Binûn

Bakara Suresi — 63. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قُلْنَا: فَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ لَا يُكَبِّرَ يَوْمَ النَّحْرِ وَهُوَ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ، وَأَيْضًا لَمَّا كَانَ الْأَغْلَبُ فِي هَذِهِ الْمُدَّةِ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ، صَحَّ أَنْ يُضَافَ التَّكْبِيرُ إِلَيْهَا الْمَوْضِعُ الثَّانِي: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: الْمُسْتَحَبُّ فِي التَّكْبِيرَاتِ أَنْ تَكُونَ ثَلَاثًا نَسَقًا أَيْ مُتَتَابِعًا، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَحْمَدُ: يُكَبِّرُ مَرَّتَيْنِ، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ مَا رَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، قَالَ: رَأَيْتُ الْأَئِمَّةَ يُكَبِّرُونَ فِي أَيَّامِ التَّشْرِيقِ بَعْدَ الصَّلَاةِ ثَلَاثًا، وَلِأَنَّهُ زِيَادَةٌ فِي التَّكْبِيرِ، فَكَانَ أَوْلَى لِقَوْلِهِ تَعَالَى: اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً ثُمَّ قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: وَيَقُولُ بَعْدَ الثَّلَاثِ: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ وَلِلَّهِ الْحَمْدُ» ثُمَّ قَالَ: وَمَا زَادَ مِنْ ذِكْرِ/ اللَّهِ فَهُوَ حَسَنٌ، وَقَالَ فِي التَّلْبِيَةِ: وَأُحِبُّ أَنْ لَا يَزِيدَ عَلَى تَلْبِيَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَالْفَرْقُ أَنَّ مِنْ سُنَّةِ التَّلْبِيَةِ التَّكْرَارَ فَتَكْرَارُهَا أَوْلَى مِنْ ضَمِّ الزِّيَادَةِ إليها، وهاهنا يُكَبِّرُ مَرَّةً وَاحِدَةً فَتَكُونُ الزِّيَادَةُ أَوْلَى مِنَ السُّكُوتِ، وَأَمَّا التَّكْبِيرُ عَلَى الْجِمَارِ

Deriz ki: Bu [mantık], kurban bayramı gününde tekbir getirilmemesini gerektirir ki bu icma ile bâtıldır. Ayrıca bu sürenin çoğunluğunu teşrik günleri oluşturduğu için tekbirin onlara izafe edilmesi sahih olmuştur. İkinci Mesele: Şâfiî radıyallâhu anh: "Tekbirlerde müstehap olan, peş peşe ve ardı ardına üç defa olmasıdır" demiştir. Bu Mâlik'in de kavlidir. Ebû Hanîfe ve Ahmed ise: "İki defa tekbir getirir" demişlerdir. Şâfiî'nin delili, Abdullah b. Muhammed b. Ebî Bekr b. Amr b. Hazm'ın şöyle rivayet etmesidir: "İmamların teşrik günlerinde namazın ardından üç defa tekbir getirdiklerini gördüm." Bir de bu, tekbirde bir artırmadır; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً } “Allah'ı çokça anın” buyruğu gereğince daha evladır. Sonra Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Üç [tekbirden] sonra: 'Lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber ve lillâhi'l-hamd' der." Sonra da: "Allah'ı zikirden ne eklerse o güzeldir" demiştir. Telbiye hakkında ise: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in telbiyesine ziyade yapmamasını severim" demiştir. [İkisi arasındaki] fark şudur: Telbiyenin sünnetinden olan şey tekrardır, dolayısıyla onu tekrarlamak ona ekleme yapmaktan daha evladır. Burada ise bir defa tekbir getirilmektedir; bu yüzden ziyade yapmak susmaktan daha evla olur. Taşlar üzerine tekbir getirmeye gelince,

فَقَدْ رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﵊ كَانَ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ،

Nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın her taşla birlikte tekbir getirdiği rivayet edilmiştir.

فَيَنْبَغِي أَنْ يُفْعَلَ ذَلِكَ.

Dolayısıyla böyle yapılması gerekir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى فَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:

Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى } “Kim iki gün içinde acele edip [Mina'dan] dönerse ona günah yoktur; kim de geri kalırsa sakınan kimse için ona da günah yoktur” buyruğuna gelince, bunda birkaç soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ قَالَ فَمَنْ تَعَجَّلَ وَلَمْ يَقُلْ فَمَنْ عَجَّلَ؟.

Birinci Soru: Neden { فَمَنْ عَجَّلَ } demedi de { فَمَنْ تَعَجَّلَ } dedi?

الْجَوَابُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : تَعَجَّلَ وَاسْتَعْجَلَ يَجِيئَانِ مُطَاوِعَيْنِ بِمَعْنَى عَجَّلَ، يُقَالُ: تَعَجَّلَ فِي

Cevap: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Teaccele (تَعَجَّلَ) ve İste'cele (اسْتَعْجَلَ) fiilleri, acele etti (عَجَّلَ) anlamında mutâvî (dönüşlü) olarak gelirler. Nitekim

الْأَمْرِ وَاسْتَعْجَلَ، وَمُتَعَدِّيَيْنِ يُقَالُ: تَعَجَّلَ الذَّهَابَ وَاسْتَعْجَلَهُ.

işte acele etti anlamında: "Teaccele fi'l-emri veste'cele (تَعَجَّلَ فِي الْأَمْرِ وَاسْتَعْجَلَ)" denilir. Müteaddî (geçişli) olarak da gidişi aceleye getirdi anlamında: "Teaccele'z-zehâbe veste'celehû (تَعَجَّلَ الذَّهَابَ وَاسْتَعْجَلَهُ)" denilir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ فِيهِ إِشْكَالٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ قَدِ اسْتَوْفَى كُلَّ مَا يَلْزَمُهُ فِي تَمَامِ الْحَجِّ، فَمَا مَعْنَى قَوْلِهِ: فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ فَإِنَّ هَذَا اللَّفْظَ إِنَّمَا يُقَالُ فِي حَقِّ الْمُقَصِّرِ وَلَا يُقَالُ فِي حَقِّ مَنْ أَتَى بِتَمَامِ الْعَمَلِ.

İkinci Soru: O'nun: { وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Kim de geri kalırsa ona da günah yoktur” buyruğunda bir müşkül bulunmaktadır. Şöyle ki: Bir kimse haccın tamamlanması için üzerine gereken her şeyi eksiksiz yerine getirdiğinde, O'nun: { فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Ona günah yoktur” sözünün manası nedir? Zira bu lafız ancak kusur işleyen kimse hakkında söylenir; ameli tam yapan kimse hakkında söylenmez.

وَالْجَوَابُ: مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَذِنَ فِي التَّعَجُّلِ عَلَى سَبِيلِ الرُّخْصَةِ احْتَمَلَ أَنْ يَخْطُرَ بِبَالِ قَوْمٍ أَنَّ مَنْ لَمْ يَجْرِ عَلَى مُوجَبِ هَذِهِ الرُّخْصَةِ فَإِنَّهُ يَأْثَمُ، أَلَا تَرَى أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ ﵁ يَقُولُ: الْقَصْرُ عَزِيمَةٌ، وَالْإِتْمَامُ غَيْرُ جَائِزٍ، فَلَمَّا كَانَ هَذَا الِاحْتِمَالُ قَائِمًا، لَا جَرَمَ أَزَالَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الشُّبْهَةَ وَبَيَّنَ أَنَّهُ لَا إِثْمَ فِي الْأَمْرَيْنِ، فَإِنْ شَاءَ اسْتَعْجَلَ وَجَرَى عَلَى مُوجَبِ الرُّخْصَةِ، وَإِنْ شَاءَ لَمْ يَسْتَعْجِلْ وَلَمْ يَجْرِ عَلَى مُوجَبِ الرُّخْصَةِ، وَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ فِي الْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا وَثَانِيهَا: قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ مِنْهُمْ مَنْ كَانَ يَتَعَجَّلُ، وَمِنْهُمْ مَنْ كَانَ يَتَأَخَّرُ، ثُمَّ كَلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ يَعِيبُ عَلَى الْآخَرِ فِعْلَهُ، كَانَ الْمُتَأَخِّرُ يَرَى أَنَّ التَّعَجُّلَ مُخَالَفَةٌ لِسُّنَّةِ الْحَجِّ، وَكَانَ الْمُتَعَجِّلُ يَرَى أَنَّ التَّأَخُّرَ مُخَالَفَةٌ لِسُّنَّةِ الْحَجِّ، فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ لَا عَيْبَ فِي وَاحِدٍ مِنَ الْقِسْمَيْنِ وَلَا إِثْمَ، فَإِنْ شَاءَ تَعَجَّلَ وَإِنْ شَاءَ لَمْ يَتَعَجَّلْ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمَعْنَى فِي إِزَالَةِ الْإِثْمِ عَنِ الْمُتَأَخِّرِ إِنَّمَا هُوَ لِمَنْ زَادَ عَلَى مَقَامِ الثَّلَاثِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّ أَيَّامَ مِنًى الَّتِي يَنْبَغِي الْمُقَامُ بِهَا هِيَ ثَلَاثٌ، فَمَنْ نَقَصَ عَنْهَا فَتَعَجَّلَ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي مِنْهَا فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ، وَمَنْ زَادَ عَلَيْهَا فَتَأَخَّرَ عَنِ الثَّالِثِ إِلَى الرَّابِعِ فَلَمْ يَنْفُرْ مَعَ عَامَّةِ النَّاسِ فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ إِنَّمَا ذُكِرَ مُبَالَغَةً فِي بَيَانِ أَنَّ الْحَجَّ سَبَبٌ لِزَوَالِ الذُّنُوبِ وَتَكْفِيرِ الْآثَامِ وَهَذَا مِثْلُ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا تَنَاوَلَ التِّرْيَاقَ، فَالطَّبِيبُ يَقُولُ لَهُ: الْآنَ إِنْ تَنَاوَلْتَ السُّمَّ فَلَا ضَرَرَ، وَإِنْ لَمْ تَتَنَاوَلْ فَلَا ضَرَرَ، مَقْصُودُهُ مِنْ هَذَا بَيَانُ أَنَّ التِّرْيَاقَ دَوَاءٌ كَامِلٌ فِي دَفْعِ الْمَضَارِّ، لَا بَيَانَ أَنَّ تناول السم وعدم تناوله يجريان مجرى واحد، فكذا هاهنا الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ بَيَانُ الْمُبَالَغَةِ فِي كَوْنِ الْحَجِّ مُكَفِّرًا لِكُلِّ الذُّنُوبِ، لَا بَيَانُ أَنَّ التَّعَجُّلَ وَتَرْكَهُ سِيَّانِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى كونه الْحَجِّ سَبَبًا/ قَوِيًّا فِي تَكْفِيرِ الذُّنُوبِ

Cevap: Birkaç vecihledir: Birincisi: Allah Teâlâ acele edip erken ayrılmaya ruhsat yoluyla izin verince, bir topluluğun hatırına bu ruhsatın gereğince amel etmeyen kimsenin günaha gireceği düşüncesinin gelmesi muhtemeldi. Görmez misin ki Ebû Hanîfe radıyallâhu anh: "[Yolculukta namazı] kısaltmak azimettir, tam kılmak ise caiz değildir" demektedir. İşte bu ihtimal mevcut olunca, şüphesiz Allah Teâlâ bu şüpheyi giderdi ve her iki durumda da günah olmadığını açıkladı. Dileyen acele eder ve ruhsatın gereğince amel eder; dileyen de acele etmez ve ruhsatın gereğince amel etmez; her iki durumda da ona hiçbir günah yoktur. İkincisi: Bazı müfessirler şöyle demiştir: Onlardan kimi acele edip erken ayrılıyor, kimi de gecikip kalıyordu. Sonra iki gruptan her biri diğerinin yaptığını ayıplıyordu. Geciken kimse acele edip erken ayrılmanın hac sünnetine muhalefet olduğunu düşünüyor; acele eden kimse ise gecikip kalmanın hac sünnetine muhalefet olduğunu düşünüyordu. Bunun üzerine Allah Teâlâ her iki kısımda da bir ayıp ve günah olmadığını açıkladı; dileyen acele eder, dileyen de acele etmez. Üçüncüsü: Geciken kimseden günahın kaldırılmasındaki mana, ancak üç günlük kalış süresine ziyade yapan kimse hakkındadır. Sanki şöyle denilmiştir: Kalınması gereken Mina günleri üçtür. Kim bundan eksiltir de ikinci gününde acele edip ayrılırsa ona günah yoktur. Kim de buna ziyade yapar da üçüncü günden dördüncüye gecikir ve insanların geneliyle birlikte ayrılmazsa ona bir sorumluluk yoktur. Dördüncüsü: Bu söz, haccın günahların yok olmasına ve silinmesine sebep olduğunu beyanda mübalağa kabilinden zikredilmiştir. Bu, bir insanın panzehir içmesi durumuna benzer; hekim ona: "Artık şimdi zehir içsen de zarar vermez, içmesen de zarar vermez" der. Hekimin bundan maksadı panzehirin zararları defetmede mükemmel bir ilaç olduğunu beyan etmektir; yoksa zehir içmekle içmemenin bir ve aynı hükümde olduğunu beyan etmek değildir. İşte burada da bu sözden maksat, haccın bütün günahları örtücü olmasındaki mübalağayı beyan etmektir; yoksa acele etmekle etmemenin eşit olduğunu beyan etmek değildir. Haccın günahların kefaretinde güçlü bir sebep olduğuna delalet eden hususlardan biri de,

قَوْلُهُ ﵊: «مَنْ حَجَّ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ»

O'nun aleyhisselâm: “Kim hacceder de kötü söz söylemez ve fısk işlemezse, anasından doğduğu günkü gibi günahlarından arınmış olarak çıkar” sözüdür.

وَخَامِسُهَا: أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْعُلَمَاءِ قَالُوا: الْجِوَارُ مَكْرُوهٌ، لِأَنَّهُ إِذَا جَاوَرَ الْحَرَمَ وَالْبَيْتَ سَقَطَ وَقْعُهُ عَنْ عَيْنِهِ، وَإِذَا كَانَ غَائِبًا ازْدَادَ شَوْقُهُ إِلَيْهِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ احْتَمَلَ أَنْ يَخْطُرَ بِبَالِ أَحَدِنَا عَلَى هَذَا الْمَعْنَى أَنَّ مَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَحَالُهُ أَفْضَلُ ممن لم يتعجل، وأيضا من تعجل في يومين فقد انصرف إلى مكة لطواف الزيارة وترك المقام بمنى، ومن لَمْ يَتَعَجَّلْ فَقَدِ اخْتَارَ الْمَقَامَ بِمِنًى وَتَرَكَ الِاسْتِعْجَالَ فِي الطَّوَافِ فَلِهَذَا السَّبَبِ يَبْقَى فِي الْخَاطِرِ تَرَدُّدٌ فِي أَنَّ الْمُتَعَجِّلَ أَفْضَلُ أَمِ الْمُتَأَخِّرَ؟ فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ لَا إِثْمَ وَلَا حَرَجَ فِي وَاحِدٍ مِنْهُمَا وَسَادِسُهَا: قَالَ الْوَاحِدِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّمَا قَالَ: وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِتَكُونَ اللَّفْظَةُ الْأُولَى مُوَافِقَةً لِلثَّانِيَةِ، كَقَوْلِهِ: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشُّورَى: ٤٠] وَقَوْلُهُ: فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٩٤] وَنَحْنُ نَعْلَمُ أَنَّ جَزَاءَ السَّيِّئَةِ وَالْعُدْوَانِ لَيْسَ بِسَيِّئَةٍ وَلَا بِعُدْوَانٍ، فَإِذَا حَمَلَ عَلَى مُوَافَقَةِ اللَّفْظِ مَا لَا يَصِحُّ فِي الْمَعْنَى، فَلِأَنْ يَحْمِلَ عَلَى مُوَافَقَةِ اللَّفْظِ مَا يَصِحُّ فِي الْمَعْنَى أَوْلَى، لِأَنَّ الْمَبْرُورَ الْمَأْجُورَ يَصِحُّ فِي الْمَعْنَى نَفْيُ الْإِثْمِ عَنْهُ.

Beşincisi: Âlimlerin birçoğu şöyle demiştir: [Harem'de sürekli] komşu kalmak (mücavir olmak) mekruhtur; çünkü kişi Harem'e ve Beytullah'a komşu olduğunda onun gözündeki heybeti düşer, uzakta olduğunda ise ona olan özlemi artar. Durum böyle olunca, bu manaya binaen birimizin hatırına iki günde acele edip ayrılanın durumunun acele etmeyenden daha faziletli olduğu düşüncesi gelebilirdi. Ayrıca iki günde acele eden kimse ziyaret tavafı için Mekke'ye yönelmiş ve Mina'da kalmayı bırakmıştır; acele etmeyen ise Mina'da kalmayı tercih etmiş ve tavafta acele etmeyi bırakmıştır. İşte bu sebepten ötürü hatırda acele edenin mi yoksa gecikenin mi daha faziletli olduğu hususunda bir tereddüt kalırdı. Bunun üzerine Allah Teâlâ her ikisinde de bir günah ve bir vebal olmadığını beyan etti. Altıncısı: Vâhidî -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- şöyle demiştir: { وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Kim de geri kalırsa ona da günah yoktur” buyurması, O'nun: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Kötülüğün cezası, onun misli bir kötülüktür” [Şûrâ: 40] ve: { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ } “Kim size saldırırsa siz de ona, size saldırdığı kadar saldırın” [Bakara: 194] buyruklarında olduğu gibi birinci lafzın ikinci lafza [lafzen] uyması içindir. Biz biliyoruz ki kötülüğün ve saldırının karşılığı kötülük ve saldırı değildir. Durum böyle olunca; lafız uyumuna, manada doğru olmayan bir şey hamledilebiliyorsa, manada doğru olan bir şeyin lafız uyumuna hamledilmesi haydi haydi evladır; zira makbul ve sevaba nail olmuş kimse hakkında günahın nefyedilmesi manaca sahihtir.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: هَلْ فِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى وُجُوبِ الْإِقَامَةِ بِمِنًى بَعْدَ الْإِفَاضَةِ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ؟

Üçüncü Soru: Ayette Müzdelife'den ayrıldıktan sonra Mina'da ikamet etmenin vücubuna bir delalet var mıdır?

الْجَوَابُ: نَعَمْ، كَمَا كَانَ فِي قَوْلِهِ: فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ [الْبَقَرَةِ: ١٩٨] دَلِيلٌ عَلَى وُقُوفِهِمْ بِهَا.

Cevap: Evet, nitekim O'nun: { فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ } “Arafat'tan ayrılıp akın ettiğinizde” [Bakara: 198] kavlinde orada vakfe yaptıklarına delil bulunduğu gibi.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْفُقَهَاءَ قَالُوا: إِنَّمَا يَجُوزُ التَّعَجُّلُ فِي الْيَوْمَيْنِ لِمَنْ تَعَجَّلَ قَبْلَ غُرُوبِ الشَّمْسِ مِنَ الْيَوْمَيْنِ فَأَمَّا إِذَا غَابَتِ الشَّمْسُ مِنَ الْيَوْمِ الثَّانِي قَبْلَ النَّفْرِ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَنْفُرَ إِلَّا فِي الْيَوْمِ الثَّالِثِ لِأَنَّ الشَّمْسَ إِذَا غَابَتْ فَقَدْ ذَهَبَ الْيَوْمُ، وَإِنَّمَا جُعِلَ لَهُ التَّعَجُّلُ فِي الْيَوْمَيْنِ لَا فِي الثَّالِثِ هَذَا مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، وَقَوْلُ كَثِيرٍ مِنْ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَنْفُرَ مَا لَمْ يَطْلُعِ الْفَجْرَ، لِأَنَّهُ لَمْ يَدْخُلْ وَقْتَ الرَّمْيِ بَعْدُ.

Bil ki fakihler şöyle demişlerdir: İki günde acele edip erken ayrılmak, ancak bu iki günün [ikincisinde] güneş batmadan önce acele edip ayrılan kimse için caizdir. İkinci günün güneşi ayrılmadan önce battığında ise artık üçüncü günden önce ayrılması caiz olmaz; zira güneş battığında gün sona ermiş olur. Ona acele edip erken ayrılma imkanı ise üçüncüde değil iki günde verilmiştir. Bu, Şâfiî'nin mezhebi ve tâbiîn fakihlerinin çoğunun kavlidir. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise: "Fecir doğmadığı müddetçe ayrılması caizdir; zira henüz [ertesi günün] taş atma vakti girmemiştir" demiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لِمَنِ اتَّقى فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّ الْحَاجَّ يَرْجِعُ مَغْفُورًا لَهُ بِشَرْطِ أَنْ يَتَّقِيَ اللَّهَ فِيمَا بَقِيَ مِنْ عُمُرِهِ وَلَمْ يَرْتَكِبْ مَا يَسْتَوْجِبُ بِهِ الْعَذَابَ، وَمَعْنَاهُ التَّحْذِيرُ مِنَ الِاتِّكَالِ عَلَى مَا سَلَفَ مِنْ أَعْمَالِ الْحَجِّ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ عَلَيْهِمْ مَعَ ذَلِكَ مُلَازَمَةَ التَّقْوَى وَمُجَانَبَةَ الِاغْتِرَارِ بِالْحَجِّ السَّابِقِ وَثَانِيهَا: أَنَّ هَذِهِ الْمَغْفِرَةَ إِنَّمَا تَحْصُلُ لِمَنْ كَانَ مُتَّقِيًا قَبْلَ حَجِّهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ [الْمَائِدَةِ: ٢٧] وَحَقِيقَتُهُ أَنَّ الْمُصِرَّ عَلَى الذَّنْبِ لَا يَنْفَعُهُ حَجُّهُ وَإِنْ كَانَ قَدْ أَدَّى الْفَرْضَ فِي الظَّاهِرِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ هَذِهِ الْمَغْفِرَةَ إِنَّمَا تَحْصُلُ لِمَنْ كَانَ مُتَّقِيًا عَنْ جَمِيعِ الْمَحْظُورَاتِ حَالَ اشْتِغَالِهِ بِالْحَجِّ، كَمَا

Allah Teâlâ'nın: { لِمَنِ اتَّقى } “[Bu] sakınan kimse içindir” buyruğuna gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Hacı, ömrünün geri kalan kısmında Allah'tan sakınması ve azabı hak ettirecek şeyleri işlememesi şartıyla bağışlanmış olarak döner. Bunun manası, geçmiş hac amellerine güvenip dayanmaktan sakındırmaktır. Dolayısıyla Allah Teâlâ, bununla birlikte onların takvaya sarılmaları ve geçmiş hacla gurura kapılmaktan kaçınmaları gerektiğini beyan etmiştir. İkincisi: Bu bağışlanma, ancak haccından önce takva sahibi olan kimse için hasıl olur; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ } “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder” [Mâide: 27] buyurmuştur. Bunun hakikati şudur: Günaha ısrarla devam eden kimseye, zahirde farzı yerine getirmiş olsa bile haccı fayda vermez. Üçüncüsü: Bu bağışlanma, ancak hac ile meşgul olduğu esnada bütün yasaklardan sakınan kimse için hasıl olur; nitekim

رُوِيَ فِي الْخَبَرِ مِنْ قَوْلِهِ ﵊: «مَنْ حَجَّ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ»

haberde O'nun aleyhisselâm şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Kim hacceder de kötü söz söylemez ve fısk işlemezse...”

وَاعْلَمْ أَنَّ الْوَجْهَ الْأَوَّلَ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا إِشَارَةٌ إِلَى اعْتِبَارِهِ فِي الْحَالِ وَالتَّحْقِيقُ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْكُلِّ وَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: لِمَنِ اتَّقى مَا يَلْزَمُهُ التَّوَقِّي فِي الْحَجِّ عَنْهُ مَنْ قَتْلِ الصَّيْدِ وَغَيْرِهِ، لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ يَجْتَنِبْ ذَلِكَ صَارَ مَأْثُومًا، وَرُبَّمَا صَارَ عَمَلُهُ مُحْبَطًا، وَهَذَا ضَعِيفٌ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَقْيِيدٌ لِلَّفْظِ الْمُطْلَقِ/ بِغَيْرِ دَلِيلٍ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا لَا يَصِحَّ إِلَّا إِذَا حُمِلَ عَلَى مَا قَبْلَ هَذِهِ الْأَيَّامِ، لِأَنَّهُ فِي يَوْمِ النَّحْرِ إِذَا رَمَى وَطَافَ وَحَلَقَ، فَقَدْ تَحَلَّلَ قَبْلَ رَمْيِ الْجِمَارِ فَلَا يَلْزَمُهُ اتِّقَاءُ الصَّيْدِ إِلَّا فِي الْحَرَمِ، لَكِنَّ ذَاكَ لَيْسَ لِلْإِحْرَامِ، لَكِنَّ اللَّفْظَ مُشْعِرٌ بِأَنَّ هَذَا الِاتِّقَاءَ مُعْتَبَرٌ فِي هَذِهِ الْأَيَّامِ، فَسَقَطَ هَذَا الْوَجْهُ.

Bil ki zikrettiğimiz bu vecihlerden birincisi, bunun şimdiki halde [ve gelecekte] dikkate alınmasına bir işarettir. Doğrusu ise bunların hepsinin gerekli olduğudur. Bazı müfessirler ise: { لِمَنِ اتَّقى } “Sakınan kimse içindir” buyruğu ile kastedilenin, av hayvanını öldürmek ve benzeri şeylerden hacda sakınması gereken hususlar olduğunu söylemişlerdir; çünkü kişi bunlardan kaçınmadığında günahkâr olur ve muhtemelen ameli boşa çıkar. Bu görüş iki vecihten dolayı zayıftır: Birincisi: Mutlak lafzı delilsiz takyit etmektir (sınırlandırmaktır). İkincisi: Bu ancak bu günlerden öncesine hamledilirse sahih olur; zira kurban gününde taş atıp tavaf ettiğinde ve tıraş olduğunda, teşrik günlerinin taşlarını atmadan önce ihramdan çıkmış olur; dolayısıyla Harem bölgesi dışında avdan sakınması gerekmez, fakat o da ihram sebebiyle değildir. Halbuki lafız bu sakınmanın bu günlerde muteber olduğunu ihsas ettirmektedir; dolayısıyla bu vecih düşmüştür.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتَّقُوا اللَّهَ فَهُوَ أَمْرٌ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَهُوَ مُخَالِفٌ لِقَوْلِهِ: لِمَنِ اتَّقى الَّذِي أُرِيدَ بِهِ الْمَاضِي فَلَيْسَ ذَلِكَ بِتَكْرَارٍ، وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ التَّقْوَى عِبَارَةٌ عَنْ فِعْلِ الْوَاجِبَاتِ وَتَرْكِ الْمُحْرَّمَاتِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan sakının” buyruğuna gelince, bu geleceğe yönelik bir emirdir; dolayısıyla geçmiş zaman kastedilen: { لِمَنِ اتَّقى } “Sakınan kimse için” kavlinden farklıdır ve bu bir tekrar değildir. Takvanın vacipleri yapmak ve haramları terk etmekten ibaret olduğunu zaten bilmektesin.

فَأَمَّا قَوْلُهُ: وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ فَهُوَ تَأْكِيدٌ لِلْأَمْرِ بِالتَّقْوَى، وَبَعْثٌ عَلَى التَّشْدِيدِ فِيهِ، لِأَنَّ مَنْ تَصَوَّرَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ حَشْرٍ وَمُحَاسَبَةٍ وَمُسَاءَلَةٍ، وَأَنَّ بَعْدَ الْمَوْتِ لَا دَارَ إِلَّا الْجَنَّةُ أَوِ النَّارُ، صَارَ ذَلِكَ مِنْ أَقْوَى الدَّوَاعِي لَهُ إِلَى التَّقْوَى، وَأَمَّا الْحَشْرُ فَهُوَ اسْمٌ يَقَعُ عَلَى ابْتِدَاءِ خُرُوجِهِمْ مِنَ الْأَجْدَاثِ إِلَى انْتِهَاءِ الْمَوْقِفِ، لِأَنَّهُ لَا يَتِمُّ كَوْنُهُمْ هُنَاكَ إِلَّا بِجَمِيعِ هَذِهِ الْأُمُورِ، وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: إِلَيْهِ أَنَّهُ حَيْثُ لَا مَالِكَ سِوَاهُ وَلَا مَلْجَأَ إِلَّا إِيَّاهُ، وَلَا يَسْتَطِيعُ أَحَدٌ دَفْعًا عَنْ نَفْسِهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ لَا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ [الإنفطار:

O'nun: { وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Ve bilin ki siz muhakkak O'na toplanacaksınız” kavline gelince, bu takva emrini pekiştirmek ve onda titiz davranmaya sevk etmektir. Çünkü bir toplanmanın, hesaba çekilmenin ve sorgulanmanın muhakkak olacağını ve ölümden sonra cennet ya da cehennemden başka bir yurt bulunmadığını düşünen kimse için bu, onu takvaya sevk eden en güçlü saiklerden biri haline gelir. Haşr (toplanma) ise, kabirlerden ilk çıkıştan duruşma yerinin (mevkıfın) sonuna kadar olan sürece verilen bir isimdir; zira onların orada bulunmaları ancak bütün bu hususlarla tamam olur. O'nun: { إِلَيْهِ } “O'na” kavlinden murat, O'ndan başka hiçbir mâlikin ve O'ndan başka hiçbir sığınağın bulunmadığı ve hiç kimsenin kendisinden [azabı] savmaya güç yetiremeyeceği yerdir; nitekim Allah Teâlâ: { يَوْمَ لَا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ } “O gün hiç kimsenin kimseye bir şey yapmaya gücü yetmez ve o gün emir yalnızca Allah'ındır” [İnfitâr:

١٩] .

19] buyurmuştur.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٠٤ الى ٢٠٦]

[Bakara Suresi (2), 204 ilâ 206. Ayetler]

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ (٢٠٤) وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ (٢٠٥) وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهادُ (٢٠٦)

{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ (٢٠٤) وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ (٢٠٥) وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهادُ (٢٠٦) } “İnsanlardan öylesi vardır ki dünya hayatındaki sözü senin hoşuna gider; kalbindekine de Allah'ı şahit tutar, halbuki o hasımların en yamanıdır. (204) Ayrılıp gittiği zaman ise yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya, ekini ve nesli helak etmeye çalışır. Allah ise bozgunculuğu sevmez. (205) Ona 'Allah'tan sakın' denildiği zaman da gururu onu günaha sürükler. Artık ona cehennem yeter; o ne kötü bir yataktır! (206)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ مَشَاعِرَ الْحَجِّ فَرِيقَانِ: كَافِرٌ وَهُوَ الَّذِي يَقُولُ: رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَمُسْلِمٌ وَهُوَ الَّذِي يَقُولُ: رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً [الْبَقَرَةِ: ٢٠١] بَقِيَ الْمُنَافِقُ

Bil ki Allah Teâlâ, hac menâsikinde hazır bulunanların iki fırka olduğunu beyan buyurunca -biri kâfirdir ki o: { رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا } “Rabbimiz! Bize dünyada ver” diyen kimsedir; diğeri ise müslümandır ki o da: { رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً } “Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver” [Bakara: 201] diyen kimsedir- geriye münafık kaldı.

فَذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَشَرَحَ صِفَاتِهِ وَأَفْعَالَهُ، فَهَذَا مَا يَتَعَلَّقُ بِنَظْمِ الْآيَةِ، وَالْغَرَضُ بِكُلِّ ذَلِكَ أَنْ يَبْعَثَ الْعِبَادَ عَلَى الطَّرِيقَةِ الْحَسَنَةِ فِيمَا يَتَّصِلُ بِأَفْعَالِ الْقُلُوبِ وَالْجَوَارِحِ، وَأَنْ يَعْلَمُوا لَا يُمْكِنُ إِخْفَاءُ الْأُمُورِ عَنْهُ ثُمَّ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى قَوْلَيْنِ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ مُخْتَصَّةٌ بِأَقْوَامٍ مُعَيَّنِينَ وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهَا عَامَّةٌ فِي حَقِّ كُلِّ مَنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، أَمَّا/ الْأَوَّلُونَ فَقَدِ اخْتَلَفُوا عَلَى وُجُوهٍ:

İşte bu ayette onu zikretti, sıfatlarını ve eylemlerini açıkladı. Ayetin tertibiyle ilgili husus budur. Bütün bunlardan maksat ise kulları kalplerin ve organların amelleriyle ilgili hususlarda güzel yola sevk etmek ve işlerin Allah'tan gizlenemeyeceğini bilmelerini sağlamaktır. Sonra müfessirler iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Onlardan kimi: "Bu ayet muayyen şahıslara mahsustur" demiş, kimi de: "Bu ayette zikredilen bu sıfatla nitelenen herkes hakkında umumidir" demiştir. Birinci görüş sahipleri kendi aralarında birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir:

فَالرِّوَايَةُ الْأُولَى: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْأَخْنَسِ بْنِ شَرِيقٍ الثَّقَفِيِّ، وَهُوَ حَلِيفٌ لِبَنِي زُهْرَةَ أَقْبَلَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَأَظْهَرَ الْإِسْلَامَ، وَزَعَمَ أَنَّهُ يُحِبُّهُ وَيَحْلِفُ بِاللَّهِ عَلَى ذَلِكَ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ غَيْرَ أَنَّهُ كَانَ مُنَافِقًا حَسَنَ الْعَلَانِيَةِ خَبِيثَ الْبَاطِنِ، ثُمَّ خَرَجَ مِنْ عِنْدِ النَّبِيِّ ﵇ فَمَرَّ بِزَرْعٍ لِقَوْمٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَأَحْرَقَ الزَّرْعَ وَقَتَلَ الْحُمُرَ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَقَالَ آخَرُونَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ هُوَ أَنَّ الْأَخْنَسَ أَشَارَ عَلَى بَنِي زُهْرَةَ بِالرُّجُوعِ يَوْمَ بَدْرٍ وَقَالَ لَهُمْ: إِنَّ مُحَمَّدًا ابْنُ أُخْتِكُمْ، فَإِنْ يَكُ كَاذِبًا كَفَاكُمُوهُ سَائِرُ النَّاسِ، وَإِنْ يَكُ صَادِقًا كُنْتُمْ أَسْعَدَ النَّاسِ بِهِ قَالُوا: نِعْمَ الرَّأْيُ مَا رَأَيْتَ، قَالَ: فَإِذَا نُودِيَ فِي النَّاسِ بِالرَّحِيلِ فَإِنِّي أَتَخَنَّسُ بِكُمْ فَاتَّبِعُونِي ثُمَّ خَنَسَ بِثَلَاثِمِائَةِ رَجُلٍ مِنْ بَنِي زُهْرَةَ عَنْ قِتَالِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَسُمِّيَ لِهَذَا السَّبَبِ أَخْنَسَ، وَكَانَ اسْمُهُ: أُبَيَّ بْنَ شَرِيقٍ، فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأَعْجَبَهُ، وَعِنْدِي أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ ضَعِيفٌ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ بِهَذَا الْفِعْلِ لَا يَسْتَوْجِبُ الذَّمَّ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ مَذْكُورٌ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ فَلَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَيْهِ بَلِ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ هُوَ الْأَصَحُّ.

Birinci rivayet: Ayet, Benî Zühre'nin antlaşmalısı olan Ahnes b. Şerîk es-Sekafî hakkında inmiştir. O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip İslâm'ı izhar etmiş, kendisini sevdiğini iddia etmiş ve buna dair Allah'a yemin etmiştir. { يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ } “Dünya hayatındaki sözü senin hoşuna gider; kalbindekine de Allah'ı şahit tutar” buyruğundan murat da budur. Ancak o, zahiri güzel, bâtını ise habis bir münafıktı. Sonra Peygamber aleyhisselâm'ın yanından çıkıp gittiğinde müslümanlardan bir topluluğun ekinine rastladı; ekini yaktı ve eşekleri öldürdü. { وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ } “Ayrılıp gittiği zaman ise yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya, ekini ve nesli helak etmeye çalışır” buyruğundan murat da budur. Diğerleri ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ } “Sözü senin hoşuna gider” buyruğundan murat, Ahnes'in Bedir günü Benî Zühre'ye geri dönmelerini tavsiye edip onlara: "Muhammed sizin kız kardeşinizin oğludur; şayet yalancı ise diğer insanlar sizi ondan kurtarmaya kâfidir, şayet doğru sözlü ise onun sebebiyle insanların en mutlusu siz olursunuz" demesidir. Onlar: "Gördüğün görüş ne güzel görüştür!" dediler. O da: "İnsanlar içinde göç çağrısı yapıldığı zaman ben sizinle birlikte sıvışıp ayrılacağım, siz de beni takip edin" dedi. Sonra Benî Zühre'den üç yüz kişiyle birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmaktan sıvışıp geri çekildi. İşte bu sebeple "Ahnes" (sıvışıp geri çekilen) diye isimlendirildi; adı ise Übey b. Şerîk idi. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca hoşuna gitti. Bana göre bu görüş zayıftır; zira o, bu fiiliyle kınanmayı hak etmez. Halbuki Allah Teâlâ'nın: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ } “İnsanlardan öylesi vardır ki dünya hayatındaki sözü senin hoşuna gider; kalbindekine de Allah'ı şahit tutar” kavli kınama makamında zikredilmiştir; dolayısıyla buna hamledilmesi mümkün değildir, bilakis birinci kavil en sahih olanıdır.

وَالرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ: فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ مَا

Bu ayetin iniş sebebi hakkındaki ikinci rivayet:

رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالضِّحَاكِ أَنَّ كَفَّارَ قُرَيْشٍ بَعَثُوا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ أَنَّا قَدْ أَسْلَمْنَا فَابْعَثْ إِلَيْنَا نَفَرًا مِنْ عُلَمَاءِ أَصْحَابِكَ، فَبَعَثَ إِلَيْهِمْ جَمَاعَةً فَنَزَلُوا بِبَطْنِ الرَّجِيعِ، وَوَصَلَ الْخَبَرُ إِلَى الْكُفَّارِ، فَرَكِبَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ رَاكِبًا وَأَحَاطُوا بِهِمْ وَقَتَلُوهُمْ وَصَلَبُوهُمْ، فَفِيهِمْ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ،

İbn Abbâs ve Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre Kureyş kâfirleri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Biz müslüman olduk, bize ashâbının âlimlerinden bir heyet gönder" diye haber yolladılar. O da onlara bir grup gönderdi. Bunlar Recî' vadisine indiler. Haber kâfirlere ulaşınca onlardan yetmiş süvari at binip onların etrafını sardı, onları öldürdüler ve astılar. İşte bu ayet onlar hakkında indi.

وَلِذَلِكَ عَقَبَهُ مِنْ بَعْدُ بِذِكْرِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ مُنَبِّهًا بِذَلِكَ عَلَى حَالِ هَؤُلَاءِ الشُّهَدَاءِ.

İşte bu sebeple bunun ardından Allah'ın rızasını kazanmak için nefsini feda eden kimseyi zikretti ve bununla o şehitlerin haline dikkat çekti.

الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي الْآيَةِ وَهُوَ اخْتِيَارُ أَكْثَرِ الْمُحَقِّقِينَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ عَامَّةٌ فِي حَقِّ كُلِّ مَنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الْمَذْكُورَةِ، وَنُقِلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ، أَنَّهُ جَرَى بَيْنَهُ وَبَيْنَ غَيْرِهِ كَلَامٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ إِنَّهَا وَإِنْ نَزَلَتْ فِيمَنْ ذَكَرَ فَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ تَنْزِلَ الْآيَةُ فِي الرَّجُلِ ثُمَّ تَكُونَ عَامَّةً فِي كُلِّ مَنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِتِلْكَ الصِّفَاتِ، وَالتَّحْقِيقُ فِي الْمَسْأَلَةِ أَنَّ قَوْلَهُ: وَمِنَ النَّاسِ إِشَارَةٌ إِلَى بَعْضِهِمْ، فَيَحْتَمِلُ الْوَاحِدَ وَيَحْتَمِلُ الْجَمْعَ، وَقَوْلُهُ: وَيُشْهِدُ اللَّهَ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ وَاحِدٌ مِنَ النَّاسِ لِجَوَازِ أَنْ يَرْجِعَ ذَلِكَ إِلَى اللَّفْظِ دُونَ الْمَعْنَى وَهُوَ جَمْعٌ وَأَمَّا نُزُولُهُ عَلَى الْمُسَبِّبِ الَّذِي حَكَيْنَاهُ فَلَا يَمْتَنِعُ مِنَ الْعُمُومِ، بَلْ نَقُولُ: فِيهَا مَا يَدُلُّ عَلَى الْعُمُومِ، وَهُوَ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ تَرَتُّبَ الْحُكْمِ عَلَى الْوَصْفِ الْمُنَاسِبِ مُشْعِرٌ بِالْعِلِّيَّةِ، فَلَمَّا ذَمَّ اللَّهُ تَعَالَى قَوْمًا وَوَصَفَهُمْ بِصِفَاتٍ تُوجِبُ اسْتِحْقَاقَ الذَّمِّ، عَلِمْنَا أَنَّ الْمُوجِبَ لِتِلْكَ الْمَذَمَّةِ هُوَ تِلْكَ الصِّفَاتُ، فَيَلْزَمُ أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ/ مَوْصُوفًا بِتِلْكَ الصِّفَاتِ أَنْ يَكُونَ مُسْتَوْجِبًا لِلذَّمِّ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْحَمْلَ عَلَى الْعُمُومِ أَكْثَرُ فَائِدَةً، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ يَكُونُ زَجْرًا لِكُلِّ الْمُكَلَّفِينَ عَنْ تِلْكَ الطَّرِيقِ الْمَذْمُومَةِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ هَذَا أَقْرَبُ إِلَى الِاحْتِيَاطِ لِأَنَّا إِذَا حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى الْعُمُومِ دَخَلَ فِيهِ ذَلِكَ الشَّخْصُ، وَأَمَّا إِذَا خَصَصْنَاهُ بِذَلِكَ الشَّخْصِ لَمْ يَثْبُتِ الْحُكْمُ فِي غَيْرِهِ فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ حَمْلَ الْآيَةِ عَلَى الْعُمُومِ أَوْلَى، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْآيَةَ هَلْ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَوْصُوفَ بهذه

Ayet hakkındaki ikinci görüş: Bu, müfessirlerin muhakkiklerinin çoğunun tercihidir; bu ayet zikredilen bu sıfatlarla nitelenen herkes hakkında umumidir. Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den nakledildiğine göre bu ayet hakkında kendisiyle başkası arasında bir konuşma geçti de o şöyle dedi: "Her ne kadar zikredilen kişi hakkında inmiş olsa da bir ayetin bir kimse hakkında inip sonra o sıfatlarla nitelenen herkes hakkında umumi olması imkânsız değildir." Meselenin tahkiki şudur: O'nun: { وَمِنَ النَّاسِ } “İnsanlardan [öylesi vardır ki]” kavli onların bir kısmına işarettir; dolayısıyla tekil olması da çoğul olması da muhtemeldir. O'nun: { وَيُشْهِدُ اللَّهَ } “Allah'ı şahit tutar” kavli, bundan muradın insanlardan tek bir kişi olduğuna delalet etmez; çünkü bunun manaya değil lafza raci olması caizdir, halbuki o bir çoğuldur. Anlattığımız sebebe binaen inmiş olmasına gelince; bu durum umumiliğe engel değildir. Hatta biz deriz ki: Ayette umumiliğe delalet eden hususlar vardır ve bu birkaç vecihledir: Birincisi: Hükmün uygun bir vasfa bağlanması illet olduğunu ihsas ettirir. Allah Teâlâ bir topluluğu yerip onları kınanmayı gerektiren sıfatlarla niteleyince, anladık ki o kınamayı gerektiren şey bu sıfatlardır. Dolayısıyla o sıfatlarla nitelenen herkesin kınanmayı hak etmesi gerekir. İkincisi: Umuma hamletmek daha faydalıdır; çünkü bu bütün mükellefleri o kınanmış yoldan sakındırır. Üçüncüsü: Bu ihtiyata daha yakındır; çünkü ayeti umuma hamletsek o şahıs da onun içine girer, ama onu o şahsa tahsis etsek hüküm başkası hakkında sabit olmaz. Zikrettiğimiz şeylerle sabit oldu ki ayeti umuma hamletmek daha evladır. Bunu bildiğinde deriz ki: Ayetin bu

الصِّفَاتِ مُنَافِقٌ أَمْ لَا، وَالصَّحِيحُ أَنَّهَا لَا تَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَ هَذَا الْمَذْكُورَ بِصِفَاتٍ خَمْسَةٍ، وَشَيْءٌ مِنْهَا لَا يَدُلُّ عَلَى النِّفَاقِ فَأَوَّلُهَا قَوْلُهُ: يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَهَذَا لَا دَلَالَةَ فِيهِ عَلَى صِفَةٍ مَذْمُومَةٍ إِلَّا مِنْ جِهَةِ الْإِيمَاءِ الْحَاصِلِ بِقَوْلِهِ: فِي الْحَياةِ الدُّنْيا لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا قِيلَ: إِنَّهُ حُلْوُ الْكَلَامِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بالدنيا أو هم نَوْعًا مِنَ الْمَذَمَّةِ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ وَهَذَا لَا دَلَالَةَ فِيهِ عَلَى حَالَةٍ مُنْكَرَةٍ، فَإِنْ أَضْمَرْنَا فِيهِ أَنْ يُشْهِدَ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ مَعَ أَنَّ قَلْبَهُ بِخِلَافِ ذَلِكَ فَالْكَلَامُ مَعَ هَذَا الْإِضْمَارِ لَا يَدُلُّ عَلَى النِّفَاقِ، لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي الْآيَةِ أَنَّ الَّذِي يُظْهِرُهُ لِلرَّسُولِ مِنْ أَمْرِ الْإِسْلَامِ وَالتَّوْحِيدِ، فَإِنَّهُ يُضْمِرُ خِلَافَهُ حَتَّى يَلْزَمَ أَنْ يَكُونَ مُنَافِقًا، بَلْ لَعَلَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ يُضْمِرُ الْفَسَادَ وَيُظْهِرُ ضِدَّهُ حَتَّى يَكُونَ مُرَائِيًا وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ وَهَذَا أَيْضًا لَا يُوجِبُ النِّفَاقَ وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَالْمُسْلِمُ الَّذِي يَكُونُ مُفْسِدًا قَدْ يَكُونُ كَذَلِكَ وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُ: وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَهَذَا أَيْضًا لَا يَقْتَضِي النِّفَاقَ، فَعَلِمْنَا أَنَّ كُلَّ هَذِهِ الصِّفَاتِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْآيَةِ كَمَا يُمْكِنُ ثُبُوتُهَا فِي الْمُنَافِقِ يُمْكِنُ ثُبُوتُهَا فِي الْمُرَائِي، فَإِذَنْ لَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ هَذَا الْمَذْكُورَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُنَافِقًا إِلَّا أَنَّ الْمُنَافِقَ دَاخِلٌ فِي الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ مُنَافِقٍ فَإِنَّهُ يَكُونُ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الْخَمْسَةِ بَلْ قَدْ يَكُونُ الْمَوْصُوفُ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الْخَمْسَةِ غَيْرَ مُنَافِقٍ فَثَبَتَ أَنَّا مَتَى حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى الْمَوْصُوفِ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الْخَمْسَةِ دَخَلَ فِيهَا الْمُنَافِقُ وَالْمُرَائِي، وَإِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْجُمْلَةَ فَنَقُولُ:

sıfatlarla nitelenen kimsenin münafık olduğuna delalet edip etmeyeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Doğrusu ise buna delalet etmediğidir; çünkü Allah Teâlâ bu zikredileni beş sıfatla nitelemiştir ve bunlardan hiçbiri nifaka delalet etmez. Birincisi O'nun: { يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Dünya hayatındaki sözü senin hoşuna gider” kavlidir. Bunda: { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Dünya hayatında” ifadesinin ima ettiği yön dışında kınanmış bir sıfata hiçbir delalet yoktur; zira insana "Dünyaya dair hususlarda sözü tatlıdır" denildiğinde bu bir nevi kınamayı düşündürür. İkincisi O'nun: { وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ } “Kalbindekine de Allah'ı şahit tutar” kavlidir. Bunda da münker bir duruma delalet yoktur. Şayet bunda, kalbinde olanın aksine olmasına rağmen Allah'ı kalbindekine şahit tuttuğunu takdir etsek bile söz bu takdirle birlikte nifaka delalet etmez; çünkü ayette Resûl'e İslâm ve tevhidden izhar ettiği şeyin aksini gizlediğine dair bir ifade yoktur ki mutlaka münafık olması gereksin. Bilakis belki de fesat gizleyip zıddını izhar ettiği murat edilmektedir ve böylece riyakâr olur. Üçüncüsü O'nun: { وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ } “Halbuki o hasımların en yamanıdır” kavlidir; bu da nifakı gerektirmez. Dördüncüsü O'nun: { وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها } “Ayrılıp gittiği zaman ise yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışır” kavlidir; bozguncu olan bir müslüman da bu şekilde olabilir. Beşincisi O'nun: { وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ } “Ona 'Allah'tan sakın' denildiği zaman da gururu onu günaha sürükler” kavlidir; bu da nifakı gerektirmez. Böylece bildik ki ayette zikredilen bütün bu sıfatlar münafıkta sabit olabileceği gibi riyakârda da sabit olabilir. O halde ayette bu zikredilen kimsenin mutlaka münafık olmasını gerektiren bir delalet yoktur; ancak münafık da bu ayetin kapsamına girer. Zira her münafık bu beş sıfatla nitelenir; hatta bu beş sıfatla nitelenen kimse münafık olmayabilir de. Böylece sabit oldu ki biz ayeti bu beş sıfatla nitelenen kimseye hamlettiğimizde münafık da riyakâr da onun kapsamına girer. Bu genel kuralı bildiğinde deriz ki:

اللَّهُ تَعَالَى وَصَفَ هَذَا الْمَذْكُورَ بِصِفَاتٍ خَمْسَةٍ.

Allah Teâlâ bu zikredileni beş sıfatla nitelemiştir.

الصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَالْمَعْنَى: يَرُوقُكَ وَيَعْظُمُ فِي قَلْبِكَ وَمِنْهُ الشَّيْءُ الْعَجِيبُ الَّذِي يَعْظُمُ فِي النَّفْسِ.

Birinci Sıfat: O'nun: { يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Dünya hayatındaki sözü senin hoşuna gider” kavlidir. Manası: Hoşuna gider ve kalbinde büyür demektir. Nefiste büyüyen acayip şey de bu köktendir.

أَمَّا فِي قَوْلِهِ: فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ نَظِيرُ قَوْلِ الْقَائِلِ: يُعْجِبُنِي كَلَامُ فُلَانٍ فِي هذه المسألة والمعنى: يعجبك قوله وكلامه عند ما يَتَكَلَّمُ لِطَلَبِ مَصَالِحِ الدُّنْيَا وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ وَكَلَامُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَإِنْ كَانَ لَا يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ وَكَلَامُهُ فِي الْآخِرَةِ لِأَنَّهُ مَا دَامَ فِي الدُّنْيَا يَكُونُ جَرِيءَ اللِّسَانِ حُلْوَ الْكَلَامِ، وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَإِنَّهُ تَعْتَرِيهِ اللُّكْنَةُ وَالِاحْتِبَاسُ خَوْفًا مِنْ هَيْبَةِ اللَّهِ وَقَهْرِ كِبْرِيَائِهِ.

O'nun: { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Dünya hayatında” kavline gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Bu, bir kimsenin "Falancanın bu meseledeki sözü hoşuma gidiyor" demesi gibidir; yani dünya menfaatlerini elde etmek için konuştuğunda onun sözü ve kelamı hoşuna gider demektir. İkincisi: Takdirin şöyle olmasıdır: Ahirette sözü ve kelamı hoşuna gitmeyecek olsa bile, dünya hayatında onun sözü ve kelamı hoşuna gider. Çünkü dünyada kaldığı müddetçe dili cüretkâr ve sözü tatlıdır; ahirete gelince ise Allah'ın heybetinden ve kibriyâsının kahrediciliğinden ötürü ona dil tutukluğu ve tıkanma arız olur.

الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ يُقَرِّرُ صِدْقَهُ فِي كَلَامِهِ وَدَعْوَاهُ/ بِالِاسْتِشْهَادِ بِاللَّهِ، ثُمَّ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الِاسْتِشْهَادُ بِالْحَلِفِ وَالْيَمِينِ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ بِأَنْ يَقُولَ:

İkinci Sıfat: O'nun: { وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ } “Kalbindekine de Allah'ı şahit tutar” kavlidir. Manası: Allah'ı şahit tutmak suretiyle sözünde ve iddiasında doğruluğunu pekiştirir demektir. Sonra bu şahit tutmanın yemin ve ant ile olması da muhtemeldir,

اللَّهُ يَشْهَدُ بِأَنَّ الْأَمْرَ كَمَا قُلْتُ، فَهَذَا يَكُونُ اسْتِشْهَادًا بِاللَّهِ وَلَا يَكُونُ يَمِينًا، وَعَامَّةُ القراء يقرؤن وَيُشْهِدُ اللَّهَ بِضَمِّ الْيَاءِ، أَيْ هَذَا الْقَائِلُ يُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي ضَمِيرِهِ، وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ يُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ بِفَتْحِ الْيَاءِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَنْ قَلْبُهُ خِلَافُ مَا أَظْهَرُهُ.

şöyle demesiyle olması da muhtemeldir: "Allah şahittir ki mesele dediğim gibidir." İşte bu, Allah'ı şahit tutma olur ve yemin olmaz. Kıraat imamlarının geneli { وَيُشْهِدُ اللَّهَ } lafzını yâ harfinin zammesiyle (yüşhidullâhe) okurlar; yani bu sözü söyleyen kimse içindekine Allah'ı şahit tutar demektir. İbn Muhaysın ise { يُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ } lafzını yâ harfinin fethasıyla (yeşhedullâhu) okumuştur; manası ise: Kalbindekinin izhar ettiğinin aksi olduğunu Allah bilir demektir.

فَالْقِرَاءَةُ الْأُولَى: تَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مُرَائِيًا وَعَلَى أَنَّهُ يُشْهِدُ اللَّهَ بَاطِلًا عَلَى نِفَاقِهِ وَرِيَائِهِ.

Birinci kıraat: Onun riyakâr olduğuna ve nifakı ile riyasına Allah'ı bâtıl yere şahit tuttuğuna delalet eder.

وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ: فَلَا تَدُلُّ إِلَّا عَلَى كَوْنِهِ كَاذِبًا، فَأَمَّا عَلَى كَوْنِهِ مُسْتَشْهِدًا بِاللَّهِ عَلَى سَبِيلِ الكذب فلا، فعلى هذا القراءة الأولى أدلى عَلَى الذَّمِّ.

İkinci kıraat ise: Ancak onun yalancı olduğuna delalet eder; yalan üzere Allah'ı şahit tuttuğuna ise delalet etmez. Buna göre birinci kıraat kınamaya daha çok delalet eder.

الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Üçüncü Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ } “Halbuki o hasımların en yamanıdır” kavlidir. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْأَلَدُّ: الشَّدِيدُ الْخُصُومَةِ، يُقَالُ: رَجُلٌ أَلَدُّ، وَقَوْمٌ لُدٌّ، وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً

Birinci Mesele: el-Eledd (الْأَلَدُّ), husumeti şiddetli olan demektir. "Racülün eledd (رَجُلٌ أَلَدُّ / husumeti şiddetli adam)" ve "kavmün lüdd (قَوْمٌ لُدٌّ / husumeti şiddetli topluluk)" denilir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً }

لُدًّا

{ لُدًّا } “inatçı”

[مَرْيَمَ: ٩٧] وَهُوَ كَقَوْلِهِ: بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ [الزُّخْرُفِ: ٥٨] يُقَالُ: مِنْهُ لَدَّ يَلَدُّ، بِفَتْحِ اللَّامِ فِي يَفْعَلُ مِنْهُ، فَهُوَ أَلَدُّ، إِذَا كَانَ خَصِمًا، وَلَدَدْتُ الرَّجُلَ أَلُدُّهُ بِضَمِّ اللَّامِ، إِذَا غَلَبْتَهُ بِالْخُصُومَةِ، قَالَ الزَّجَّاجُ اشْتِقَاقُهُ مِنْ لَدِيدَتَيِ الْعُنُقِ وَهُمَا صَفْحَتَاهُ، وَلَدِيدَيِ الْوَادِي، وَهُمَا جَانِبَاهُ، وَتَأْوِيلُهُ أَنَّهُ فِي أَيِّ وَجْهٍ أَخْذَهُ خَصْمُهُ مِنْ يَمِينٍ وَشِمَالٍ فِي أَبْوَابِ الْخُصُومَةِ غَلَبَ مَنْ خَاصَمَهُ.

“Ve onunla inatçı bir topluluğu uyarasın diye” [Meryem: 97]. Bu, O'nun: { بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ } “Bilakis onlar çok tartışmacı bir topluluktur” [Zuhruf: 58] kavli gibidir. Bu kökten muzari fiilinde lâm harfinin fethasıyla: "Ledde yeleddü (لَدَّ يَلَدُّ)" denilir; hasım ve tartışmacı olduğunda o: "Eledd (أَلَدُّ)"dir. Lâm harfinin zammesiyle: "Lededtü'r-racüle elüddühû (لَدَدْتُ الرَّجُلَ أَلُدُّهُ)" ise husumette ona galip geldiğinde söylenir. Zeccâc şöyle demiştir: Bu kelimenin iştikakı, boynun iki yanı olan: "Ledîdeteyi'l-unuk (لَدِيدَتَيِ الْعُنُقِ)" ve vadinin iki yamacı olan: "Ledîdeye'l-vâdî (لَدِيدَيِ الْوَادِي)" ifadelerindendir. Tevili şudur: Hasmı onu husumet kapılarında sağdan ve soldan hangi tarafa çekerse çeksin, o tartıştığı kimseye galip gelir.

وَأَمَّا الْخِصامِ فَفِيهِ قَوْلَانِ أحدهما: وهو قول خليل: إنه مصدر بمعنى المخاصمة، كالقتال والطعام بِمَعْنَى الْمُقَاتَلَةِ وَالْمُطَاعَنَةِ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: وَهُوَ شَدِيدُ الْمُخَاصَمَةِ، ثُمَّ فِي هَذِهِ الْإِضَافَةِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ بِمَعْنَى فِي وَالتَّقْدِيرُ: أَلَدُّ فِي الْخِصَامِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ جَعَلَ الْخِصَامَ أَلَدَّ عَلَى سَبِيلِ الْمُبَالَغَةِ.

el-Hısâm (الْخِصامِ) kelimesine gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi -ki Halîl'in kavlidir-: Muhâsama (tartışma) manasında bir mastardır; nitekim mukâtele (vuruşma) ve mutâane (mızraklaşma) anlamında kıtâl (القتال) ve tıân (الطعَان) kelimeleri gibi. Buna göre mana: "O, husumeti/tartışması şiddetli olandır" şeklinde olur. Sonra bu izafette iki vecih vardır: Birincisi: Fî (فِي) manasında olmasıdır ve takdiri: "Husumette pek yamandır (أَلَدُّ فِي الْخِصَامِ)" şeklindedir. İkincisi: Mübalağa yoluyla husumetin bizzat kendisini pek yaman kılmış olmasıdır.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْخِصَامَ جَمْعُ خَصْمٍ، كَصِعَابٍ وَصَعْبٍ، وَضِخَامٍ وَضَخْمٍ، وَالْمَعْنَى: وَهُوَ أَشَدُّ الْخُصُومِ خُصُومَةً، وَهَذَا قَوْلُ الزَّجَّاجِ، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي الْأَخْنَسِ بْنِ شَرِيقٍ عَلَى مَا شَرَحْنَاهُ:

İkinci görüş: el-Hısâm (الْخِصَامِ), kelimesi hasım (خَصْم) kelimesinin çoğuludur; sa'b (صَعْب) - sıâb (صِعَاب) ve dahm (ضَخْم) - dıhâm (ضِخَام) gibi. Mana şudur: "O, hasımların husumet bakımından en şiddetlisidir." Bu, Zeccâc'ın kavlidir. Müfessirler şöyle demişlerdir: Bu ayet açıkladığımız üzere Ahnes b. Şerîk hakkında inmiştir.

وَفِيهِ نَزَلَ أَيْضًا قَوْلُهُ: وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ [الْهُمَزَةِ: ١] وَقَوْلُهُ: وَلا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ [الْقَلَمِ: ١٠، ١١] ثُمَّ لِلْمُفَسِّرِينَ عِبَارَاتٌ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ اللَّفْظَةِ، قَالَ مُجَاهِدٌ أَلَدُّ الْخِصامِ

Onun hakkında ayrıca Allah Teâlâ'nın: { وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ } “Arkadan çekiştiren her bir kişinin vay haline!” [Hümeze: 1] ve: { وَلا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ } “Çokça yemin eden, alçak, ayıplayıcı, laf taşıyıcı hiçbir kimseye boyun eğme!” [Kalem: 10-11] buyrukları da inmiştir. Sonra müfessirlerin bu lafzın tefsirinde muhtelif ifadeleri vardır: Mücâhid, { أَلَدُّ الْخِصامِ } ifadesinin

مَعْنَاهُ:

manasının:

طَالِبٌ لَا يَسْتَقِيمُ، وَقَالَ السُّدِّيُّ: أَعْوَجُ الْخِصَامِ وَقَالَ قَتَادَةُ أَلَدُّ الْخِصَامِ مَعْنَاهُ أَنَّهُ جَدِلٌ بِالْبَاطِلِ، شَدِيدُ القصوة فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ، عَالِمُ اللِّسَانِ جَاهِلُ الْعَمَلِ.

"Doğru yolda durmayan bir hak arayıcısı" olduğunu söylemiştir. Süddî: "Husumeti eğri büğrü olan" demiştir. Katâde ise { أَلَدُّ الْخِصَامِ } ifadesinin manasının: "Bâtıl ile cedelleşen, Allah'a isyanda katılığı pek şiddetli olan, dili âlim ameli câhil kimse" olduğunu söylemiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: تَمَسَّكَ الْمُنْكِرُونَ لِلنَّظَرِ وَالْجَدَلِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، قَالُوا إِنَّهُ تَعَالَى ذَمَّ ذَلِكَ الْإِنْسَانَ بِكَوْنِهِ شَدِيدًا فِي الْجَدَلِ، وَلَوْلَا أَنَّ هَذِهِ الصِّفَةَ مِنْ صِفَاتِ الذَّمِّ، وَإِلَّا لَمَا جَازَ ذَلِكَ وَجَوَابُهُ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ [الْبَقَرَةِ: ١٩٧] .

İkinci Mesele: [Aklî] nazar ve cedeli inkâr edenler bu ayete tutunmuşlardır; şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ o insanı cedelde şiddetli olması sebebiyle yermiştir; şayet bu sıfat yergi sıfatlarından olmasaydı bu caiz olmazdı. Bunun cevabı, O'nun: { وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ } “Hacda tartışma yoktur” [Bakara: 197] kavlinde daha önce geçmişti.

الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ مِنْ حَالِ ذَلِكَ الْإِنْسَانِ أَنَّهُ حُلْوُ الْكَلَامِ، وَأَنَّهُ يُقَرِّرُ/ صِدْقَ قَوْلِهِ بِالِاسْتِشْهَادِ بِاللَّهِ وَأَنَّهُ أَلَدُّ الْخِصَامِ، بَيَّنَ بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّ كُلَّ مَا ذَكَرَهُ بِاللِّسَانِ فَقَلْبُهُ مُنْطَوٍ عَلَى ضِدِّ ذَلِكَ فَقَالَ: وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها ثُمَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Dördüncü Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ } “Ayrılıp gittiği zaman ise yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya, ekini ve nesli helak etmeye çalışır. Allah ise bozgunculuğu sevmez” kavlidir. Bil ki Allah Teâlâ o insanın durumundan onun sözünün tatlı olduğunu, Allah'ı şahit tutmak suretiyle sözünün doğruluğunu pekiştirdiğini ve hasımların en yamanı olduğunu açıklayınca; bundan sonra dille zikrettiği her şeyin zıddını kalbinin gizlediğini beyan buyurdu ve: { وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها } “Ayrılıp gittiği zaman ise yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışır” buyurdu. Sonra ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا تَوَلَّى فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: مَعْنَاهُ وَإِذَا انْصَرَفَ مِنْ عِنْدِكَ سَعَى فِي الْأَرْضِ بِالْفَسَادِ، ثُمَّ هَذَا الْفَسَادُ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: مَا كَانَ مِنْ إِتْلَافِ الْأَمْوَالِ بِالتَّخْرِيبِ وَالتَّحْرِيقِ وَالنَّهْبِ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ ذَكَرُوا رِوَايَاتٍ مِنْهَا مَا قَدَّمْنَا أَنَّ الْأَخْنَسَ لَمَّا أَظْهَرَ لِلرَّسُولِ ﵇ أَنَّهُ يُحِبُّهُ وَأَنَّهُ عَلَى عَزْمٍ أَنْ يُؤْمِنَ فَلَمَّا خَرَجَ مِنْ عِنْدِهِ مَرَّ بِزَرْعٍ لِلْمُسْلِمِينَ فَأَحْرَقَ الزَّرْعَ وَقَتَلَ الْحُمُرَ، وَمِنْهَا أَنَّهُ لَمَّا انْصَرَفَ مِنْ بَدْرٍ مَرَّ بِبَنِي زُهْرَةَ وَكَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ ثَقِيفٍ خُصُومَةٌ فَبَيَّتَهُمْ لَيْلًا وَأَهْلَكَ مَوَاشِيَهُمْ وَأَحْرَقَ زَرْعَهُمْ.

Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا تَوَلَّى } kavlinde iki görüş vardır: Birincisi: Manası, "Senin yanından ayrılıp gittiğinde yeryüzünde fesat çıkarmaya çalıştı" demektir. Sonra bu fesat iki veçhi muhtemeldir: Birincisi: Tahrip etmek, yakmak ve yağmalamak suretiyle malları telef etme kabilinden olan şeylerdir. Bu vecih üzerine rivayetler zikretmişlerdir; bunlardan biri daha önce aktardığımız üzere Ahnes'in Resûl aleyhisselâm'a onu sevdiğini ve iman etme azminde olduğunu izhar edip yanından çıktığında müslümanların ekinine rastlayarak ekini yakması ve eşekleri öldürmesidir. Diğer bir rivayet ise Bedir'den ayrıldığında Benî Zühre'nin yanından geçmesidir; onunla Sakîf arasında bir husumet vardı, bu yüzden gece baskını yaparak onların hayvanlarını telef etti ve ekinlerini yaktı.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي فِي تَفْسِيرِ الْفَسَادِ: أَنَّهُ كَانَ بَعْدَ الِانْصِرَافِ مِنْ حَضْرَةِ النَّبِيِّ ﵇ يَشْتَغِلُ بِإِدْخَالِ الشُّبَهِ فِي قُلُوبِ الْمُسْلِمِينَ، وَبِاسْتِخْرَاجِ الْحِيَلِ فِي تَقْوِيَةِ الْكُفْرِ، وَهَذَا الْمَعْنَى يُسَمَّى فَسَادًا، قَالَ تَعَالَى: حِكَايَةً عَنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ حَيْثُ قَالُوا لَهُ: أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ [الْأَعْرَافِ: ١٢٧] أَيْ يَرُدُّوا قَوْمَكَ عَنْ دِينِهِمْ، وَيُفْسِدُوا عَلَيْهِمْ شَرِيعَتَهُمْ، وَقَالَ أَيْضًا: إِنِّي أَخافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسادَ [غَافِرٍ: ٢٦] وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ [الْبَقَرَةِ: ١١] مَا يَقْرُبُ مِنْ هَذَا الوجه،

Fesadın tefsirindeki ikinci vecih: Peygamber aleyhisselâm'ın huzurundan ayrıldıktan sonra müslümanların kalplerine şüpheler sokmakla ve küfrü güçlendirecek hileler üretmekle meşgul olmasıdır. Bu mana da "fesat" olarak isimlendirilir. Nitekim Allah Teâlâ Firavun kavminden hikâye ederek onların Firavun'a şöyle dediklerini bildirmiştir: { أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } “Musa'yı ve kavmini yeryüzünde bozgunculuk çıkarsınlar diye mi bırakacaksın?” [A'râf: 127], yani kavmini dinlerinden döndürsünler ve onların şeriatını ifsat etsinler diye mi? Yine şöyle buyurmuştur: { إِنِّي أَخافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسادَ } “Çünkü ben onun, dininizi değiştirmesinden yahut yeryüzünde fesat çıkarmasından korkuyorum” [Gâfir: 26]. Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } “Onlara: 'Yeryüzünde fesat çıkarmayın' denildiği zaman” [Bakara: 11] kavlinin tefsirinde bu veche yakın hususları zikretmiştik.

وإنا سُمِّيَ هَذَا الْمَعْنَى فَسَادًا فِي الْأَرْضِ لِأَنَّهُ يُوقِعُ الِاخْتِلَافَ بَيْنَ النَّاسِ وَيُفَرِّقُ كَلِمَتَهُمْ وَيُؤَدِّي إِلَى أَنْ يَتَبَرَّأَ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ، فَتَنْقَطِعَ الأرحام وينفسك الدِّمَاءُ، قَالَ تَعَالَى: فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ [مُحَمَّدٍ: ٢٢] فَأَخْبَرَ أَنَّهُمْ إِنْ تَوَلَّوْا عَنْ دِينِهِ لَمْ يَحْصُلُوا إِلَّا عَلَى الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ، وَقَطْعِ الْأَرْحَامِ، وَذَلِكَ مِنْ حَيْثُ قُلْنَا وَهُوَ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ، وَاعْلَمْ أَنَّ حَمْلَ الْفَسَادِ عَلَى هَذَا أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى التَّخْرِيبِ وَالنَّهْبِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَالْمَعْطُوفُ مُغَايِرٌ لِلْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ لَا مَحَالَةَ.

Bu mananın yeryüzünde fesat olarak isimlendirilmesi; insanlar arasına ihtilaf sokması, birliklerini bozması ve bazılarının bazılarından teberri etmesine yol açıp neticede akrabalık bağlarının kopmasına ve kanların dökülmesine sebep olmasındandır. Nitekim Allah Teâlâ: { فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ } “Demek siz idareyi ele alırsanız yeryüzünde bozgunculuk çıkaracak ve akrabalık bağlarınızı koparacaksınız öyle mi?” [Muhammed: 22] buyurarak dinden yüz çevirdikleri takdirde yeryüzünde fesat ve sıla-i rahmi kesmekten başka bir şey elde edemeyeceklerini bildirmiştir. Bu da bizim belirttiğimiz husus sebebiyledir ve Kur'an'da çokça yer almaktadır. Bil ki fesadı bu manaya hamletmek, onu tahrip ve yağmaya hamletmekten daha evladır. Çünkü Allah Teâlâ: { وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ } [buyurmuştur]; matuf (üzerine bağlanan) şüphesiz ki ma'tûfun aleyhten (bağlanılandan) başkadır.

الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: وَإِذا تَوَلَّى وَإِذَا صَارَ وَالِيًا فَعَلَ مَا يَفْعَلُهُ وُلَاةُ السُّوءِ مِنَ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ بِإِهْلَاكِ الْحَرْثِ وَالنَّسْلِ، وَقِيلَ: يُظْهِرُ الظُّلْمَ حَتَّى يَمْنَعَ اللَّهُ بِشُؤْمِ ظُلْمِهِ الْقَطْرَ فَيَهْلَكَ الْحَرْثُ وَالنَّسْلُ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَقْرَبُ إِلَى نَظْمِ الْآيَةِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ بَيَانُ نِفَاقِهِ، وَهُوَ أَنَّهُ عِنْدَ الْحُضُورِ يَقُولُ الْكَلَامَ الْحَسَنَ وَيُظْهِرُ الْمَحَبَّةَ، وَعِنْدَ الْغَيْبَةِ يَسْعَى فِي إِيقَاعِ الْفِتْنَةِ وَالْفَسَادِ.

{ وَإِذا تَوَلَّى } kavlinin tefsirinde ikinci görüş: "Yönetici olduğu zaman kötü yöneticilerin yaptığı gibi ekini ve nesli helak ederek yeryüzünde fesat çıkarır" demektir. Şöyle de denilmiştir: Zulmü açığa vurur, nihayet zulmünün uğursuzluğu sebebiyle Allah yağmuru keser de ekin ve nesil helak olur. Birinci görüş ayetin nazmına daha yakındır; çünkü maksat onun nifakını beyan etmektir. O da huzurda iken güzel söz söyleyip sevgisini izhar etmesi, gıyapta ise fitne ve fesat çıkarmaya çalışmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: سَعى فِي الْأَرْضِ أَيِ اجْتَهَدَ فِي إِيقَاعِ الْقِتَالِ، وَأَصْلُ السَّعْيِ هُوَ الْمَشْيُ بِسُرْعَةٍ وَلَكِنَّهُ مُسْتَعَارٌ لِإِيقَاعِ الْفِتْنَةِ وَالتَّخْرِيبِ بَيْنَ النَّاسِ، وَمِنْهُ يُقَالُ: فُلَانٌ يَسْعَى بِالنَّمِيمَةِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ [التَّوْبَةِ: ٤٧] .

İkinci Mesele: { سَعى فِي الْأَرْضِ } kavli, yani savaşı tutuşturmaya gayret etti [demektir]. Sa'yin (koşmanın) aslı hızlıca yürümektir; fakat insanlar arasında fitne ve tahribat çıkarmak manasında istiare edilmiştir. Nitekim bundan dolayı: "Falan kimse laf taşımaya koşuyor (gayret ediyor)" denir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ } “Eğer aranızda [sefere] çıkmış olsalardı, size bozgunculuktan başka bir şey katmazlar ve aranıza fitne sokmak için mutlaka fesat peşinde koşarlardı” [Tevbe: 47].

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَنْ فَسَّرَ الْفَسَادَ بِالتَّخْرِيبِ قَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَهُ أَوَّلًا عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ، وَهُوَ قَوْلُهُ:

Üçüncü Mesele: Fesadı tahrip olarak tefsir eden kimse şöyle demiştir: Allah Teâlâ onu önce icmal yoluyla zikretti ki bu O'nun:

لِيُفْسِدَ فِيها ثُمَّ ذَكَرَهُ ثَانِيًا عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ فَقَالَ: وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَمَنْ فَسَّرَ/ الْإِفْسَادَ بِإِلْقَاءِ الشبهة قال: كما أن الدين الحق أمر أن أَوَّلُهُمَا الْعِلْمُ، وَثَانِيهِمَا الْعَمَلُ، فَكَذَا الدِّينُ الْبَاطِلُ أَمْرَانِ أَوَّلُهُمَا الشُّبُهَاتُ، وَثَانِيهِمَا فِعْلُ الْمُنْكَرَاتِ، فَهَهُنَا ذَكَرَ تَعَالَى أَوَّلًا مِنْ ذَلِكَ الْإِنْسَانِ اشْتِغَالَهُ بِالشُّبُهَاتِ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: لِيُفْسِدَ فِيها ثُمَّ ذَكَرَ ثَانِيًا إِقْدَامَهُ عَلَى الْمُنْكَرَاتِ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَلَا شَكَّ فِي أَنَّ هَذَا التَّفْسِيرَ أَوْلَى ثُمَّ مَنْ قَالَ سَبَبُ نُزُولِ الْآيَةِ أَنَّ الْأَخْنَسَ مَرَّ بِزَرْعٍ لِلْمُسْلِمِينَ فَأَحْرَقَ الزَّرْعَ وَقَتَلَ الْحُمُرَ قَالَ: الْمُرَادُ بِالْحَرْثِ الزَّرْعُ، وَبِالنَّسْلِ تِلْكَ الْحُمُرُ، وَالْحَرْثُ هُوَ مَا يَكُونُ مِنْهُ الزَّرْعُ، قَالَ تَعَالَى:

{ لِيُفْسِدَ فِيها } kavlidir; sonra tafsilat yoluyla ikinci kez zikrederek: { وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ } buyurdu. İfsadı şüphe sokmak olarak tefsir eden kimse ise şöyle demiştir: Hak din iki işten ibaret olup birincisi ilim, ikincisi amel olduğu gibi, batıl din de iki işten ibarettir: Birincisi şüpheler, ikincisi ise münkerleri işlemektir. İşte burada Allah Teâlâ o kimseden önce şüphelerle meşgul olmasını zikretmiştir ki: { لِيُفْسِدَ فِيها } kavliyle kastedilen budur; sonra da münkerata cüret etmesini zikretmiştir ki: { وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ } kavliyle kastedilen de budur. Hiç şüphe yok ki bu tefsir daha evladır. Ayetin nüzul sebebinin Ahnes'in müslümanlara ait bir ekine rastlayıp ekini yakması ve eşekleri öldürmesi olduğunu söyleyen kimse ise şöyle demiştir: Hars (ekin) ile kastedilen ziraat, nesil ile kastedilen ise o eşeklerdir. Hars, kendisinden ziraat meydana gelen şeydir. Nitekim Allah Teâlâ:

أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ [الْوَاقِعَةِ: ٦٣] وَهُوَ يَقَعُ على كل ما يحرث ويزرع مِنْ أَصْنَافِ النَّبَاتِ، وَقِيلَ: إِنَّ الْحَرْثَ هُوَ شَقُّ الْأَرْضِ، وَيُقَالُ لِمَا يُشَقُّ بِهِ: مِحْرَثٌ، وَأَمَّا النَّسْلُ فَهُوَ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ نَسْلُ الدَّوَابِّ، وَالنَّسْلُ فِي اللُّغَةِ: الْوَلَدُ، وَاشْتِقَاقُهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مِنْ قَوْلِهِمْ: نَسَلَ يَنْسِلُهُ إِذَا خَرَجَ فَسَقَطَ، وَمِنْهُ نَسَلَ رِيشُ الطَّائِرِ، وَوَبَرَ الْبَعِيرُ، وَشَعَرَ الْحِمَارُ، إِذَا خَرَجَ فَسَقَطَ، وَالْقِطْعَةُ مِنْهَا إِذَا سَقَطَتْ نُسَالَةٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ [يس: ٥١] أَيْ يُسْرِعُونَ، لِأَنَّهُ أَسْرَعَ الْخُرُوجَ بِحِدَّةٍ، وَالنَّسْلُ الْوَلَدُ لِخُرُوجِهِ مِنْ ظَهْرِ الْأَبِ وَبَطْنِ الْأُمِّ وَسُقُوطِهِ، وَالنَّاسُ نَسْلُ آدَمَ، وَأَصْلُ الْحَرْفِ مِنَ النُّسُولِ وَهُوَ الْخُرُوجُ، وَأَمَّا مَنْ قَالَ: إِنَّ سَبَبَ نُزُولِ الْآيَةِ:

{ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ } “Ektiğinizi gördünüz mü? Onu siz mi bitiriyorsunuz?” [Vâkıa: 63] buyurmuştur. Bu [kelime], ekilen ve dikilen bütün bitki çeşitlerini kapsar. Harsın toprağı yarmak olduğu da söylenmiştir; kendisiyle yarılan alete de "mıhres" (saban) denir. Nesle gelince; bu tefsire göre o binek hayvanlarının neslidir. Nesil lügatte çocuk demektir. Türeyişi (iştikakı) ise onların bir şeyin çıkıp düşmesi durumunda: "Nesale yensiluhu" demelerinden olması muhtemeldir. Kuşun tüyünün, devenin yününün ve eşeğin kılının çıkıp dökülmesi durumunda "Nesale" denmesi bundandır. Dökülen parçaya "nüsâle" denir. Allah Teâlâ'nın: { إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ } “Rablerine doğru koşarak çıkarlar” [Yâsîn: 51] kavli de bundandır; yani hızla çıkıp koşarlar. Zira o, süratle ve şiddetle çıkmıştır. Nesil, babanın sulbünden ve annenin karnından çıkıp düştüğü için çocuğa denilmiştir. İnsanlar da Âdem'in neslidir. Kelimenin aslı nüsûldendir ki o da çıkmaktır. Ayetin nüzul sebebinin şu olduğunu söyleyen kimseye gelince:

أَنَّ الْأَخْنَسَ بَيَّتَ عَلَى قَوْمِ ثَقِيفٍ وَقَتَلَ مِنْهُمْ جَمْعًا، فَالْمُرَادُ بِالْحَرْثِ: إِمَّا النِّسْوَانُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٣] أَوِ الرِّجَالُ وَهُوَ قَوْلُ قَوْمٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ الَّذِينَ فَسَّرُوا الْحَرْثَ بِشَقِّ الْأَرْضِ، إِذِ الرِّجَالُ هُمُ الَّذِينَ يَشُقُّونَ أَرْضَ التَّوْلِيدِ، وَأَمَّا النَّسْلُ فَالْمُرَادُ مِنْهُ الصِّبْيَانُ.

Ahnes'in Sakîf kavmine gece baskını yapıp onlardan bir topluluğu öldürmesidir. Buna göre hars ile kastedilen; ya Allah Teâlâ'nın: { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } “Kadınlarınız sizin için bir tarladır” [Bakara: 223] kavlinden dolayı kadınlardır ya da harsı toprağı sürmek/yarmak diye tefsir eden müfessirlerden bir grubun görüşüne göre erkeklerdir. Zira doğurma tarlasını sürenler/yaranlar erkeklerdir. Nesil ile kastedilen ise çocuklardır.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ عَلَى جَمِيعِ الْوُجُوهِ فَالْمُرَادُ بَيَانُ أَنَّ ذَلِكَ الْفَسَادَ فَسَادٌ عَظِيمٌ لَا أَعْظَمَ مِنْهُ لِأَنَّ الْمُرَادَ مِنْهَا عَلَى التَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ. إِهْلَاكُ النَّبَاتِ وَالْحَيَوَانِ، وَعَلَى التَّفْسِيرِ الثَّانِي: إِهْلَاكُ الْحَيَوَانِ بِأَصْلِهِ وَفَرْعِهِ، وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَلَا فَسَادَ أَعْظَمُ مِنْهُ، فَإِذَنْ قَوْلُهُ: وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ مِنَ الْأَلْفَاظِ الْفَصِيحَةِ جِدًّا الدَّالَّةِ مَعَ اختصارها على

Bil ki bütün vecihlere göre murat, bu fesadın kendisinden daha büyüğü olmayan pek büyük bir fesat olduğunu beyandır. Çünkü birinci tefsire göre kastedilen; bitki ve hayvanın helak edilmesidir. İkinci tefsire göre ise hayvanın aslı ve fer'i ile helak edilmesidir. Her iki vecihte de bundan daha büyük bir fesat yoktur. O halde O'nun: { وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ } kavli, son derece beliğ olup kısalığıyla birlikte

الْمُبَالَغَةِ الْكَثِيرَةِ وَنَظِيرُهُ فِي الِاخْتِصَارِ مَا قَالَهُ فِي صِفَةِ الْجَنَّةِ وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ [الزُّخْرُفِ:

pek çok mübalağaya delalet eden lafızlardandır. Bunun kısalıktaki benzeri, O'nun cennetin vasfında buyurduğu: { وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ } “Orada nefislerin arzulayacağı ve gözlerin lezzet alacağı her şey vardır” [Zuhruf:

٧١] وَقَالَ: أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَمَرْعاها [النَّازِعَاتِ: ٣١] .

71] ve: { أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَمَرْعاها } “Ondan suyunu ve otlağını çıkardı” [Nâziât: 31] buyruklarıdır.

فَإِنْ قِيلَ: أَفَتَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ يُهْلِكُ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ، أَوْ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَرَادَ ذَلِكَ؟

Şayet: "Ayet onun ekini ve nesli helak ettiğine mi delalet eder, yoksa bunu irade ettiğine mi delalet eder?" denilirse,

قُلْنَا: إِنَّ قَوْلَهُ: سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها دَلَّ عَلَى أَنَّ غَرَضَهُ أَنْ يَسْعَى فِي ذَلِكَ، ثُمَّ قَوْلُهُ: وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ إِنْ عَطَفْنَاهُ عَلَى الْأَوَّلِ لَمْ تَدُلَّ الْآيَةُ عَلَى وُقُوعِ ذَلِكَ، فَإِنَّ تَقْدِيرَ الْآيَةِ هَكَذَا: سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا، وَسَعَى لِيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ، وَإِنْ جَعَلْنَاهُ كَلَامًا مُبْتَدَأً مُنْقَطِعًا عَنِ الْأَوَّلِ، دَلَّ عَلَى وُقُوعِ ذَلِكَ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَإِنْ كَانَتِ الْأَخْبَارُ الْمَذْكُورَةُ فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ قَدْ وَقَعَتْ وَدَخَلَتْ فِي الْوُجُودِ.

Deriz ki: O'nun: { سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها } kavli, onun amacının buna gayret etmek olduğuna delalet etmiştir. Sonra gelen: { وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ } kavlini şayet birincisine atfedersek ayet bunun vuku bulduğuna delalet etmez; çünkü ayetin takdiri şöyle olur: 'Yeryüzünde fesat çıkarmak için çalıştı ve ekini ve nesli helak etmek için çalıştı.' Şayet onu birinciden kopuk yeni bir başlangıç cümlesi (mübteda) kılarsak, bunun vuku bulduğuna delalet eder. Ayetin iniş sebebi hususunda zikredilen rivayetler bu şeylerin vuku bulup varlık sahasına çıktığına delalet etse de birinci [vecih] daha evladır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَرَأَ بَعْضُهُمْ وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ عَلَى أَنَّ الْفِعْلَ لِلْحَرْثِ وَالنَّسْلِ، وَقَرَأَ/ الْحَسَنُ بِفَتْحِ اللَّامِ مِنْ يَهْلَكُ وَهِي لُغَةٌ نَحْوُ: أَبَى يَأْبَى، وَرُوِي عَنْهُ وَيُهْلِكَ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ.

Dördüncü Mesele: Bazıları fiili hars ve nesle ait kılarak { وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ } şeklinde okumuştur. Hasan ise ebâ-ye'bâ gibi bir lügat olarak yehliku kelimesinin lâm harfinin fethasıyla [yehlike şeklinde] okumuştur. Ondan meçhul bina ile [yühleke şeklinde] okuduğu da rivayet edilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُرِيدُ الْقَبَائِحَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ قَالُوا: وَالْمَحَبَّةُ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِرَادَةِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ [النُّورِ: ١٩] وَالْمُرَادُ بِذَلِكَ أَنَّهُمْ يُرِيدُونَ، وَأَيْضًا

Beşinci Mesele: Mutezile, Allah Teâlâ'nın çirkin fiilleri irade etmediğine Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ } kavliyle istidlal etmiştir. Şöyle demişlerdir: Muhabbet iradeden ibarettir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ } “Hayasızlığın yayılmasını isteyenler/sevenler” [Nûr: 19] kavlidir; bununla murat edilen onların irade etmeleridir. Ayrıca

نُقِلَ عَنِ الرَّسُولِ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ أَحَبَّ لَكُمْ ثَلَاثًا وَكَرِهَ لَكُمْ ثَلَاثًا، أَحَبَّ لَكُمْ أَنْ تَعْبُدُوهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وَأَنْ تَنَاصَحُوا مِنْ وُلَاةِ أَمْرِكُمْ وَكَرِهَ لَكُمُ الْقِيلَ وَالْقَالَ وَإِضَاعَةَ الْمَالِ وَكَثْرَةَ السُّؤَالِ»

Resûl aleyhisselâm'dan şöyle dediği nakledilmiştir: «Şüphesiz Allah sizin için üç şeyi sevdi ve üç şeyi de hoş görmedi (kerih gördü): O'na kulluk edip O'na hiçbir şeyi ortak koşmamanızı ve idarecilerinize nasihat etmenizi (bağlı kalmanızı) sizin için sevdi. Dedikoduyu (kîl u kâli), malı ziyan etmeyi ve çok soru sormayı da sizin için hoş görmedi.»

فَجَعَلَ الْكَرَاهَةَ ضِدَّ الْمَحَبَّةِ، وَلَوْلَا أَنَّ الْمَحَبَّةَ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِرَادَةِ وَإِلَّا لَكَانَتِ الْكَرَاهَةُ ضِدًّا لِلْإِرَادَةِ، وَأَيْضًا لَوْ كَانَتِ الْمَحَبَّةُ غَيْرَ الْإِرَادَةِ لَصَحَّ أَنْ يُحِبَّ الْفِعْلَ وَإِنْ كَرِهَهُ، لِأَنَّ الْكَرَاهَةَ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ إِنَّمَا تُضَادُّ الْإِرَادَةَ دُونَ الْمَحَبَّةِ، قَالُوا: وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْمَحَبَّةَ نَفْسُ الْإِرَادَةِ فَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ جَارٍ مَجْرَى قَوْلِهِ وَاللَّهُ لَا يُرِيدُ الْفَسَادَ كَقَوْلِهِ: وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ [غَافِرٍ: ٣١] بَلْ دَلَالَةُ هَذِهِ الْآيَةِ أَقْوَى لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مَا وَقَعَ مِنَ الْفَسَادِ مِنْ هَذَا الْمُنَافِقِ ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ إِشَارَةً إِلَيْهِ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْوَاقِعَ وَقَعَ لَا بِإِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُرِيدُ الْفَسَادَ وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ خَالِقًا لَهُ لِأَنَّ الْخَلْقَ لَا يُمْكِنُ إِلَّا مَعَ الْإِرَادَةِ فَصَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى مَسْأَلَةِ الْإِرَادَةِ وَمَسْأَلَةِ خَلْقِ الْأَفْعَالِ وَالْأَصْحَابُ أَجَابُوا عَنْهُ بِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَحَبَّةَ غَيْرُ الْإِرَادَةِ بَلِ الْمَحَبَّةُ عِبَارَةٌ عَنْ مَدْحِ الشَّيْءِ وَذِكْرِ تَعْظِيمِهِ وَالثَّانِي: إِنْ سَلَّمْنَا أَنَّ الْمَحَبَّةَ نَفْسُ الْإِرَادَةِ، وَلَكِنَّ قَوْلَهُ: وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ لَا يُفِيدُ الْعُمُومَ لِأَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ الدَّاخِلَيْنِ فِي اللَّفْظِ لَا يُفِيدَانِ الْعُمُومَ ثُمَّ الَّذِي يَهْدِمُ قُوَّةَ هَذَا الْكَلَامِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ قُدْرَةَ الْعَبْدِ وَدَاعِيَتَهُ صَالِحَةٌ لِلصَّلَاحِ وَالْفَسَادِ فترجع الْفَسَادُ عَلَى الصَّلَاحِ، إِنْ وَقَعَ لَا لِعِلَّةٍ لَزِمَ نَفْيُ الصَّانِعِ، وَإِنْ وَقَعَ لِمُرَجِّحٍ فَذَلِكَ الْمُرَجِّحُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مِنَ اللَّهِ وَإِلَّا لَزِمَ التَّسَلْسُلُ، فَثَبَتَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ هُوَ الْمُرَجِّحُ لِجَانِبِ الْفَسَادِ عَلَى جَانِبِ الصَّلَاحِ فَكَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ لَا يُرِيدُهُ وَالثَّانِي: أَنَّهُ عَالِمٌ بِوُقُوعِ الْفَسَادِ فَإِنْ أَرَادَ أَنْ لَا يَقَعَ الْفَسَادُ لَزِمَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ أَرَادَ أَنْ يَقْلِبَ عِلْمَ نَفْسِهِ جَهْلًا وَذَلِكَ مُحَالٌ.

[Resûlullah] kerahati muhabbetin zıddı kılmıştır. Şayet muhabbet iradeden ibaret olmasaydı, kerahat iradenin zıddı olurdu. Yine şayet muhabbet iradeden başka bir şey olsaydı, fiili kerih görse bile sevmesi sahih olurdu; çünkü bu söze göre kerahat muhabbete değil sadece iradeye zıttır. Dediler ki: Muhabbetin iradenin bizzat kendisi olduğu sabit olunca, O'nun: { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ } kavli, O'nun: { وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ } “Allah kullarına zulüm istemez” [Gâfir: 31] kavli gibi "Allah fesadı irade etmez" sözü hükmündedir. Hatta bu ayetin delaleti daha güçlüdür; çünkü Allah Teâlâ bu münafıktan sadır olan fesadı zikretmiş, sonra da ona işaret ederek: { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ } buyurmuştur. Bu da vuku bulan o şeyin Allah Teâlâ'nın iradesiyle vuku bulmadığına delalet eder. Allah Teâlâ'nın fesadı irade etmediği sabit olunca, onun yaratıcısı olmaması da vacip olur; zira yaratmak ancak irade ile mümkündür. Böylece bu ayet irade meselesine ve fiillerin yaratılması meselesine delalet eden bir ayet olmuştur. Bizim ashabımız (Ehl-i Sünnet) buna iki vecihle cevap vermiştir: Birincisi: Muhabbet iradeden başkadır; bilakis muhabbet bir şeyi övmekten ve onun büyüklüğünü zikretmekten ibarettir. İkincisi: Muhabbetin iradenin bizzat kendisi olduğunu kabul etsek bile, O'nun: { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ } kavli umum (genellik) ifade etmez; çünkü lafza dahil olan elif-lâm umum ifade etmez. Sonra bu sözün gücünü yıkan iki vecih vardır: Birincisi: Kulun kudreti ve meyli hem hayra hem fesada elverişlidir. Fesadın hayra galebe çalması eğer bir sebep olmaksızın vuku bulmuşsa Sâni'in (Yaratıcı'nın) nefyedilmesi gerekir; şayet bir tercih edici (müreccih) sebebiyle vuku bulmuşsa, o tercih edicinin mutlaka Allah'tan olması gerekir, aksi takdirde teselsül gerekir. Böylece hayır tarafına karşı fesat tarafını tercih edenin Sübhânehu ve Teâlâ olan Allah olduğu sabit olmuştur; şu halde O'nun bunu irade etmediği nasıl söylenebilir? İkincisi: O, fesadın vuku bulacağını bilmektedir; şayet fesadın vuku bulmamasını irade etmiş olsaydı, O'nun kendi ilmini cehalete çevirmeyi irade ettiğini söylemek gerekirdi ki bu muhaldir.

الصِّفَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Beşinci Vasıf: Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ } “Ona: 'Allah'tan kork' denildiği zaman, gururu onu günaha sürükler” kavlidir. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ مَعْنَاهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ دَعَاهُ إِلَى تَرْكِ هَذِهِ الْأَفْعَالِ فَدَعَاهُ الْكِبَرُ وَالْأَنَفَةُ إِلَى الظلم.

Birinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ } kavlinin manası, Allah'ın Resûlü onu bu fiilleri terk etmeye çağırdığında kibir ve gururun onu zulme sevk etmesidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا التَّفْسِيرَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ لَيْسَ فِيهِ دَلَالَةٌ إِلَّا عَلَى أَنَّهُ مَتَى قِيلَ لَهُ هَذَا الْقَوْلُ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ، فَإِمَّا أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ قِيلَ أَوْ مَا قِيلَ فَلَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَيْهِ فَإِنْ ثَبَتَ ذَلِكَ بِرِوَايَةٍ وَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ وَإِنْ كُنَّا نعلم أنه ﵇ كان يدعوا الْكُلَّ إِلَى التَّقْوَى مِنْ غَيْرِ تَخْصِيصٍ.

Bil ki bu tefsir zayıftır. Çünkü: { وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ } kavlinde, bu sözün ona ne zaman söylenirse gururunun onu yakalayacağından başka bir delalet yoktur. Bu sözün ona söylenip söylenmediğine dair ise ayette bir delalet bulunmamaktadır. Şayet bu bir rivayetle sabit olursa ona başvurmak vacip olur; gerçi biz [Resûlullah] aleyhisselâm'ın hiç kimseyi ayırt etmeksizin herkesi takvaya davet ettiğini bilmekteyiz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ هَذَا الْمُنَافِقِ جُمْلَةً مِنَ الْأَفْعَالِ الْمَذْمُومَةِ أَوَّلُهَا: اشْتِغَالُهُ بِالْكَلَامِ الْحَسَنِ فِي طَلَبِ الدُّنْيَا وَثَانِيهَا: اسْتِشْهَادُهُ بِاللَّهِ كَذِبًا وَبُهْتَانًا وَثَالِثُهَا: لَجَاجُهُ فِي إِبْطَالِ الْحَقِّ وَإِثْبَاتِ الْبَاطِلِ وَرَابِعُهَا: سَعْيُهُ فِي الْفَسَادِ وَخَامِسُهَا: سَعْيُهُ فِي إِهْلَاكِ الْحَرْثِ وَالنَّسْلِ وَكُلُّ ذَلِكَ فعل منكر قبيح وظاهر قوله:

İkinci Mesele: Allah Teâlâ bu münafıktan birtakım yerilmiş fiiller hikâye etmiştir: Birincisi: Dünya talebi için güzel sözlerle meşgul olması; ikincisi: Yalan ve iftira ile Allah'ı şahit tutması; üçüncüsü: Hakkı iptal edip batılı ispat etmedeki inadı; dördüncüsü: Bozgunculuğa çalışması; beşincisi: Ekini ve nesli helak etmeye gayret etmesidir. Bunların hepsi münker ve çirkin birer fiildir. O'nun zahir olan:

إِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ فَلَيْسَ بِأَنْ يَنْصَرِفَ إِلَى بَعْضِ هَذِهِ الْأُمُورِ أَوْلَى مِنْ بَعْضٍ، فَوَجَبَ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى الْكُلِّ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: اتَّقِ اللَّهَ فِي إِهْلَاكِ الْحَرْثِ وَالنَّسْلِ وَفِي السَّعْيِ بِالْفَسَادِ، وَفِي اللَّجَاجِ الْبَاطِلِ، وَفِي الِاسْتِشْهَادِ بِاللَّهِ كَذَلِكَ، وَفِي الْحِرْصِ عَلَى طَلَبِ الدُّنْيَا فَإِنَّهُ لَيْسَ رُجُوعُ النَّهْيِ إِلَى الْبَعْضِ أَوْلَى مِنْ بَعْضٍ.

{ إِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ } kavlinin ise bu işlerin bir kısmına yönelmesi diğer kısmından daha evla değildir. Dolayısıyla hepsine hamledilmesi vacip olmuştur. Sanki şöyle denilmiştir: 'Ekini ve nesli helak etme hususunda, fesat çıkarmaya çalışma hususunda, batıl inatlaşma hususunda, aynı şekilde Allah'ı şahit tutma hususunda ve dünya talebine hırs gösterme hususunda Allah'tan kork.' Çünkü nehyin bir kısma raci olması diğer bir kısma raci olmasından daha evla değildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّ هَذَا مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ أَخَذَتْ فُلَانًا بِأَنْ يَعْمَلَ كَذَا، أَيْ أَلْزَمَتْهُ ذَلِكَ وَحَكَمَتْ بِهِ عَلَيْهِ، فَتَقْدِيرُ الْآيَةِ: أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِأَنْ يَعْمَلَ الْإِثْمَ، وَذَلِكَ الْإِثْمُ هُوَ تَرْكُ الِالْتِفَاتِ إِلَى هَذَا الْوَاعِظِ وَعَدَمُ الْإِصْغَاءِ إِلَيْهِ وَثَانِيهَا: أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ أَيْ لَزِمَتْهُ يُقَالُ: أَخَذَتْهُ الْحُمَّى أَيْ لَزِمَتْهُ، وَأَخَذَهُ الْكِبَرُ، أَيِ اعْتَرَاهُ ذَلِكَ، فَمَعْنَى الْآيَةِ إِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ لَزِمَتْهُ الْعِزَّةُ الْحَاصِلَةُ بالإثم الذين فِي قَلْبِهِ، فَإِنَّ تِلْكَ الْعِزَّةَ إِنَّمَا حَصَلَتْ بِسَبَبِ مَا فِي قَلْبِهِ مِنَ الْكُفْرِ وَالْجَهْلِ وَعَدَمِ النَّظَرِ فِي الدَّلَائِلِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَشِقاقٍ [ص: ٢] والباء هاهنا فِي مَعْنَى اللَّامِ، يَقُولُ الرَّجُلُ: فَعَلْتُ هَذَا بِسَبَبِكَ وَلِسَبَبِكَ، وَعَاقَبْتُهُ بِجِنَايَتِهِ وَلِجِنَايَتِهِ.

Üçüncü Mesele: { أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ } kavlinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Bu, onların: 'Falanı şu işi yapmaya zorladı/tuttu' yani onu buna mecbur etti ve onun hakkında buna hükmetti sözlerinden alınmadır. Buna göre ayetin takdiri şöyledir: 'Kibir ve gururu onu günah işlemeye sevk etti.' O günah ise bu vaaz edene iltifat etmeyi terk etmek ve onu dinlememektir. İkincisi: { أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ } yani onu sardı/kuşattı demektir. Nitekim: 'Onu sıtma tuttu' yani sardı ve 'Onu ihtiyarlık aldı/tuttu' yani ona ilişti denir. Ayetin manası: Ona 'Allah'tan kork' denildiğinde, kalbindeki günahtan kaynaklanan kibir ve gurur onu sarar demektir. Zira bu kibir ve gurur, kalbindeki küfür, cehalet ve delilleri tefekkür etmeme sebebiyle meydana gelmiştir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَشِقاقٍ } “Bilakis o inkar edenler bir kibir ve muhalefet içindedirler” [Sâd: 2] kavlidir. Buradaki bâ (بِ) harfi, lâm (لِ) manasındadır; nitekim kişi: 'Bunu senin sebebinle (bi-sebebike) ve senin için (li-sebebike) yaptım', 'Ona cinayetinden dolayı (bi-cinâyetihi) ve cinayeti sebebiyle (li-cinâyetihi) ceza verdim' der.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: كَافِيهِ جَهَنَّمُ جَزَاءً لَهُ وَعَذَابًا يُقَالُ: حَسْبُكَ دِرْهَمٌ أَيْ كَفَاكَ وَحَسْبُنَا اللَّهُ، أَيْ كَافِينَا اللَّهُ، وَأَمَّا جَهَنَّمُ فَقَالَ يُونُسُ وَأَكْثَرُ النَّحْوِيِّينَ: هِيَ اسْمٌ لِلنَّارِ الَّتِي يُعَذِّبُ اللَّهُ بِهَا فِي الْآخِرَةِ وَهِيَ أَعْجَمِيَّةٌ وَقَالَ آخَرُونَ. جَهَنَّمُ اسْمٌ عَرَبِيٌّ سُمِّيتْ نَارُ الْآخِرَةِ بِهَا لِبُعْدِ قَعْرِهَا، حُكِيَ عن رؤية أنه قال: ركية جهنام بريد بَعِيدَةُ الْقَعْرِ.

Allah Teâlâ'nın: { فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ } kavline gelince; müfessirler şöyle demişlerdir: Cezası ve azabı olarak ona cehennem yeter. 'Sana bir dirhem yeter (hasbuke dirhemün)' yani sana kifayet eder ve 'Allah bize yeter (hasbunallah)' yani Allah bize kâfidir denir. Cehenneme gelince; Yûnus ve nahivcilerin çoğu: 'O, Allah'ın ahirette kendisiyle azap edeceği ateşin ismidir ve a'cemîdir (Arapça kökenli değildir)' demiştir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Cehennem Arapça bir isimdir, derinliğinin uzaklığından dolayı ahiret ateşi bu şekilde isimlendirilmiştir. Ru'be'den onun: 'Derinliği uzak bir kuyu' manasında 'Rakiyyetün cehnam' dediği rivayet edilmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَبِئْسَ الْمِهادُ فَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمِهَادَ وَالتَّمْهِيدَ: التَّوْطِئَةُ، وَأَصْلُهُ مِنَ الْمَهْدِ، قَالَ تَعَالَى: وَالْأَرْضَ فَرَشْناها فَنِعْمَ الْماهِدُونَ [الذَّارِيَاتِ: ٤٨] أَيِ الْمُوَطِّئُونَ الْمُمَكِّنُونَ، أَيْ جَعَلْنَاهَا سَاكِنَةً مُسْتَقِرَّةً لَا تَمِيدُ بِأَهْلِهَا وَلَا تَنْبُو عَنْهُمْ وَقَالَ تَعَالَى: فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ [الرُّومِ: ٤٤] أَيْ يَفْرِشُونَ وَيُمَكِّنُونَ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَلَبِئْسَ الْمِهادُ أَيْ لَبِئْسَ الْمُسْتَقَرُّ كَقَوْلِهِ: جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها وَبِئْسَ الْقَرارُ [إِبْرَاهِيمَ:

Allah Teâlâ'nın: { وَلَبِئْسَ الْمِهادُ } kavline gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Mihad ve temhid, döşemek/hazırlamak demektir; aslı ise beşikten (mehd) gelir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَالْأَرْضَ فَرَشْناها فَنِعْمَ الْماهِدُونَ } “Yeryüzünü biz döşedik; ne güzel döşeyicileriz!” [Zâriyât: 48], yani onu döşeyen ve yerleşmeye elverişli kılanlarız; yani onu sakin ve kararlı kıldık, üzerindekileri sarsmaz ve onları üzerinden atmaz. Yine Allah Teâlâ: { فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ } “Kendi lehlerine döşemektedirler (hazırlık yapmaktadırlar)” [Rûm: 44] buyurmuştur; yani döşerler ve yer hazırlarlar. İkincisi: { وَلَبِئْسَ الْمِهادُ } kavlinin, O'nun: { جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها وَبِئْسَ الْقَرارُ } “Oraya girecekleri cehennem ne kötü bir duraktır!” [İbrâhim:

٢٩] وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْمِهَادُ الْفِرَاشُ لِلنَّوْمِ، فَلَمَّا كَانَ الْمُعَذَّبُ فِي النَّارِ يُلْقَى عَلَى نَارِ جَهَنَّمَ جَعَلَ ذَلِكَ مهادا له وفراشا.

29] kavli gibi 'Ne kötü bir karargâhtır' manasında olmasıdır. Bazı alimler şöyle demiştir: Mihad, uyku için serilen yataktır. Ateşte azap edilen kimse cehennem ateşinin üzerine atıldığı için bu onun adına bir mihad (döşek) ve yatak kılınmıştır.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٠٧]

[Bakara Suresi (2), Âyet 207]

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ (٢٠٧)

{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ } “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için nefsini feda eder (satar). Allah kullarına çok şefkatlidir.” (207)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ حَالَ مَنْ يَبْذُلُ دِينَهُ لِطَلَبِ الدُّنْيَا ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ حَالَ مَنْ يَبْذُلُ دُنْيَاهُ وَنَفْسَهُ وَمَالَهُ لِطَلَبِ الدِّينِ فَقَالَ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ ثُمَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ geçen ayette dünya talebi uğruna dinini feda eden kimsenin halini vasfedince, bu ayette de din talebi uğruna dünyasını, canını ve malını feda eden kimsenin halini zikrederek: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ } buyurmuştur. Sonra ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي سَبَبِ النُّزُولِ رِوَايَاتٌ أَحَدُهَا: رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي صُهَيْبِ بن سنان

Birinci Mesele: İniş sebebi hakkında rivayetler vardır: Birincisi: İbn Abbâs bu ayetin Abdullah b. Cüd'ân'ın azatlısı Suheyb b. Sinân,

مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُدْعَانَ، وَفِي عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، وَفِي سُمَيَّةَ أُمِّهِ، وَفِي يَاسِرٍ أَبِيهِ، وَفِي بِلَالٍ مَوْلَى أَبِي بَكْرٍ، وَفِي خَبَّابِ بْنِ الْأَرَتِّ، وَفِي عَابِسٍ مَوْلَى حُوَيْطِبٍ أَخَذَهُمُ الْمُشْرِكُونَ فَعَذَّبُوهُمْ، فَأَمَّا صُهَيْبٌ فَقَالَ لِأَهْلِ مَكَّةَ: إِنِّي شَيْخٌ كَبِيرٌ، وَلِي مَالٌ وَمَتَاعٌ، وَلَا يَضُرُّكُمْ كُنْتُ مِنْكُمْ أَوْ مِنْ عَدْوِّكُمْ تَكَلَّمْتُ بِكَلَامٍ وَأَنَا أَكْرَهُ أَنْ أَنْزِلَ عَنْهُ وَأَنَا أُعْطِيكُمْ مَالِي وَمَتَاعِي وَأَشْتَرِي مِنْكُمْ دِينِي، فَرَضُوا مِنْهُ بِذَلِكَ وَخَلَّوْا سَبِيلَهُ، فَانْصَرَفَ رَاجِعًا إِلَى الْمَدِينَةِ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ، وَعِنْدَ دُخُولِ صُهَيْبٍ الْمَدِينَةَ لَقِيَهُ أَبُو بَكْرٍ ﵁ فَقَالَ لَهُ: رَبِحَ بَيْعُكَ، فَقَالَ لَهُ صُهَيْبٌ: وبيعك فلا نخسر مَا ذَاكَ؟ فَقَالَ: أَنْزَلَ اللَّهُ فِيكَ كَذَا، وَقَرَأَ عَلَيْهِ الْآيَةَ، وَأَمَّا خَبَّابُ بْنُ الْأَرَتِّ وَأَبُو ذَرٍّ فَقَدْ فَرَّا وَأَتَيَا الْمَدِينَةَ، وَأَمَّا سُمَيَّةُ فَرُبِطَتْ بَيْنَ بَعِيرَيْنِ ثُمَّ قُتِلَتْ وَقُتِلَ يَاسِرٌ، وَأَمَّا الْبَاقُونَ فَأَعْطَوْا بِسَبَبِ الْعَذَابِ بَعْضَ مَا أَرَادَ الْمُشْرِكُونَ فَتُرِكُوا، وَفِيهِمْ نَزَلَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا [النَّحْلِ: ٤١] بِتَعْذِيبِ أَهْلِ مَكَّةَ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً [النَّحْلِ: ٤١] بِالنَّصْرِ وَالْغَنِيمَةِ، وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ، وَفِيهِمْ نَزَلَ: إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ [النَّحْلِ: ١٠٦] .

Ammâr b. Yâsir, annesi Sümeyye, babası Yâsir, Ebû Bekir'in azatlısı Bilâl, Habbâb b. Eret ve Huveytıb'ın azatlısı Âbis hakkında indiğini rivayet etmiştir. Müşrikler onları yakalayıp azap ettiler. Suheyb'e gelince; o Mekke ehline şöyle dedi: 'Ben yaşlı bir ihtiyarım, malım ve mülküm vardır; sizden olmam veya düşmanınızdan olmam size bir zarar vermez. Ben bir söz söyledim ve ondan dönmeyi kerih görüyorum. Size malımı ve mülkümü verip sizden dinimi satın alıyorum.' Onlar bundan razı olup onun yolunu açtılar. O da dönüp Medine'ye yöneldi; bunun üzerine bu ayet indi. Suheyb Medine'ye girdiğinde Ebû Bekir radıyallâhu anh onu karşıladı ve ona: 'Alışverişin kazanç sağladı' dedi. Suheyb de ona: 'Senin alışverişin de [kazanç sağlasın], zarar etmeyelim; bu nedir?' dedi. [Ebû Bekir]: 'Allah senin hakkında şöyle indirdi' diyerek ona ayeti okudu. Habbâb b. Eret ve Ebû Zer'e gelince; onlar kaçıp Medine'ye geldiler. Sümeyye ise iki deve arasına bağlanıp ardından şehit edildi; Yâsir de şehit edildi. Geri kalanlara gelince; gördükleri azap sebebiyle müşriklerin istediği bazı şeyleri [dilleriyle] verdiler ve bırakıldılar. Onlar hakkında Allah Teâlâ'nın: Mekke ehlinin azap etmesinden sonra { وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً } “Zulme uğradıktan sonra Allah yolunda hicret edenleri, dünyada mutlaka güzel bir yere yerleştireceğiz” [Nahl: 41] kavli yardım ve ganimetle indi; 'Ahiret mükafatı ise elbette daha büyüktür.' Yine onlar hakkında: { إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ } “Kalbi iman ile mutmain olduğu halde zorlanan müstesna” [Nahl: 106] ayeti indi.

وَالرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ:

İkinci rivayet:

أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ أَمَرَ بِمَعْرُوفٍ وَنَهَى عَنْ مُنْكَرٍ، عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ

Ömer, Ali

وَابْنِ عَبَّاسٍ ﵃.

ve İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhüm nakledildiğine göre ayetin iyiliği emredip kötülükten nehyeden bir adam hakkında inmesidir.

وَالرِّوَايَةُ الثَّالِثَةُ: نَزَلَتْ فِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ بَاتَ عَلَى فِرَاشِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَيْلَةَ خُرُوجِهِ إِلَى الْغَارِ،

Üçüncü rivayet: [Ayet], mağaraya çıkış gecesinde Resûlullah'ın ﷺ yatağında geceleyen Ali b. Ebî Tâlib hakkında inmiştir.

وَيُرْوَى أَنَّهُ لَمَّا نَامَ عَلَى فِرَاشِهِ قَامَ جِبْرِيلُ ﵇ عِنْدَ رَأْسِهِ، وَمِيكَائِيلُ عِنْدَ رِجْلَيْهِ، وَجِبْرِيلُ يُنَادِي: بَخٍ بَخٍ مَنْ مِثْلُكَ يَا ابْنَ أَبِي طَالِبٍ يُبَاهِي اللَّهُ بِكَ الْمَلَائِكَةَ وَنَزَلَتِ الْآيَةُ.

Rivayet edildiğine göre o, [Resûlullah'ın] yatağında uyuduğunda Cebrâil aleyhisselâm başucunda, Mîkâil de ayakucunda durmuş ve Cebrâil şöyle seslenmiştir: 'Ne mutlu, ne mutlu sana! Senin gibisi var mı ey Ebû Tâlib'in oğlu! Allah seninle meleklere karşı övünüyor.' Bunun üzerine ayet indi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الشِّرَاءِ: الْبَيْعُ، قَالَ تَعَالَى: وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ [يُوسُفَ: ٢٠] أَيْ بَاعُوهُ، وَتَحْقِيقُهُ أَنَّ الْمُكَلَّفَ بَاعَ نَفْسَهُ بِثَوَابِ الْآخِرَةِ وَهَذَا الْبَيْعُ هُوَ أَنَّهُ بَذَلَهَا فِي طَاعَةِ اللَّهِ، مِنَ الصَّلَاةِ وَالصِّيَامِ وَالْحَجِّ وَالْجِهَادِ، ثُمَّ تَوَصَّلَ بِذَلِكَ إِلَى وِجْدَانِ ثَوَابِ اللَّهِ، كَانَ مَا يَبْذُلُهُ مِنْ نَفْسِهِ كَالسِّلْعَةِ، وَصَارَ الْبَاذِلُ كَالْبَائِعِ، وَاللَّهُ كَالْمُشْتَرِي، كَمَا قَالَ: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ [التَّوْبَةِ: ١١١] وَقَدْ سَمَّى اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ تِجَارَةً، فَقَالَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ [الصَّفِ:

İkinci Mesele: Müfessirlerin çoğu buradaki "şirâ" (satın alma) ile muradın "bey'" (satmak) olduğu kanaatindedir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ } “Onu değersiz bir fiyata sattılar” [Yûsuf: 20] buyurmuştur, yani onu sattılar. Bunun hakikati şudur: Mükellef nefsini ahiret sevabı karşılığında satmıştır. Bu satış ise; nefsini namaz, oruç, hac ve cihat kabilinden Allah'a itaatte feda etmesidir. Sonra bununla Allah'ın sevabını elde etmeye ulaştığı zaman, nefsinden feda ettiği şey meta gibi olmuş; feda eden satıcı gibi, Allah da alıcı gibi olmuştur. Nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ } “Şüphesiz Allah, cennet karşılığında müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır” [Tevbe: 111]. Allah Teâlâ bunu ticaret olarak isimlendirmiş ve şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ } “Ey iman edenler! Sizi elem verici bir azaptan kurtaracak bir ticareti göstereyim mi size? Allah'a ve Resûlüne iman edersiniz, Allah yolunda mallarınızla ve canlarınızla cihad edersiniz” [Saf:

١٠، ١١] وَعِنْدِي أَنَّهُ يُمْكِنُ إِجْرَاءُ لَفْظَةِ الشِّرَاءِ عَلَى ظَاهِرِهَا وَذَلِكَ أَنَّ مَنْ أَقْدَمَ عَلَى الْكُفْرِ وَالشِّرْكِ وَالتَّوَسُّعِ/ فِي مَلَاذِ الدُّنْيَا وَالْإِعْرَاضِ عَنِ الْآخِرَةِ وَقَعَ فِي الْعَذَابِ الدَّائِمِ فَصَارَ فِي التَّقْدِيرِ كَأَنَّ نَفْسَهُ كَانَتْ لَهُ، فَبِسَبَبِ الْكُفْرِ وَالْفِسْقِ خَرَجَتْ عَنْ مِلْكِهِ وَصَارَتْ حَقًّا لِلنَّارِ وَالْعَذَابِ، فَإِذَا تَرَكَ الْكُفْرَ وَالْفِسْقَ وَأَقَدَمَ عَلَى الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ صَارَ كَأَنَّهُ اشْتَرَى نَفْسَهُ مِنَ الْعَذَابِ وَالنَّارِ فَصَارَ حَالُ الْمُؤْمِنِ كَالْمُكَاتَبِ يَبْذُلُ دَارَهِمَ مَعْدُودَةً وَيَشْتَرِي بِهَا نَفْسَهُ فَكَذَلِكَ الْمُؤْمِنُ يَبْذُلُ أَنْفَاسًا مَعْدُودَةً وَيَشْتَرِي بِهَا نَفْسَهُ أَبَدًا لَكِنَّ المكاتب عبد ما بقي عليه درهم، فَكَذَا الْمُكَلَّفُ لَا يَنْجُو عَنْ رِقِّ الْعُبُودِيَّةِ مَا دَامَ لَهُ نَفْسٌ وَاحِدٌ فِي الدُّنْيَا وَلِهَذَا قَالَ عِيسَى ﵇: وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا [مَرْيَمَ: ٣١] وَقَالَ تَعَالَى لِنَبِيِّهِ ﵊: وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ [الْحِجْرِ: ٩٩] .

10-11]. Bana göre ise şirâ lafzını zahirine hamletmek mümkündür. Şöyle ki: Küfre, şirke, dünya lezzetlerine dalmaya ve ahiretten yüz çevirmeye cüret eden kimse ebedî azaba düşmüş olur. Dolayısıyla takdirde sanki nefsi kendisine ait iken küfür ve fısk sebebiyle mülkünden çıkmış, cehennemin ve azabın hakkı olmuştur. Küfür ve fıskı terk edip imana ve itaate yöneldiğinde ise sanki nefsini azaptan ve cehennemden satın almış gibi olur. Böylece müminin hali, sayılı dirhemler ödeyerek kendisini azat ettiren mükâtep (bedel karşılığı hürriyet sözleşmesi yapan köle) gibi olur. Mümin de sayılı nefesler harcar ve bununla nefsini ebediyen satın alır. Ancak mükâtep üzerinde tek bir dirhem kaldığı sürece köledir; aynı şekilde mükellef de dünyada tek bir nefesi kaldığı müddetçe kulluk bağından kurtulamaz. Nitekim İsa aleyhisselâm bundan dolayı: { وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا } “Ve yaşadığım sürece bana namazı ve zekatı emretti” [Meryem: 31] demiştir. Allah Teâlâ da Peygamberi'ne aleyhisselâm: { وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ } “Ve sana yakin (ölüm) gelinceye kadar Rabbine ibadet et” [Hicr: 99] buyurmuştur.

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ نَفْسَهُ مُشْتَرِيًا حَيْثُ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ [التَّوْبَةِ: ١١١] وَهَذَا يَمْنَعُ كَوْنَ الْمُؤْمِنِ مُشْتَرِيًا.

Şayet: "Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ } [Tevbe: 111] kavlinde Zâtını alıcı (müşteri) kılmıştır; bu ise müminin alıcı olmasına engeldir" denilirse,

قُلْنَا: لَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ، فَهُوَ كَمَنِ اشْتَرَى ثَوْبًا بِعَبْدٍ، فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بَائِعٌ، وكل واحد منهما مشتر، فكذا هاهنا وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ فَلَا يُحْتَاجُ إِلَى تَرْكِ الظَّاهِرِ وَإِلَى حَمْلِ لَفْظِ الشِّرَاءِ عَلَى الْبَيْعِ.

Deriz ki: İki durum arasında bir tezat yoktur. Bu durum, bir köle karşılığında bir elbise satın alan kimse gibidir; onların her biri satıcıdır ve her biri de alıcıdır. Burada da durum böyledir. Bu yoruma göre zahiri terk etmeye ve şirâ lafzını bey' (satmak) manasına hamletmeye ihtiyaç kalmaz.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: يَدْخُلُ تَحْتَ هَذَا كُلُّ مَشَقَّةٍ يَتَحَمَّلُهَا الْإِنْسَانُ فِي طَلَبِ الدِّينِ، فَيَدْخُلُ فِيهِ الْمُجَاهِدُ، وَيَدْخُلُ فِيهِ الْبَاذِلُ مُهْجَتَهُ الصَّابِرُ عَلَى الْقَتْلِ، كَمَا فَعَلَهُ أَبُو عَمَّارٍ وَأُمُّهُ، وَيَدْخُلُ فِيهِ الْآبِقُ مِنَ الْكُفَّارِ إِلَى الْمُسْلِمِينَ، وَيَدْخُلُ فِيهِ الْمُشْتَرِي نَفْسَهُ مِنَ الْكُفَّارِ بِمَالِهِ كَمَا فَعَلَ صُهَيْبٌ، وَيَدْخُلُ فِيهِ مَنْ يُظْهِرُ الدِّينَ وَالْحَقَّ عِنْدَ السُّلْطَانِ الْجَائِرِ.

Bunu bildiğinde deriz ki: İnsanın din talebinde yüklendiği her meşakkat bu kapsama girer. Dolayısıyla mücahit buraya girer; Ammâr'ın babası ve annesinin yaptığı gibi canını feda edip öldürülmeye sabreden kimse buraya girer; kafirlerin elinden müslümanlara kaçan kimse buraya girer; Suheyb'in yaptığı gibi malıyla nefsini kafirlerden satın alan kimse buraya girer ve zalim hükümdarın yanında dini ve hakkı izhar eden kimse buraya girer.

وَرُوِيَ أَنَّ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ بَعَثَ جَيْشًا فَحَاصَرُوا قَصْرًا فَتَقَدَّمَ مِنْهُمْ وَاحِدٌ، فَقَاتَلَ حَتَّى قُتِلَ فَقَالَ بَعْضُ الْقَوْمِ: أَلْقَى بِيَدِهِ إِلَى التَّهْلُكَةِ، فَقَالَ عُمَرُ: كَذَبْتُمْ رَحِمَ اللَّهُ أَبَا فُلَانٍ، وَقَرَأَ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّ الْمَشَقَّةَ الَّتِي يَتَحَمَّلُهَا الْإِنْسَانُ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ عَلَى وَفْقِ الشَّرْعِ حَتَّى يَدْخُلَ بِسَبَبِهِ تَحْتَ الْآيَةِ، فَأَمَّا لَوْ كَانَ عَلَى خِلَافِ الشَّرْعِ فَهُوَ غَيْرُ داخل فيه بل بعد ذَلِكَ مِنْ بَابِ إِلْقَاءِ النَّفْسِ فِي التَّهْلُكَةِ نَحْوَ مَا إِذَا خَافَ التَّلَفَ عِنْدَ الِاغْتِسَالِ مِنَ الْجَنَابَةِ فَفَعَلَ، قَالَ قَتَادَةُ: أَمَا وَاللَّهِ مَا هُمْ بِأَهْلِ حَرُورَاءَ الْمُرَّاقِ مِنَ الدِّينِ وَلَكِنَّهُمْ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ لَمَّا رَأَوُا الْمُشْرِكِينَ يَدَّعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ قَاتَلُوا عَلَى دِينِ اللَّهِ وَشَرَوْا أَنْفُسَهُمْ غَضَبًا لِلَّهِ وَجِهَادًا في سبيله.

Rivayet edildiğine göre Ömer radıyallâhu teâlâ anh bir ordu göndermişti; bir kaleyi kuşattılar. İçlerinden birisi öne atıldı ve öldürülünceye kadar savaştı. Cemaatten bazıları: 'Kendi eliyle kendini tehlikeye attı' dedi. Bunun üzerine Ömer: 'Yalan söylediniz! Allah falanın babasına rahmet etsin' dedi ve: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ } ayetini okudu. Sonra bil ki insanın yüklendiği meşakkatin bu ayetin kapsamına girmesi için mutlaka şeriata uygun olması gerekir. Şeriata aykırı olduğu takdirde ise buraya dahil olmaz; bilakis cünüplükten guslederken helak olmaktan korktuğu halde bunu yapması gibi nefsini tehlikeye atma kabilinden sayılır. Katâde şöyle demiştir: 'Allah'a yemin olsun ki onlar dinden çıkan Harûrâ (Hâricî) ehli değildir; bilakis onlar Resûlullah'ın ﷺ Muhacir ve Ensar'dan olan ashabıdır. Müşriklerin Allah ile beraber başka bir ilaha yalvardıklarını gördüklerinde Allah'ın dini uğrunda savaştılar; Allah için öfkelenerek ve O'nun yolunda cihat ederek nefislerini feda ettiler.'

المسألة الثالثة: يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ أي لابتغاء مرضاة الله، ويَشْرِي بمعنى يشتري.

Üçüncü Mesele: { يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ } yani Allah'ın rızasını aramak için [demektir]. Yeşrî (يَشْرِي) kelimesi yeşterî (يشتري - satın alır/satar) manasındadır.

أما قوله تعالى: وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ فَمِنْ رَأْفَتِهِ أَنَّهُ جَعَلَ النَّعِيمَ الدَّائِمَ جَزَاءً عَلَى الْعَمَلِ الْقَلِيلِ الْمُنْقَطِعِ، وَمِنْ رَأْفَتِهِ جَوَّزَ لَهُمْ كَلِمَةَ الْكُفْرِ إِبْقَاءً عَلَى النَّفْسِ، وَمِنْ رَأْفَتِهِ أَنَّهُ لَا يُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَمِنْ رَأْفَتِهِ وَرَحْمَتِهِ أَنَّ الْمُصِرَّ عَلَى الْكُفْرِ مِائَةَ سَنَةٍ إِذَا تَابَ وَلَوْ فِي لَحْظَةٍ أَسْقَطَ كُلَّ ذَلِكَ الْعِقَابِ. / وَأَعْطَاهُ الثَّوَابَ الدَّائِمَ، وَمِنْ رَأْفَتِهِ أَنَّ النَّفْسَ لَهُ وَالْمَالَ، ثُمَّ إِنَّهُ يَشْتَرِي مُلْكَهُ بِمُلْكِهِ فَضْلًا مِنْهُ ورحمة وإحسانا.

Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ } “Allah kullarına çok şefkatlidir” kavline gelince; O'nun şefkatindendir ki az ve sonlu bir amel karşılığında ebedî nimeti mükafat kılmıştır. O'nun şefkatindendir ki canı korumak için onlara küfür sözünü [söylemeyi] caiz kılmıştır. O'nun şefkatindendir ki hiçbir nefse gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez. O'nun şefkat ve rahmetindendir ki yüz sene küfürde ısrar eden kimse bir an bile olsa tövbe ettiğinde bütün o azabı düşürür ve ona ebedî sevabı verir. O'nun şefkatindendir ki can da mal da O'nundur; sonra O, bir lütuf, rahmet ve ihsan olarak kendi mülkünü yine kendi mülküyle satın alır.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٠٨]

[Bakara Suresi (2), Âyet 208]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٢٠٨)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Ey iman edenler! Hep birden barışa (İslam'a) girin. Şeytanın adımlarına uymayın. Çünkü o sizin için apaçık bir düşmandır.” (208)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنِ الْمُنَافِقِ أَنَّهُ يَسْعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ، أَمَرَ الْمُسْلِمِينَ بِمَا يُضَادُّ ذَلِكَ، وَهُوَ الْمُوَافَقَةُ فِي الْإِسْلَامِ وَفِي شرائعه، فقال: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ münafıktan yeryüzünde fesat çıkarmaya, ekini ve nesli helak etmeye çalıştığını hikâye edince, müslümanlara bunun zıddı olan şeyi, yani İslam'da ve onun şeriatlarında uyum içinde olmayı emretti ve: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً } buyurdu. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَالْكِسَائِيُّ السِّلْمِ بِفَتْحِ السِّينِ، وَكَذَا فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ [الْأَنْفَالِ: ٦١] وَقَوْلِهِ: وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ [مُحَمَّدٍ: ٣٥] وَقَرَأَ عَاصِمٌ فِي رواية أبي بكر بن عياش السِّلْمِ بِكَسْرِ السِّينِ فِي الْكُلِّ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِكَسْرِ السِّينِ فِي هَذِهِ، وَالَّتِي فِي الْبَقَرَةِ، وَالَّتِي فِي سُورَةِ مُحَمَّدٍ فِي قَوْلِهِ: وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ بِكَسْرِ السِّينِ فِي هَذِهِ الَّتِي فِي الْبَقَرَةِ وَحْدَهَا وَبِفَتْحِ السِّينِ فِي الْأَنْفَالِ، وَفِي سُورَةِ مُحَمَّدٍ، فَذَهَبَ ذَاهِبُونَ إِلَى أَنَّهُمَا لُغَتَانِ بِالْفَتْحِ وَالْكَسْرِ، مِثْلَ: رَطْلٍ وَرِطْلٍ وَجَسْرٍ وَجِسْرٍ، وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ بِفَتْحِ السين واللام.

Birinci Mesele: İbn Kesîr, Nâfi' ve Kisâî [kelimeyi] sîn harfinin fethasıyla es-Selm (السَّلْمِ) olarak okumuşlardır; aynı şekilde O'nun: { وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ } “Eğer barışa yanaşırlarsa” [Enfâl: 61] ve O'nun: { وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ } “Barışa çağırıyorsunuz” [Muhammed: 35] kavillerinde de böyledir. Âsım, Ebû Bekir b. Ayyâş rivayetinde hepsinde sîn harfinin kesresiyle es-Silm (السِّلْمِ) olarak okumuştur. Hamza ve Kisâî bu ayette, Bakara'daki diğer ayette ve Muhammed suresindeki: { وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ } kavlinde sîn harfinin kesresiyle okumuşlardır. İbn Âmir ise yalnızca Bakara'daki bu ayette sîn harfinin kesresiyle, Enfâl ve Muhammed surelerinde ise sîn harfinin fethasıyla okumuştur. Bazıları fetha ve kesre ile bunların ratl/rıtl ve cesr/cisr gibi iki lügat olduğu görüşüne varmışlardır. A'meş ise sîn ve lâm harflerinin fethasıyla [es-Selem şeklinde] okumuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَصْلُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ مِنَ الِانْقِيَادِ، قَالَ اللَّهِ تَعَالَى: إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ [الْبَقَرَةِ: ١٣١] وَالْإِسْلَامُ إِنَّمَا سُمِّيَ إِسْلَامًا لِهَذَا الْمَعْنَى، وَغَلُبَ اسْمُ السِّلْمِ عَلَى الصُّلْحِ وَتَرْكِ الْحَرْبِ، وَهَذَا أَيْضًا رَاجِعٌ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى لِأَنَّ عِنْدَ الصُّلْحِ يَنْقَادُ كُلُّ وَاحِدٍ لِصَاحِبِهِ وَلَا يُنَازِعُهُ فِيهِ، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: وَفِيهِ لُغَاتٌ ثَلَاثٌ: السِّلْمُ، وَالسَّلْمُ، وَالسَّلَمُ.

İkinci Mesele: Bu kelimenin aslı inkıyattan (boyun eğmekten) gelir. Allah Teâlâ: { إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ } “Rabbi ona: 'Teslim ol' dediğinde, o: 'Teslim oldum' dedi” [Bakara: 131] buyurmuştur. İslam da bu manadan dolayı İslam olarak isimlendirilmiştir. Silm ismi ise sulh ve savaşı terk etme manasında galebe çalmıştır. Bu da yine bu manaya racidir; çünkü sulh esnasında herkes arkadaşına boyun eğer ve onunla çekişmez. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Bunda üç lügat vardır: es-Silm, es-Selm ve es-Selem.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي الْآيَةِ إِشْكَالٌ، وَهُوَ أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْمُفَسِّرِينَ حَمَلُوا السِّلْمَ عَلَى الْإِسْلَامِ، فَيَصِيرُ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي الْإِسْلَامِ، وَالْإِيمَانُ هُوَ الْإِسْلَامُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ، وَلِأَجْلِ هَذَا السُّؤَالِ ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ وُجُوهًا فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ:

Üçüncü Mesele: Ayette bir müşkillik vardır; o da müfessirlerin çoğunun silm kelimesini İslam'a hamletmeleridir. Bu durumda ayetin takdiri: 'Ey iman edenler, İslam'a girin' şeklinde olur; halbuki iman bizzat İslam'dır ve malumdur ki bu caiz değildir. İşte bu sorudan ötürü müfessirler bu ayetin tevilinde birkaç vecih zikretmişlerdir:

أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْآيَةِ الْمُنَافِقُونَ، وَالتَّقْدِيرُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا بِأَلْسِنَتِهِمُ ادْخُلُوا بِكُلِّيَّتِكُمْ فِي الْإِسْلَامِ، وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ، أَيْ آثَارَ تَزْيِينِهِ وَغُرُورِهِ فِي الْإِقَامَةِ عَلَى النِّفَاقِ، وَمَنْ قَالَ بِهَذَا التَّأْوِيلِ احْتَجَّ عَلَى صِحَّتِهِ بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ إِنَّمَا وَرَدَتْ عَقِيبَ مَا مَضَى مِنْ ذِكْرِ الْمُنَافِقِينَ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ [البقرة: ٢٠٤] الْآيَةَ فَلَمَّا وَصَفَ الْمُنَافِقَ بِمَا ذَكَرَ دَعَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى الْإِيمَانِ/ بِالْقَلْبِ وَتَرْكِ النِّفَاقِ.

Birincisi: Ayetle murat edilenlerin münafıklar olmasıdır. Takdiri şöyledir: 'Ey dilleriyle iman edenler! Bütünüyle İslam'a girin ve şeytanın adımlarına, yani nifak üzere kalma hususundaki süslemelerine ve aldatmalarına uymayın.' Bu tevili söyleyen kimse, bunun sıhhatine delil olarak bu ayetin daha önce geçen münafıkların zikrinin hemen ardından, yani O'nun: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ } “İnsanlardan öylesi vardır ki sözü senin hoşuna gider” [Bakara: 204] ayetinin peşinden gelmiş olmasını göstermiştir. Münafığı zikredilen hususlarla vasfedince, bu ayette kalple imana ve nifakı terk etmeye davet etmiştir.