünnet de namaz bittikten sonra çokça dua etmek şeklinde cereyan etmiştir. Beşinci bir vecih daha vardır ki o da şudur: Bu ibadetle meşgul olmaktan maksat nefsi kahretmek, nefsin ve beşerî tabiatın izlerini silmektir. Sonra bu azim bizzat maksut olmayıp bilakis bundan maksat, ruh levhasından batıl nakışların silinmesi ve böylece orada Allah'ın celâl nurunun tecelli etmesidir. Takdiri şöyledir: “Hac ibadetlerinizi bitirip beşeriyetin izlerini sildiğinizde ve sülûk yolundaki engelleri kaldırdığınızda, bundan sonra kalbi Allah'ın zikriyle aydınlatmakla meşgul olun.” Birincisi nefiy (arınma), ikincisi ispattır (nurlanma); birincisi Hakk'ın dışındaki mahlukatın izlerini gidermek, ikincisi ise Melik ve Cebbâr olan Allah'ın zikriyle kalbin aydınlanmasıdır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ: أَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْحَجِّ يُبَالِغُونَ فِي الثَّنَاءِ عَلَى آبَائِهِمْ فِي ذِكْرِ مَنَاقِبِهِمْ وَفَضَائِلِهِمْ فَقَالَ اللَّهُ ﷾:

Allah Teâlâ'nın: { كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ } “Atalarınızı andığınız gibi” buyruğuna gelince; bunda birkaç vecih vardır. Birincisi -ki müfessirlerin çoğunluğunun görüşüdür-: Zikrettiğimiz üzere o topluluk hac bittikten sonra atalarının menkıbelerini ve faziletlerini zikrederek onları övmede aşırıya kaçarlardı; bunun üzerine Allah Azze ve Celle şöyle buyurdu:

فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ يَعْنِي تَوَفَّرُوا عَلَى ذِكْرِ اللَّهِ كَمَا كُنْتُمْ تَتَوَفَّرُونَ عَلَى ذِكْرِ الْآبَاءِ وَابْذُلُوا جُهْدَكُمْ فِي الثَّنَاءِ عَلَى اللَّهِ وَشَرْحِ آلَائِهِ وَنَعْمَائِهِ كَمَا بَذَلْتُمْ جُهْدَكُمْ فِي الثَّنَاءِ عَلَى آبَائِكُمْ لِأَنَّ هَذَا أَوْلَى وَأَقْرَبُ إِلَى الْعَقْلِ مِنَ الثَّنَاءِ عَلَى الْآبَاءِ، فَإِنَّ ذِكْرَ مَفَاخِرِ الْآبَاءِ إِنْ كَانَ كَذِبًا فَذَلِكَ يُوجِبُ الدَّنَاءَةَ فِي الدُّنْيَا وَالْعُقُوبَةَ فِي الْآخِرَةِ وَإِنْ كَانَ صِدْقًا فَذَلِكَ يُوجِبُ الْعُجْبَ وَالْكِبْرَ وَكَثْرَةَ الْغُرُورِ، وَكُلُّ ذَلِكَ مِنْ أُمَّهَاتِ الْمُهْلِكَاتِ، فَثَبَتَ أَنَّ اشْتِغَالَكُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَوْلَى مِنِ اشْتِغَالِكُمْ بِمَفَاخِرِ آبَائِكُمْ، فَإِنْ لَمْ تَحْصُلِ الْأَوْلَوِيَّةُ فَلَا أَقَلَّ مِنَ التَّسَاوِي وَثَانِيهَا: قَالَ الضحاك والربيع:

{ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ } “Atalarınızı andığınız gibi Allah'ı anın”; yani atalarınızı anmaya yöneldiğiniz gibi bütünüyle Allah'ı anmaya yönelin; atalarınızı övmek için var gücünüzü harcadığınız gibi Allah'ı övmeye, nimetlerini ve lütuflarını anlatmaya da bütün gücünüzü sarf edin. Zira bu, ataları övmekten daha evlâ ve akla daha uygundur. Çünkü ataların övünç kaynaklarını zikretmek şayet yalan ise dünyada alçaklığı, ahirette ise azabı gerektirir; şayet doğru ise ucub, kibir ve aşırı gurura sebep olur. Bunların hepsi de helak edici günahların başıdır. Böylece Allah'ı anmakla meşgul olmanızın atalarınızın iftiharlarıyla meşgul olmanızdan daha evlâ olduğu sabit olmuştur; şayet evleviyet hâsıl olmasa bile en azından eşit olması gerekir. İkincisi: Dahhâk ve Rebî' şöyle demiştir:

اذكروا الله كذكركم آبائكم وَأُمَّهَاتَكُمْ، وَاكْتَفَى بِذِكْرِ الْآبَاءِ عَنِ الْأُمَّهَاتِ كَقَوْلِهِ: سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ [النَّحْلِ:

“Atalarınızı ve annelerinizi andığınız gibi Allah'ı anın.” Burada Allah Teâlâ'nın: { سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ } “Sizi sıcaktan koruyan elbiseler” [Nahl 81] buyruğunda [soğuktan koruyanların da kastedilmesi] gibi,

٨١] قَالُوا وَهُوَ قَوْلُ الصَّبِيِّ أَوَّلَ مَا يُفْصِحُ الْكَلَامَ أَبَهْ أَبَهْ، أَمَّهْ أَمَّهْ، أَيْ كُونُوا مُوَاظِبِينَ عَلَى ذِكْرِ اللَّهِ كَمَا يَكُونُ الصَّبِيُّ فِي صِغَرِهِ مُوَاظِبًا عَلَى ذِكْرِ أَبِيهِ وَأُمِّهِ وَثَالِثُهَا: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: جَرَى ذِكْرُ الْآبَاءِ مَثَلًا لِدَوَامِ الذِّكْرِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الرَّجُلَ كَمَا لَا يَنْسَى ذِكْرَ أَبِيهِ فَكَذَلِكَ يَجِبُ أَنْ لَا يَغْفَلَ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَرَابِعُهَا: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ:

anneler zikredilmeyip babalarla yetinilmiştir. Onlar şöyle dediler: Bu, çocuğun ilk konuşmaya başladığında “baba baba”, “anne anne” demesi gibidir. Yani çocuk küçüklüğünde babasını ve annesini anmaya nasıl devam ederse, siz de Allah'ı anmaya öyle devam edin. Üçüncüsü: Ebû Müslim şöyle demiştir: Babaların anılması, zikrin devamlılığına bir misal olarak getirilmiştir. Anlam şudur: İnsan babasını anmayı nasıl unutmuyorsa, aynı şekilde Allah'ı anmaktan da gafil olmaması gerekir. Dördüncüsü: İbnü'l-Enbârî bu ayet hakkında şöyle demiştir:

إِنَّ الْعَرَبَ كَانَ أَكْثَرُ أَقْسَامِهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ بِالْآبَاءِ كَقَوْلِهِ وَأَبِي وَأَبِيكُمْ وَجَدِّي وجدكم، فقال تعالى: عظموا الله كتعظيمكم آبائكم وَخَامِسُهَا: قَالَ بَعْضُ الْمَذْكُورِينَ: الْمَعْنَى اذْكُرُوا اللَّهَ بالوحدانية كذكركم آبائكم بِالْوَحْدَانِيَّةِ فَإِنَّ الْوَاحِدَ مِنْهُمْ لَوْ نُسِبَ إِلَى وَالِدَيْنِ لَتَأَذَّى وَاسْتَنْكَفَ مِنْهُ ثُمَّ كَانَ يُثْبِتُ لِنَفْسِهِ آلِهَةً فَقِيلَ لَهُمْ: اذْكُرُوا اللَّهَ بِالْوَحْدَانِيَّةِ كذكركم آبائكم بالوحدانية، بل المبالغة في التوحيد هاهنا أَوْلَى مِنْ هُنَاكَ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: أَوْ أَشَدَّ

Arapların Câhiliye döneminde yeminlerinin çoğu “babam hakkı için, babanız hakkı için, dedem ve dedeniz hakkı için” şeklindeki gibi babalar üzerineydi. Allah Teâlâ da: “Babalarınızı yücelttiğiniz gibi Allah'ı yüceltin” buyurmuştur. Beşincisi: Adı geçenlerden bazıları şöyle demiştir: Anlam şudur: “Babalarınızı tek olarak andığınız gibi Allah'ı da birliğiyle (vahdaniyetle) anın.” Zira onlardan birisi iki babaya nispet edilse bundan rahatsız olur ve gocunurdu; buna rağmen kendisi için ilahlar kabul etmekteydi. İşte onlara: “Babalarınızı teklik ile andığınız gibi Allah'ı da birliğiyle anın; hatta burada tevhid konusunda mübalağa göstermek oradakinden daha evlâdır” denilmiştir. { أَوْ أَشَدَّ }

ذِكْراً

{ ذِكْراً } “veya daha güçlü bir anışla” buyruğundan murat da budur.

وَسَادِسُهَا: أَنَّ الطِّفْلَ كَمَا يَرْجِعُ إِلَى أبيه في طلب جميع المهمات ويكون ذكرا لَهُ بِالتَّعْظِيمِ، فَكُونُوا أَنْتُمْ فِي ذِكْرِ اللَّهِ كَذَلِكَ وَسَابِعُهَا: يَحْتَمِلُ أَنَّهُمْ كَانُوا يَذْكُرُونَ آبَاءَهُمْ لِيَتَوَسَّلُوا بِذِكْرِهِمْ إِلَى إِجَابَةِ الدُّعَاءِ عِنْدَ اللَّهِ فَعَرَّفَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ آبَاءَهُمْ لَيْسُوا فِي هَذِهِ الدَّرَجَةِ إِذْ أَفْعَالُهُمُ الْحَسَنَةُ صَارَتْ غَيْرَ مُعْتَبَرَةٍ بِسَبَبِ شِرْكِهِمْ وَأُمِرُوا أَنْ يَجْعَلُوا بَدَلَ ذَلِكَ تَعْدِيدَ آلَاءِ اللَّهِ وَنَعْمَائِهِ وَتَكْثِيرَ الثَّنَاءِ عَلَيْهِ لِيَكُونَ ذَلِكَ وَسِيلَةً إِلَى تَوَاتُرِ النِّعَمِ فِي الزَّمَانِ الْمُسْتَقْبَلِ، وَقَدْ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ أَنْ يَحْلِفُوا بِآبَائِهِمْ

Altıncısı: Çocuk bütün mühim işlerini istemede nasıl babasına başvurur ve onu yücelterek anarsa, siz de Allah'ı anma konusunda öyle olun. Yedincisi: Dualarının Allah katında kabul olması için atalarını anmayı bir vesile kılıyor olmaları muhtemeldir. Allah Teâlâ da atalarının bu derecede olmadığını, zira şirkleri sebebiyle güzel amellerinin geçersiz kılındığını onlara bildirmiş; gelecekte nimetlerin ardı ardına gelmesine vesile olsun diye bunun yerine Allah'ın lütuf ve nimetlerini saymayı ve O'na çokça sena etmeyi koymalarını emretmiştir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de babalarıyla yemin etmelerini yasaklamış

فَقَالَ: «مَنْ كَانَ حَالِفًا فَلْيَحْلِفْ بِاللَّهِ أَوْ لِيَصْمُتْ»

ve şöyle buyurmuştur: “Kim yemin edecekse ya Allah adına yemin etsin ya da sussun.”

إِذَا كَانَ مَا سِوَى اللَّهِ فَإِنَّمَا هُوَ لِلَّهِ وَبِاللَّهِ فَالْأَوْلَى تَعْظِيمُ اللَّهِ تَعَالَى وَلَا إِلَهَ غَيْرَهُ وَثَامِنُهَا: رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: هُوَ أَنْ تَغْضَبَ لِلَّهِ إِذَا عُصِيَ أَشَدَّ مِنْ غَضَبِكَ لِوَالِدِكَ إِذَا ذُكِرَ بِسُوءٍ.

Allah'tan gayrı olan her şey yalnızca Allah'a ait ve O'nunla var olduğuna göre, en evlâ olan Allah Teâlâ'yı tazim etmektir; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Sekizincisi: İbn Abbâs'tan bu ayetin tefsirinde şöyle dediği rivayet edilmiştir: “O, Allah'a isyan edildiğinde O'nun için duyduğun öfkenin, baban kötülükle anıldığında duyduğun öfkeden daha şiddetli olmasıdır.”

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ وَإِنْ كَانَتْ مُحْتَمَلَةً إِلَّا أَنَّ الْوَجْهَ الْأَوَّلَ هُوَ الْمُتَعَيَّنُ وَجَمِيعُ الْوُجُوهِ مُشْتَرِكَةٌ فِي شَيْءٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الْعَبْدِ أَنْ يَكُونَ دَائِمَ الذِّكْرِ لِرَبِّهِ دَائِمَ التَّعْظِيمِ لَهُ دَائِمَ الرُّجُوعِ إِلَيْهِ/ فِي طَلَبِ مُهِمَّاتِهِ دَائِمَ الِانْقِطَاعِ عَمَّنْ سِوَاهُ، اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا بِهَذِهِ الصِّفَةِ يَا أَكْرَمَ الْأَكْرَمِينَ.

Bil ki bu vecihler muhtemel olmakla birlikte birinci vecih belirlenmiş (tercihe şayan) olandır. Bütün bu vecihler tek bir hususta müşterektir ki o da şudur: Kulun daima Rabbini anması, O'nu daima yüceltmesi, mühim işlerini istemede daima O'na yönelmesi ve O'nun dışındakilerden bütünüyle alakasını kesmesi vaciptir. Allah'ım! Bizi bu nitelikte eyle, ey kerem sahiplerinin en keremlisi!

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً } “veya daha güçlü bir anışla” buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: عَامِلُ الْإِعْرَابِ فِي أَشَدَّ قيل: الكاف، فيكون موضعه جرا وقيل: فَاذْكُرُوا فَيَكُونُ مَوْضِعُهُ نَصْبًا، وَالتَّقْدِيرُ: اذْكُرُوا اللَّهَ مِثْلَ ذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ، وَاذْكُرُوهُ أَشَدَّ ذِكْراً مِنْ آبَائِكُمْ.

Birinci Mesele: “Eşedde” (أَشَدَّ) kelimesindeki irap amili hakkında; kâf (كَ) harfi-i cerri olduğu, dolayısıyla mahallinin cer olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre de amil { فَاذْكُرُوا } fiilidir, dolayısıyla mahalli nasptır. Takdiri şöyledir: “Allah'ı atalarınızı andığınız gibi anın ve O'nu atalarınızdan daha şiddetli/güçlü bir anışla anın.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً مَعْنَاهُ: بَلْ أَشَدُّ ذِكْرًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَفَاخِرَ آبَائِهِمْ كَانَتْ قَلِيلَةً، أَمَّا صِفَاتُ الْكَمَالِ لِلَّهِ ﷿ فَهِيَ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ اشْتِغَالُهُمْ بِذِكْرِ صِفَاتِ الْكَمَالِ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى أَشَدَّ مِنِ اشْتِغَالِهِمْ بِذِكْرِ مَفَاخِرِ آبَائِهِمْ، قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: وَمَجَازُ اللُّغَةِ فِي مِثْلِ هَذَا مَعْرُوفٌ، يَقُولُ الرَّجُلُ لِغَيْرِهِ: افْعَلْ هَذَا إِلَى شَهْرٍ أَوْ أَسْرَعَ مِنْهُ، لَا يُرِيدُ بِهِ التَّشْكِيكَ، إِنَّمَا يُرِيدُ بِهِ النَّقْلَ عَنِ الْأَوَّلِ إِلَى مَا هُوَ أَقْرَبُ مِنْهُ.

İkinci Mesele: { أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً } buyruğunun anlamı “bilakis daha güçlü bir anışla” demektir. Çünkü atalarının iftihar vesileleri pek azdı; Allah Azze ve Celle'nin kemal sıfatları ise sonsuzdur. Dolayısıyla Allah Teâlâ hakkındaki kemal sıfatlarını anmakla meşgul olmalarının, atalarının övünç vesilelerini anmakla meşgul olmalarından daha şiddetli olması vaciptir. Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: Bu kabil durumlarda lügatteki mecaz bilinmektedir. Bir kimse diğerine: “Bunu bir aya kadar veya ondan daha çabuk yap” der; bununla şüpheye düşürmeyi değil, ilk söylenenden ona daha yakın/hızlı olana intikali kasteder.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٠١ الى ٢٠٢]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 201-202]

وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ (٢٠١) أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ (٢٠٢)

{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ } “Onlardan öylesi de vardır ki: ‘Rabbimiz! Bize dünyada da bir iyilik ver, ahirette de bir iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru’ der.” (201) { أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ } “İşte kazandıklarından ötürü kendilerine bir nasip olanlar bunlardır. Allah hesabı pek çabuk görendir.” (202)

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَيَّنَ أَوَّلًا تَفْصِيلَ مَنَاسِكِ الْحَجِّ، ثُمَّ أَمَرَ بَعْدَهَا بِالذِّكْرِ، فَقَالَ: فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ [البقرة: ١٩٨] ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ الْأَوْلَى أَنْ يُتْرَكَ ذِكْرُ غَيْرِهِ، وَأَنْ يُقْتَصُرَ عَلَى ذِكْرِهِ فَقَالَ: فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً ثُمَّ بَيَّنَ بَعْدَ ذَلِكَ الذِّكْرِ كَيْفِيَّةَ الدُّعَاءِ فَقَالَ: فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَمَا أَحْسَنَ هَذَا التَّرْتِيبَ، فَإِنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ تَقْدِيمِ الْعِبَادَةِ لِكَسْرِ النَّفْسِ وَإِزَالَةِ ظُلُمَاتِهَا، ثُمَّ بَعْدَ الْعِبَادَةِ لَا بُدَّ مِنَ الِاشْتِغَالِ بِذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى لِتَنْوِيرِ الْقَلْبِ وَتَجَلِّي نُورِ جَلَالِهِ، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ الذِّكْرِ يَشْتَغِلُ الرَّجُلُ بِالدُّعَاءِ فَإِنَّ الدُّعَاءَ إِنَّمَا يَكْمُلُ إِذَا كَانَ مَسْبُوقًا بِالذِّكْرِ كَمَا حُكِيَ عَنْ

Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ önce hac ibadetlerinin ayrıntılarını açıklamış, ardından zikretmeyi emrederek: { فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ } “Arafat'tan ayrılıp akın ettiğinizde Meş'ar-i Harâm yanında Allah'ı anın ve O'nu sizi hidayete erdirdiği gibi anın” [Bakara 198] buyurmuştur. Sonra başkasını anmayı bırakıp sadece O'nu anmanın daha evlâ olduğunu beyan ederek: { فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً } “Atalarınızı andığınız gibi, hatta daha güçlü bir anışla Allah'ı anın” buyurmuştur. Ardından bu zikirden sonra duanın nasıl yapılacağını açıklayarak: { فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا } “İnsanlardan öylesi vardır ki: ‘Rabbimiz! Bize dünyada ver’ der” buyurmuştur. Bu tertip ne kadar da güzeldir! Zira nefsi kırmak ve karanlıklarını gidermek için önce ibadetin öne alınması gerekir; sonra ibadetten sonra kalbi aydınlatmak ve O'nun celâl nurunun tecelli etmesi için Allah Teâlâ'yı anmakla meşgul olmak gerekir; sonra bu zikrin ardından kişi dua ile meşgul olur. Çünkü dua, ancak öncesinde zikir bulunduğu takdirde kemale erer; nitekim

إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنَّهُ قَدَّمَ الذِّكْرَ/ فَقَالَ: الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ [الشُّعَرَاءِ: ٧٨] ثُمَّ قَالَ: رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ فَقَدَّمَ الذِّكْرَ عَلَى الدُّعَاءِ.

İbrâhim aleyhisselâm'dan rivayet edildiğine göre o önce zikri takdim etmiş ve: { الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ } “Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O'dur” [Şuarâ 78] demiş, ardından { رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “Rabbim! Bana bir hikmet bahşet ve beni salihlere kat” diyerek zikri duadan öne almıştır.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ الَّذِينَ يَدْعُونَ اللَّهَ فَرِيقَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ دُعَاؤُهُمْ مَقْصُورًا عَلَى طَلَبِ الدُّنْيَا وَالثَّانِي: الَّذِينَ يَجْمَعُونَ فِي الدُّعَاءِ بَيْنَ طَلَبِ الدُّنْيَا وَطَلَبِ الْآخِرَةِ، وَقَدْ كَانَ فِي التَّقْسِيمِ قِسْمٌ ثَالِثٌ، وَهُوَ مَنْ يَكُونُ دُعَاؤُهُ مَقْصُورًا عَلَى طَلَبِ الْآخِرَةِ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذَا الْقِسْمَ هَلْ هُوَ مَشْرُوعٌ أَوْ لَا؟ وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ مَشْرُوعٍ، وَذَلِكَ أَنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ مُحْتَاجًا ضَعِيفًا لَا طَاقَةَ لَهُ بِآلَامِ الدُّنْيَا وَلَا بِمَشَاقِّ الْآخِرَةِ، فَالْأَوْلَى لَهُ أَنْ يَسْتَعِيذَ بِرَبِّهِ مِنْ كُلِّ شُرُورِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ،

Bunu bildiğine göre deriz ki: Allah Teâlâ Allah'a dua edenlerin iki fırka olduğunu beyan buyurmuştur: Birincisi, duaları sadece dünyayı istemekle sınırlı olanlar; ikincisi ise duada dünya talebi ile ahiret talebini bir araya getirenlerdir. Taksimde üçüncü bir kısım daha bulunmaktaydı ki o da duası sırf ahireti istemekle sınırlı olan kimsedir. Bu kısmın meşru olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir; çoğunluk bunun meşru olmadığı görüşündedir. Zira insan muhtaç ve zayıf yaratılmıştır; ne dünyanın acılarına ne de ahiretin meşakkatlerine güç yetirebilir. Dolayısıyla onun için en evlâ olan, dünyanın ve ahiretin bütün şerlerinden Rabbine sığınmasıdır.

رَوَى الْقَفَّالُ فِي «تَفْسِيرِهِ» عَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ دَخَلَ عَلَى رَجُلٍ يَعُودُهُ وَقَدْ أَنْهَكَهُ المرض، فقال: ما كنت تدعوا اللَّهَ بِهِ قَبْلَ هَذَا قَالَ: كُنْتُ أَقُولُ. اللَّهُمَّ مَا كُنْتَ تُعَاقِبُنِي بِهِ فِي الْآخِرَةِ فَعَجِّلْ بِهِ فِي الدُّنْيَا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﵇: «سُبْحَانَ اللَّهِ إِنَّكَ لَا تُطِيقُ ذَلِكَ أَلَا قَلْتَ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ [الشعراء: ٨٣] » قَالَ فَدَعَا لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَشُفِيَ.

Kaffâl “Tefsir”inde Enes'ten rivayet ettiğine göre Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, hastalığın iyice zayıf düşürdüğü bir adamı ziyaret etmek için yanına girdi ve: “Bundan önce Allah'a ne diye dua ediyordun?” buyurdu. Adam: “Allah'ım! Ahirette beni ne ile cezalandıracaksan onu dünyada çarçabuk ver, diyordum” dedi. Bunun üzerine Hz. Peygamber aleyhisselâm: “Sübhânallâh! Senin buna gücün yetmez. Şöyle deseydin ya: { رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ } ‘Rabbimiz! Bize dünyada da bir iyilik ver, ahirette de bir iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru’” buyurdu. [Enes] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona dua etti ve o da şifa buldu.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَوْ سَلَّطَ الْأَلَمَ عَلَى عِرْقٍ وَاحِدٍ فِي الْبَدَنِ، أَوْ عَلَى مَنْبَتِ شَعْرَةٍ وَاحِدَةٍ، لَشَوَّشَ الْأَمْرَ عَلَى الْإِنْسَانِ وَصَارَ بِسَبَبِهِ مَحْرُومًا عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَنِ الِاشْتِغَالِ بِذِكْرِهِ، فَمَنْ ذَا الَّذِي يَسْتَغْنِي عَنْ إِمْدَادِ رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي أُولَاهُ وَعُقْبَاهُ، فَثَبَتَ أَنَّ الِاقْتِصَارَ فِي الدُّعَاءِ عَلَى طَلَبِ الْآخِرَةِ غَيْرُ جَائِزٍ، وَفِي الْآيَةِ إِشَارَةٌ إِلَيْهِ حَيْثُ ذَكَرَ الْقِسْمَيْنِ، وَأَهْمَلَ هَذَا الْقِسْمَ الثَّالِثَ.

Bil ki Allah Teâlâ bedendeki tek bir damara veya tek bir kıl köküne acıyı musallat etse, bu durum insanın düzenini altüst eder ve bu sebeple Allah Teâlâ'ya itaatten ve O'nu zikretmekle meşgul olmaktan mahrum kalır. O halde dünyasında ve ahiretinde Allah Teâlâ'nın rahmetinin yardımına muhtaç olmayan kim vardır? Böylece duada sırf ahiret talebiyle yetinmenin caiz olmadığı sabit olmuştur. Ayette de bu iki kısmın zikredilip bu üçüncü kısmın terk edilmesi buna işaret etmektedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الَّذِينَ حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ يَقْتَصِرُونَ فِي الدُّعَاءِ عَلَى طَلَبِ الدُّنْيَا مَنْ هُمْ؟

İkinci Mesele: Allah'ın, dualarında sırf dünyayı istemekle yetindiklerini haber verdiği kimselerin kimler olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir.

فَقَالَ قَوْمٌ: هُمُ الْكُفَّارُ، رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَقُولُونَ إِذَا وَقَفُوا: اللَّهُمَّ ارْزُقْنَا إِبِلًا وَبَقَرًا وَغَنَمًا وَعَبِيدًا وَإِمَاءً، وَمَا كَانُوا يَطْلُبُونَ التَّوْبَةَ وَالْمَغْفِرَةَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُنْكِرِينَ لِلْبَعْثِ وَالْمَعَادِ، وَعَنْ أَنَسٍ كَانُوا يَقُولُونَ: اسْقِنَا الْمَطَرَ وَأَعْطِنَا عَلَى عَدُوِّنَا الظَّفَرَ، فَأَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ مَنْ كَانَ مِنْ هَذَا الْفَرِيقِ فَلَا خَلَاقَ لَهُ فِي الْآخِرَةِ، أَيْ لَا نَصِيبَ لَهُ فِيهَا مِنْ كَرَامَةٍ وَنَعِيمٍ وَثَوَابٍ، نُقِلَ عَنِ الشَّيْخِ أَبِي عَلِيٍّ الدَّقَّاقِ ﵀ أَنَّهُ قَالَ: أَهْلُ النَّارِ يَسْتَغِيثُونَ ثُمَّ يَقُولُونَ: أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ، أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا، طَلَبًا لِلْمَأْكُولِ وَالْمَشْرُوبِ، فَلَمَّا غَلَبَتْهُمْ شَهَوَاتُهُمُ افْتُضِحُوا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَقَالَ آخَرُونَ: هَؤُلَاءِ قَدْ يَكُونُونَ مُؤْمِنِينَ وَلَكِنَّهُمْ يَسْأَلُونَ اللَّهَ لِدُنْيَاهُمْ، لَا لَأُخْرَاهُمْ وَيَكُونُ سُؤَالُهُمْ هَذَا مِنْ جُمْلَةِ الذُّنُوبِ حَيْثُ سَأَلُوا اللَّهَ تَعَالَى فِي أَعْظَمِ الْمَوَاقِفِ، وَأَشْرَفِ الْمَشَاهِدِ حُطَامَ الدُّنْيَا وَعَرَضَهَا الْفَانِيَ، مُعْرِضِينَ عَنْ سُؤَالِ النَّعِيمِ الدَّائِمِ فِي الْآخِرَةِ، وَقَدْ يُقَالُ لِمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ إِنَّهُ لَا خَلَاقَ لَهُ فِي الْآخِرَةِ، وَإِنْ كَانَ الْفَاعِلُ مُسْلِمًا، كَمَا رُوِيَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا أُولئِكَ لَا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ [آلِ عِمْرَانَ: ٧٧] أَنَّهَا نَزَلَتْ فِيمَنْ أَخَذَ مَالًا بِيَمِينٍ فَاجِرَةٍ،

Bir topluluk: “Onlar kâfirlerdir” dedi. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre müşrikler vakfeye durduklarında: “Allah'ım! Bize deve, sığır, koyun, köle ve cariyeler rızık olarak ver” derlerdi; tövbe ve mağfiret istemezlerdi, çünkü onlar dirilişi ve ahireti inkâr etmekteydiler. Enes'ten rivayet edildiğine göre ise: “Bize yağmur yağdır ve düşmanımıza karşı bize zafer ver” derlerdi. Allah Teâlâ da bu gruptan olan kimsenin ahirette hiçbir nasibi (halâk), yani ikram, nimet ve sevaptan payı olmadığını bildirmiştir. Şeyh Ebû Ali ed-Dekkâk rahimehullâh'tan şöyle dediği nakledilmiştir: “Cehennem ehli feryat edip yardım diler, sonra da yiyecek ve içecek talep ederek: ‘Bize biraz su veya Allah'ın size dünyada verdiği rızıktan akıtın’ derler. Şehvetleri kendilerine galip gelince dünyada da ahirette de rezil rüsva olmuşlardır.” Başkaları ise şöyle demiştir: “Bunlar mümin de olabilirler; fakat ahiretleri için değil sadece dünyaları için Allah'tan isterler. En büyük duraklarda ve en şerefli mekânlarda ahiretin daimi nimetlerini istemekten yüz çevirip Allah Teâlâ'dan dünyanın değersiz döküntüsünü ve geçici metaını istedikleri için bu istekleri günahlardan biri olur. Bunu yapan kimse Müslüman dahi olsa onun hakkında ‘ahirette hiçbir nasibi yoktur’ denebilir; tıpkı: { إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا أُولئِكَ لَا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ } ‘Allah'a verdikleri sözü ve yeminlerini az bir bedel karşılığında satanlar var ya, işte onların ahirette hiçbir nasibi yoktur’ [Âl-i İmrân 77] buyruğunun yalan yere yemin ederek mal alan kimse hakkında indiğinin rivayet edildiği gibi.”

رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، «إن الله يُؤَيِّدُ هَذَا الدِّينَ بِأَقْوَامٍ لَا خَلَاقَ لَهُمْ/

Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: “Şüphesiz Allah bu dini [ahirette] hiçbir nasibi olmayan kavimlerle de güçlendirir.”

ثُمَّ مَعْنَى ذَلِكَ عَلَى وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَا خَلَاقَ لَهُ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا أَنْ يَتُوبَ وَالثَّانِي: لَا خَلَاقَ لَهُ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا أَنْ يَعْفُوَ اللَّهُ عَنْهُ وَالثَّالِثُ: لَا خَلَاقَ لَهُ فِي الْآخِرَةِ كَخَلَاقِ مَنْ سَأَلَ اللَّهَ لِآخِرَتِهِ، وَكَذَلِكَ لَا خَلَاقَ لِمَنْ أَخَذَ مَالًا بِيَمِينٍ فَاجِرَةٍ كَخَلَاقِ مَنْ تَوَرَّعَ عَنْ ذَلِكَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Sonra bunun anlamı birkaç vecih üzeredir: Birincisi: Tövbe etmesi müstesna, ahirette onun hiçbir nasibi yoktur. İkincisi: Allah'ın onu affetmesi müstesna, ahirette onun hiçbir nasibi yoktur. Üçüncüsü: Ahireti için Allah'tan isteyen kimsenin nasibi gibi onun ahirette bir nasibi yoktur; nitekim yalan yere yeminle mal alan kimsenin nasibi de bundan sakınan kimsenin nasibi gibi değildir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حُذِفَ مَفْعُولُ آتِنا مِنَ الْكَلَامِ لِأَنَّهُ كَالْمَعْلُومِ، وَاعْلَمْ أَنَّ مَرَاتِبَ السَّعَادَاتِ ثَلَاثٌ: رُوحَانِيَّةٌ، وَبَدَنِيَّةٌ، وَخَارِجِيَّةٌ أَمَّا الرُّوحَانِيَّةُ فَاثْنَانِ: تَكْمِيلُ الْقُوَّةِ النَّظَرِيَّةِ بِالْعِلْمِ، وَتَكْمِيلُ الْقُوَّةِ العلمية بِالْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ، وَأَمَّا الْبَدَنِيَّةُ فَاثْنَانِ: الصِّحَّةُ وَالْجَمَالُ، وَأَمَّا الْخَارِجِيَّةُ فَاثْنَانِ: الْمَالُ،

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا } “Rabbimiz! Bize dünyada ver” buyruğunda { آتِنا } “bize ver” [fiilinin] mef'ûlü (nesnesi), bilindiği kabul edildiği için sözden hazfedilmiştir. Bil ki mutlulukların dereceleri üçtür: Ruhani, bedeni ve harici. Ruhani olan iki tanedir: Nazari (teorik) gücün ilimle kemale erdirilmesi ve ameli gücün erdemli ahlakla kemale erdirilmesi. Bedeni olan iki tanedir: Sağlık ve güzellik. Harici olan iki tanedir: Mal

وَالْجَاهُ، فَقَوْلُهُ: آتِنا فِي الدُّنْيا يَتَنَاوَلُ كُلَّ هَذِهِ الْأَقْسَامِ فَإِنَّ الْعِلْمَ إِذَا كَانَ يُرَادُ لِلتَّزَيُّنِ بِهِ فِي الدُّنْيَا وَالتَّرَفُّعِ بِهِ عَلَى الْأَقْرَانِ كَانَ مِنَ الدُّنْيَا، وَالْأَخْلَاقُ الْفَاضِلَةُ إِذَا كَانَتْ تُرَادُ لِلرِّيَاسَةِ فِي الدُّنْيَا وَضَبْطِ مَصَالِحِهَا كَانَتْ مِنَ الدُّنْيَا، وَكُلُّ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِالْبَعْثِ وَالْمَعَادِ فَإِنَّهُ لَا يَطْلُبُ فَضِيلَةً لَا رُوحَانِيَّةً وَلَا جُسْمَانِيَّةً إِلَّا لِأَجْلِ الدُّنْيَا، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى فِي حَقِّ هَذَا الْفَرِيقِ وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ أَيْ لَيْسَ لَهُ نَصِيبٌ فِي نَعِيمِ الْآخِرَةِ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَمَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ [الشُّورَى: ٢٠] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَذْكُرْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الَّذِي طَلَبَهُ فِي الدُّنْيَا هَلْ أُجِيبُ لَهُ أَمْ لَا؟ قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ مِثْلَ هَذَا الْإِنْسَانِ لَيْسَ بِأَهْلٍ لِلْإِجَابَةِ لِأَنَّ كَوْنَ الْإِنْسَانِ مُجَابَ الدَّعْوَةِ صِفَةُ مَدْحٍ فَلَا تَثْبُتُ إِلَّا لِمَنْ كَانَ وَلِيًّا لِلَّهِ تَعَالَى مُسْتَحِقًّا لِلْكَرَامَةِ لكنه وإن لَمْ يَجِبْ فَإِنَّهُ مَا دَامَ مُكَلَّفًا حَيًّا فَاللَّهُ تَعَالَى يُعْطِيهِ رِزْقَهُ عَلَى مَا قَالَ:

ve makam. Dolayısıyla { آتِنا فِي الدُّنْيا } “Bize dünyada ver” ifadesi bütün bu kısımları kapsar. Zira ilim, şayet dünyada onunla süslenmek ve akranlara karşı üstünlük taslamak için isteniyorsa dünyadan sayılır. Erdemli ahlak da şayet dünyada liderlik ve onun menfaatlerini idare etmek için isteniyorsa dünyadan sayılır. Dirilişe ve ahirete inanmayan herkes, ne ruhani ne de cismani hiçbir erdemi dünyadan başka bir amaç için talep etmez. Sonra Allah Teâlâ bu grup hakkında: { وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ } “Onun ahirette hiçbir nasibi yoktur” buyurmuştur; yani onun ahiret nimetinde hiçbir payı yoktur. Bu ayetin benzeri, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَمَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ } “Kim ahiret kazancını isterse, onun kazancını artırırız. Kim de dünya kazancını isterse, ona da ondan veririz; fakat onun ahirette hiçbir nasibi yoktur” [Şûrâ 20]. Sonra Allah Teâlâ bu ayette, onun dünyada istediği şeyin kendisine verilip verilmediğini zikretmemiştir. Bazıları şöyle demiştir: “Böyle bir kimse duaya icabet edilmeye layık değildir; çünkü insanın duasının kabul edilmesi bir övgü sıfatıdır ve bu ancak Allah Teâlâ'nın velisi olup ikrama müstahak olan kimse için sabit olur. Fakat duasına icabet edilmese bile, mükellef ve hayatta olduğu müddetçe Allah Teâlâ şu buyurduğu üzere onun rızkını verir:

وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها [هُودٍ: ٦] وَقَالَ آخَرُونَ إِنَّ مِثْلَ هَذَا الْإِنْسَانِ قَدْ يَكُونُ مُجَابًا، لَكِنَّ تِلْكَ الْإِجَابَةَ قَدْ تَكُونُ مَكْرًا وَاسْتِدْرَاجًا.

{ وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها } “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki, rızkı Allah'a ait olmasın” [Hûd 6].” Başkaları ise şöyle demiştir: “Böyle bir kimsenin duasına icabet edilmiş olabilir; ancak bu icabet bir mekr (tuzak) ve istidrâc (derece derece helake yaklaştırma) olabilir.”

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ فَالْمُفَسِّرُونَ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا أَحَدُهَا: أَنَّ الْحَسَنَةَ فِي الدُّنْيَا عِبَارَةٌ عَنِ الصِّحَّةِ، وَالْأَمْنِ، وَالْكِفَايَةِ وَالْوَلَدِ الصَّالِحِ، وَالزَّوْجَةِ الصَّالِحَةِ، وَالنُّصْرَةِ عَلَى الْأَعْدَاءِ، وَقَدْ سَمَّى اللَّهُ تَعَالَى الْخِصْبَ وَالسَّعَةَ فِي الرِّزْقِ، وَمَا أَشْبَهَهُ «حَسَنَةً» فَقَالَ: إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ [التَّوْبَةِ: ٥٠] وَقِيلَ فِي قَوْلِهِ: قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ [التَّوْبَةِ: ٥٢] أَنَّهُمَا الظَّفَرُ وَالنُّصْرَةُ وَالشَّهَادَةُ، وَأَمَّا الْحَسَنَةُ في الآخرة فهي الفوز بالثوب، وَالْخَلَاصُ مِنَ الْعِقَابِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَقَوْلُهُ: رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً كَلِمَةٌ جَامِعَةٌ لِجَمِيعِ مَطَالِبِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، رَوَى حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ ثَابِتٍ أَنَّهُمْ قَالُوا لِأَنَسٍ: ادْعُ لَنَا، فَقَالَ: «اللَّهُمَّ آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ» قَالُوا: زِدْنَا فَأَعَادَهَا قَالُوا زِدْنَا قَالَ مَا تُرِيدُونَ؟ قَدْ سَأَلْتُ لَكُمْ خَيْرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلَقَدْ صَدَقَ أَنَسٌ فَإِنَّهُ لَيْسَ لِلْعَبْدِ دَارٌ سِوَى الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ فَإِذَا سَأَلَ حَسَنَةَ الدُّنْيَا وَحَسَنَةَ الْآخِرَةِ لَمْ يَبْقَ شَيْءٌ سِوَاهُ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْحَسَنَةِ فِي الدُّنْيَا الْعَمَلُ النَّافِعُ وَهُوَ الْإِيمَانُ وَالطَّاعَةُ وَالْحَسَنَةُ فِي الْآخِرَةِ اللَّذَّةُ الدَّائِمَةُ وَالتَّعْظِيمُ وَالتَّنَعُّمُ بِذِكْرِ اللَّهِ/ وَبِالْأُنْسِ بِهِ وَبِمَحَبَّتِهِ وَبِرُؤْيَتِهِ

Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ } “Onlardan öylesi de vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik/güzellik ver, ahirette de iyilik/güzellik ver ve bizi cehennem azabından koru' der” buyruğuna gelince; müfessirler bu hususta birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Dünyadaki iyilik (hasene); sağlık, emniyet, yetecek kadar rızık, salih evlat, saliha eş ve düşmanlara karşı zaferden ibarettir. Allah Teâlâ bereketi, rızıktaki genişliği ve benzerlerini “hasene” olarak isimlendirmiş ve şöyle buyurmuştur: { إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ } “Sana bir iyilik dokunursa bu onları üzer” [Tevbe 50]. { قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ } “De ki: 'Bizim için iki güzellikten birinden başkasını mı gözetiyorsunuz?'” [Tevbe 52] buyruğundaki iki güzelliğin ise zafer/yardım ile şehadet olduğu söylenmiştir. Ahiretteki haseneye gelince, o da sevaba kavuşmak ve cezadan kurtulmaktır. Özetle O'nun: { رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً } “Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver” buyruğu, dünya ve ahiretin bütün taleplerini toplayan kapsamlı bir ifadedir. Hammâd b. Seleme'nin Sâbit'ten rivayet ettiğine göre onlar Enes'e: “Bizim için dua et” dediler. O da: “Allah'ım! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru” dedi. “Bize artır” dediler, duayı tekrarladı. “Bize artır” dediler; Enes: “Daha ne istiyorsunuz? Sizin için dünya ve ahiretin hayrını istedim” dedi. Enes gerçekten doğru söylemiştir; zira kul için dünya ve ahiretten başka bir yurt yoktur. Dolayısıyla dünya hasenesini ve ahiret hasenesini istediğinde geriye başka hiçbir şey kalmaz. İkincisi: Dünyadaki haseneden murat faydalı amel olup o da iman ve itaattir; ahiretteki hasene ise daimi lezzet, tazim, Allah'ı zikirle, O'na yakınlıkla, O'nun sevgisiyle ve O'nu görmekle nimetlenmektir.

وَرَوَى الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَجُلًا دَعَا رَبَّهُ فَقَالَ فِي دُعَائِهِ: رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ فَقَالَ النَّبِيُّ ﵊: «مَا أَعْلَمُ أَنَّ هَذَا الرَّجُلَ سَأَلَ اللَّهَ شَيْئًا مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا، فَقَالَ بَعْضُ الصَّحَابَةِ: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُ قَالَ: «رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً» فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، إنه يَقُولُ: آتِنَا فِي الدُّنْيَا عَمَلًا صَالِحًا

Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre bir adam Rabbine dua etmiş ve duasında: { رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ } “Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru” demişti. Bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm: “Bu adamın Allah'tan dünya işine dair bir şey istediğini bilmiyorum” buyurdu. Sahabeden bazıları: “Bilakis ey Allah'ın Resulü! O: ‘Rabbimiz! Bize dünyada iyilik ver’ dedi” deyince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “O: ‘Bize dünyada salih amel ver’ demektedir.”

وَهَذَا مُتَأَكَّدٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ [الْفُرْقَانِ: ٧٤] وَتِلْكَ الْقُرَّةُ هِيَ أَنْ يُشَاهِدُوا أَوْلَادَهُمْ وَأَزْوَاجَهُمْ مُطِيعِينَ مُؤْمِنِينَ مُوَاظِبِينَ عَلَى الْعُبُودِيَّةِ وَثَالِثُهَا: قَالَ قَتَادَةُ: الْحَسَنَةُ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ طَلَبُ الْعَافِيَةِ فِي الدَّارَيْنِ، وَعَنِ الْحَسَنِ: الْحَسَنَةُ فِي الدُّنْيَا فَهْمُ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، وَفِي الْآخِرَةِ الْجَنَّةُ، وَاعْلَمْ أَنَّ مَنْشَأَ الْبَحْثِ فِي الْآيَةِ أَنَّهُ لَوْ قِيلَ، آتِنَا فِي الدُّنْيَا الْحَسَنَةَ وَفِي الْآخِرَةِ الْحَسَنَةَ لَكَانَ ذَلِكَ مُتَنَاوِلًا لِكُلِّ الحسنات، ولكنه قال: آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَهَذَا نَكِرَةٌ فِي مَحَلِّ الْإِثْبَاتِ فَلَا يَتَنَاوَلُ إِلَّا حَسَنَةً وَاحِدَةً، فَلِذَلِكَ اخْتَلَفَ الْمُتَقَدِّمُونَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ حَمَلَ اللَّفْظَ عَلَى مَا رَآهُ أَحْسَنَ أَنْوَاعِ الْحَسَنَةِ.

Bu husus, Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla da teyit edilmektedir: { وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ } “Ve onlar ki: 'Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla' derler” [Furkân 74]. Bu göz aydınlığı, onların çocuklarını ve eşlerini itaatkâr, mümin ve kulluğa devam eden kimseler olarak görmeleridir. Üçüncüsü: Katâde şöyle demiştir: “Dünyadaki ve ahiretteki hasene, her iki yurtta da afiyet istemektir.” Hasen'den ise şöyle nakledilmiştir: “Dünyadaki hasene, Allah Teâlâ'nın Kitabı'nı anlamak; ahiretteki ise Cennet'tir.” Bil ki ayetteki araştırmanın kaynağı şudur: Eğer “Bize dünyada el-haseneyi ve ahirette el-haseneyi ver” denilseydi, bu bütün iyilikleri kapsardı; fakat: { آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً } “Bize dünyada da bir iyilik ver, ahirette de bir iyilik ver” buyurmuştur. Bu ise olumlu cümledeki bir nekredir (belirsiz isimdir); dolayısıyla tek bir iyilikten başkasını kapsamaz. İşte bu sebeple önceki müfessirler ihtilaf etmiş ve her biri lafzı, hasenenin türlerinden en güzel gördüğü şeye hamletmiştir.

فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّهُ لَوْ قِيلَ: آتِنَا الْحَسَنَةَ فِي الدُّنْيَا وَالْحَسَنَةَ فِي الْآخِرَةِ لَكَانَ ذَلِكَ مُتَنَاوِلًا لِكُلِّ الْأَقْسَامِ فَلِمَ تُرِكَ ذَلِكَ وَذُكِرَ عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيرِ؟

Eğer: “Şayet ‘Bize dünyada el-haseneyi ve ahirette el-haseneyi ver’ denilseydi, bu bütün kısımları kapsayacaktı; öyleyse neden bu terk edilip nekrelik yoluyla zikredilmiştir?” denilirse;

قُلْتُ: الَّذِي أَظُنُّهُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ أَنَّا بَيَّنَّا فِيمَا تَقَدَّمَ أَنَّهُ لَيْسَ لِلدَّاعِي أَنْ يَقُولَ: اللَّهُمَّ أَعْطِنِي كَذَا وَكَذَا بَلْ يَجِبُ أَنْ يَقُولَ: اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ كَذَا وَكَذَا مَصْلَحَةً لِي وَمُوَافِقًا لِقَضَائِكَ وَقَدَرِكَ فَأَعْطِنِي ذَلِكَ، فَلَوْ قَالَ: اللَّهُمَّ أَعْطِنِي الْحَسَنَةَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ لَكَانَ ذَلِكَ جَزْمًا، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ، أَمَّا لَمَّا ذُكِرَ عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيرِ فَقَالَ أَعْطِنِي فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ حَسَنَةً وَاحِدَةً وَهِيَ الْحَسَنَةُ الَّتِي تَكُونُ مُوَافِقَةً لِقَضَائِهِ وَقَدَرِهِ وَرِضَاهُ وَحُكْمِهِ وَحِكْمَتِهِ فَكَانَ ذَلِكَ أَقْرَبَ إِلَى رِعَايَةِ الْأَدَبِ وَالْمُحَافَظَةِ عَلَى أُصُولِ الْيَقِينِ.

Derim ki: Bu hususta düşündüğüm şey -en doğrusunu Allah bilir- şudur: Daha önce açıkladığımız üzere dua edenin: “Allah'ım! Bana şunu şunu ver” dememesi, aksine: “Allah'ım! Şayet şu ve şu benim için maslahat (hayırlı) ise, Senin kaza ve kaderine uygunsa bana onu ver” demesi gerekir. Eğer: “Allah'ım! Bana dünyada ve ahirette el-haseneyi ver” deseydi, bu kesin bir talep olurdu; bunun ise caiz olmadığını açıklamıştık. Fakat nekrelik yoluyla zikredilip “Bana dünyada bir hasene ver” denildiğinde, bundan murat tek bir hasene olur ki o da O'nun kaza ve kaderine, rızasına, hükmüne ve hikmetine uygun olan hasenedir. Dolayısıyla bu, edebe riayet etmeye ve yakin esaslarını korumaya daha yakındır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا } “İşte onlar için kazandıklarından bir pay vardır” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: أُولئِكَ فِيهِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: إِنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى الْفَرِيقِ الثَّانِي فَقَطِ الَّذِينَ سَأَلُوا الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ حُكْمَ الْفَرِيقِ الْأَوَّلِ حَيْثُ قَالَ: وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ.

Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ } “İşte onlar” buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi: Bu, sadece dünyayı ve ahireti isteyen ikinci gruba bir işarettir. Bunun delili, Allah Teâlâ'nın: { وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ } “Onun ahirette hiçbir nasibi yoktur” buyurarak birinci grubun hükmünü zikretmiş olmasıdır.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْفَرِيقَيْنِ أَيْ لِكُلٍّ مِنْ هَؤُلَاءِ نَصِيبٌ مِنْ عَمَلِهِ عَلَى قَدْرِ مَا نواه، فمن أنكر البحث وَحَجَّ الْتِمَاسًا لِثَوَابِ الدُّنْيَا فَذَلِكَ مِنْهُ كُفْرٌ وَشِرْكٌ وَاللَّهُ مُجَازِيهِ، أَوْ يَكُونُ الْمُرَادُ أَنَّ مَنْ عَمِلَ لِلدُّنْيَا أُعْطِيَ نَصِيبٌ مِثْلُهُ فِي دُنْيَاهُ كَمَا قَالَ: مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَمَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ [الشورى: ٢٠] .

İkinci görüş: Bu, her iki gruba da râcidir (dönmektedir); yani bunlardan her biri için niyet ettiği ölçüde amelinden bir nasip vardır. Kim dirilişi (ba'sı) inkâr edip sırf dünya menfaatini elde etmek için haccederse, bu onun tarafından bir küfür ve şirktir ve Allah onu cezalandıracaktır. Yahut murat şudur: Kim dünya için amel ederse, dünyasında ona benzer bir nasip verilir; nitekim şöyle buyurmuştur: { مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَمَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ } “Kim ahiret kazancını isterse, onun kazancını artırırız. Kim de dünya kazancını isterse, ona da ondan veririz; fakat onun ahirette hiçbir nasibi yoktur” [Şûrâ 20].

[المسألة الثانية] أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا فَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:

[İkinci Mesele] Allah Teâlâ'nın: { لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا } “Onlar için kazandıklarından bir pay vardır” buyruğuna gelince, bunda birkaç soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا يَجْرِي مَجْرَى التَّحْقِيرِ وَالتَّقْلِيلِ فَمَا الْمُرَادُ مِنْهُ؟

Birinci Soru: O'nun: { لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا } “Onlar için kazandıklarından bir pay vardır” buyruğu tahkir (küçümseme) ve taklil (az görme) üslubunda gelmektedir; öyleyse bundan murat nedir?

الْجَوَابُ: الْمُرَادُ: لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمِنَ الْآخِرَةِ بِسَبَبِ كَسْبِهِمْ وَعَمَلِهِمْ فَقَوْلُهُ: «مِنْ» فِي قَوْلِهِ:

Cevap: Murat şudur: Kazançları ve amelleri sebebiyle onlar için dünyadan ve ahiretten bir pay vardır. O'nun:

مِمَّا كَسَبُوا لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ لَا لِلتَّبْعِيضِ.

{ مِمَّا كَسَبُوا } “kazandıklarından” buyruğundaki “min” (مِنْ) edatı teb'îz (kısmilik) için değil, ibtidâ-i gâye (başlangıç/sebep bildirme) içindir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: هَلْ تَدُلُّ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْجَزَاءَ عَلَى الْعَمَلِ؟

İkinci Soru: Bu ayet, karşılığın amele göre olduğuna delalet eder mi?

الْجَوَابُ: نَعَمْ. وَلَكِنْ بِحَسَبِ الْوَعْدِ لَا بِحَسَبِ الِاسْتِحْقَاقِ الذَّاتِيِّ.

Cevap: Evet; fakat zatî bir hak edişe göre değil, [Allah'ın] vaadi gereğincedir.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا الْكَسْبُ؟

Üçüncü Soru: Kesb nedir?

الْجَوَابُ: الْكَسْبُ يُطْلَقُ عَلَى مَا يَنَالُهُ الْمَرْءُ بِعَمَلِهِ فَيَكُونُ كَسْبَهُ وَمُكْتَسَبَهُ، بِشَرْطِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ جَرَّ مَنْفَعَةٍ أَوْ دَفْعَ مَضَرَّةٍ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يُقَالُ فِي الْأَرْبَاحِ: إِنَّهَا كَسْبُ فُلَانٍ، وَإِنَّهُ كثير الكسب أو قليل الكسب، لأن لَا يُرَادُ إِلَّا الرِّبْحُ، فَأَمَّا الَّذِي يَقُولُهُ أَصْحَابُنَا مِنْ أَنَّ الْكَسْبَ وَاسِطَةٌ بَيْنَ الْجَبْرِ وَالْخَلْقِ فَهُوَ مَذْكُورٌ فِي الْكُتُبِ الْقَدِيمَةِ فِي الْكَلَامِ.

Cevap: Kesb, insanın ameliyle elde ettiği şeye ıtlak olunur; böylece o şey onun kesbi ve müktesebâtı olur. Şu şartla ki bu, bir menfaat celbetmek veya bir zararı defetmek olmalıdır. Bu vecih üzere kârlar hakkında: “Bu falanın kesbidir”, “Onun kesbi çoktur veya kesbi azdır” denilir; çünkü bundan kârdan başkası kastedilmez. Ashabımızın (kelamcılarımızın), kesbin cebr ile halk (yaratma) arasında bir vasıta olduğuna dair söylediklerine gelince; bu, kadim kelam kitaplarında zikredilmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ فَفِيهِ مَسَائِلُ.

Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Allah, hesabı pek çabuk görendir” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır.

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: سَرِيعُ فَاعِلٌ مِنَ السُّرْعَةِ، قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: سَرُعَ يَسْرُعُ سَرْعًا وَسُرْعَةً فَهُوَ سَرِيعٌ والْحِسابِ مَصْدَرٌ كَالْمُحَاسَبَةِ، وَمَعْنَى الْحِسَابِ فِي اللُّغَةِ الْعَدُّ يُقَالُ: حَسَبَ يَحْسُبُ حِسَابًا وَحِسْبَةً وَحَسَبًا إِذَا

Birinci Mesele: Serî' (سَرِيعُ), sürat kökünden gelen fâildir (özne kalıbıdır). İbnu's-Sikkît şöyle demiştir: “Seru'a yesru'u ser'an ve sür'aten fe hüve serî'un (سَرُعَ يَسْرُعُ سَرْعًا وَسُرْعَةً فَهُوَ سَرِيعٌ).” el-Hisâb (الْحِسابِ) ise muhâsebe gibi bir masdardır. Lügatte hisâbın anlamı saymaktır. Saydığı zaman: “Hasebe yahsubu hisâben ve hisbeten ve haseben (حَسَبَ يَحْسُبُ حِسَابًا وَحِسْبَةً وَحَسَبًا)” denilir.

عَدَّ ذَكَرَهُ اللَّيْثُ وَابْنُ السِّكِّيتِ، وَالْحَسْبُ مَا عُدَّ وَمِنْهُ حَسَبَ الرَّجُلُ وَهُوَ مَا يُعَدُّ مِنْ مَآثِرِهِ وَمَفَاخِرِهِ، وَالِاحْتِسَابُ الِاعْتِدَادُ بِالشَّيْءِ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْحِسَابُ فِي اللُّغَةِ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: حَسْبُكَ كَذَا أَيْ كَفَاكَ فَسُمِّيَ الْحِسَابُ فِي الْمُعَامَلَاتِ حِسَابًا لِأَنَّهُ يُعْلَمُ بِهِ مَا فِيهِ كِفَايَةٌ وَلَيْسَ فِيهِ زِيَادَةٌ عَلَى الْمِقْدَارِ وَلَا نُقْصَانٌ.

Bunu Leys ve İbnu's-Sikkît zikretmiştir. Hasb (الْحَسْبُ) ise sayılan şeydir; kişinin hasebi (soyluluğu) de buradan gelir ki bu, onun övünç ve fazilet kaynaklarından sayılan şeylerdir. İhtisâb ise bir şeyi hesaba katmaktır. Zeccâc şöyle demiştir: “Lügatte hisâb, Arapların: ‘Hasbuke kezâ (حَسْبُكَ كَذَا) / Bu sana yeter’ sözünden alınmıştır. Muamelelerdeki hesaba ‘hisâb’ denilmesi, onunla yeterli olanın bilinmesi, miktarda ne fazlalık ne de eksiklik bulunmaması sebebiyledir.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي مَعْنَى كَوْنِ اللَّهِ تَعَالَى مُحَاسِبًا لِخَلْقِهِ عَلَى وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ مَعْنَى الْحِسَابِ أَنَّهُ تَعَالَى يُعْلِمُهُمْ مَا لَهُمْ وَعَلَيْهِمْ، بِمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى يَخْلُقُ الْعُلُومَ الضَّرُورِيَّةَ فِي قُلُوبِهِمْ بِمَقَادِيرِ أَعْمَالِهِمْ وَكِمِّيَّاتِهَا وَكَيْفِيَّاتِهَا، وَبِمَقَادِيرِ مَا لَهُمْ مِنَ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، قَالُوا: وَوَجْهُ هَذَا الْمَجَازِ أَنَّ الْحِسَابَ سَبَبٌ لِحُصُولِ عِلْمِ الْإِنْسَانِ بِمَا لَهُ وَعَلَيْهِ، فَإِطْلَاقُ اسْمِ الْحِسَابِ عَلَى هَذَا الْإِعْلَامِ يَكُونُ إِطْلَاقًا لِاسْمِ السَّبَبِ عَلَى الْمُسَبِّبِ وَهَذَا مَجَازٌ مَشْهُورٌ، وَنُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّهُ لَا حِسَابَ عَلَى الْخَلْقِ بَلْ يَقِفُونَ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ تَعَالَى وَيُعْطُونَ كُتُبَهُمْ بِأَيْمَانِهِمْ فِيهَا سَيِّئَاتُهُمْ، فَيُقَالُ لَهُمْ: هَذِهِ سَيِّئَاتُكُمْ قَدْ تَجَاوَزْتُ عَنْهَا ثُمَّ يُعْطَوْنَ حَسَنَاتِهِمْ وَيُقَالُ: هَذِهِ حَسَنَاتُكُمْ قَدْ ضَعَّفْتُهَا لَكُمْ.

İkinci Mesele: İnsanlar, Allah Teâlâ'nın yaratıklarını hesaba çekmesi (muhâsib olması) anlamı hususunda birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Hesabın anlamı, Allah Teâlâ'nın onlara lehlerine ve aleyhlerine olan şeyleri bildirmesidir; yani Allah Teâlâ amellerinin miktarları, nicelikleri ve nitelikleri ile alacakları sevap ve cezanın miktarları hakkındaki zaruri ilimleri kalplerinde yaratır. Dediler ki: Bu mecazın yönü şudur: Hesap, insanın lehine ve aleyhine olanı bilmesinin sebebidir; dolayısıyla bu bildirmeye ‘hesap’ isminin verilmesi, sebebin isminin müsebbebe (sonuca) verilmesidir ve bu meşhur bir mecazdır. İbn Abbâs'tan şöyle dediği nakledilmiştir: “Yaratıklar için bir hesap yoktur; bilakis onlar Allah Teâlâ'nın huzurunda dururlar, içinde günahları bulunan kitapları sağ ellerine verilir ve onlara: ‘İşte günahlarınız, bunları bağışladım’ denilir. Sonra iyilikleri verilir ve: ‘İşte iyilikleriniz, bunları sizin için kat kat artırdım’ denilir.”

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُحَاسَبَةَ عِبَارَةٌ عَنِ الْمُجَازَاةِ قَالَ تَعَالَى: وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّها وَرُسُلِهِ فَحاسَبْناها حِساباً شَدِيداً [الطَّلَاقِ: ٨] وَوَجْهُ الْمَجَازِ فِيهِ أَنَّ الْحِسَابَ سَبَبٌ لِلْأَخْذِ وَالْإِعْطَاءِ وَإِطْلَاقُ اسْمِ السَّبَبِ عَلَى الْمُسَبِّبِ جَائِزٌ، فَحَسُنَ إِطْلَاقُ لَفْظِ الْحِسَابِ عَنِ الْمُجَازَاةِ.

İkinci görüş: Muhasebe cezalandırma ve karşılık vermekten (mücâzâttan) ibarettir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّها وَرُسُلِهِ فَحاسَبْناها حِساباً شَدِيداً } “Nice kentler vardı ki Rabbinin ve O'nun elçilerinin emrinden çıkıp azgınlaştı; Biz de onu çetin bir hesaba çektik” [Talâk 8]. Bundaki mecazın yönü şudur: Hesap, alma ve vermenin sebebidir; sebebin ismini müsebbebe vermek ise caizdir. Dolayısıyla mücâzât için hisâb lafzının kullanılması güzel olmuştur.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى يُكَلِّمُ العباد في أحوال أعمالهم وكيفية مالها مِنَ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ/ فَمَنْ قَالَ إِنَّ كَلَامَهُ لَيْسَ بِحَرْفٍ وَلَا بِصَوْتٍ قَالَ إِنَّهُ تَعَالَى يَخْلُقُ فِي أُذُنِ الْمُكَلَّفِ سَمْعًا يَسْمَعُ بِهِ كَلَامَهُ الْقَدِيمَ كَمَا أَنَّهُ يَخْلُقُ فِي عَيْنِهِ رُؤْيَةً يَرَى بِهَا ذَاتَهُ الْقَدِيمَةَ، وَمَنْ قَالَ إِنَّهُ صَوْتٌ قَالَ إِنَّهُ تَعَالَى يَخْلُقُ كَلَامًا يَسْمَعُهُ كُلُّ مُكَلَّفٍ إِمَّا بِأَنْ يَخْلُقَ ذَلِكَ الْكَلَامَ فِي أُذُنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَوْ فِي جِسْمٍ يَقْرُبُ مِنْ أُذُنِهِ بِحَيْثُ لَا تَبْلُغُ قُوَّةُ ذَلِكَ الصَّوْتِ أَنْ تَمَنْعَ الْغَيْرَ مِنْ فَهْمِ مَا كُلِّفَ بِهِ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ كَوْنِهِ تَعَالَى مُحَاسِبًا لِخَلْقِهِ.

Üçüncü görüş: Allah Teâlâ kullarla amellerinin durumları ve karşılığındaki sevap ve cezanın mahiyeti hakkında konuşur. O'nun kelamının harf ve ses olmadığını söyleyenler şöyle demiştir: “Allah Teâlâ, gözünde kadim Zatını gördüğü bir görme yarattığı gibi, mükellefin kulağında da kadim kelamını işittiği bir işitme yaratır.” Kelamın ses olduğunu söyleyenler ise şöyle demiştir: “Allah Teâlâ her mükellefin işiteceği bir kelam yaratır; bu da ya o kelamı her birinin kulağında yahut kulağına yakın bir cisimde yaratmasıyla olur, öyle ki bu sesin şiddeti başkasının mükellef olduğu şeyi anlamasına engel teşkil etmez.” İşte Allah Teâlâ'nın yaratıklarını hesaba çekmesinden murat budur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرُوا فِي مَعْنَى كَوْنِهِ تَعَالَى سَرِيعَ الْحِسَابِ وَجُوهًا أَحَدُهَا: أَنَّ مُحَاسَبَتَهُ تَرْجِعُ إِمَّا إِلَى أَنَّهُ يَخْلُقُ عُلُومًا ضَرُورِيَّةً فِي قَلْبِ كُلِّ مُكَلَّفٍ بِمَقَادِيرِ أَعْمَالِهِ وَمَقَادِيرِ ثَوَابِهِ وَعِقَابِهِ، أَوْ إِلَى أَنَّهُ يُوصِلُ إِلَى كُلِّ مُكَلَّفٍ مَا هُوَ حَقُّهُ مِنَ الثَّوَابِ أَوْ إِلَى أَنَّهُ يَخْلُقُ سَمْعًا فِي أُذُنِ كُلِّ مُكَلَّفٍ يَسْمَعُ بِهِ الْكَلَامَ الْقَدِيمَ، أَوْ إِلَى أَنَّهُ يَخْلُقُ فِي أُذُنِ كُلِّ مُكَلَّفٍ صَوْتًا دَالًّا عَلَى مَقَادِيرِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ وَعَلَى الْوُجُوهِ الْأَرْبَعَةِ فَيَرْجِعُ حَاصِلُ كَوْنِهِ تَعَالَى مُحَاسِبًا إِلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَخْلُقُ شَيْئًا، وَلَمَّا كَانَتْ قُدْرَةُ اللَّهِ تَعَالَى مُتَعَلِّقَةً بِجَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ، وَلَا يَتَوَقَّفُ تَخْلِيقُهُ وَإِحْدَاثُهُ عَلَى سَبْقِ مَادَّةٍ وَلَا مُدَّةٍ وَلَا آلَةٍ ولا يشتغله شَأْنٌ عَنْ شَأْنٍ لَا جَرَمَ كَانَ قَادِرًا عَلَى أَنْ يَخْلُقَ جَمِيعَ الْخَلْقِ فِي أَقَلَّ مِنْ لَمْحَةِ الْبَصَرِ وَهَذَا كَلَامٌ ظَاهِرٌ، وَلِذَلِكَ وَرَدَ فِي الْخَبَرِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُحَاسِبُ الْخَلْقَ فِي قَدَرِ حَلْبِ نَاقَةٍ وَثَانِيهَا: أَنَّ مَعْنَى كَوْنِهُ تَعَالَى: سَرِيعُ الْحِسابِ أَنَّهُ سَرِيعُ الْقَبُولِ لِدُعَاءِ عِبَادِهِ وَالْإِجَابَةِ لَهُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى فِي الْوَقْتِ الْوَاحِدِ يَسْأَلُهُ السَّائِلُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَشْيَاءَ مُخْتَلِفَةً مِنْ أُمُورِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ فَيُعْطِي كُلَّ وَاحِدٍ مَطْلُوبَهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَشْتَبِهَ عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ مَعَ وَاحِدٍ مِنَ الْمَخْلُوقِينَ لَطَالَ الْعَدُّ وَاتَّصَلَ الْحِسَابُ، فَأَعْلَمَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ أَيْ هُوَ عَالِمٌ بِجُمْلَةِ سُؤَالَاتِ السَّائِلِينَ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَا يَحْتَاجُ إِلَى عَقْدِ يَدٍ، وَلَا إِلَى فِكْرَةٍ وَرَوِيَّةٍ، وَهَذَا مَعْنَى

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın hesabı pek çabuk görmesi (serî'u'l-hisâb olması) anlamında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: O'nun hesaba çekmesi ya her mükellefin kalbinde amellerinin miktarlarına ve sevap ile cezasının miktarlarına dair zaruri ilimler yaratmasına, ya her mükellefe hak ettiği sevabı ulaştırmasına, ya her mükellefin kulağında kadim kelamı işiteceği bir işitme yaratmasına, ya da her mükellefin kulağında sevap ve cezanın miktarlarına delalet eden bir ses yaratmasına râcidir. Bu dört veche göre de Allah Teâlâ'nın muhâsib olmasının neticesi bir şey yaratmasına döner. Allah Teâlâ'nın kudreti bütün mümkünlere taalluk ettiğinden, yaratması ve var etmesi önceden bir maddenin, sürenin ve aletin bulunmasına bağlı olmadığından ve hiçbir iş O'nu başka bir işten alıkoymadığından, şüphesiz O bütün mahlukatı göz açıp kapamadan daha kısa bir sürede yaratmaya kadirdir; bu apaçık bir husustur. Bundan dolayıdır ki rivayette, Allah Teâlâ'nın yaratıkları bir devenin sağılma süresi kadar bir vakitte hesaba çekeceği varid olmuştur. İkincisi: Allah Teâlâ'nın { سَرِيعُ الْحِسابِ } “hesabı pek çabuk gören” olmasının anlamı, kullarının duasını pek çabuk kabul etmesi ve onlara icabet etmesidir. Zira aynı anda isteyenler O'ndan dünya ve ahiret işlerine dair birbirinden farklı şeyler isterler; O da hiçbir şey O'na karışmaksızın her birine istediğini verir. Şayet bu durum mahlukattan birisiyle olsaydı, sayma uzar ve hesap sürüp giderdi. Allah Teâlâ kendisinin hesabı pek çabuk gören olduğunu, yani isteyenlerin bütün taleplerini bildiğini bildirmiştir; çünkü Allah Teâlâ ne parmakla saymaya ne de düşünmeye ve tefekküre muhtaçtır. İşte

الدُّعَاءِ الْمَأْثُورِ «يَا مَنْ لَا يَشْغَلُهُ شَأْنٌ عَنْ شَأْنٍ»

me'sur olan: “Ey hiçbir işin kendisini başka bir işten alıkoyamadığı [Rabbim]!” duasının anlamı budur.

وَحَاصِلُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ مَعْنَى كَوْنِهِ تَعَالَى سَرِيعُ الْحِسابِ كَوْنُهُ تَعَالَى عَالِمًا بِجَمِيعِ أَحْوَالِ الْخَلْقِ وَأَعْمَالِهِمْ وَوَجْهُ الْمَجَازِ فِيهِ أَنَّ الْمُحَاسَبَ إِنَّمَا

Bu görüşteki sözün özü şudur: Allah Teâlâ'nın serî'u'l-hisâb olmasının anlamı, yaratıkların bütün hallerini ve amellerini bilmesidir. Bundaki mecazın yönü ise şudur: Hesaba çekilen kimse ancak

يُحَاسَبُ لِيَحْصُلَ لَهُ الْعِلْمُ بِذَلِكَ الشَّيْءِ فَالْحِسَابُ سَبَبٌ لِحُصُولِ الْعِلْمِ فَأُطْلِقَ اسْمُ السَّبَبِ عَلَى الْمُسَبِّبِ وَثَالِثُهَا:

o şey hakkında bilgi sahibi olması için hesaba çekilir; dolayısıyla hesap ilmin meydana gelmesinin sebebidir ve sebebin ismi müsebbebe verilmiştir. Üçüncüsü:

أَنَّ مُحَاسَبَةَ اللَّهِ سَرِيعَةٌ بِمَعْنَى آتية لا محالة.

Allah'ın hesaba çekmesi muhakkak gelecektir anlamında çabuktur.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٠٣]

[Bakara Suresi (2), Âyet 203]

وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٠٣)

{ وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Sayılı günlerde Allah'ı anın. Kim iki gün içinde acele edip [Mina'dan] dönerse ona günah yoktur; kim de geri kalırsa sakınan kimse için ona da günah yoktur. Allah'tan sakının ve bilin ki şüphesiz siz O'nun huzurunda toplanacaksınız.” (203)

اعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ مَا يَتَعَلَّقُ بِالْمَشْعَرِ الْحَرَامِ لَمْ يَذْكُرِ الرَّمْيَ لِوَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ ذَلِكَ كَانَ أَمْرًا مَشْهُورًا فِيمَا بَيْنَهُمْ وَمَا كَانُوا مُنْكِرِينَ لِذَلِكَ، إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مَا فِيهِ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا لَا يَفْعَلُونَهُ وَالثَّانِي: لَعَلَّهُ إِنَّمَا لَمْ يَذْكُرِ الرَّمْيَ لِأَنَّ فِي الْأَمْرِ بِذِكْرِ اللَّهِ فِي هَذِهِ الْأَيَّامِ دَلِيلًا عَلَيْهِ، إِذْ كَانَ مِنْ سُنَنِهِ التَّكْبِيرُ عَلَى كُلِّ حَصَاةٍ مِنْهَا ثُمَّ قَالَ: وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ Meş'ar-i Harâm ile ilgili hususları zikredince, taş atmayı (remy-i cimârı) iki sebepten dolayı zikretmemiştir: Birincisi: Bu, aralarında meşhur bir işti ve bunu inkâr etmiyorlardı; ancak Allah Teâlâ onda bulunan Allah'ı zikretmeyi zikretti, çünkü onlar bunu yapmıyorlardı. İkincisi: Taş atmayı zikretmeyişi, bu günlerde Allah'ı zikretme emrinin ona delalet etmesinden dolayı olabilir; zira her bir taş atılırken tekbir getirmek onun sünnetlerindendir. Sonra: { وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günlerde Allah'ı anın” buyurdu. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ فِي مَنَاسِكِ الْحَجِّ الْأَيَّامَ الْمَعْدُودَاتِ، وَالْأَيَّامَ الْمَعْلُومَاتِ فَقَالَ هُنَا:

Birinci Mesele: Allah Teâlâ hac menâsikinde “sayılı günler”i (el-eyyâmü'l-ma'dûdât) ve “bilinen günler”i (el-eyyâmü'l-ma'lûmât) zikretmiştir. Burada:

وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ وَقَالَ فِي سُورَةِ الْحَجِّ: لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ [الْحَجِّ: ٢٨] فَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ﵁ أَنَّ الْمَعْلُومَاتِ هِيَ الْعَشْرُ الْأُوَلُ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ آخِرُهَا يَوْمُ النَّحْرِ، وَأَمَّا الْمَعْدُودَاتُ فَثَلَاثَةُ أَيَّامٍ بَعْدَ يَوْمِ النَّحْرِ، وَهِيَ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ، وَاحْتَجَّ عَلَى أَنَّ الْمَعْدُودَاتِ هِيَ أيام التشريع بِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الْأَيَّامَ الْمَعْدُودَاتِ، وَالْأَيَّامُ لَفْظُ جَمْعٍ فَيَكُونُ أَقَلُّهَا ثَلَاثَةً، ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ مِنْ هَذِهِ الْأَيَّامِ الْمَعْدُودَاتِ، وَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ إِنَّمَا ثَبَتَ فِي أَيَّامِ مِنًى وَهِيَ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْأَيَّامَ الْمَعْدُودَاتِ هِيَ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ، وَالْقَفَّالُ أَكَدَّ هَذَا بِمَا

{ وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günlerde Allah'ı anın” buyurmuş, Hac Suresi'nde ise: { لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ } “Kendilerine ait menfaatlere şahit olsunlar ve bilinen günlerde Allah'ın adını ansınlar” [Hac 28] buyurmuştur. Şâfiî radıyallâhu anh'ın mezhebine göre ma'lûmât (bilinen günler), Zilhicce'nin ilk on günüdür ki sonuncusu kurban bayramı günüdür (yevm-i nahr). Ma'dûdât (sayılı günler) ise kurban bayramı gününden sonraki üç gündür ki bunlar teşrik günleridir. Ma'dûdâtın teşrik günleri olduğuna dair şu delili getirmiştir: Allah Teâlâ “sayılı günler”i (el-eyyâm) zikretmiştir; “eyyâm” ise çoğul bir lafızdır ve en azı üç gündür. Sonra ardından: { فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Kim iki gün içinde acele ederse ona günah yoktur; kim de geri kalırsa ona da günah yoktur” buyurmuştur. Bu da muradın, “bu sayılı günlerden iki gün içinde kim acele ederse ona günah yoktur” şeklinde olmasını gerektirir. Ümmet ise bu hükmün sadece Mina günlerinde, yani teşrik günlerinde sabit olduğu hususunda icma etmiştir. Böylece anladık ki sayılı günler teşrik günleridir. Kaffâl bunu şu rivayetle teyit etmiştir:

رَوَى فِي «تَفْسِيرِهِ» عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نُعْمَانَ الدَّيْلَمِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَمَرَ مُنَادِيًا فَنَادَى: «الْحَجُّ عَرَفَةُ مَنْ جَاءَ لَيْلَةَ جَمْعٍ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَقَدْ أَدْرَكَ الْحَجَّ، وَأَيَّامُ مِنًى ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ، وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ»

Tefsirinde Abdurrahman b. Nu'mân ed-Deylemî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir münadiye emretmiş, o da şöyle seslenmiştir: “Hac Arafat'tır. Kim Müzdelife gecesi fecir doğmadan önce gelirse hacca yetişmiş olur. Mina günleri ise üç gündür; kim iki gün içinde acele ederse ona günah yoktur, kim de geri kalırsa ona da günah yoktur.”

وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَيَّامَ الْمَعْدُودَاتِ هِيَ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ: أَيَّامُ التَّشْرِيقِ هِيَ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ بَعْدَ يَوْمِ النَّحْرِ أَوَّلُهَا:

Bu da sayılı günlerin teşrik günleri olduğuna delalet eder. Vâhidî rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: “Teşrik günleri kurban bayramı gününden sonraki üç gündür; bunların ilki:

يَوْمُ النَّفْرِ، وَهُوَ الْيَوْمُ الْحَادِي عَشَرَ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ يَنْفُرُ النَّاسُ فِيهِ بِمِنًى وَالثَّانِي: يَوْمُ النَّفْرِ الْأَوَّلُ لِأَنَّ بَعْضَ النَّاسِ يَنْفُرُونَ فِي هَذَا الْيَوْمِ مِنْ مِنًى وَالثَّالِثُ: يَوْمُ النَّفْرِ الثَّانِي، وَهَذِهِ الْأَيَّامُ الثَّلَاثَةُ مَعَ يَوْمِ النَّحْرِ كُلُّهَا أَيَّامُ النَّحْرِ، وَأَيَّامُ رَمْيِ الْجِمَارِ فِي هَذِهِ الْأَيَّامِ الْأَرْبَعَةِ مَعَ يَوْمِ عَرَفَةَ أَيَّامُ التَّكْبِيرِ أَدْبَارَ الصَّلَوَاتِ عَلَى مَا سَنَشْرَحُ مَذَاهِبَ النَّاسِ فِيهِ.

Nefr günüdür ki bu Zilhicce'nin on birinci günüdür, insanlar onda Mina'da harekete geçerler; ikincisi: Birinci Nefr günüdür, çünkü insanların bir kısmı bu günde Mina'dan ayrılırlar; üçüncüsü: İkinci Nefr günüdür. Bu üç gün kurban bayramı günüyle birlikte hepsi kurban kesme günleridir. Bu dört gün taş atma günleridir; Arafat günüyle birlikte ise insanların bu husustaki mezheplerini açıklayacağımız üzere namazların ardından tekbir getirme günleridir.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ بِالذِّكْرِ فِي هَذِهِ الْأَيَّامِ: الذِّكْرُ عِنْدَ الْجَمَرَاتِ، فَإِنَّهُ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ وَالذِّكْرُ أَدْبَارَ الصَّلَوَاتِ وَالنَّاسُ أَجْمَعُوا عَلَى ذَلِكَ، إِلَّا أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي مَوَاضِعَ:

İkinci Mesele: Bu günlerdeki zikirden murat: Cemreler yanında zikirdir; zira [hacı] her bir taş ile tekbir getirir; ve namazların ardından yapılan zikirdir. İnsanlar bu hususta icma etmişlerdir; ancak birkaç noktada ihtilaf etmişlerdir:

الْمَوْضِعُ الْأَوَّلُ: أَجْمَعُتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ التَّكْبِيرَاتِ الْمُقَيَّدَةَ بِأَدْبَارِ الصَّلَوَاتِ مُخْتَصَّةٌ بِعِيدِ الْأَضْحَى، ثُمَّ فِي ابْتِدَائِهَا وَانْتِهَائِهَا خِلَافٌ.

Birinci Nokta: Ümmet, namazların arkasından getirilen mukayyed tekbirlerin Kurban Bayramı'na mahsus olduğu hususunda icma etmiştir; sonra bunların başlangıcı ve bitişi hususunda ihtilaf edilmiştir.

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهَا تُبْتَدَأُ مِنَ الظُّهْرِ يَوْمَ النَّحْرِ إِلَى مَا بَعْدَ الصُّبْحِ مِنْ آخِرِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ فَتَكُونُ التَّكْبِيرَاتُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ فِي خَمْسَ عَشْرَةَ صَلَاةً، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ ﵄ فِي أَحَدِ أَقْوَالِهِ، وَالْحُجَّةُ فِيهِ أَنَّ الْأَمْرَ بِهَذِهِ التَّكْبِيرَاتِ إِنَّمَا/ وَرَدَ فِي حَقِّ الْحَاجِّ، قَالَ تعالى: فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ [البقرة: ٢٠٠] ثُمَّ قَالَ: وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَهَذَا إِنَّمَا يَحْصُلُ فِي حَقِّ

Birinci görüş: Kurban bayramı gününün öğle namazından başlar, teşrik günlerinin sonuncusunun sabah namazının sonrasına kadar sürer; bu görüşe göre tekbirler on beş namazda olur. Bu, İbn Abbâs ve İbn Ömer'in kavlidir; Mâlik ile görüşlerinden birinde Şâfiî rahimehumallâh da bunu söylemiştir. Bundaki delil şudur: Bu tekbirlerle ilgili emir ancak hacı hakkında varid olmuştur. Allah Teâlâ: { فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ } “Atalarınızı andığınız gibi Allah'ı anın” [Bakara 200] buyurmuş, sonra: { وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Sayılı günlerde Allah'ı anın. Kim iki gün içinde acele ederse ona günah yoktur” buyurmuştur. Bu ise ancak

الْحَاجِّ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ بِهَذِهِ التَّكْبِيرَاتِ إِنَّمَا وَرَدَ فِي حَقِّ الْحَاجِّ، وَسَائِرُ النَّاسِ تَبَعٌ لَهُمْ فِي ذَلِكَ، ثُمَّ إِنَّ صَلَاةَ الظُّهْرِ هِيَ أَوَّلُ صَلَاةٍ يُكَبِّرُ الْحَاجُّ فِيهَا بِمِنًى، فَإِنَّهُمْ يُلَبُّونَ قَبْلَ ذَلِكَ، وَآخِرُ صَلَاةٍ يُصَلُّونَهَا بِمِنًى هِيَ صَلَاةُ الصُّبْحِ مِنْ آخِرِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ التَّكْبِيرَاتُ في حق غير الحاج مقيد بِهَذَا الزَّمَانِ.

hacı hakkında vaki olur. Bu da söz konusu tekbirler emrinin ancak hacı hakkında varid olduğuna ve diğer insanların bu hususta onlara tâbi olduğuna delalet eder. Sonra, öğle namazı hacının Mina'da tekbir getirdiği ilk namazdır, zira bundan önce telbiye getirirler; Mina'da kıldıkları son namaz ise teşrik günlerinin sonuncusunun sabah namazıdır. Dolayısıyla hacı olmayan kimseler hakkında da bu tekbirlerin bu vakitle kayıtlı olması vacip olmuştur.

الْقَوْلُ الثَّانِي: لِلشَّافِعِيِّ ﵁ أَنَّهُ يُبْتَدَأُ بِهِ مِنْ صَلَاةِ الْمَغْرِبِ لَيْلَةَ النَّحْرِ، إِلَى صَلَاةِ الصُّبْحِ مِنْ آخِرِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ تَكُونُ التَّكْبِيرَاتُ بَعْدَ ثَمَانِي عَشْرَةَ صَلَاةً.

İkinci görüş: Şâfiî radıyallâhu anh'a göre, kurban bayramı gecesinin akşam namazından başlanır, teşrik günlerinin sonuncusunun sabah namazına kadar sürer. Bu görüşe göre tekbirler on sekiz namazın ardından olur.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: لِلشَّافِعِيِّ ﵁ أن يُبْتَدَأُ بِهَا مِنْ صَلَاةِ الْفَجْرِ يَوْمَ عَرَفَةَ، وَيَنْقَطِعُ بَعْدَ صَلَاةِ الْعَصْرِ مِنْ يَوْمِ النَّحْرِ فَتَكُونُ التَّكْبِيرَاتُ بَعْدَ ثَمَانِ صَلَوَاتٍ وَهُوَ قَوْلُ عَلْقَمَةَ وَالْأَسْوَدِ وَالنَّخَعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ.

Üçüncü görüş: Şâfiî radıyallâhu anh'a göre, Arafat günü sabah namazından başlanır ve kurban bayramı gününün ikindi namazından sonra kesilir. Böylece tekbirler sekiz namazın ardından olur. Bu Alkame, Esved, Nehaî ve Ebû Hanîfe'nin kavlidir.

وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ يُبْتَدَأُ بِهَا مِنْ صَلَاةِ الْفَجْرِ يَوْمَ عَرَفَةَ، وَيَنْقَطِعُ بَعْدَ صَلَاةِ الْعَصْرِ مِنْ يَوْمِ النَّحْرِ مِنْ آخِرِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، فَتَكُونُ التَّكْبِيرَاتُ بَعْدَ ثَلَاثٍ وَعِشْرِينَ صَلَاةً، وَهُوَ قَوْلُ أَكَابِرِ الصَّحَابَةِ، كَعَلِيٍّ وَعُمَرَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَمِنَ الْفُقَهَاءِ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَبِي يُوسُفَ وَمُحَمَّدٍ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَالْمُزَنِيِّ وَابْنِ شُرَيْحٍ، وَعَلَيْهِ عَمَلُ النَّاسِ بِالْبُلْدَانِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: مَا

Dördüncü görüş: Arafat günü sabah namazından başlanır ve teşrik günlerinin sonuncusunun ikindi namazından sonra kesilir. Böylece tekbirler yirmi üç namazın ardından olur. Bu; Ali, Ömer, İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs gibi sahâbenin büyüklerinin kavlidir. Fakihlerden ise Sevrî, Ebû Yûsuf, Muhammed, Ahmed, İshâk, Müzenî ve İbn Süreyc'in kavlidir; memleketlerde insanların ameli de bunun üzeredir. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi:

رَوَى جَابِرٌ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى الصُّبْحَ يَوْمَ عَرَفَةَ، ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيْنَا فَقَالَ: اللَّهُ أَكْبَرُ، وَمَدَّ التَّكْبِيرَ إِلَى الْعَصْرِ مِنْ آخِرِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ

Câbir'in rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Arafat günü sabah namazını kıldırdı, sonra bize dönüp: “Allâhu ekber” dedi ve tekbiri teşrik günlerinin sonuncusunun ikindi vaktine kadar uzattı.

وَالثَّانِي: أَنَّ الَّذِي قَالَهُ أَبُو حَنِيفَةَ أَخَذَ بِالْأَقَلِّ، وَهَذَا الْقَوْلُ أَخَذَ بِالْأَكْثَرِ، وَالتَّكْثِيرُ فِي التَّكْبِيرِ أَوْلَى لِقَوْلِهِ تَعَالَى: اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً [الْأَحْزَابِ:

İkincisi: Ebû Hanîfe'nin söylediği en azı esas almaktır; bu görüş ise en çoğunu esas almaktır. Tekbiri çok yapmak, Allah Teâlâ'nın: { اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً } “Allah'ı çokça anın” [Ahzâb:

٤١] الثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا هُوَ الْأَحْوَطُ، لِأَنَّهُ لَوْ زَادَ فِي التَّكْبِيرَاتِ فَهُوَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ يَنْقُصَ مِنْهَا وَالرَّابِعُ: أَنَّ هَذِهِ التَّكْبِيرَاتِ تُنْسَبُ إِلَى أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، فَوَجَبَ أَنْ يُؤْتَى بِهَا إِلَى آخِرِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ.

41] buyruğu gereğince daha evladır. Üçüncüsü: En ihtiyatlı olan budur; çünkü tekbirleri artırması onlardan eksiltmesinden daha hayırlıdır. Dördüncüsü: Bu tekbirler teşrik günlerine nispet edilir; dolayısıyla teşrik günlerinin sonuna kadar getirilmesi vacip olmuştur.

فَإِنْ قِيلَ: هَذِهِ التَّكْبِيرَاتُ مُضَافَةٌ إِلَى الْأَيَّامِ الْمَعْدُودَاتِ وَهِيَ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا تَكُونَ مَشْرُوعَةً يَوْمَ عَرَفَةَ.

Şayet: “Bu tekbirler sayılı günlere izafe edilmiştir, onlar da teşrik günleridir; dolayısıyla Arafat gününde meşru olmaması gerekirdi” denilirse;