وَثَانِيهَا: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي طَائِفَةٍ مِنْ مُسْلِمِي أَهْلِ الْكِتَابِ كَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَأَصْحَابِهِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ حِينَ آمَنُوا بِالنَّبِيِّ ﵇ أَقَامُوا بَعْدَهُ عَلَى تَعْظِيمِ شَرَائِعِ مُوسَى، فَعَظَّمُوا السَّبْتَ، وَكَرِهُوا لُحُومَ الْإِبِلِ وَأَلْبَانَهَا، وَكَانُوا يَقُولُونَ: تَرْكُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ مُبَاحٌ فِي الْإِسْلَامِ، وَوَاجِبٌ فِي التَّوْرَاةِ، فَنَحْنُ نَتْرُكُهَا احْتِيَاطًا فَكَرِهَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ مِنْهُمْ وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً، أَيْ فِي شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ كَافَّةً، وَلَا يَتَمَسَّكُوا بِشَيْءٍ مِنْ أَحْكَامِ التَّوْرَاةِ اعْتِقَادًا لَهُ وَعَمَلًا بِهِ، لِأَنَّهَا صَارَتْ مَنْسُوخَةً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ فِي التَّمَسُّكِ بِأَحْكَامِ التَّوْرَاةِ بَعْدَ أَنْ عَرَفْتُمْ أَنَّهَا صَارَتْ مَنْسُوخَةً، وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ جَعَلُوا قَوْلَهُ: كَافَّةً من وصف المسلم، كَأَنَّهُ قِيلَ: ادْخُلُوا فِي جَمِيعِ شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ اعْتِقَادًا وَعَمَلًا.
İkincisi: Bu ayetin Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibi Ehl-i Kitap'tan Müslüman olan bir topluluk hakkında inmiş olmasıdır. Çünkü onlar Peygamber aleyhisselâm'a iman ettiklerinde, bundan sonra da Mûsâ'nın şeriatını yüceltmeye devam ettiler; cumartesi gününü yücelttiler, deve etini ve sütünü hoş görmediler ve şöyle diyorlardı: "Bunları terk etmek İslam'da mubah, Tevrat'ta ise vaciptir. Biz de ihtiyat gereği bunları terk ediyoruz." Allah Teâlâ onların bu tutumunu hoş görmedi ve onlara silme hep birden girmelerini, yani İslam'ın bütün hükümlerine eksiksiz dahil olmalarını, neshedilmiş olduğu için Tevrat'ın hükümlerinden hiçbirine itikad ve amel bakımından tutunmamalarını, neshedildiğini öğrendikten sonra Tevrat'ın hükümlerine sarılma konusunda şeytanın adımlarına uymamalarını emretti. Bu görüşü savunanlar, { كَافَّةً } lafzını Müslüman'ın vasfı kılmışlardır; sanki: "İslam'ın bütün hükümlerine hem itikad hem de amel bakımından girin" denilmiş gibidir.
وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ هَذَا الْخِطَابُ وَاقِعًا عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ الَّذِينَ لَمْ يُؤْمِنُوا بالنبي ﵇ فقوله: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَيْ بِالْكِتَابِ الْمُتَقَدِّمِ ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً أَيْ أَكْمِلُوا طَاعَتَكُمْ فِي الْإِيمَانِ وَذَلِكَ أَنْ تُؤْمِنُوا بِجَمِيعِ أَنْبِيَائِهِ وَكُتُبِهِ فَادْخُلُوا بِإِيمَانِكُمْ بِمُحَمَّدٍ ﵇ وَبِكِتَابِهِ فِي السِّلْمِ عَلَى التَّمَامِ، وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ فِي تَحْسِينِهِ عِنْدَ الِاقْتِصَارِ عَلَى دِينِ التَّوْرَاةِ بِسَبَبِ أَنَّهُ دِينٌ اتَّفَقُوا كُلُّهُمْ عَلَى أَنَّهُ حَقٌّ بِسَبَبِ أَنَّهُ جَاءَ فِي التَّوْرَاةِ: تَمَسَّكُوا بِالسَّبْتِ ما دامت السموات وَالْأَرْضُ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمُرَادُ مِنْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ الشُّبُهَاتُ الَّتِي يَتَمَسَّكُونَ بِهَا فِي بَقَاءِ تِلْكَ الشَّرِيعَةِ.
Üçüncüsü: Bu hitabın Peygamber aleyhisselâm'a iman etmemiş olan Ehl-i Kitap'a yönelik olmasıdır. Buna göre: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } ifadesi, "Ey önceki kitaba iman edenler! { ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً } yani imandaki itaatinizi tamamlayın; bu da O'nun bütün peygamberlerine ve kitaplarına iman etmenizledir. Dolayısıyla Muhammed aleyhisselâm'a ve kitabına iman ederek tam manasıyla silme (İslam'a) girin. Tevrat'ta 'Gökler ve yer var oldukça cumartesiye sımsıkı sarılın' dendiği gerekçesiyle herkesin hak olduğunda ittifak ettiği bir din olduğu için Tevrat diniyle yetinmeyi güzel göstermesi hususunda şeytanın adımlarına uymayın" demektir. Özetle, şeytanın adımlarından murat, o şeriatın baki kaldığı hususunda sarıldıkları şüphelerdir.
ورابعها: هذا الخطاب واقع على المسلمين يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا بِالْأَلْسِنَةِ ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً أَيْ دُومُوا عَلَى الْإِسْلَامِ فِيمَا تَسْتَأْنِفُونَهُ مِنَ الْعُمُرِ وَلَا تَخْرُجُوا عَنْهُ وَلَا عَنْ شَيْءٍ مِنْ شَرَائِعِهِ وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ، الشَّيْطانِ أَيْ وَلَا تَلْتَفِتُوا إِلَى الشُّبُهَاتِ الَّتِي تُلْقِيهَا إِلَيْكُمْ أَصْحَابُ الضَّلَالَةِ وَالْغَوَايَةِ وَمَنْ قَالَ بِهَذَا التَّأْوِيلِ قَالَ:
Dördüncüsü: Bu hitabın Müslümanlara yönelik olmasıdır. "Ey dilleriyle iman edenler! Hep birden silme (İslam'a) girin", yani ömrünüzün geri kalan kısmında İslam üzere devam edin, ondan ve onun hükümlerinden hiçbir şeyden dışarı çıkmayın. Şeytanın adımlarına uymayın, yani dalalet ve azgınlık ehlinin size attığı şüphelere iltifat etmeyin, demektir. Bu tevili söyleyen kimse şöyle demiştir:
هَذَا الْوَجْهُ مُتَأَكَّدٌ بِمَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَبِمَا بَعْدَهَا، أَمَّا مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ فَهُوَ مَا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي صِفَةِ ذَلِكَ الْمُنَافِقِ فِي قَوْلِهِ: سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَمَا ذَكَرْنَا هُنَاكَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ إِلْقَاءُ الشُّبُهَاتِ إِلَى الْمُسْلِمِينَ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: دُومُوا عَلَى إِسْلَامِكُمْ وَلَا تَتَّبِعُوا تِلْكَ الشُّبُهَاتِ الَّتِي يَذْكُرُهَا الْمُنَافِقُونَ، وَأَمَّا مَا بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ فَهُوَ
Bu vecih, bu ayetin öncesi ve sonrası ile teyit edilmektedir. Bu ayetin öncesine gelince; o, Allah Teâlâ'nın: { سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها } “Yeryüzünde fesat çıkarmak için çalışır” sözünde o münafığın sıfatı hakkında zikrettiği husustur. Orada zikrettiğimiz üzere bundan murat, Müslümanlara şüpheler atmaktır. Sanki Allah Teâlâ: "İslam'ınız üzere devam edin ve münafıkların zikrettiği o şüphelere uymayın" buyurmuştur. Bu ayetten sonrasına gelince, o da:
قَوْلُهُ تَعَالَى: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ [الْبَقَرَةِ: ٢١٠] يَعْنِي هَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ مُعَانِدُونَ مُصِرُّونَ عَلَى الْكُفْرِ قَدْ أُزِيحَتْ عِلَلُهُمْ وَهُمْ لَا يُوقِفُونَ قَوْلَهُمْ بِهَذَا الدِّينِ الْحَقِّ إِلَّا عَلَى أُمُورٍ بَاطِلَةٍ مِثْلَ أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظِلٍّ مِنَ الْغَمَامِ والملائكة.
Allah Teâlâ'nın: { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ } “Onlar, Allah'ın buluttan gölgeler içinde gelmesini mi bekliyorlar?” [Bakara: 210] ayetidir. Yani bu inkârcılar inatçıdırlar, inkârda ısrarcıdırlar, mazeretleri ortadan kaldırılmıştır; onlar bu hak dine inanmalarını ancak Allah'ın buluttan gölgeler içinde ve meleklerle gelmesi gibi batıl hususlara bağlamaktadırlar.
فإن قيل: الموصوف بِالشَّيْءِ يُقَالُ لَهُ: دُمْ عَلَيْهِ، وَلَكِنْ لَا يُقَالُ لَهُ: ادْخُلْ فِيهِ وَالْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ هُوَ قَوْلُهُ:
Şayet: "Bir şeyle vasıflanmış kimseye: 'Buna devam et' denir, fakat 'Buna gir' denmez. Halbuki ayette zikredilen lafız:
ادْخُلُوا.
{ ادْخُلُوا } [girin] ifadesidir" denilirse,
قُلْنَا إِنَّ الْكَائِنَ فِي الدَّارِ إِذَا عَلِمَ أَنَّ لَهُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ خُرُوجًا عَنْهَا فَغَيْرُ مُمْتَنِعٍ أَنْ يُؤْمَرَ بِدُخُولِهَا فِي الْمُسْتَقْبَلِ حَالًا بَعْدَ حَالٍ، وَإِنْ كَانَ كَائِنًا فِيهَا فِي الْحَالِ، لِأَنَّ حَالَ كَوْنِهِ فِيهَا غَيْرُ الْحَالَةِ الَّتِي أُمِرَ أَنْ/ يَدْخُلَهَا، فَإِذَا كَانَ فِي الْوَقْتِ الثَّانِي قَدْ يَخْرُجُ عَنْهَا صَحَّ أَنْ يُؤْمَرَ بِدُخُولِهَا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ يَخْرُجُونَ عَنْ خِصَالِ الْإِيمَانِ بِالنَّوْمِ وَالسَّهْوِ وَغَيْرِهِمَا مِنَ الْأَحْوَالِ فَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَأْمُرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِالدُّخُولِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ فِي الْإِسْلَامِ وَخَامِسُهَا: أَنْ يَكُونَ السِّلْمُ الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ مَعْنَاهُ الصُّلْحُ وَتَرْكُ الْمُحَارَبَةِ وَالْمُنَازَعَةِ، وَالتَّقْدِيرُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً أَيْ كُونُوا مُوَافِقِينَ وَمُجْتَمِعِينَ فِي نُصْرَةِ الدِّينِ وَاحْتِمَالِ الْبَلْوَى فِيهِ، وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ بِأَنْ يَحْمِلَكُمْ عَلَى طَلَبِ الدُّنْيَا وَالْمُنَازَعَةِ مَعَ النَّاسِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ [الأنفال: ٤٦] وقال تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا [آلِ عِمْرَانَ: ٢٠٠] وَقَالَ: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا [آلِ عِمْرَانَ: ١٠٣]
Biz deriz ki: Evin içinde bulunan bir kimse gelecekte oradan çıkacağını bilirse, şu anda içinde bulunsa bile gelecekte halden hale oraya girmesinin emredilmesi imkânsız değildir. Zira onun şu anda evin içinde bulunma hali, girmesi emredilen halden başkadır. Dolayısıyla ikinci bir vakitte oradan çıkma ihtimali bulunduğunda ona oraya girmesini emretmek sahih olur. Malumdur ki müminler de uyku, sehven unutma ve diğer hallerle imanın vasıflarından çıkabilirler; bu sebeple Allah Teâlâ'nın gelecekte onlara İslam'a girmelerini emretmesi imkânsız değildir. Beşincisi: Ayette zikredilen silm lafzının anlamının sulh, savaşı ve çekişmeyi terk etmek olmasıdır. Takdiri şöyledir: "Ey iman edenler, hep birden sulhe girin; yani dine yardım etme ve onun yolundaki sıkıntılara katlanma hususunda uyumlu ve birlik olun. Şeytanın sizi dünya talebine ve insanlarla çekişmeye sevk etmesi suretiyle onun adımlarına uymayın." Bu, O'nun şu buyrukları gibidir: { وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ } “Birbirinizle çekişmeyin, sonra içinize korku düşer ve rüzgârınız (gücünüz) gider” [Enfâl: 46], Allah Teâlâ: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا } “Ey iman edenler! Sabredin” [Âl-i İmrân: 200] ve: { وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا } “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın ve parçalanıp bölünmeyin” [Âl-i İmrân: 103] buyurmuştur.
وَقَالَ ﵊: «الْمُؤْمِنُ يَرْضَى لِأَخِيهِ مَا يَرْضَى لِنَفْسِهِ»
Ve aleyhisselâm: «Mümin, kendisi için razı olduğunu kardeşi için de razı olur» buyurmuştur.
وَهَذِهِ الْوُجُوهُ فِي التَّأْوِيلِ ذَكَرَهَا جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ وَعِنْدِي فِيهِ وُجُوهٌ أُخَرُ أحدها: أن قوله: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِشَارَةٌ إِلَى الْمَعْرِفَةِ وَالتَّصْدِيقِ بِالْقَلْبِ وَقَوْلَهُ: ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً إِشَارَةٌ إِلَى تَرْكِ الذُّنُوبِ وَالْمَعَاصِي، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَعْصِيَةَ مُخَالَفَةٌ لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ، فَيَصِحُّ أَنْ يُسَمَّى تَرْكُهَا بِالسِّلْمِ، أَوْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ:
Tevildeki bu vecihleri müfessirlerin cumhuru zikretmiştir. Benim nezdimde ise bunda başka vecihler de vardır: Birincisi: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } sözünün marifete ve kalple tasdike işaret olması; { ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً } sözünün ise günahları ve masiyetleri terk etmeye işaret olmasıdır. Zira masiyet Allah'a ve Resulü'ne muhalefettir; dolayısıyla onu terk etmenin silm (barış/teslimiyet) olarak isimlendirilmesi sahih olur. Yahut bundan murat:
كُونُوا مُنْقَادِينَ لِلَّهِ فِي الْإِتْيَانِ بِالطَّاعَاتِ، وَتَرْكِ الْمَحْظُورَاتِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَذْهَبَنَا أَنَّ الْإِيمَانَ بَاقٍ مَعَ الِاشْتِغَالِ بِالْمَعَاصِي وَهَذَا تَأْوِيلٌ ظَاهِرٌ وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ السِّلْمِ كَوْنَ الْعَبْدِ رَاضِيًا وَلَمْ يَضْطَرِبْ قَلْبُهُ عَلَى مَا رُوِيَ فِي الْحَدِيثِ «الرِّضَا بِالْقَضَاءِ بَابُ اللَّهِ الْأَعْظَمُ» وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ تَرْكَ الِانْتِقَامِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً [الْفُرْقَانِ: ٧٢] وَفِي قَوْلِهِ: خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ [الأعراف:
"Taatleri yerine getirme ve yasakları terk etme konusunda Allah'a boyun eğenler olun" demektir. Çünkü bizim mezhebimize göre günahlarla meşgul olmakla birlikte iman baki kalır; bu da gayet açık bir tevildir. İkincisi: Silmden muradın kulun razı olması ve hadiste rivayet edildiği üzere kalbinin çalkalanmaması olmasıdır: «Kazaya rıza, Allah'ın en büyük kapısıdır.» Üçüncüsü: Muradın, O'nun şu buyruğunda olduğu gibi intikamı terk etmek olmasıdır: { وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً } “Boş ve faydasız bir şeye rastladıklarında vakar ve olgunlukla geçip giderler” [Furkân: 72] ve O'nun şu buyruğunda olduğu gibidir: { خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ } “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir” [A'râf:
١٩٩] فهذا هو كلام فِي وُجُوهِ تَأْوِيلَاتِ هَذِهِ الْآيَةِ.
199]. İşte bu ayetin tevil vecihlerine dair söz budur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الْقَفَّالُ كَافَّةً يَصِحُّ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الْمَأْمُورِينَ بِالدُّخُولِ أَيِ ادْخُلُوا بِأَجْمَعِكُمْ فِي السِّلْمِ. وَلَا تَفَرَّقُوا وَلَا تَخْتَلِفُوا، قَالَ قُطْرُبٌ: تَقُولُ الْعَرَبُ: رَأَيْتُ الْقَوْمَ كَافَّةً وَكَافِّينَ وَرَأَيْتُ النِّسْوَةَ كَافَّاتٍ وَيَصْلُحُ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الْإِسْلَامِ أَيِ ادْخُلُوا فِي الْإِسْلَامِ كُلِّهِ أَيْ فِي كُلِّ شَرَائِعِهِ قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: هَذَا أَلْيَقُ بِظَاهِرِ التَّفْسِيرِ لِأَنَّهُمْ أُمِرُوا بِالْقِيَامِ بِهَا كُلِّهَا، وَمَعْنَى الْكَافَّةِ فِي اللُّغَةِ الْحَاجِزَةُ الْمَانِعَةُ يُقَالُ: كَفَفْتُ فَلَانًا عَنِ السُّوءِ أَيْ مَنَعْتُهُ، وَيُقَالُ: كَفَّ الْقَمِيصَ لِأَنَّهُ مَنَعَ الثَّوَابَ عَنِ الِانْتِشَارِ، وَقِيلَ لِطَرَفِ الْيَدِ: كَفٌّ لِأَنَّهُ يُكَفُّ بِهَا عَنْ سَائِرِ الْبَدَنِ، وَرَجُلٌ مَكْفُوفٌ أَيْ كُفَّ بَصَرُهُ مِنْ أَنْ يُبْصِرَ، فَالْكَافَّةُ مَعْنَاهَا الْمَانِعَةُ، ثُمَّ صَارَتِ اسْمًا لِلْجُمْلَةِ الْجَامِعَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الِاجْتِمَاعَ يَمْنَعُ مِنَ التَّفَرُّقِ وَالشُّذُوذِ، فَقَوْلُهُ: ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً أَيِ ادْخُلُوا فِي شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ إِلَى حَيْثُ يَنْتَهِي شَرَائِعُ الْإِسْلَامِ فَتَكُفُّوا مِنْ أَنْ تَتْرُكُوا شَيْئًا مِنْ شَرَائِعِهِ، أَوْ يَكُونَ الْمَعْنَى ادْخُلُوا كُلُّكُمْ حَتَّى تَمْنَعُوا وَاحِدًا مِنْ أَنْ لَا يَدْخُلَ فِيهِ.
Dördüncü Mesele: Kaffâl şöyle demiştir: { كَافَّةً } lafzının girmekle emrolunanlara raci olması sahihtir; yani "Hep birlikte silme (İslam'a) girin, fırkalara ayrılmayın ve ihtilaf etmeyin" demektir. Kutrub şöyle der: Araplar: "Topluluğu hep birlikte gördüm" (رَأَيْتُ الْقَوْمَ كَافَّةً وَكَافِّينَ) ve "Kadınları hep birlikte gördüm" (رَأَيْتُ النِّسْوَةَ كَافَّاتٍ) derler. [Bu lafzın] İslam'a raci olması da uygundur; yani "İslam'ın bütününe, yani onun bütün hükümlerine girin" demektir. Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: "Bu, tefsirin zahirine daha layıktır; çünkü onlara bu hükümlerin hepsini yerine getirmeleri emredilmiştir." Kâffe (كَافَّة) kelimesinin dildeki anlamı engelleyen ve menedendir. Bir kimseyi kötülükten menettiğimde: "Falancayı kötülükten alıkoydum" (كَفَفْتُ فَلَانًا عَنِ السُّوءِ) denir. Gömleğin kenarı kıvrılıp dikildiğinde (كَفَّ الْقَمِيصَ) denir; çünkü bu, kumaşın dağılmasını engeller. Elin ayasına [ve parmak uçlarına] kef (كَفّ) denilmiştir; zira onunla bedenin geri kalanından [zararlar] savuşturulur. Gözü görmekten alıkonulmuş görme engelli kişiye 'mekfûf' (مَكْفُوف) denir. Demek ki kâffenin asıl manası menedicidir; daha sonra toplayıcı bütünün ismi olmuştur; zira toplanmak ayrışmayı ve aykırılığı meneder. Dolayısıyla O'nun: { ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً } sözü, "İslam'ın hükümlerine, İslam hükümlerinin bittiği son noktaya kadar girin de onun hükümlerinden herhangi birini terk etmekten kendinizi alıkoyun" manasına gelir; yahut mana: "Hiçbir kimseyi dışarıda bırakmayıp engelleyecek şekilde hepiniz ona girin" demektir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ فَالْمَعْنَى: وَلَا تُطِيعُوهُ وَمَعْرُوفٌ فِي الْكَلَامِ أَنْ يُقَالَ فِيمَنِ اتَّبَعَ سُنَّةَ إِنْسَانٍ اقْتَفَى أَثَرَهُ، وَلَا فَرْقَ بَيْنَ ذَلِكَ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: اتَّبَعْتُ خُطُوَاتِهِ. وَخُطُوَاتٌ/ جَمْعُ خُطْوَةٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ.
Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ } “Şeytanın adımlarına uymayın” buyruğuna gelince; mana: "Ona itaat etmeyin" demektir. Kelamda bir kimsenin yoluna uyan kişi hakkında "Onun izini takip etti" denilmesi bilinmektedir; bunun ile "Onun adımlarına uydum" sözü arasında fark yoktur. Hutuvât (خُطُوَات), hatve (خُطْوَة) kelimesinin çoğuludur; bunun açıklaması daha önce geçmişti.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ فَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ: إِنَّ مُبِينٌ مِنْ صِفَاتِ الْبَلِيغِ الَّذِي يُعْرِبُ عَنْ ضَمِيرِهِ، وَأَقُولُ: الَّذِي يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ: حم وَالْكِتابِ الْمُبِينِ [الزخرف: ١، الدُّخَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır” buyruğuna gelince; Ebû Müslim el-İsfahânî şöyle demiştir: Mübîn (مُبِين), içindekini açıkça beyan eden beliğ kimsenin vasıflarındandır. Ben de derim ki: Bu mananın sıhhatine delalet eden şey O'nun: { حم وَالْكِتابِ الْمُبِينِ } “Hâ-Mîm. Apaçık Kitab'a andolsun” [Zuhruf: 1; Duhân:
١] وَلَا يَعْنِي بِقَوْلِهِ مُبِينًا إِلَّا ذَلِكَ.
1] ayetidir; O, mübîn sözüyle ancak bunu kastetmektedir.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يُمْكِنُ وَصْفُ الشَّيْطَانِ بِأَنَّهُ مُبِينٌ مَعَ أَنَّا لَا نَرَى ذَاتَهُ وَلَا نَسْمَعُ كَلَامَهُ.
Şayet: "Biz onun zatını görmediğimiz ve sözünü işitmediğimiz halde şeytanın apaçık (mübîn) oluşuyla nitelenmesi nasıl mümkün olur?" denilirse,
قُلْنَا: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ عَدَاوَتَهُ لِآدَمَ وَنَسْلِهِ فَلِذَلِكَ الْأَمْرِ صَحَّ أَنْ يُوصَفَ بِأَنَّهُ عَدُوٌّ مُبِينٌ وَإِنْ لَمْ يُشَاهَدْ وَمِثَالُهُ: مَنْ يُظْهِرُ عَدَاوَتَهُ لِرَجُلٍ فِي بَلَدٍ بَعِيدٍ فَقَدْ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ فَلَانًا عَدُوٌّ مُبِينٌ لَكَ وَإِنْ لَمْ يُشَاهِدْهُ فِي الْحَالِ وَعِنْدِي فِيهِ وَجْهٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْإِبَانَةِ الْقَطْعُ وَالْبَيَانُ إِنَّمَا سُمِّيَ بَيَانًا لِهَذَا الْمَعْنَى، فَإِنَّهُ يَقْطَعُ بَعْضَ الِاحْتِمَالَاتِ عَنْ بَعْضٍ، فَوَصْفُ الشَّيْطَانِ بِأَنَّهُ مُبِينٌ مَعْنَاهُ أَنَّهُ يَقْطَعُ الْمُكَلَّفَ بِوَسْوَسَتِهِ عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ وَثَوَابِهِ وَرِضْوَانِهِ.
Biz deriz ki: Allah Teâlâ onun Âdem'e ve nesline olan düşmanlığını beyan ettiği için, bizzat müşahede edilmese bile onun "apaçık bir düşman" olarak nitelenmesi sahih olmuştur. Bunun misali şudur: Uzak bir beldedeki bir adama düşmanlığını açıkça ilan eden kimse hakkında, o anda onu bizzat görmese bile: "Falanca senin apaçık düşmanındır" denilmesi sahih olur. Benim nezdimde bunda başka bir vecih daha vardır: İbâne (إِبَانَة) kelimesinin aslı kesip ayırmaktır; beyan da bu manadan dolayı beyan olarak isimlendirilmiştir; çünkü o bazı ihtimalleri diğerlerinden kesip ayırır. Dolayısıyla şeytanın 'mübîn' (kesip ayıran) olarak vasfedilmesinin manası, onun verdiği vesvese ile mükellefi Allah'ın taatinden, sevabından ve rızasından kesip ayırmasıdır.
فَإِنْ قِيلَ: كَوْنُ الشَّيْطَانِ عدوا لنا إما أن يكون بسبب أنه يُقْصَدَ إِيصَالُ الْآلَامِ وَالْمَكَارِهِ إِلَيْنَا فِي الْحَالِ، أَوْ بِسَبَبِ أَنَّهُ بِوَسْوَسَتِهِ يَمْنَعُنَا عَنِ الدِّينِ وَالثَّوَابِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، إِذْ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَأَوْقَعَنَا فِي الْأَمْرَاضِ وَالْآلَامِ وَالشَّدَائِدِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي فَهُوَ أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّ مَنْ قَبِلَ مِنْهُ تِلْكَ الْوَسْوَسَةَ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ كَمَا قَالَ: وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي [إِبْرَاهِيمَ: ٢٢] إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَكَيْفَ يُقَالُ: إِنَّهُ عَدُوٌّ مُبِينُ الْعَدَاوَةِ، وَالْحَالُ مَا ذَكَرْنَاهُ؟.
Şayet: "Şeytanın bize düşman olması ya şu anda bize acılar ve hoşlanılmayan şeyler ulaştırmayı kastetmesi sebebiyle yahut da vesvesesiyle bizi dinden ve sevaptan alıkoyması sebebiyledir. Birincisi batıldır; zira öyle olsaydı bizi hastalıklara, acılara ve zorluklara düşürürdü; malumdur ki durum böyle değildir. Eğer ikincisi ise bu da batıldır; çünkü ondan o vesveseyi kabul eden kimse bunu kendi nefsi cihetinden yapmaktadır; nitekim şeytan: { وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي } “Benim sizin üzerinizde bir hâkimiyetim yoktu; ancak sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz” [İbrâhîm: 22] demiştir. Bu sabit olduğuna göre, durum zikrettiğimiz gibiyken onun düşmanlığı apaçık bir düşman olduğu nasıl söylenebilir?" denilirse,
الْجَوَابُ: أَنَّهُ عَدُوٌّ مِنَ الْوَجْهَيْنِ مَعًا أَمَّا مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يُحَاوِلُ إِيصَالَ الضَّرَرِ إِلَيْنَا فَهُوَ كَذَلِكَ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَنَعَهُ عَنْ ذَلِكَ، وَلَيْسَ يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِهِ مُرِيدًا لِإِيصَالِ الضَّرَرِ إِلَيْنَا أَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَيْهَا وَأَمَّا مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يُقْدِمُ عَلَى الْوَسْوَسَةِ فَمَعْلُومٌ أَنَّ تَزْيِينَ الْمَعَاصِي وَإِلْقَاءَ الشُّبُهَاتِ كُلُّ ذَلِكَ سَبَبٌ لِوُقُوعِ الْإِنْسَانِ فِي الْبَاطِلِ وَبِهِ يَصِيرُ مَحْرُومًا عَنِ الثَّوَابِ، فَكَانَ ذَلِكَ من أعظم جهات العداوة.
Cevap şudur: O her iki cihetten de düşmandır. Bize zarar ulaştırmaya çalışması cihetine gelince; durum böyledir, ancak Allah Teâlâ onu bundan menetmiştir. Onun bize zarar ulaştırmayı istemesinden, buna kadir olması gerekmez. Vesveseye cüret etmesi cihetine gelince; günahları süslemesinin ve şüpheler atmasının tamamının insanın batıla düşmesine sebep olduğu ve bu sebeple onun sevaptan mahrum kaldığı malumdur; dolayısıyla bu, düşmanlık cihetlerinin en büyüklerindendir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٠٩]
[Bakara Suresi (2), Âyet 209]
فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٠٩)
{ فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Size apaçık deliller geldikten sonra eğer tökezleyip kayarsanız, bilin ki Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (209)
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ أَبُو السَّمَّالِ زَلَلْتُمْ بِكَسْرِ اللَّامِ الْأُولَى وَهُمَا لُغَتَانِ كَضَلَلْتُ وَضَلِلْتُ.
Birinci Mesele: Ebü's-Semmâl { زَلَلْتُمْ } lafzını birinci lâm harfinin kesresiyle [zeleltüm şeklinde] okumuştur; bunlar daleltü (ضَلَلْتُ) ve daliltü (ضَلِلْتُ) gibi iki lügattir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: يُقَالُ: زَلَّ يَزِلُّ زُلُولًا وَزِلْزَالًا إِذَا دَحَضَتْ قَدَمُهُ وَزَلَّ فِي الطِّينِ، وَيُقَالُ لِمَنْ زَلَّ فِي حَالٍ كَانَ عَلَيْهَا: زَلَّتْ بِهِ الْحَالُ، وَيُسَمَّى الذَّنْبُ زَلَّةً، يُرِيدُونَ بِهِ الزَّلَّةَ لِلزَّوَالِ عَنِ الْوَاجِبِ فَقَوْلُهُ: فَإِنْ زَلَلْتُمْ أَيْ أَخْطَأْتُمُ الْحَقَّ وَتَعَدَّيْتُمُوهُ، وَأَمَّا سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً، فَمَنْ قَالَ فِي الْأَوَّلِ: إِنَّهُ فِي الْمُنَافِقِينَ، فَكَذَا الثَّانِي، وَمَنْ قَالَ: إِنَّهُ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ فَكَذَا/ الثَّانِي، وَقِسِ الْبَاقِيَ عَلَيْهِ.
İkinci Mesele: Kişinin ayağı kaydığında ve çamurda kaydığında zelle, yezillü, zülûlen ve zilzâlen (زَلَّ يَزِلُّ زُلُولًا وَزِلْزَالًا) denir. Bulunduğu bir halden sapan kimse için de: "Hali kaydı/değişti" (زَلَّتْ بِهِ الْحَالُ) denir. Günaha da 'zelle' (زَلَّة) denir; bununla vacipten zeval bulmayı (sapmayı) kastederler. Dolayısıyla O'nun: { فَإِنْ زَلَلْتُمْ } sözü, "Eğer haktan sapıp onu aşarsanız" demektir. Bu ayetin iniş sebebine gelince; { السِّلْمِ كَافَّةً } ifadesinde ihtilaf etmişlerdir: Birincisinde bunun münafıklar hakkında olduğunu söyleyen kimse, ikincisinde de aynı şeyi söylemiştir; Ehl-i Kitap hakkında olduğunu söyleyen kimse ikincisinde de aynı şeyi söylemiştir. Geri kalanını da buna kıyas et.
يُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فَإِنْ زَلَلْتُمْ فِي تَحْرِيمِ السَّبْتِ وَلَحْمِ الْإِبِلِ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ مُحَمَّدٌ ﷺ وَشَرَائِعُهُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ بِالنِّقْمَةِ حَكِيمٌ فِي كُلِّ أَفْعَالِهِ، فَعِنْدَ هَذَا قَالُوا لَئِنْ شِئْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَنَتْرُكَنَّ كُلَّ كِتَابٍ غَيْرَ كتابك، فأنزل الله تعالى يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ [النِّسَاءِ: ١٣٦] .
İbn Abbas'tan şöyle rivayet edilir: "Cumartesinin ve deve etinin haram kılınması hususunda, { مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ } yani Muhammed ﷺ ve onun şeriatı size apaçık deliller olarak geldikten sonra eğer kayarsanız, { فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } intikamıyla mutlak üstündür, { حَكِيمٌ } bütün fiillerinde hikmet sahibidir." Bunun üzerine onlar: "Eğer dilersen ey Allah'ın Resulü, senin kitabından başka her kitabı mutlaka terk ederiz" dediler; Allah Teâlâ da: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Ey iman edenler! Allah'a ve Resulü'ne iman edin” [Nisâ: 136] ayetini indirdi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: فَإِنْ زَلَلْتُمْ فِيهِ سُؤَالٌ وَهُوَ أَنَّ الْحُكْمَ الْمَشْرُوطَ إِنَّمَا يَحْسُنُ فِي حَقِّ مَنْ لَا يَكُونُ عَارِفًا بِعَوَاقِبِ الْأُمُورِ، وَأَجَابَ قَتَادَةُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ: قَدْ عَلِمَ أَنَّهُمْ سَيَزِلُّونَ وَلَكِنَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ ذَلِكَ وَأَوْعَدَ فِيهِ لِكَيْ يَكُونَ لَهُ حُجَّةٌ عَلَى خَلْقِهِ.
Üçüncü Mesele: O'nun: { فَإِنْ زَلَلْتُمْ } buyruğu hakkında bir soru vardır: Şarta bağlı hüküm, ancak işlerin akıbetini bilmeyen kimse hakkında güzel olur. Katâde buna cevap verip şöyle demiştir: Allah onların kayacağını bilmiştir, fakat yaratıklarına karşı bir hücceti olsun diye bunu öne almış ve bu hususta tehdit buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ زَلَلْتُمْ يَعْنِي إِنِ انْحَرَفْتُمْ عَنِ الطَّرِيقِ الَّذِي أُمِرْتُمْ بِهِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَدْخُلُ فِي هَذَا الْكَبَائِرُ وَالصَّغَائِرُ فَإِنَّ الِانْحِرَافَ كَمَا يَحْصُلُ بِالْكَثِيرِ يَحْصُلُ بِالْقَلِيلِ. فَتَوَعَّدَ تَعَالَى عَلَى كُلِّ ذَلِكَ زَجْرًا لَهُمْ عَنِ الزَّوَالِ عَنِ الْمِنْهَاجِ لِكَيْ يَتَحَرَّزَ الْمُؤْمِنُ عَنْ قَلِيلِ ذَلِكَ وَكَثِيرِهِ لِأَنَّ مَا كَانَ مِنْ جُمْلَةِ الْكَبَائِرِ فَلَا شَكَّ فِي وُجُوبِ الِاحْتِرَازِ عَنْهُ، وَمَا لَمْ يُعْلَمْ كَوْنُهُ مِنَ الْكَبَائِرِ فَإِنَّهُ لَا يُؤْمَنُ كَوْنُ الْعِقَابِ مُسْتَحِقًّا بِهِ وَحِينَئِذٍ يَجِبُ الِاحْتِرَازُ عَنْهُ.
Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ زَلَلْتُمْ } buyruğu, "Emrolunduğunuz yoldan saparsanız" demektir. Bu takdire göre büyük günahlar da küçük günahlar da buna dahil olur; zira sapma çok ile hâsıl olduğu gibi az ile de hâsıl olur. Allah Teâlâ müminin azından da çoğundan da sakınması için yoldan sapmaktan onları menetmek üzere bütün bunlara karşı tehditte bulunmuştur. Çünkü büyük günahlardan olan şeyden sakınmanın vacip olduğunda şüphe yoktur; büyük günahlardan olduğu bilinmeyen şeyin ise cezayı hak ettirici olmasından emin olunamaz ve bu durumda ondan da sakınmak vacip olur.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ وَالسَّمْعِيَّةِ أَمَّا الدَّلَائِلُ الْعَقْلِيَّةُ فَهِيَ الدَّلَائِلُ عَلَى الْأُمُورِ الَّتِي تُثْبِتُ صِحَّةِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ إِلَّا بَعْدَ ثُبُوتِهَا نَحْوَ الْعِلْمِ بِحُدُوثِ الْعَالَمِ وَافْتِقَارِهِ إِلَى صَانِعٍ يَكُونُ عَالِمًا بِالْمَعْلُومَاتِ كُلِّهَا، قَادِرًا عَلَى الْمُمْكِنَاتِ كُلِّهَا، غَنِيًّا عَنِ الْحَاجَاتِ كُلِّهَا، وَمِثْلَ الْعِلْمِ بِالْفَرْقِ بَيْنَ الْمُعْجِزَةِ وَالسِّحْرِ، وَالْعِلْمِ بِدَلَالَةِ الْمُعْجِزَةِ عَلَى الصِّدْقِ فَكُلُّ ذَلِكَ مِنَ الْبَيِّنَاتِ الْعَقْلِيَّةِ، وَأَمَّا الْبَيِّنَاتُ السَّمْعِيَّةُ فَهِيَ الْبَيَانُ الْحَاصِلُ بِالْقُرْآنِ وَالْبَيَانُ الْحَاصِلُ بِالسُّنَّةِ فَكُلُّ هَذِهِ الْبَيِّنَاتِ دَاخِلَةٌ فِي الْآيَةِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ عُذْرَ الْمُكَلَّفِ لَا يَزُولُ عِنْدَ حُصُولِ كُلِّ هَذِهِ الْبَيِّنَاتِ.
Beşinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ } “Size apaçık deliller geldikten sonra” buyruğu bütün aklî ve naklî delilleri kapsar. Aklî delillere gelince; bunlar, âlemin sonradan yaratıldığını, bilinenlerin hepsini bilen, mümkün olanların hepsine gücü yeten ve bütün ihtiyaçlardan müstağni olan bir yaratıcıya muhtaç olduğunu bilmek; mucize ile sihir arasındaki farkı bilmek ve mucizenin doğruluğa delaletini bilmek gibi, Muhammed ﷺ'in peygamberliğinin sıhhati ancak kendilerinin sübutundan sonra sabit olan hususlara dair delillerdir; bunların hepsi aklî beyyinelerdendir. Naklî beyyineler ise Kur'an ile hâsıl olan beyan ve Sünnet ile hâsıl olan beyandır. Bütün bu beyyinelerin elde edilmesi durumunda mükellefin mazereti ortadan kalkacağı cihetle, bu delillerin hepsi ayetin kapsamına dahildir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ الْقَاضِي: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْمُؤَاخَذَةَ بِالذَّنْبِ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بَعْدَ الْبَيَانِ وَإِزَاحَةِ الْعِلَّةِ، فَإِذَا عَلَّقَ الْوَعِيدَ بِشَرْطِ مَجِيءِ الْبَيِّنَاتِ وَحُصُولِهَا فَبِأَنْ لَا يَجُوزَ أَنْ يَحْصُلَ الْوَعِيدُ لِمَنْ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى الْفِعْلِ أَصْلًا أَوْلَى، ولأن الدلالة لا ينتفع بها إلا أولوا الْقُدْرَةِ، وَقَدْ يَنْتَفِعُ بِالْقُدْرَةِ مَعَ فَقْدِ الدَّلَالَةِ، وَقَالَ أَيْضًا:
Altıncı Mesele: Kâdî şöyle demiştir: Ayet göstermiştir ki günah sebebiyle hesaba çekilme ancak açıklama yapıldıktan ve mazeret ortadan kaldırıldıktan sonra gerçekleşir. Tehdidi beyyinelerin gelmesi ve hâsıl olması şartına bağladığına göre, fiile hiçbir şekilde gücü yetmeyen kimse için tehdidin gerçekleşmesinin caiz olmaması evleviyetle gerekir. Ayrıca delilden ancak güç sahipleri faydalanır; bazen de delil bulunmasa bile güçten faydalanılabilir. Kâdî yine şöyle demiştir:
دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْمُعْتَبَرَ حُصُولُ الْبَيِّنَاتِ لَا حُصُولُ الْيَقِينِ مِنَ الْمُكَلَّفِ فَمِنْ هَذَا الْوَجْهِ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْمُتَمَكِّنَ مِنَ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ يَلْحَقُهُ الْوَعِيدُ كَالْعَارِفِ، فَبَطَلَ قَوْلُ مَنْ زَعَمَ أَنْ لَا حُجَّةَ لِلَّهِ عَلَى مَنْ يَعْلَمُ وَيَعْرِفُ.
Ayet, muteber olanın mükellefin yakîn elde etmesi değil beyyinelerin hâsıl olması olduğuna delalet etmiştir. Bu yönden ayet göstermiştir ki, akıl yürütüp delil getirmeye imkânı olan kimseye de bilip tanıyan kimse gibi tehdit terettüp eder. Böylece bilip tanıyan kimseden başkasına Allah'ın hüccetinin bulunmadığını iddia eden kişinin sözü batıl olmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Bilin ki Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ قوله تعالى: فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ/ إشارة إلى أن ذَنْبِهِمْ وَجُرْمِهِمْ، فَكَيْفَ يَدُلُّ قَوْلُهُ: أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ عَلَى الزَّجْرِ وَالتَّهْدِيدِ.
Birinci Mesele: Birisi şöyle diyebilir: Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ } sözü onların günahına ve cürmüne işarettir; öyleyse O'nun: { أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } sözü men ve tehdide nasıl delalet eder?
الْجَوَابُ: أَنَّ الْعَزِيزَ مَنْ لَا يُمْنَعُ عَنْ مُرَادِهِ، وَذَلِكَ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِكَمَالِ الْقُدْرَةِ، وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّهُ ﷾ قَادِرٌ عَلَى جَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ، فَكَانَ عَزِيزًا عَلَى الْإِطْلَاقِ، فَصَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ، فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مُقْتَدِرٌ عَلَيْكُمْ لَا يَمْنَعُهُ مَانِعٌ عَنْكُمْ، فَلَا يَفُوتُهُ مَا يُرِيدُهُ مِنْكُمْ وَهَذَا نِهَايَةٌ فِي الْوَعِيدِ، لِأَنَّهُ يَجْمَعُ مِنْ ضُرُوبِ الْخَوْفِ مَا لَا يَجْمَعُهُ الْوَعِيدُ بِذِكْرِ الْعِقَابِ، وَرُبَّمَا قَالَ الْوَالِدُ لِوَلَدِهِ: إِنْ عَصَيْتَنِي فَأَنْتَ عَارِفٌ بِي، وَأَنْتَ تَعْلَمُ قُدْرَتِي عَلَيْكَ وَشِدَّةَ سَطْوَتِي، فَيَكُونُ هَذَا الْكَلَامُ فِي الزَّجْرِ أَبْلَغَ مِنْ ذِكْرِ الضَّرْبِ وَغَيْرِهِ، فَإِنْ قِيلَ: أَفَهَذِهِ الْآيَةُ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى الْوَعْدِ كَمَا أَنَّهَا مُشْتَمِلَةٌ عَلَى الْوَعِيدِ؟ قُلْنَا: نَعَمْ مِنْ حَيْثُ أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: حَكِيمٌ فَإِنَّ اللَّائِقَ بِالْحِكْمَةِ أَنْ يُمَيِّزَ بَيْنَ الْمُحْسِنِ وَالْمُسِيءِ فَكَمَا يَحْسُنُ مِنَ الْحَكِيمِ إِيصَالُ الْعَذَابِ إِلَى الْمُسِيءِ فَكَذَلِكَ
Cevap şudur: Azîz, muradından alıkonulamayan kimsedir; bu da ancak kudretin kemali ile hâsıl olur. O Teâlâ'nın bütün mümkünlere kadir olduğu sabit olduğuna göre mutlak manada Azîz'dir. Böylece ayetin takdiri: "Size apaçık deliller geldikten sonra eğer kayarsanız, bilin ki Allah size karşı muktedirdir, hiçbir engel O'nu sizden alıkoyamaz ve sizden dilediği şey O'nun elinden kaçmaz" şeklinde olur. Bu ise tehdidin son noktasıdır; çünkü cezanın zikredilmesiyle yapılan tehdidin toplayamadığı korku çeşitlerini kendisinde toplar. Nitekim bazen baba çocuğuna: "Bana isyan edersen beni tanırsın; sana karşı gücümü ve şiddetli yakalayışımı bilirsin" der; bu söz caydırma hususunda dövmeyi ve benzerlerini zikretmekten daha beliğ olur. Şayet: "Bu ayet tehdidi içerdiği gibi vaadi de içermekte midir?" denilirse, deriz ki: Evet, bunu { حَكِيمٌ } buyruğu ile takip ettirmesi cihetiyledir; zira hikmete layık olan, iyilik yapan ile kötülük yapanı birbirinden ayırt etmektir. Hikmet sahibinden kötüye azap ulaştırması nasıl güzel ise, aynı şekilde
يَحْسُنُ مِنْهُ إِيصَالُ الثَّوَابِ إِلَى الْمُحْسِنِ، بَلْ هَذَا أَلْيَقُ بِالْحِكْمَةِ وَأَقْرَبُ لِلرَّحْمَةِ.
iyilik yapana sevap ulaştırması da O'ndan öylece güzeldir; bilakis bu hikmete daha layık ve rahmete daha yakındır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ مَنْ قَالَ بِأَنَّهُ لَا وُجُوبَ لِشَيْءٍ قَبْلَ الشَّرْعِ بِهَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: لِأَنَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ التَّهْدِيدَ وَالْوَعِيدَ بِشَرْطِ مَجِيءِ الْبَيِّنَاتِ، وَلَفْظُ الْبَيِّناتُ لَفْظُ جَمْعٍ يَتَنَاوَلُ الْكُلَّ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَعِيدَ مَشْرُوطٌ بِمَجِيءِ كُلِّ الْبَيِّنَاتِ وَقَبْلَ الشَّرْعِ لَمْ تَحْصُلْ كُلُّ الْبَيِّنَاتِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ الْوَعِيدُ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَتَقَرَّرَ الْوُجُوبُ قَبْلَ الشَّرْعِ.
İkinci Mesele: Şeriattan önce hiçbir şeyin vacip olmadığını söyleyen kimse bu ayetle delil getirip şöyle demiştir: Çünkü Allah Teâlâ tehdit ve vaîdi beyyinelerin gelmesi şartına bağlamıştır; el-Beyyinât (الْبَيِّنَاتُ) lafzı ise bütünü kapsayan bir çoğul lafızdır. Bu da tehdidin bütün beyyinelerin gelmesine bağlı olduğuna delalet eder. Şeriattan önce ise bütün beyyineler hâsıl olmamıştır; dolayısıyla tehdidin hâsıl olmaması vacip olur. Bu durumda şeriattan önce vücubun sabit olmaması da vacip olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْجُبَّائِيُّ: لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا يَقُولُهُ الْمُجْبِرَةُ مِنْ أَنَّهُ تَعَالَى يُرِيدُ مِنَ السُّفَهَاءِ وَالْكُفَّارِ: السَّفَاهَةَ وَالْكُفْرَ لَمَا جَازَ أَنْ يُوصَفَ بِأَنَّهُ حَكِيمٌ، لِأَنَّ مَنْ فَعَلَ السَّفَهَ وَأَرَادَهُ كَانَ سَفِيهًا، وَالسَّفِيهُ لَا يَكُونُ حَكِيمًا أَجَابَ الْأَصْحَابُ بِأَنَّ الْحَكِيمَ هُوَ الْعَالِمُ بِعَوَاقِبِ الْأُمُورِ فَيَرْجِعُ مَعْنَى كَوْنِهِ تَعَالَى حَكِيمًا إِلَى أَنَّهُ عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ وَذَلِكَ لَا يُنَافِي كَوْنَهُ خَالِقًا لِكُلِّ الْأَشْيَاءِ وَمُرِيدًا لَهَا، بَلْ يُوجِبُ ذَلِكَ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّهُ لَوْ أَرَادَ مَا عُلِمَ عَدَمُهُ لَكَانَ قَدْ أَرَادَ تَجْهِيلَ نَفْسِهِ فَقَالُوا: لَوْ لَزِمَ ذَلِكَ لَكَانَ إِذَا أَمَرَ بِمَا عُلِمَ عَدَمُهُ فَقَدْ أَمَرَ بِتَجْهِيلِ نَفْسِهِ.
Üçüncü Mesele: Ebû Ali el-Cübbâî şöyle demiştir: "Eğer durum Cebriyye'nin iddia ettiği gibi Allah Teâlâ'nın beyinsizlerden ve kâfirlerden beyinsizliği ve inkârı murat etmesi şeklinde olsaydı, O'nun Hakîm (hikmet sahibi) olarak nitelenmesi caiz olmazdı; çünkü sefahati işleyen ve onu dileyen kimse sefih (beyinsiz) olur, sefih olan ise hakîm olamaz." [Ehl-i Sünnet] ashabımız buna şöyle cevap vermişlerdir: Hakîm, işlerin akıbetlerini bilendir; dolayısıyla O Teâlâ'nın Hakîm oluşunun manası bilinenlerin tamamını bilmesine racidir. Bu da O'nun her şeyin yaratıcısı ve onları dileyen olmasına zıt değildir; bilakis bunu gerektirir. Zira açıkladığımız üzere, eğer yokluğu bilinen şeyi murat etseydi, nefsini cehalete nispet etmeyi murat etmiş olurdu. [Mu'tezile] dediler ki: Eğer bu gerekseydi, yokluğu bilinen şeyi emrettiğinde nefsini cehalete nispet etmeyi emretmiş olurdu.
قُلْنَا: هَذَا إِنَّمَا يَلْزَمُ لَوْ كَانَ الْأَمْرُ بِالشَّيْءِ أَمْرًا بِمَا لَا يَتِمُّ إِلَّا بِهِ، وَهَذَا عِنْدَنَا مَمْنُوعٌ فَإِنْ قَالُوا: لَوْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ لَزِمَ تَكْلِيفُ مَا لَا يُطَاقُ، قُلْنَا هَذَا عِنْدَنَا جَائِزٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Biz deriz ki: Bu ancak bir şeyi emretmek, onun ancak kendisiyle tamamlandığı şeyi de emretmek anlamına geldiği takdirde gerekir; bu ise bizim nezdimizde menedilmiştir (kabul edilmez). Eğer: "Böyle olmasaydı güç yetirilemeyenin teklif edilmesi gerekirdi" derlerse, deriz ki: Bu bizim nezdimizde caizdir. Allah en iyisini bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: يُحْكَى أَنَّ قَارِئًا قَرَأَ غَفُورٌ رَحِيمٌ فَسَمِعَهُ أَعْرَابِيٌّ فَأَنْكَرَهُ، وَقَالَ إِنْ كَانَ هَذَا كَلَامُ اللَّهِ فَلَا يَقُولُ كَذَا الْحَكِيمُ لَا يَذْكُرُ الْغُفْرَانَ عِنْدَ الزَّلَلِ لِأَنَّهُ إِغْرَاءٌ عليه.
Dördüncü Mesele: Rivayet edilir ki bir kâri [ayetin sonunu] 'Gafûrun Rahîm' şeklinde okumuş, bir bedevi bunu işitince inkâr etmiş ve: "Eğer bu Allah'ın kelamı ise Hakîm olan böyle söylemez; ayak kaydığında bağışlamayı zikretmez, zira bu ona teşvik etmek olur" demiştir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢١٠]
[Bakara Suresi (2), Âyet 210]
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَالْمَلائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٢١٠)
{ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَالْمَلائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Onlar, Allah'ın ve meleklerin buluttan gölgeler içinde kendilerine gelmesini ve işin bitirilivermesini mi bekliyorlar? Oysa bütün işler Allah'a döndürülür.” (210)
اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:
Bil ki bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْكَلَامُ الْمُسْتَقْصَى فِي لَفْظِ النَّظَرِ مَذْكُورٌ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ [الْقِيَامَةِ: ٢٢، ٢٣] وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ يَجِيءُ بِمَعْنَى الِانْتِظَارِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ [النَّمْلِ: ٣٥] فَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ يَنْظُرُونَ هُوَ الِانْتِظَارُ.
Birinci Mesele: Nazar (نَظَر) lafzı hakkındaki etraflı açıklama Allah Teâlâ'nın: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ } “O gün birtakım yüzler pırıl pırıl parlar, Rablerine bakarlar” [Kıyâmet: 22-23] ayetinin tefsirinde zikredilmiştir. [Âlimler] onun intizar (beklemek) manasına geldiğinde icma etmişlerdir; Allah Teâlâ: { فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ } “Elçilerin ne ile döneceklerine bakacağım (bekleyeceğim)” [Neml: 35] buyurmuştur. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { هَلْ يَنْظُرُونَ } buyruğundan murat beklemektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَجْمَعَ الْمُعْتَبِرُونَ مِنَ الْعُقَلَاءِ عَلَى أَنَّهُ ﷾ مُنَزَّهٌ عَنِ الْمَجِيءِ وَالذَّهَابِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: مَا ثَبَتَ فِي عِلْمِ الْأُصُولِ أَنَّ كُلَّ مَا يَصِحُّ عَلَيْهِ الْمَجِيءُ وَالذَّهَابُ لَا يَنْفَكُّ عَنِ الْحَرَكَةِ وَالسُّكُونِ، وَهُمَا مُحْدَثَانِ، وَمَا لَا يَنْفَكُّ عَنِ الْمُحْدَثِ فَهُوَ مُحْدَثٌ، فَيَلْزَمُ أَنَّ كُلَّ مَا يَصِحُّ عَلَيْهِ الْمَجِيءُ وَالذَّهَابُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُحْدَثًا مَخْلُوقًا وَالْإِلَهُ الْقَدِيمُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ كَذَلِكَ وَثَانِيهَا: أَنَّ كُلَّ مَا يَصِحُّ عَلَيْهِ الِانْتِقَالُ مِنْ مَكَانٍ إِلَى مَكَانٍ، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي الصِّغَرِ وَالْحَقَارَةِ كَالْجُزْءِ الَّذِي لَا يَتَجَزَّأُ وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِاتِّفَاقِ الْعُقَلَاءِ، وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ كَذَلِكَ بَلْ يَكُونُ شَيْئًا كَبِيرًا فَيَكُونُ أَحَدُ جَانِبَيْهِ مُغَايِرًا لِلْآخَرِ فَيَكُونُ مُرَكَّبًا مِنَ الْأَجْزَاءِ وَالْأَبْعَاضِ وَكُلُّ مَا كَانَ مُرَكَّبًا، فَإِنَّ ذَلِكَ الْمُرَكَّبَ يَكُونُ مُفْتَقِرًا فِي تَحَقُّقُهُ إِلَى تَحَقُّقِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَائِهِ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَائِهِ غَيْرُهُ فَكُلُّ مُرَكَّبٍ هُوَ مُفْتَقِرٌ إِلَى غَيْرِهِ وَكُلُّ مُفْتَقِرٍ إِلَى غَيْرِهِ فَهُوَ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، وَكُلُّ مُمْكِنٍ لِذَاتِهِ فَهُوَ مُحْتَاجٌ فِي وُجُودِهِ إِلَى الْمُرَجِّحِ وَالْمُوجِدِ، فَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ مُحْدَثٌ مَخْلُوقٌ مَسْبُوقٌ بِالْعَدَمِ، وَالْإِلَهُ الْقَدِيمُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ
İkinci Mesele: Akıl sahiplerinden muteber olanlar, O Teâlâ'nın gelip gitmekten münezzeh olduğu hususunda icma etmişlerdir. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Usûl ilminde sabit olduğu üzere, gelip gitmesi sahih olan her şey hareket ve sükûndan hâli olamaz; bu ikisi ise sonradan yaratılmıştır (muhdestir). Muhdesten hâli olmayan şey de muhdestir. Dolayısıyla gelip gitmesi sahih olan her şeyin muhdes ve mahluk olması gerekir; kadîm olan İlâh'ın ise böyle olması imkânsızdır. İkincisi: Bir mekândan diğerine intikal etmesi sahih olan her şey, ya küçüklük ve değersizlikte bölünemeyen cüz (atom) gibi olur ki bu akıl sahiplerinin ittifakıyla batıldır; yahut böyle olmayıp büyük bir şey olur ki o zaman bir tarafı diğer tarafından farklı olur, böylece parçalardan ve kısımlardan mürekkep (bileşik) olur. Mürekkep olan her varlık ise gerçekleşmesinde parçalarının her birinin gerçekleşmesine muhtaçtır; parçalarının her biri ise onun gayrıdır. Dolayısıyla her mürekkep başkasına muhtaçtır; başkasına muhtaç olan her şey ise zatı gereği mümkündür. Zatı gereği mümkün olan her şey varlığında bir tercih ediciye ve var ediciye muhtaçtır. Durumu böyle olan her varlık ise muhdestir, mahluktur ve yoklukla öncelenmiştir; ezeli ve kadîm olan İlâh'ın ise
كَذَلِكَ وَثَالِثُهَا: أَنَّ كُلَّ مَا يَصِحُّ عَلَيْهِ الِانْتِقَالُ مِنْ مَكَانٍ إِلَى مَكَانٍ فَهُوَ مَحْدُودٌ وَمُتَنَاهٍ فَيَكُونُ مُخْتَصًّا بِمِقْدَارٍ مُعَيَّنٍ، مَعَ أَنَّهُ كَانَ يَجُوزُ فِي الْعَقْلِ وُقُوعُهُ عَلَى مِقْدَارٍ أَزْيَدَ مِنْهُ أَوْ أَنْقَصَ فَاخْتِصَاصُهُ بِذَلِكَ الْقَدْرِ الْمُعَيَّنِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لِتَرْجِيحِ مُرَجِّحٍ، وَتَخْصِيصِ مُخَصِّصٍ، وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ فِعْلًا لِفَاعِلٍ مُخْتَارٍ، وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ مُحْدَثٌ مَخْلُوقٌ، فَالْإِلَهُ الْقَدِيمُ الْأَزَلِيُّ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ كَذَلِكَ وَرَابِعُهَا: أَنَّا مَتَى جَوَّزْنَا فِي الشَّيْءِ الَّذِي يَصِحُّ عَلَيْهِ الْمَجِيءُ وَالذَّهَابُ أَنْ يَكُونَ إِلَهًا قَدِيمًا أَزَلِيًّا فَحِينَئِذٍ لَا يُمْكِنُنَا أَنْ نَحْكُمَ بِنَفْيِ الْإِلَهِيَّةِ عَنِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ، وَكَانَ بَعْضُ الْأَذْكِيَاءِ مِنْ أَصْحَابِنَا يَقُولُ: الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ لَا عَيْبَ فِيهِمَا يَمْنَعُ مِنَ القول بإلهيتهما سوى أنهم جِسْمٌ يَجُوزُ عَلَيْهِ الْغَيْبَةُ وَالْحُضُورُ، فَمَنْ جَوَّزَ الْمَجِيءَ وَالذَّهَابَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى فَلِمَ لَا يَحْكُمُ بِإِلَهِيَّةِ الشَّمْسِ، وَمَا الَّذِي أَوْجَبَ عَلَيْهِ الْحُكْمَ بِإِثْبَاتِ مَوْجُودٍ آخَرَ يَزْعُمُ أَنَّهُ إِلَهٌ وَخَامِسُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَكَى عَنِ الْخَلِيلِ ﵊ أَنَّهُ طَعَنَ فِي إِلَهِيَّةِ الْكَوَاكِبِ وَالْقَمَرِ وَالشَّمْسِ بِقَوْلِهِ: لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ [الْأَنْعَامِ: ٧٦] وَلَا مَعْنَى لِلْأُفُولِ إِلَّا الْغَيْبَةُ وَالْحُضُورُ فَمَنْ جَوَّزَ الْغَيْبَةَ وَالْحُضُورَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى فَقَدْ طَعَنَ فِي دَلِيلِ الْخَلِيلِ ﵇ وَكَذَّبَ اللَّهَ فِي تَصْدِيقِ الْخَلِيلِ ﵇ فِي ذَلِكَ.
böyle olması imkânsızdır. Üçüncüsü: Bir mekândan diğerine intikali sahih olan her şey sınırlı ve sonludur; dolayısıyla aklen bundan daha fazla veya daha az bir miktarda bulunması caiz olduğu halde belirli bir miktara tahsis edilmiştir. Onun bu muayyen miktara tahsisi ise mutlaka bir tercih edicinin tercihi ve bir tahsis edicinin tahsisi ile olmak zorundadır. Durumu böyle olan her şey irade sahibi bir failin fiilidir; böyle olan her şey ise muhdes ve mahluktur. Ezeli ve kadîm olan İlâh'ın böyle olması imkânsızdır. Dördüncüsü: Gelip gitmesi sahih olan şeyin kadîm ve ezeli bir ilah olmasını caiz gördüğümüz takdirde, Güneş ve Ay'dan ilahlığı nefyetmeye hükmetmemiz mümkün olmaz. Ashabımızdan zeki bazı kimseler şöyle derdi: "Güneş ve Ay'da, onların ilah olduğunu söylemeyi engelleyecek hiçbir kusur yoktur; ancak onların kaybolması ve hazır bulunması caiz olan bir cisim olmaları müstesnadır." Allah Teâlâ hakkında gelip gitmeyi caiz gören kimse, Güneş'in ilah olduğuna niçin hükmetmez ve ilah olduğunu iddia ettiği başka bir varlığı ispata hükmetmesini ona vacip kılan şey nedir? Beşincisi: Allah Teâlâ, Halîl aleyhisselâm'ın yıldızların, Ay'ın ve Güneş'in ilahlığına karşı: { لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “Ben batanları sevmem” [En'âm: 76] sözüyle itiraz ettiğini nakletmiştir. Batmanın (üfûlün) gaybûbet ve huzurdan (kaybolup hazır olmaktan) başka bir manası yoktur. Dolayısıyla Allah Teâlâ hakkında kaybolmayı ve hazır bulunmayı caiz gören kimse, Halîl aleyhisselâm'ın deliline itiraz etmiş ve bu hususta Halîl aleyhisselâm'ı tasdik etmesi konusunda Allah'ı yalanlamış olur.
سَادِسُهَا: أَنَّ فِرْعَوْنَ لَعْنَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ لَمَّا سَأَلَ مُوسَى ﵇ فَقَالَ: وَما رَبُّ الْعالَمِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٢٣] وَطَلَبَ مِنْهُ الْمَاهِيَّةَ وَالْجِنْسَ وَالْجَوْهَرَ، فَلَوْ كَانَ تَعَالَى جِسْمًا مَوْصُوفًا بِالْأَشْكَالِ وَالْمَقَادِيرِ لَكَانَ الْجَوَابُ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ لَيْسَ إِلَّا بِذِكْرِ الصُّورَةِ وَالشَّكْلِ وَالْقَدْرِ: فَكَانَ جَوَابُ مُوسَى ﵇ بِقَوْلِهِ: رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [مريم: ٦٥] رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ [الدُّخَانِ: ٨] رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ [المزمل: ٩، الشُّعَرَاءِ: ٢٨] خَطَأً وَبَاطِلًا، وَهَذَا يَقْتَضِي تَخْطِئَةَ مُوسَى ﵇ فِيمَا ذَكَرَ مِنَ الْجَوَابِ، وَتَصْوِيبَ فِرْعَوْنَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ [الشُّعَرَاءِ: ٢٧] وَلَمَّا كَانَ كُلُّ ذَلِكَ بَاطِلًا، عَلِمْنَا أَنَّهُ تَعَالَى مُنَزَّهٌ عَنْ أَنْ يَكُونَ جِسْمًا، وَأَنْ يَكُونَ فِي مَكَانٍ، وَمُنَزَّهٌ عَنْ أَنْ يَصِحَّ عَلَيْهِ الْمَجِيءُ وَالذَّهَابُ وَسَابِعُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ [الْإِخْلَاصِ: ١] وَالْأَحَدُ هُوَ الْكَامِلُ فِي الْوَحْدَانِيَّةِ وَكُلُّ جِسْمٍ فَهُوَ مُنْقَسِمٌ بِحَسَبِ الْغَرَضِ وَالْإِشَارَةِ إِلَى جُزْأَيْنِ، فَلَمَّا كَانَ تَعَالَى أَحَدًا امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ جِسْمًا أَوْ مُتَحَيِّزًا، فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ جِسْمًا وَلَا مُتَحَيِّزًا امْتَنَعَ عَلَيْهِ الْمَجِيءُ وَالذَّهَابُ، وَأَيْضًا قَالَ تَعَالَى: هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا [مَرْيَمَ: ٦٥] أَيْ شَبِيهًا وَلَوْ كَانَ جِسْمًا مُتَحَيِّزًا لَكَانَ مُشَابِهًا لِلْأَجْسَامِ فِي الْجِسْمِيَّةِ، إِنَّمَا الِاخْتِلَافُ يَحْصُلُ فِيمَا وَرَاءَ الْجِسْمِيَّةِ، وَذَلِكَ إِمَّا بِالْعِظَمِ أَوْ بِالصِّفَاتِ وَالْكَيْفِيَّاتِ، وَذَلِكَ لَا يَقْدَحُ فِي حُصُولِ الْمُشَابَهَةِ فِي الذَّاتِ، وَأَيْضًا قَالَ تَعَالَى لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشُّورَى: ١١] وَلَوْ كَانَ جِسْمًا لَكَانَ مَثَلًا لِلْأَجْسَامِ وَثَامِنُهَا: لَوْ كَانَ جِسْمًا مُتَحَيِّزًا لَكَانَ مُشَارِكًا لِسَائِرِ الْأَجْسَامِ فِي عُمُومِ الْجِسْمِيَّةِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ لَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُخَالِفًا فِي خُصُوصِ ذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ، وَإِمَّا أن لَا يَكُونُ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ فَمَا بِهِ الْمُشَارَكَةُ غَيْرُ مَا بِهِ الْمُمَايَزَةُ، فَعُمُومُ كَوْنِهِ جِسْمًا مُغَايِرٌ لِخُصُوصِ ذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ، وَهَذَا مُحَالٌ لِأَنَّا إِذَا وَصَفْنَا تِلْكَ الذَّاتِ الْمَخْصُوصَةَ بِالْمَفْهُومِ مِنْ كَوْنِهِ جِسْمًا كُنَّا قَدْ جَعَلْنَا الْجِسْمَ صِفَةً وَهَذَا مُحَالٌ لِأَنَّ الْجِسْمَ ذَاتُ الصِّفَةِ، وَإِنْ قُلْنَا بِأَنَّ تِلْكَ الذَّاتَ الْمَخْصُوصَةَ الَّتِي هِيَ مُغَايِرَةٌ لِلْمَفْهُومِ مِنْ كَوْنِهِ جِسْمًا وَغَيْرَ مَوْصُوفٍ بِكَوْنِهِ جِسْمًا، فَحِينَئِذٍ تَكُونُ ذَاتُ اللَّهِ تَعَالَى شَيْئًا مُغَايِرًا لِلْمَفْهُومِ مِنَ الْجِسْمِ، وَغَيْرَ مَوْصُوفٍ بِهِ وَذَلِكَ يَنْفِي كَوْنَهُ تَعَالَى جِسْمًا، وَأَمَّا إِنْ قِيلَ: إِنَّ ذَاتَهُ تَعَالَى بَعْدَ أَنْ كَانَتْ جِسْمًا لَا يُخَالِفُ سَائِرَ الْأَجْسَامِ فِي خُصُوصِيَّةٍ، فَحِينَئِذٍ يَكُونُ مَثَلًا لَهَا مُطْلَقًا، وَكُلُّ مَا صَحَّ عَلَيْهَا فَقَدْ صَحَّ عَلَيْهِ، فَإِذَا كَانَتْ هَذِهِ الْأَجْسَامُ مُحْدَثَةً
Altıncısı: Firavun -Allah'ın laneti üzerine olsun- Mûsâ aleyhisselâm'a: { وَما رَبُّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi de nedir?” [Şuarâ: 23] diye sorup ondan mahiyet, cins ve cevher talep ettiğinde; eğer Allah Teâlâ şekiller ve miktarlarla vasıflanmış bir cisim olsaydı, bu soruya verilecek cevap ancak sureti, şekli ve miktarı zikretmekten ibaret olurdu. Bu durumda Mûsâ aleyhisselâm'ın: { رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin Rabbidir” [Meryem: 65], { رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ } “Sizin de Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbidir” [Duhân: 8], { رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ } “Doğunun ve batının Rabbidir” [Müzzemmil: 9; Şuarâ: 28] sözleriyle verdiği cevap hata ve batıl olurdu. Bu da zikrettiği cevapta Mûsâ aleyhisselâm'ı hatalı çıkarmayı, Firavun'u ise: { إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ } “Size gönderilen elçiniz mutlaka delidir” [Şuarâ: 27] sözünde haklı bulmayı gerektirirdi. Bütün bunlar batıl olunca, anladık ki O Teâlâ cisim olmaktan, bir mekânda bulunmaktan ve hakkında gelip gitmenin sahih olmasından münezzehtir. Yedincisi: Allah Teâlâ: { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir” [İhlâs: 1] buyurmuştur. Ehad, vahdaniyetinde kâmil olandır. Her cisim ise faraza ve işarete göre iki parçaya bölünür. O Teâlâ ehad olunca, cisim veya yer tutan (mütehayyiz) olması imkânsız olmuştur. Cisim ve mütehayyiz olmayınca O'nun hakkında gelip gitmek de imkânsız olmuştur. Ayrıca Allah Teâlâ: { هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا } “O'nun bir adaşı (benzeri) olduğunu biliyor musun?” [Meryem: 65] yani benzeri var mı buyurmuştur. Eğer O mütehayyiz bir cisim olsaydı, cisimlikte diğer cisimlere benzer olurdu; farklılık ancak cisimliğin ötesindeki hususlarda, yani büyüklükte veya sıfat ve keyfiyetlerde hâsıl olurdu ki bu da zatta benzerliğin gerçekleşmesine mani olmaz. Yine Allah Teâlâ: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” [Şûrâ: 11] buyurmuştur; eğer cisim olsaydı cisimlerin bir benzeri olurdu. Sekizincisi: Eğer O mütehayyiz bir cisim olsaydı, genel cisimlikte diğer bütün cisimlerle ortak olurdu. Bu durumda ya kendine has özel zatında onlardan farklı olur yahut olmaz. Şayet birincisi ise, ortaklığın sebebi olan husus farklılığın sebebi olan husustan başkadır; dolayısıyla genel olarak cisim olması, O'na has özel zatından başkadır. Bu ise muhaldir; çünkü o özel zatı cisim olmaktan anlaşılan mefhum ile vasıfladığımızda, cismi sıfat kılmış oluruz; bu ise muhaldir, zira cisim sıfatın zatıdır. Eğer o özel zatın cisim olmaktan anlaşılan mefhumdan başka olduğunu ve cisim olmakla vasıflanmadığını söylersek, bu durumda Allah Teâlâ'nın zatı cisim mefhumundan başka ve onunla vasıflanmayan bir şey olur ki bu da O Teâlâ'nın cisim oluşunu nefyeder. Şayet O Teâlâ'nın zatının cisim olmakla birlikte diğer cisimlerden hiçbir hususiyette farklı olmadığı söylenirse, o takdirde mutlak olarak onlara denk olur ve onlar hakkında sahih olan her şey O'nun hakkında da sahih olur. Bu cisimler muhdes (sonradan yaratılmış) olduğuna göre
وَجَبَ فِي ذَاتِهِ أَنْ تَكُونَ كَذَلِكَ، وَكُلُّ ذَلِكَ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى لَيْسَ بِجِسْمٍ، وَلَا بِمُتَحَيِّزٍ، وَأَنَّهُ لَا يَصِحُّ الْمَجِيءُ وَالذَّهَابُ عَلَيْهِ.
O'nun zatının da böyle olması vacip olur; bütün bunlar ise muhaldir. Böylece sabit oldu ki Allah Teâlâ ne cisimdir ne de yer tutandır ve O'nun hakkında gelip gitmek sahih değildir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: اخْتَلَفَ أَهْلُ الْكَلَامِ فِي قَوْلِهِ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا.
Bunu bildiğinde deriz ki: Kelam ehli, { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ } buyruğu hakkında ihtilaf etmiş ve bunda birkaç vecih zikretmişlerdir.
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ مَذْهَبُ السَّلَفِ الصَّالِحِ أَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ بِالدَّلَائِلِ الْقَاطِعَةِ أَنَّ الْمَجِيءَ وَالذَّهَابَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ، عَلِمْنَا قَطْعًا أَنَّهُ لَيْسَ مُرَادُ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ الْمَجِيءَ وَالذَّهَابَ، وَأَنَّ مُرَادَهُ بَعْدَ ذَلِكَ شَيْءٌ آخَرُ فَإِنْ عَيَّنَّا ذَلِكَ الْمُرَادَ لَمْ نَأْمَنِ الْخَطَأَ، فَالْأَوْلَى السُّكُوتُ عَنِ التَّأْوِيلِ، / وَتَفْوِيضُ مَعْنَى الْآيَةِ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: نَزَلَ الْقُرْآنُ عَلَى أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ: وَجْهٌ لَا يَعْرِفُهُ أَحَدٌ لِجَهَالَتِهِ، وَوَجْهٌ يَعْرِفُهُ الْعُلَمَاءُ وَيُفَسِّرُونَهُ وَوَجْهٌ نَعْرِفُهُ مِنْ قِبَلِ الْعَرَبِيَّةِ فَقَطْ، وَوَجْهٌ لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ وَهَذَا الْقَوْلُ قَدِ اسْتَقْصَيْنَا الْقَوْلَ فِيهِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: الم.
Birinci Vecih: Bu Selef-i Sâlihîn'in mezhebidir: Kesin delillerle Allah Teâlâ hakkında gelip gitmenin muhal olduğu sabit olunca, Allah Teâlâ'nın bu ayetten muradının gelip gitmek olmadığını ve bundan sonraki muradının başka bir şey olduğunu kesin olarak bildik. Şayet o muradı biz tayin etmeye kalkışırsak hatadan emin olamayız; bu sebeple en evla olan tevili terk edip susmak ve ayetin tafsili anlamını Allah Teâlâ'ya havale etmektir (tefvizdir). İbn Abbas'tan rivayet edilen şu sözden murat da budur: "Kur'an dört vecih üzere inmiştir: Bir vecih vardır ki hiç kimse cehaleti sebebiyle onu bilemez; bir vecih vardır ki âlimler onu bilir ve tefsir ederler; bir vecih vardır ki onu sadece Arap dili cihetinden biliriz; bir vecih de vardır ki onu Allah'tan başkası bilemez." Bu görüş hakkındaki sözü, Allah Teâlâ'nın { الم } buyruğunun tefsirinde etraflıca açıklamıştık.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُتَكَلِّمِينَ: أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ التَّأْوِيلِ على سبيل الفصيل ثُمَّ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ أَيْ آيَاتُ اللَّهِ فَجَعَلَ مَجِيءَ الْآيَاتِ مَجِيئًا لَهُ عَلَى التَّفْخِيمِ لِشَأْنِ الْآيَاتِ، كَمَا يُقَالُ: جَاءَ الْمَلِكُ إِذَا جَاءَ جَيْشٌ عَظِيمٌ مِنْ جِهَتِهِ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ [البقرة: ٢٠٩] فَذَكَرَ ذَلِكَ فِي مَعْرِضِ الزَّجْرِ وَالتَّهْدِيدِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ وَمَعْلُومٌ أَنَّ التَّقْدِيرَ أَنْ يَصِحَّ الْمَجِيءُ عَلَى اللَّهِ لَمْ يَكُنْ مُجَرَّدُ حُضُورِهِ سَبَبًا لِلتَّهْدِيدِ وَالزَّجْرِ، لِأَنَّهُ عِنْدَ الْحُضُورِ كَمَا يَزْجُرُ الْكُفَّارُ وَيُعَاقِبُهُمْ، فَهُوَ يُثِيبُ الْمُؤْمِنِينَ وَيَخُصُّهُمْ بِالتَّقْرِيبِ، فَثَبَتَ أَنَّ مُجَرَّدَ الْحُضُورِ لَا يَكُونُ سَبَبًا لِلتَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ، فَلَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ إِنَّمَا هُوَ الْوَعِيدُ وَالتَّهْدِيدُ، وَجَبَ أَنْ يُضْمَرَ فِي الْآيَةِ مَجِيءُ الْهَيْبَةِ وَالْقَهْرِ وَالتَّهْدِيدِ، وَمَتَى أَضْمَرْنَا ذَلِكَ زَالَتِ الشُّبْهَةُ بِالْكُلِّيَّةِ، وَهَذَا تَأْوِيلٌ حَسَنٌ مُوَافِقٌ لِنَظْمِ الْآيَةِ.
Üçüncü Vecih: Bu mütekellimînin çoğunluğunun görüşüdür: Ayrıntılı olarak tevil etmek kaçınılmazdır. Daha sonra bunda birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Muradın, { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ } yani "Allah'ın ayetlerinin gelmesi" olmasıdır; ayetlerin şanını tazim ve tefhim etmek üzere ayetlerin gelmesini bizzat Kendisinin gelmesi olarak ifade etmiştir. Nitekim kendi tarafından büyük bir ordu geldiğinde: "Hükümdar geldi" denilir. Bu tevilin sıhhatine delalet eden husus şudur: Allah Teâlâ önceki ayette: { فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } [Bakara: 209] buyurarak bunu bir men ve tehdit makamında zikretmiştir. Sonra Allah Teâlâ: { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ } buyruğu ile bunu pekiştirmiştir. Malumdur ki Allah hakkında gelmenin sahih olduğu varsayılsa bile, sırf O'nun hazır bulunması tehdit ve men sebebi olmazdı; çünkü O hazır bulunduğunda kâfirleri azarlayıp cezalandırdığı gibi, müminleri mükâfatlandırır ve onları yakınlığına tahsis eder. Böylece sırf hazır bulunmanın tehdit ve vaîd sebebi olmadığı sabit oldu. Ayetten maksat sadece vaîd ve tehdit olunca, ayette heybet, kahır ve tehdidin gelmesini takdir etmek vacip olmuştur. Bunu takdir ettiğimizde ise şüphe tamamen ortadan kalkar; bu da ayetin nazmına muvafık güzel bir tevildir.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي التَّأْوِيلِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ أَيْ أَمْرُ اللَّهِ، وَمَدَارُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْبَابِ أَنَّهُ تَعَالَى إِذَا ذَكَرَ فِعْلًا وَأَضَافَهُ إِلَى شَيْءٍ، فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ مُحَالًا فَالْوَاجِبُ صَرْفُهُ إِلَى التَّأْوِيلِ، كَمَا قَالَهُ الْعُلَمَاءُ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ والمراد يحاربون أولياءه، وقال: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يُوسُفَ: ٨٢] وَالْمُرَادُ: وَاسْأَلْ أَهْلَ الْقَرْيَةِ، فَكَذَا قَوْلُهُ: يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ الْمُرَادُ بِهِ يَأْتِيهِمْ أَمْرُ اللَّهِ، وَقَوْلُهُ: وَجاءَ رَبُّكَ [الْفَجْرِ: ٢٢] الْمُرَادُ: جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ، وَلَيْسَ فِيهِ إِلَّا حَذْفُ الْمُضَافِ، وَإِقَامَةُ الْمُضَافِ إِلَيْهِ مُقَامَهُ، وَهُوَ مَجَازٌ مَشْهُورٌ، يُقَالُ: ضَرَبَ الْأَمِيرُ فُلَانًا، وَصَلَبَهُ، وَأَعْطَاهُ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ أَمَرَ بِذَلِكَ، لَا أَنَّهُ تَوَلَّى ذَلِكَ الْعَمَلَ بِنَفَسِهِ، ثُمَّ الَّذِي يُؤَكِّدُ الْقَوْلَ بِصِحَّةِ هذا التأويل وجهان الأول: أن قوله هاهنا: يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ وَقَوْلَهُ: وَجاءَ رَبُّكَ إِخْبَارٌ عَنْ حَالِ الْقِيَامَةِ، ثُمَّ ذَكَرَ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ بِعَيْنِهَا في سورة النحل فقال: لْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ
Tevildeki ikinci vecih: Muradın “Onlar ancak Allah'ın gelmesini mi bekliyorlar?”, yani Allah'ın emrinin gelmesini mi [bekliyorlar] olmasıdır. Bu konudaki sözün esası şudur: Allah Teâlâ bir fiil zikredip onu bir şeye izafe ettiğinde, şayet bu [mana] imkânsız ise onu tevil [yoluna] sarf etmek vacip olur. Nitekim ilim ehli, { الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ } “Allah'a karşı savaşanlar” buyruğunda muradın O'nun dostlarına karşı savaşanlar olduğunu söylemiş; { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } [Yûsuf: 82] “Kente sor” buyruğunda muradın “kentin ehline sor” olduğunu belirtmiştir. İşte bunun gibi O'nun, “Allah'ın onlara gelmesi” buyruğuyla kastedilen de onlara Allah'ın emrinin gelmesidir. O'nun, { وَجاءَ رَبُّكَ } [Fecr: 22] “Ve Rabbin geldiği zaman” buyruğunun muradı da “Rabbinin emri geldiği zaman” demektir. Burada sadece muzafın (tamlananın) hazfedilmesi ve muzafun ileyhin (tamlayanın) onun yerine geçirilmesi söz konusudur. Bu da meşhur bir mecazdır; nitekim [Arapçada], “Emîr falancayı vurdu, onu astı, ona ihsanda bulundu” denilir ve bununla kendisinin o fiili bizzat üstlendiği değil, onu emrettiği kastedilir. Sonra bu tevilin sıhhatini iki vecih pekiştirmektedir: Birincisi: Burada yer alan “Allah'ın onlara gelmesi” ifadesi ile { وَجاءَ رَبُّكَ } buyruğu kıyamet ahvalinden bir haberdir. Sonra [Allah Teâlâ] bu hadisenin aynısını Nahl Suresi'nde zikrederek şöyle buyurmuştur: { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ }
[النَّحْلِ: ٣٣] فَصَارَ هَذَا الْحُكْمُ مُفَسِّرًا لِذَلِكَ الْمُتَشَابِهِ، لِأَنَّ كُلَّ هَذِهِ الْآيَاتِ لَمَّا وَرَدَتْ فِي وَاقِعَةٍ وَاحِدَةٍ لَمْ يَبْعُدْ حَمْلُ بَعْضِهَا عَلَى الْبَعْضِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بعده: وَقُضِيَ الْأَمْرُ [هود:
[Nahl: 33] “Onlar ancak kendilerine meleklerin gelmesini veya Rabbinin emrinin gelmesini mi bekliyorlar?”. Böylece bu muhkem hüküm, o müteşabih ifadeyi açıklayıcı olmuştur; zira bütün bu ayetler tek bir hadise hakkında varid olduğundan birinin diğerine hamledilmesi uzak bir ihtimal değildir. İkincisi: Allah Teâlâ bundan sonra { وَقُضِيَ الْأَمْرُ } [Hûd:
٤٤، البقرة: ٢١] وَلَا شَكَّ أَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ لِلْمَعْهُودِ السَّابِقِ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ قَدْ جَرَى ذِكْرُ أَمْرٍ قَبْلَ ذَلِكَ حَتَّى تَكُونَ الْأَلِفُ وَاللَّامُ إِشَارَةً إِلَيْهِ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا الَّذِي أَضْمَرْنَاهُ مِنْ أَنَّ قَوْلَهُ: يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ أَيْ يَأْتِيهِمْ أمر الله.
44, Bakara: 210] “ve iş bitirildi” buyurmuştur. Şüphe yok ki harf-i tarif (elif-lâm), daha önce bilinen (ahd-i sâbık) içindir; dolayısıyla elif-lâm'ın kendisine işaret edebilmesi için bundan önce mutlaka bir “emir”den söz edilmiş olması gerekir. Bu da bizim, “Allah'ın onlara gelmesi” ifadesinden maksadın “onlara Allah'ın emrinin gelmesi” olduğuna dair takdir ettiğimiz manadan başkası değildir.
فَإِنْ قِيلَ: أَمْرُ اللَّهِ عِنْدَكُمْ صِفَةٌ قَدِيمَةٌ، فَالْإِتْيَانُ عَلَيْهَا مُحَالٌ، وَعِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ أَنَّهُ أَصْوَاتٌ فَتَكُونُ/ أَعْرَاضًا، فَالْإِتْيَانُ عَلَيْهَا أَيْضًا مُحَالٌ.
Eğer: “Allah'ın emri size göre kadim bir sıfattır, dolayısıyla onun hakkında gelme imkânsızdır; Mutezile'ye göre ise o seslerdir, dolayısıyla arazdır ve onun hakkında da gelme yine imkânsızdır” denilirse,
قُلْنَا: الْأَمْرُ فِي اللُّغَةِ لَهُ مَعْنَيَانِ، أَحَدُهُمَا الْفِعْلُ وَالشَّأْنُ وَالطَّرِيقُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ [الْقَمَرِ: ٥٠] وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ [هُودٍ: ٩٧] وَفِي الْمَثَلِ: لِأَمْرٍ مَا جَدَعَ قَصِيرٌ أَنْفَهُ، لِأَمْرٍ مَا يَسُودُ مَنْ يسود فيحمل الأمر هاهنا عَلَى الْفِعْلِ، وَهُوَ مَا يَلِيقُ بِتِلْكَ الْمَوَاقِفِ مِنَ الْأَهْوَالِ وَإِظْهَارِ الْآيَاتِ الْمُبَيِّنَةِ، وَهَذَا هُوَ التأويل الأول الذي ذكرناه، وأما إن حَمْلُنَا الْأَمْرَ عَلَى الْأَمْرِ الَّذِي هُوَ ضِدُّ النَّهْيِ فَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ أَنَّ مُنَادِيًا يُنَادِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ: أَلَا إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ بِكَذَا وَكَذَا، فَذَاكَ هُوَ إِتْيَانُ الْأَمْرِ، وَقَوْلُهُ: فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ أَيْ مَعَ ظُلَلٍ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّ سَمَاعَ ذَلِكَ النِّدَاءِ وَوُصُولَ تِلْكَ الظُّلَلِ يَكُونُ فِي زَمَانٍ وَاحِدٍ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ إِتْيَانِ أَمْرِ اللَّهِ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ حُصُولَ أَصْوَاتٍ مُقَطَّعَةٍ مَخْصُوصَةٍ فِي تِلْكَ الْغَمَامَاتِ تَدُلُّ عَلَى حُكْمِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى كُلِّ أَحَدٍ بِمَا يَلِيقُ بِهِ مِنَ السَّعَادَةِ وَالشَّقَاوَةِ، أَوْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ نُقُوشًا مَنْظُومَةً فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ لِشِدَّةِ بَيَاضِهَا وَسَوَادُ تِلْكَ الْكِتَابَةِ يُعْرَفُ بِهَا حَالُ أَهْلِ الْمَوْقِفِ فِي الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ وَغَيْرِهِمَا وَتَكُونُ فَائِدَةُ الظُّلَلِ مِنَ الْغَمَامِ أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهُ أَمَارَةً لِمَا يُرِيدُ إِنْزَالَهُ بِالْقَوْمِ فَعِنْدَهُ يَعْلَمُونَ أَنَّ الْأَمْرَ قَدْ حَضَرَ وَقَرُبَ.
Şöyle deriz: “Emir” (الْأَمْر) kelimesinin dilde iki anlamı vardır: Birincisi: Fiil, iş ve tutulan yol demektir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ } [Kamer: 50] “Bizim buyruğumuz/işimiz ancak bir tektir, göz açıp kapama gibidir” ve { وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ } [Hûd: 97] “Oysa Firavun'un işi/tutum ve davranışı doğru değildi”. Darbımeselde de: “Kusayr mühim bir iş için burnunu kesti” ve “Lider olan önemli bir işten ötürü lider olur” denilmiştir. Dolayısıyla buradaki “emir” fiil manasına hamledilir ki o da dehşet verici haller ve açık ayetlerin izhar edilmesi gibi o duraklara yaraşan şeylerdir. Zikrettiğimiz birinci tevil de budur. Şayet emri, nehyin (yasaklamanın) zıddı olan emir manasına hamledersek, bunda da iki vecih vardır: Birincisi: Takdirin, kıyamet gününde bir münadinin “Haberiniz olsun! Allah size şöyle şöyle emrediyor” diye nida etmesi olmasıdır; işte “emrin gelmesi” budur. “Buluttan gölgeler içinde” buyruğu ise “gölgelerle birlikte” demektir. Takdir de şöyledir: O nidanın işitilmesi ile o gölgelerin gelmesi aynı vakitte gerçekleşecektir. İkincisi: Allah'ın emrinin buluttan gölgeler içinde gelmesinden muradın, o bulutların içinde, Allah Teâlâ'nın herkese layık olduğu saadet veya şekavet hükmünü gösteren özel, kesik kesik seslerin hâsıl olmasıdır. Yahut murat, Allah Teâlâ'nın buluttan gölgeler içinde dizili nakışlar yaratmasıdır ki bunların aşırı beyazlığı ve o yazının siyahlığı sayesinde mahşer ehlinin vaad, vaid ve diğer konulardaki durumu bilinir. Buluttan gölgelerin faydası ise Allah Teâlâ'nın bunu, o topluluğun başına indirmek istediği şeye bir alamet kılmasıdır; işte o zaman işin hazır olduğunu ve yaklaştığını bilirler.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي التَّأْوِيلِ أَنَّ الْمَعْنَى: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ بِمَا وَعَدَ مِنَ الْعَذَابِ وَالْحِسَابِ، فَحَذَفَ مَا يَأْتِي بِهِ تَهْوِيلًا عَلَيْهِمْ، إِذْ لَوْ ذَكَرَ مَا يَأْتِي بِهِ كَانَ أَسْهَلَ عَلَيْهِمْ فِي بَابِ الْوَعِيدِ وَإِذَا لَمْ يَذْكُرْ كَانَ أَبْلَغَ لِانْقِسَامِ خَوَاطِرِهِمْ، وَذَهَابِ فِكْرِهِمْ فِي كُلِّ وَجْهٍ، ومثله قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ [الْحَشْرِ: ٢] وَالْمَعْنَى أَتَاهُمُ اللَّهُ بِخِذْلَانِهِ إِيَّاهُمْ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَأَتاهُمُ الْعَذابُ [النحل: ٢٦] فقوله: وَأَتاهُمُ الْعَذابُ كَالتَّفْسِيرِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ وَيُقَالُ فِي الْعُرْفِ الظَّاهِرِ إِذَا سُمِعَ بِوِلَايَةِ جَائِرٍ: قَدْ جَاءَنَا فُلَانٌ بِجَوْرِهِ وَظُلْمِهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا مَجَازٌ مَشْهُورٌ.
Tevildeki üçüncü vecih: Mananın “Onlar ancak Allah'ın kendilerine vadettiği azap ve hesap ile gelmesini mi bekliyorlar?” şeklinde olmasıdır; zira onlara dehşet vermek için getireceği şeyi zikretmemiştir. Çünkü getireceği şeyi zikretmiş olsaydı bu, tehdit bahsinde onlar için daha hafif olurdu; zikretmediğinde ise zihinlerinin [türlü ihtimallere] bölünmesi ve fikirlerinin her yöne gitmesi sebebiyle [tehdit] daha beliğ olmuştur. Allah Teâlâ'nın şu buyrukları da bunun gibidir: { فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ } [Haşr: 2] “Fakat Allah onlara hiç beklemedikleri yerden geldi, yüreklerine korku saldı; evlerini kendi elleriyle ve müminlerin elleriyle yıkıyorlardı”. Manası: “Allah, beklemedikleri bir yerden onları yardımsız bırakarak onlara geldi” demektir. Yine Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da böyledir: { فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَأَتاهُمُ الْعَذابُ } [Nahl: 26] “Bunun üzerine Allah onların binalarına temellerinden geldi de tavan üstlerinden tepelerine çöktü ve azap onlara... geldi”. Burada { وَأَتاهُمُ الْعَذابُ } “ve onlara azap geldi” buyruğu, Allah Teâlâ'nın { فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ } “Allah onların binalarına temellerinden geldi” buyruğunun bir tefsiri gibidir. Yaygın örfte de zalim birinin idareci olduğu duyulduğunda: “Falanca zulmü ve haksızlığıyla bize geldi” denir. Şüphe yok ki bu, meşhur bir mecazdır.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِي التَّأْوِيلِ أَنْ يَكُونَ فِي بِمَعْنَى الْبَاءِ، وَحُرُوفُ الْجَرِّ يُقَامُ بَعْضُهَا مُقَامَ الْبَعْضِ، وَتَقْدِيرُهُ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ بِظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ، وَالْمُرَادُ الْعَذَابُ الَّذِي يَأْتِيهِمْ فِي الْغَمَامِ مَعَ الْمَلَائِكَةِ.
Tevildeki dördüncü vecih: [Ayeteki] fi (فِي) edatının bâ (بِ) manasında olmasıdır; cer harfleri birbirinin yerine geçebilir. Bunun takdiri şöyledir: “Onlar ancak Allah'ın buluttan gölgeler ve meleklerle birlikte [azap] getirmesini mi bekliyorlar?”. Murad edilen de bulut içinde meleklerle beraber onlara gelen azaptır.
الْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْآيَةِ تَصْوِيرُ عَظَمَةِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهَوْلِهَا وَشِدَّتِهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ جَمِيعَ الْمُذْنِبِينَ إِذَا حَضَرُوا لِلْقَضَاءِ وَالْخُصُومَةِ، وَكَانَ الْقَاضِي فِي تِلْكَ الْخُصُومَةِ أَعْظَمَ السَّلَاطِينِ قَهْرًا وَأَكْبَرَهُمْ هَيْبَةً، فَهَؤُلَاءِ الْمُذْنِبُونَ لَا وَقْتَ عَلَيْهِمْ أَشَدُّ مَنْ وَقْتِ حُضُورِهِ لِفَصْلِ تِلْكَ الْخُصُومَةِ، فَيَكُونُ الْغَرَضُ مِنْ ذِكْرِ إِتْيَانِ اللَّهِ تَصْوِيرَ غَايَةِ الْهَيْبَةِ وَنِهَايَةِ الْفَزَعِ، وَنَظِيرُهُ/ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ [الزُّمَرِ: ٦٧] مِنْ غَيْرِ تَصْوِيرِ قَبْضَةٍ وَطَيٍّ وَيَمِينٍ، وَإِنَّمَا هُوَ تَصْوِيرٌ لِعَظَمَةِ شَأْنِهِ لِتَمْثِيلِ الْخَفِيِّ بالجلي، فكذا هاهنا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Beşinci vecih: Ayetten maksadın kıyamet gününün büyüklüğünü, dehşetini ve şiddetini tasvir etmek olmasıdır. Zira bütün günahkârlar muhakeme ve dava için hazır bulunduklarında ve o davanın hâkimi de hükümdarların kahir gücü en büyük ve heybeti en yüksek olanı olduğunda, bu günahkârlar için o davayı فصل etmek (hükme bağlamak) üzere O'nun hazır bulunduğu andan daha çetin bir vakit olamaz. Dolayısıyla Allah'ın gelmesinin zikredilmesinden maksat, heybetin zirvesini ve dehşetin son noktasını tasvir etmektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ } [Zümer: 67] “Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler. Hâlbuki kıyamet günü yer bütünüyle O'nun kabzasındadır, gökler de sağ elinde dürülmüştür”. Burada [fiziki bir] kabza, dürme ve sağ el tasviri söz konusu olmayıp, kapalı olanı açık olanla temsil etmek suretiyle O'nun şanının yüceliğini tasvir etmek kastedilmiştir. Burada da böyledir; en doğrusunu Allah bilir.
الْوَجْهُ السَّادِسُ: وَهُوَ أَوْضَحُ عِنْدِي مِنْ كُلِّ مَا سَلَفَ: أَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّ قوله تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً [البقرة: ٢٠٨] إِنَّمَا نَزَلَتْ فِي حَقِّ الْيَهُودِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَقَوْلُهُ: فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا
Altıncı vecih: Bu, bana göre geçenlerin hepsinden daha açıktır. Şöyle ki; biz Allah Teâlâ'nın, { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً } [Bakara: 208] “Ey iman edenler! Hep birden barışa (İslam'a) girin” buyruğunun Yahudiler hakkında indiğini zikretmiştik. Bu takdire göre O'nun: { فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا }
جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ
{ جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “size apaçık deliller geldikten sonra [bilin ki] şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir”
[البقرة: ٢٠٩] يَكُونُ خِطَابًا مَعَ الْيَهُودِ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
[Bakara: 209] “Eğer size apaçık deliller geldikten sonra yine de tökezlerseniz, bilin ki Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” buyruğu Yahudilere bir hitap olur. Bu durumda Allah Teâlâ'nın:
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَالْمَلائِكَةُ [البقرة: ٢١٠] حِكَايَةً عَنِ الْيَهُودِ، وَالْمَعْنَى:
{ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَالْمَلائِكَةُ } [Bakara: 210] “Onlar, ille de buluttan gölgeler içinde Allah'ın ve meleklerin kendilerine gelmesini mi bekliyorlar?” buyruğu, Yahudilerden bir hikâye (onların söz ve tutumlarının aktarımı) olur. Anlamı şudur:
أَنَّهُمْ لَا يَقْبَلُونَ دِينَكَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ، أَلَا تَرَى أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَعَ مُوسَى مِثْلَ ذَلِكَ فَقَالُوا: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً [الْبَقَرَةِ: ٥٥] وَإِذَا كَانَ هَذَا حِكَايَةً عَنْ حَالِ الْيَهُودِ وَلَمْ يَمْنَعْ إِجْرَاءَ الْآيَةِ عَلَى ظَاهِرِهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا عَلَى مَذْهَبِ التَّشْبِيهِ، وَكَانُوا يُجَوِّزُونَ عَلَى اللَّهِ الْمَجِيءَ وَالذَّهَابَ، وَكَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّهُ تَعَالَى تَجَلَّى لِمُوسَى ﵇ عَلَى الطَّوْرِ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَطَلَبُوا مِثْلَ ذَلِكَ فِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﵊، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ هَذَا الْكَلَامُ حِكَايَةً عَنْ مُعْتَقَدِ الْيَهُودِ الْقَائِلِينَ بِالتَّشْبِيهِ، فَلَا يُحْتَاجُ حِينَئِذٍ إِلَى التَّأْوِيلِ، وَلَا إِلَى حَمْلِ اللَّفْظِ عَلَى الْمَجَازِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَوْمًا يَنْتَظِرُونَ أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُمْ مُحِقُّونَ فِي ذَلِكَ الِانْتِظَارِ أَوْ مُبْطِلُونَ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَسْقُطُ الْإِشْكَالُ.
Onlar, buluttan gölgeler içinde Allah ve melekler kendilerine gelmedikçe senin dinini kabul etmezler. Görmez misin ki onlar Musa'ya karşı da aynısını yapmışlar ve: { لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً } [Bakara: 55] “Allah'ı apaçık görmedikçe sana asla inanmayacağız” demişlerdi. Bu durum Yahudilerin halinden bir hikâye olunca, ayeti zahiri üzere bırakmaya hiçbir engel kalmaz. Zira Yahudiler teşbih (Allah'ı yaratılmışlara benzetme) mezhebi üzerindeydiler; Allah hakkında gelip gitmeyi caiz görüyorlar ve: “Allah Teâlâ Tûr dağında Musa aleyhisselâm'a buluttan gölgeler içinde tecelli etti” diyorlardı; Muhammed aleyhisselâm zamanında da bunun benzerini talep ettiler. Bu takdire göre bu söz, teşbihi savunan Yahudilerin inancından bir hikâye olur; dolayısıyla bu durumda ne tevile ne de lafzı mecaza hamletmeye ihtiyaç kalır. Hülasa ayet, bir topluluğun Allah'ın kendilerine gelmesini beklediğine delalet eder; ancak ayette onların bu bekleyişlerinde haklı mı yoksa haksız mı olduklarına dair bir delalet yoktur. Bu takdire göre de müşkil ortadan kalkar.
فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ كَيْفَ يَتَعَلَّقُ بِهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ.
Eğer: “Bu tevile göre, Allah Teâlâ'nın { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } ‘İşler ancak Allah'a döndürülür’ buyruğu [öncesiyle] nasıl irtibatlanır?” denilirse,
قُلْنَا: الْوَجْهُ فِيهِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عِنَادَهُمْ وَتَوَقُّفَهُمْ فِي قَبُولِ الدِّينِ عَلَى هَذَا الشَّرْطِ الْفَاسِدِ، فَذَكَرَ بَعْدَهُ مَا يَجْرِي مَجْرَى التَّهْدِيدِ فَقَالَ: وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ وَهَذَا الْوَجْهُ أَظْهَرُ عِنْدِي مِنْ كُلِّ مَا سَبَقَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِحَقِيقَةِ كَلَامِهِ.
Şöyle deriz: Bundaki vecih şudur: Allah Teâlâ onların inadını ve dini kabul etmeyi bu batıl şarta bağladıklarını hikâye edince, bunun ardından tehdit makamında olan bir ifade zikrederek: { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “İşler ancak Allah'a döndürülür” buyurmuştur. Bu vecih bana göre geçenlerin hepsinden daha açıktır; kelamının hakikatini en iyi Allah bilir.
الْوَجْهُ السَّابِعُ: فِي التَّأْوِيلِ مَا حَكَاهُ الْقَفَّالُ فِي «تَفْسِيرِهِ» عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، وَهُوَ أَنَّ الْإِتْيَانَ فِي الظُّلَلِ مُضَافٌ إِلَى الْمَلَائِكَةِ، فَأَمَّا الْمُضَافُ إِلَى اللَّهِ ﷻ فَهُوَ الْإِتْيَانُ فَقَطْ، فَكَانَ حَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، وَيَسْتَشْهِدُ فِي صِحَّتِهِ بِقِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ وَالْمَلَائِكَةُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: هَذَا التَّأْوِيلُ مُسْتَنْكَرٌ.
Tevildeki yedinci vecih: Kaffâl'in Tefsir'inde Ebu'l-Âliye'den naklettiği görüştür. O da şudur: Gölgeler içinde gelme fiili meleklere izafe edilmiştir; Allah celle celâluhû'ya izafe edilen ise sadece gelmektir. Buna göre kelam takdim ve tehir üzerine hamledilmiştir. Bunun sıhhatine { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ وَالْمَلائِكَةُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ } şeklinde okuyan kimsenin kıraatiyle istidlal edilir. Kaffâl rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: “Bu tevil münkerdir (kabul görmemiştir).”
أَمَّا قَوْلُهُ: فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ فَاعْلَمْ أَنَّ الظُّلَلَ جَمْعُ ظُلَّةٍ، وَهِيَ مَا أَظَلَّكَ اللَّهُ بِهِ، وَالْغَمَامُ لَا يَكُونُ كَذَلِكَ إِلَّا إِذَا كَانَ مُجْتَمِعًا مُتَرَاكِمًا، فَالظُّلَلُ مِنَ الْغَمَامِ عِبَارَةٌ عَنْ قِطَعٍ مُتَفَرِّقَةٍ كُلُّ قِطْعَةٍ مِنْهَا تَكُونُ فِي غَايَةِ الْكَثَافَةِ وَالْعِظَمِ، فَكُلُّ قِطْعَةٍ ظُلَّةٌ، وَالْجَمْعُ ظُلَلٌ، قَالَ تَعَالَى: وَإِذا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ [لُقْمَانَ: ٣٢] وَقَرَأَ بَعْضُهُمْ: إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظِلَالٍ مِنَ الْغَمَامِ فَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الظِّلَالُ جَمْعَ ظُلَّةٍ، كَقِلَالٍ وَقُلَّةٍ، وَأَنْ يَكُونَ جَمْعَ ظِلٍّ.
Allah Teâlâ'nın { فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ } “buluttan gölgeler içinde” buyruğuna gelince; bil ki zulel (ظُلَل), zulle (ظُلَّة) kelimesinin çoğuludur; o da Allah'ın seni kendisiyle gölgelediği şeydir. Bulut (غمام) ise ancak toplanıp üst üste yığıldığında böyle olur. Dolayısıyla buluttan gölgeler, her bir parçası son derece yoğun ve büyük olan dağınık parçalardan ibarettir. Her bir parça bir zulle (gölgelik), çoğulu da zulel (gölgeler)dir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَإِذا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ } [Lokmân: 32] “Onları gölgeler gibi dalgalar sardığı zaman...” buyurmuştur. Bazıları da { إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظِلَالٍ مِنَ الْغَمَامِ } şeklinde okumuştur. Buna göre zılâl (ظِلَال) kelimesinin kılâl (قِلَال) ve kulle (قُلَّة) gibi zulle kelimesinin çoğulu olması da, zıll (ظِلّ) kelimesinin çoğulu olması da muhtemeldir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْمَعْنَى مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمْ قَهْرُ اللَّهِ وَعَذَابُهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Mana; “Onlar ancak buluttan gölgeler içinde kendilerine Allah'ın kahrının ve azabının gelmesini bekliyorlar” demektir.
فَإِنْ قِيلَ: وَلِمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ فِي الْغَمَامِ؟
Eğer: “Azap onlara niçin bulut içinde geliyor?” denilirse,
قُلْنَا: لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الْغَمَامَ مَظِنَّةُ الرَّحْمَةِ، فَإِذَا نَزَلَ مِنْهُ الْعَذَابُ كَانَ الْأَمْرُ أَفْظَعَ، لأن السر إِذَا جَاءَ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ كَانَ أَهْوَلَ وَأَفْظَعَ، كَمَا أَنَّ الْخَيْرَ إِذَا جَاءَ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ كَانَ أَكْثَرَ تَأْثِيرًا فِي السُّرُورِ، فَكَيْفَ إِذَا جَاءَ الشَّرُّ مِنْ حَيْثُ يَحْتَسِبُ الْخَيْرَ، وَمِنْ هَذَا اشْتَدَّ عَلَى الْمُتَفَكِّرِينَ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى قَوْلُهُ: وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ [الزُّمَرِ: ٤٧] وَثَانِيهَا: أَنَّ نُزُولَ الْغَمَامِ عَلَامَةٌ لِظُهُورِ مَا يَكُونُ أَشَدَّ الْأَهْوَالِ فِي الْقِيَامَةِ قَالَ تَعَالَى: وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ وَنُزِّلَ الْمَلائِكَةُ تَنْزِيلًا الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ وَكانَ يَوْماً
Şöyle deriz: Çeşitli vecihlerden dolayıdır: Birincisi: Bulut rahmet umulan yerdir; azap oradan indiğinde durum daha korkunç olur. Çünkü şer hiç beklenmedik bir yerden geldiğinde daha dehşetli ve daha korkunç olur; nitekim hayır hiç beklenmedik yerden geldiğinde sevinç hususunda daha etkili olur. O halde hayır umulan bir yerden şer gelirse nasıl olur! İşte bu sebepledir ki Allah Teâlâ'nın Kitabı üzerinde tefekkür edenlere şu buyruğu pek çetin gelmiştir: { وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ } [Zümer: 47] “Ve hiç hesaba katmadıkları şeyler Allah tarafından karşılarına çıkarıldı”. İkincisi: Bulutun inmesi, kıyametteki en şiddetli dehşetlerin ortaya çıkışının bir alametidir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ وَنُزِّلَ الْمَلائِكَةُ تَنْزِيلًا الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ وَكانَ يَوْماً }
عَلَى الْكافِرِينَ عَسِيراً
{ عَلَى الْكافِرِينَ عَسِيراً } “kâfirler için pek çetin [bir gün olacaktır]”
[الْفُرْقَانِ: ٢٥- ٢٦] وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْغَمَامَ تَنْزِلُ عَنْهُ قَطَرَاتٌ كَثِيرَةٌ غَيْرُ مَحْصُورَةٍ وَلَا مَحْدُودَةٍ، فَكَذَا هَذَا الْغَمَامُ يَنْزِلُ عَنْهُ قَطَرَاتُ الْعَذَابِ نُزُولًا غَيْرَ مَحْصُورٍ.
[Furkân: 25-26] “O gün gökyüzü bulutlarla yarılacak ve melekler peyderpey indirilecektir. O gün gerçek mülk ve hâkimiyet Rahmân'ındır ve o, kâfirler için çok çetin bir gün olacaktır”. Üçüncüsü: Buluttan sayılamayacak ve sınırlandırılamayacak kadar çok damlalar iner; tıpkı bunun gibi bu buluttan da hadsiz hesapsız azap damlaları inecektir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: الْمَلائِكَةُ فَهُوَ عَطْفٌ عَلَى مَا سَبَقَ، وَالتَّقْدِيرُ: وَتَأْتِيهِمُ الْمَلَائِكَةُ وَإِتْيَانُ الْمَلَائِكَةِ يُمْكِنُ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى الْحَقِيقَةِ فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَيْهَا فَصَارَ الْمَعْنَى أَنْ يَأْتِيَ أَمْرُ اللَّهِ وَآيَاتُهُ وَالْمَلَائِكَةُ مَعَ ذَلِكَ يَأْتُونَ لِيَقُومُوا بِمَا أُمِرُوا بِهِ مِنْ إِهَانَةٍ أَوْ تَعْذِيبٍ أَوْ غَيْرِهِمَا مِنْ أَحْكَامِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ.
Allah Teâlâ'nın { الْمَلائِكَةُ } “ve melekler” buyruğuna gelince; bu önceki [ifadeye] matuftur. Takdiri: “ve melekler de onlara gelir” şeklindedir. Meleklerin gelmesini hakikat manasına hamletmek mümkündür; dolayısıyla hakikate hamledilmesi vacip olmuştur. Böylece mana: “Allah'ın emri ve ayetleri gelir; bununla birlikte melekler de aşağılama, azap etme veya kıyamet gününün diğer hükümleri kabilinden kendilerine emredilen şeyleri yerine getirmek üzere gelirler” şeklinde olur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُضِيَ الْأَمْرُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın { وَقُضِيَ الْأَمْرُ } “ve iş bitirildi” buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَعْنَى أَنَّهُ فَرَغَ مَا كانوا يوعدون به فعند ذلك لا يقال لَهُمْ عَثْرَةٌ لَهُمْ وَلَا تُصْرَفُ عَنْهُمْ عُقُوبَةٌ وَلَا يَنْفَعُ فِي دَفْعِ مَا نَزَلِ بِهِمْ حِيلَةٌ.
Birinci Mesele: Manası, kendilerine vadedilen şeyin tamamlanıp bittiğidir. İşte o zaman onlar için hiçbir tökezleme bağışlanmaz, onlardan hiçbir ceza savuşturulmaz ve başlarına inen şeyi savmada hiçbir hile fayda vermez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَقُضِيَ الْأَمْرُ مَعْنَاهُ: ويقتضي الْأَمْرَ وَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ وَيَقْضِيَ الْأَمْرَ فَوَضَعَ الْمَاضِي مَوْضِعَ الْمُسْتَقْبَلِ وَهَذَا كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ، وَخُصُوصًا فِي أُمُورِ الْآخِرَةِ فَإِنَّ الْإِخْبَارَ عَنْهَا يَقَعُ كَثِيرًا بِالْمَاضِي، قَالَ اللَّهُ ﷾: إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي [الْمَائِدَةِ: ١١٦] وَالسَّبَبُ فِي اخْتِيَارِ هَذَا الْمَجَازِ أَمْرَانِ أَحَدُهُمَا: التَّنْبِيهُ عَلَى قُرْبِ أَمْرِ الْآخِرَةِ فَكَأَنَّ السَّاعَةَ قَدْ أَتَتْ وَوَقَعَ مَا يُرِيدُ اللَّهُ إِيقَاعَهُ وَالثَّانِي: الْمُبَالَغَةُ فِي تَأْكِيدِ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ وُقُوعِهِ لِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا تَسْعَى، فَصَارَ بِحُصُولِ الْقَطْعِ وَالْجَزْمِ بِوُقُوعِهِ كَأَنَّهُ قَدْ وَقَعَ وَحَصَلَ.
İkinci Mesele: { وَقُضِيَ الْأَمْرُ } buyruğunun manası “ve işi hükme bağlar” demektir. Takdiri: “İlle de Allah'ın onlara gelmesini ve işi hükme bağlamasını [mı bekliyorlar]” şeklindedir. Böylece gelecek zaman yerine geçmiş zaman sığası konulmuştur. Bu durum Kur'an'da pek çoktur; bilhassa ahiret işlerinde ondan haber vermek çoğunlukla geçmiş zaman sığasıyla vuku bulur. Nitekim Allah azze ve celle şöyle buyurmuştur: { إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي } [Mâide: 116] “Allah şöyle buyurduğu zaman: ‘Ey Meryem oğlu İsa! İnsanlara beni... edinin diyen sen misin?’”. Bu mecazın tercih edilmesinin sebebi iki husustur: Birincisi: Ahiret işinin yakınlığına dikkat çekmektir; sanki kıyamet kopmuş ve Allah'ın gerçekleştirmek istediği şey vuku bulmuştur. İkincisi: Her canın kazandığıyla karşılık görmesi için onun mutlaka vuku bulacağını teyit ve tekit hususundaki mübalağadır. Böylece onun vuku bulacağına dair kesin bilgi ve inanç hâsıl olduğu için sanki vuku bulmuş ve gerçekleşmiş gibi olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْأَمْرُ الْمَذْكُورُ هاهنا هُوَ فَصْلُ الْقَضَاءِ بَيْنَ الْخَلَائِقِ. وَأَخْذُ الْحُقُوقِ لِأَرْبَابِهَا وَإِنْزَالُ كُلِّ أَحَدٍ مِنَ الْمُكَلَّفِينَ مَنْزِلَتَهُ مِنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ، قَالَ تَعَالَى: وَقالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ [إِبْرَاهِيمَ: ٢٢] .
Üçüncü Mesele: Burada zikredilen “emir/iş”, yaratılanlar arasında hükmün فصل edilmesi (kesinleştirilmesi), hakların sahiplerine alınması ve mükelleflerden her birinin cennet ve cehennemden kendi menziline indirilmesidir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَقالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ } [İbrâhîm: 22] “İş bitirilince şeytan dedi ki: ‘Şüphesiz Allah size gerçeğin vaadini yaptı...’”.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: وَقُضِيَ الْأَمْرُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَحْوَالَ الْقِيَامَةِ تُوجَدُ دُفْعَةً مِنْ غَيْرِ تَوَقُّفٍ، فَإِنَّهُ تَعَالَى لَيْسَ لِقَضَائِهِ، دَافِعٌ، وَلَا لِحُكْمِهِ مَانِعٌ.
Bunu bildiğinde deriz ki: O'nun { وَقُضِيَ الْأَمْرُ } buyruğu, kıyamet ahvalinin hiçbir duraksama olmaksızın bir anda vücut bulacağına delalet eder; zira Allah Teâlâ'nın kazasını (hükmünü) savuşturacak ve hükmüne mani olacak hiçbir güç yoktur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَرَأَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وَقَضَاءُ الْأَمْرِ عَلَى الْمَصْدَرِ الْمَرْفُوعِ عَطْفًا عَلَى الْمَلَائِكَةِ.
Dördüncü Mesele: Muâz b. Cebel, meleklere atıfla merfû masdar olarak “ve kazâü'l-emri” (وَقَضَاءُ الْأَمْرِ) şeklinde okumuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Bütün işler ancak Allah'a döndürülür” buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مِنَ الْمُجَسِّمَةِ مَنْ قَالَ: كَلِمَةُ إِلَى لِانْتِهَاءِ الْغَايَةِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ اللَّهُ تَعَالَى فِي مَكَانٍ يُنْتَهَى إِلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، أَجَابَ أَهْلُ التَّوْحِيدِ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى مَلَّكَ عِبَادَهُ فِي الدُّنْيَا كَثِيرًا مِنْ أُمُورِ خَلْقِهِ فَإِذَا صَارُوا إِلَى الْآخِرَةِ فَلَا مَالِكَ لِلْحُكْمِ فِي الْعِبَادِ سواء كَمَا قَالَ: وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ [الِانْفِطَارِ:
Birinci Mesele: Mücessime'den bazıları şöyle demiştir: İle (إِلَى) kelimesi gaye (varış noktası) bildirmek içindir; bu da Allah Teâlâ'nın kıyamet gününde kendisine varılacak bir mekânda olmasını iktiza eder. Tevhid ehli buna iki vecihle cevap vermiştir: Birincisi: Allah Teâlâ dünyada kullarını yaratıklarının birçok işine mâlik kılmıştır; ahirete vardıklarında ise kullar üzerinde hüküm sahibi O'ndan başkası olmayacaktır. Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ } [İnfitâr:
١٩] وَهَذَا كَقَوْلِهِمْ: رَجَعَ أَمْرُنَا إِلَى الْأَمِيرِ إِذَا كَانَ هُوَ يَخْتَصُّ بِالنَّظَرِ فِيهِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ [آل عمران: ٢٨] مَعَ أَنَّ الْخَلْقَ السَّاعَةَ فِي مُلْكِهِ وَسُلْطَانِهِ الثَّانِي: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: إِنَّهُ تَعَالَى قَدْ مَلَّكَ كُلَّ أَحَدٍ فِي دَارِ الِاخْتِبَارِ وَالْبَلْوَى أُمُورًا امْتِحَانًا فَإِذَا انْقَضَى أَمْرُ هَذِهِ الدَّارِ وَوَصَلْنَا إِلَى دَارِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ كَانَ الْأَمْرُ كُلُّهُ لِلَّهِ وَحْدَهُ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ أَهْلٌ أَنْ يُتَّقَى وَيُطَاعَ وَيَدْخُلَ فِي السِّلْمِ كَمَا أَمَرَ، وَيَحْتَرِزَ عَنْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ كَمَا نَهَى.
19] “O gün buyruk yalnız Allah'ındır”. Bu durum, işe bakmak sırf emîre mahsus olduğunda insanların: “İşimiz emîre döndü” demeleri gibidir. Bunun benzeri, yaratılmışlar şu anda da O'nun mülkünde ve hükümranlığında olduğu halde Allah Teâlâ'nın: { وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ } [Âl-i İmrân: 28] “Dönüş ancak Allah'adır” buyurmasıdır. İkincisi: Ebu Müslim şöyle demiştir: Allah Teâlâ imtihan ve iptila yurdunda bir deneme olmak üzere herkese bazı işleri mâlik kılmıştır. Bu yurdun işi bitip sevap ve ceza yurduna ulaştığımızda ise bütün emir/hüküm yalnızca tek olan Allah'a ait olacaktır. Durum böyle olunca O; kendisinden sakınılmaya, itaat edilmeye, emrettiği gibi barışa (İslam'a) girilmeye ve nehyettiği gibi şeytanın adımlarına uymaktan sakınılmaya layık olandır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ تُرْجَعُ بِضَمِّ التَّاءِ عَلَى مَعْنَى تَرِدُ، يُقَالُ: رَجَعْتُهُ أَيْ
İkinci Mesele: İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım, “döndürülür” manasında tâ'nın zammesiyle turce'u (تُرْجَعُ) şeklinde okumuşlardır. Nitekim “Onu döndürdüm”, yani
رَدَدْتُهُ، قَالَ تَعَالَى: وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي [فُصِّلَتْ: ٥٠] وَفِي مَوْضِعٍ آخَرَ: وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي [الْكَهْفِ: ٣٦] وَفِي مَوْضِعٍ آخَرَ: ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ [الْأَنْعَامِ: ٦٢] وَقَالَ تَعَالَى: رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً [الْمُؤْمِنُونَ: ٩٩- ١٠٠] أَيْ رُدَّنِي، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ تَرْجِعُ بِفَتْحِ التَّاءِ أَيْ تَصِيرُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ [الشُّورَى: ٥٣] وَقَوْلِهِ: إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ، وإِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ [هود: ٤، المائدة: ٤٨، الغاشية: ٢٥] قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: وَالْمَعْنَى فِي الْقِرَاءَتَيْنِ مُتَقَارِبٌ، لِأَنَّهَا تَرْجِعُ إِلَيْهِ ﷻ، وَهُوَ ﷻ يُرْجِعُهَا إِلَى نَفْسِهِ بِإِفْنَاءِ الدُّنْيَا وَإِقَامَةِ الْقِيَامَةِ، ثُمَّ قَالَ: وَفِي قَوْلِهِ:
“geri çevirdim” denilir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي } [Fussilet: 50] “Andolsun ki Rabbime döndürülürsem...”; başka bir yerde: { وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي } [Kehf: 36] “Andolsun Rabbime geri götürülürsem...”; diğer bir yerde: { ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ } [En'âm: 62] “Sonra gerçek mevlaları olan Allah'a döndürülürler”; yine şöyle buyurmuştur: { رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً } [Mü'minûn: 99-100] “Rabbim! Beni geri döndür, ta ki salih amel işleyeyim”, yani “beni geri çevir”. İbn Âmir, Hamza ve Kisâî ise “döner/varır” anlamında tâ'nın fethasıyla terce'u (تَرْجِعُ) şeklinde okumuşlardır; bu da Allah Teâlâ'nın: { أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ } [Şûrâ: 53] “İyi bilin ki bütün işler Allah'a varır”, { إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ } [Gâşiye: 25] “Şüphesiz onların dönüşü bizedir” ve { إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ } [Hûd: 4, Mâide: 48] “Dönüşünüz ancak Allah'adır” buyrukları gibidir. Kaffâl rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: İki kıraatteki mana birbirine yakındır; çünkü işler O'na (celle celâluhû) döner, O da (celle celâluhû) dünyayı yok edip kıyameti ikame ederek onları kendine döndürür. Sonra şöyle dedi: O'nun,
تُرْجَعُ الْأُمُورُ بِضَمِّ التَّاءِ ثَلَاثُ مَعَانٍ أَحَدُهَا: هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، وَهُوَ أَنَّهُ ﷻ يُرْجِعُهَا كَمَا قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَهُوَ قَاضِيهَا وَالثَّانِي: أَنَّهُ عَلَى مَذْهَبِ الْعَرَبِ فِي قَوْلِهِمْ: فُلَانٌ يُعْجَبُ بِنَفْسِهِ، وَيَقُولُ الرَّجُلُ لِغَيْرِهِ: إِلَى أَيْنَ يَذْهَبُ بِكَ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ يَذْهَبُ بِهِ وَالثَّالِثُ: أَنَّ ذَوَاتِ الْخُلُقِ وَصِفَاتِهِمْ لَمَّا كَانَتْ شَاهِدَةً عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ مَخْلُوقُونَ مُحْدَثُونَ مُحَاسَبُونَ، وَكَانُوا رَادِّينَ أَمْرَهُمْ إِلَى خَالِقِهِمْ، فَقَوْلُهُ: تُرْجَعُ الْأُمُورُ أَيْ يَرُدُّهَا الْعِبَادُ إِلَيْهِ وَإِلَى حُكْمِهِ بِشَهَادَةِ أَنْفُسِهِمْ، وَهُوَ كَمَا قَالَ: يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ [الجمعة: ١، التغابن: ١] فَإِنَّ هَذَا التَّسْبِيحَ بِحَسَبِ شَهَادَةِ الْحَالِ، لَا بِحَسَبِ النُّطْقِ بِاللِّسَانِ، وَعَلَيْهِ يُحْمَلُ أَيْضًا قَوْلُهُ: وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً [الرَّعْدِ: ١٥] قِيلَ: إِنَّ الْمَعْنَى يَسْجُدُ لَهُ الْمُؤْمِنُونَ طَوْعًا، وَيَسْجُدُ لَهُ الْكُفَّارُ كَرْهًا بِشَهَادَةِ أَنْفُسِهِمْ بِأَنَّهُمْ عَبِيدُ اللَّهِ، فَكَذَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْعِبَادَ يَرُدُّونَ أُمُورَهُمْ إِلَى اللَّهِ، وَيَعْتَرِفُونَ بِرُجُوعِهَا إِلَيْهِ، أَمَّا الْمُؤْمِنُونَ فَبِالْمَقَالِ، وَأَمَّا الكفار فبشهادة الحال.
tâ'nın zammesiyle { تُرْجَعُ الْأُمُورُ } buyruğunda üç mana vardır: Birincisi: Zikrettiğimiz şu manadır: O (celle celâluhû) bu ayette { وَقُضِيَ الْأَمْرُ } buyurduğu ve işleri hükme bağlayan Kendisi olduğu gibi, onları döndüren de Kendisidir. İkincisi: Arapların, “Falanca kendini beğenir/kendine hayran bırakılır” sözlerinde ve kişinin başkasına -onu kimse götürmediği halde- “Seni nereye götürüyorlar?” demesindeki üslupları üzeredir. Üçüncüsü: Yaratılmışların zatları ve sıfatları kendilerinin yaratılmış, sonradan var edilmiş ve hesaba çekilecek varlıklar olduklarına şahitlik edip işlerini Yaratıcılarına döndürdükleri için, O'nun { تُرْجَعُ الْأُمُورُ } buyruğu; “Kullar kendi nefislerinin şahitliğiyle işleri O'na ve O'nun hükmüne döndürürler” demektir. Bu da O'nun: { يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } [Cuma: 1, Tegâbün: 1] “Göklerde ve yerde olanlar Allah'ı tesbih eder” buyruğu gibidir; nitekim bu tesbih dil ile konuşma bakımından değil, halin şahitliği bakımındandır. O'nun şu buyruğu da buna hamledilir: { وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً } [Ra'd: 15] “Göklerde ve yerde bulunanlar ister istemez Allah'a secde ederler”. Şöyle denilmiştir: Manası; müminler O'na isteyerek secde eder, kâfirler ise Allah'ın kulu olduklarına dair kendi nefislerinin şahitliğiyle istemeyerek O'na secde eder demektir. İşte bunun gibi; “Kullar işlerini Allah'a döndürür ve O'na dönüşünü itiraf ederler; müminler bunu sözleriyle, kâfirler ise hal diliyle yaparlar” denilmesi de caizdir.
تم الجزء الخامس، وَيَلِيهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى الْجُزْءُ السَّادِسَ، وأوله قَوْلُهُ تَعَالَى:
Beşinci cüz tamamlandı. Allah Teâlâ dilerse onu altıncı cüz takip edecektir; onun başı da Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ أعان الله على إكماله
{ سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ } “İsrailoğullarına sor, kendilerine nice apaçık ayet verdik”. Allah tamamlamaya muvaffak kılsın.
الجزء السادس
Altıncı Cüz
[تتمة سورة البقرة]
[Bakara Suresi'nin Devamı]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla
[سورة البقرة (٢) : آية ٢١١]
[Bakara Suresi (2): Ayet 211]
سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (٢١١)
{ سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } (211) “İsrailoğullarına sor: Kendilerine nice apaçık ayetler verdik! Kim Allah'ın nimetini kendisine geldikten sonra değiştirirse, bilsin ki şüphesiz Allah cezası pek şiddetli olandır.”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: سَلْ كَانَ فِي الْأَصْلِ اسْأَلْ فَتُرِكَتِ الْهَمْزَةُ الَّتِي هِيَ عَيْنُ الْفِعْلِ لِكَثْرَةِ الدَّوْرِ فِي الْكَلَامِ تَخْفِيفًا، وَنُقِلَتْ حَرَكَتُهَا إِلَى السَّاكِنِ الَّذِي قَبْلَهَا، وَعِنْدَ هَذَا التَّصْرِيفِ اسْتُغْنِيَ عَنْ أَلِفِ الْوَصْلِ، وَقَالَ قُطْرُبٌ:
Birinci Mesele: Sel (سَلْ) kelimesinin aslı is'el (اسْأَلْ) idi; kelamda çokça dönüp dolaşması sebebiyle hafifletmek amacıyla fiilin aynü'l-fiili (orta harfi) olan hemze terk edildi ve harekesi kendisinden önceki sakin harfe aktarıldı. Bu sarf tasarrufu yapılınca vasıl elifine ihtiyaç kalmadı. Kutrub şöyle demiştir:
يُقَالُ سَأَلَ يَسْأَلُ مِثْلُ زَأَرَ الْأَسَدُ يَزْأَرُ، وَسَالَ يَسَالُ، مِثْلُ خَافَ يَخَافُ، وَالْأَمْرُ فِيهِ: سَلْ مِثْلُ خَفْ، وَبِهَذَا التَّقْدِيرِ قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ سَأَلَ سائِلٌ عَلَى وَزْنِ قَالَ، وَكَالَ، وَقَوْلُهُ: كَمْ هُوَ اسْمٌ مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ مَوْضُوعٌ لِلْعَدَدِ، يُقَالُ إِنَّهُ مِنْ تَأْلِيفِ كَافِ التَّشْبِيهِ مَعَ (مَا) ثُمَّ قُصِرَتْ (مَا) وَسُكِّنَتِ الْمِيمُ، وَبُنِيَتْ عَلَى السُّكُونِ لِتَضَمُّنِهَا حَرْفَ الِاسْتِفْهَامِ، وَهِيَ تَارَةً تُسْتَعْمَلُ فِي الْخَبَرِ وَتَارَةً فِي الِاسْتِفْهَامِ وَأَكْثَرُ لُغَةِ الْعَرَبِ الْجَرُّ بِهِ عِنْدَ الْخَبَرِ، وَالنَّصْبُ عِنْدَ الِاسْتِفْهَامِ، وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَنْصِبُ بِهِ فِي الْخَبَرِ، وَيَجُرُّ بِهِ في الاستفهام، وهي هاهنا يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ اسْتِفْهَامِيَّةً، وَأَنْ تَكُونَ خَبَرِيَّةً.
Tıpkı 'ze'ara'l-esedü ye'zeru' denildiği gibi 'se'ele yes'elü' denilir; tıpkı 'hâfe yehâfü' gibi 'sâle yesâlü' de denilir. Bundaki emir sığası ise tıpkı 'haf' gibi 'sel' (سَلْ) şeklinde gelir. Bu takdire göre Nâfi ve İbn Âmir, { سَأَلَ سائِلٌ } ayetini 'kâle' ve 'kâle' vezninde [hemzesiz olarak] okumuşlardır. [Ayetteki] kem (كَمْ) kelimesine gelince; o, sayı bildirmek üzere konulmuş sükûn üzere mebni bir isimdir. Teşbih kâfı ile mâ (ما) edatının birleşiminden meydana geldiği, sonra mâ'nın kısaltılıp mim harfinin sakin kılındığı ve istifham harfini içerdiği için sükûn üzere mebni yapıldığı söylenir. O bazen haber (çokluk bildirme), bazen de istifham (soru) için kullanılır. Arap lügatinin çoğunda haber cümlesinde kendisinden sonraki kelimeyi cer, istifhamda ise nasb eder. Araplardan haberde nasb, istifhamda cer edenler de vardır. Buradaki kem ise hem istifhamiyye hem de haberiyye olmaya muhtemeldir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ الْمَقْصُودُ: سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ لِيُخْبِرُوكَ عَنْ تِلْكَ الْآيَاتِ فَتَعْلَمَهَا وَذَلِكَ لِأَنَّ الرَّسُولَ ﵊ كَانَ عَالِمًا بِتِلْكَ الْأَحْوَالِ بِإِعْلَامِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُ، بَلِ الْمَقْصُودُ مِنْهُ الْمُبَالَغَةُ فِي الزَّجْرِ عَنِ الْإِعْرَاضِ عَنْ دَلَائِلِ اللَّهِ تَعَالَى، وَبَيَانُ هَذَا الكلام أنه تعالى قال: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً، وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ [الْبَقَرَةِ: ٢٠٨] فَأَمَرَ بِالْإِسْلَامِ وَنَهَى عَنِ الْكُفْرِ، ثُمَّ قَالَ: فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ أَيْ فَإِنْ أَعْرَضْتُمْ عَنْ هَذَا التَّكْلِيفِ/ صِرْتُمْ مُسْتَحِقِّينَ لِلتَّهْدِيدِ بِقَوْلِهِ: فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ [الْبَقَرَةِ: ٢٠٩] ثُمَّ بَيَّنَ ذَلِكَ التَّهْدِيدَ بِقَوْلِهِ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَالْمَلائِكَةُ [الْبَقَرَةِ: ٢١٠] ثُمَّ ثَلَّثَ ذَلِكَ التَّهْدِيدَ بِقَوْلِهِ: سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ يَعْنِي سَلْ هَؤُلَاءِ الْحَاضِرِينَ أَنَّا لَمَّا آتَيْنَا أَسْلَافَهُمْ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ فَأَنْكَرُوهَا، لَا جَرَمَ اسْتَوْجَبُوا الْعِقَابَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ تَنْبِيهٌ لِهَؤُلَاءِ الْحَاضِرِينَ عَلَى أَنَّهُمْ لَوْ زَلُّوا عَنْ آيَاتِ اللَّهِ لَوَقَعُوا فِي الْعَذَابِ كَمَا وَقَعَ أُولَئِكَ الْمُتَقَدِّمُونَ فِيهِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْحِكَايَةِ أَنْ يعتبروا بغيرهم، كما قال تعالى: فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ [الْحَشْرِ: ٢] وَقَالَ: لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ [يُوسَفَ: ١١١] فَهَذَا بَيَانُ وَجْهِ النَّظْمِ.
İkinci Mesele: Bil ki [ayetten] maksat: “İsrailoğullarına sor ki sana o ayetleri haber versinler de sen de bilesin” demek değildir. Zira Resul aleyhisselâm, Allah Teâlâ'nın bildirmesiyle o halleri zaten bilmekteydi. Bilakis bundan maksat, Allah Teâlâ'nın delillerinden yüz çevirmekten menetmede mübalağa yapmaktır. Bu sözün açıklaması şudur: Allah Teâlâ, { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً، وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ } [Bakara: 208] buyurarak İslam'ı emretmiş ve küfrü yasaklamıştır. Sonra: { فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ } yani “Eğer bu tekliften yüz çevirirseniz, { فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } [Bakara: 209] buyruğuyla tehdit edilmeyi hak edersiniz” buyurmuştur. Sonra bu tehdidi: { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَالْمَلائِكَةُ } [Bakara: 210] buyruğuyla açıklamıştır. Ardından bu tehdidi { سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ } buyruğuyla üçüncül olarak pekiştirmiştir; yani “Şu hazır bulunanlara sor; Biz onların geçmişlerine apaçık ayetler verdiğimizde onlar bunları inkâr ettiler de bu yüzden Allah Teâlâ'nın azabını hak ettiler.” Bu, hazır bulunanlara şayet Allah'ın ayetlerinden saparlarsa, tıpkı o öncekilerin azaba düştüğü gibi kendilerinin de azaba düşeceklerine dair bir ikazdır. Bu kıssanın zikredilmesinden maksat ise Allah Teâlâ'nın: { فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ } [Haşr: 2] “Ey basiret sahipleri, ibret alın!” ve { لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ } [Yûsuf: 111] “Andolsun onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır” buyurduğu gibi başkalarından ibret almaktır. İşte nazmın (ayetler arası tertibin) açıklaması budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فَرَّقَ أَبُو عَمْرٍو فِي «سَلْ» بَيْنَ الِاتِّصَالِ بِوَاوٍ وَفَاءٍ وَبَيْنَ الِاسْتِئْنَافِ، فقرأ سَلْهُمْ وسَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ بغير همزة وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يوسف: ٨٢] فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ، وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ [النِّسَاءِ: ٣٢] بِالْهَمْزِ، وَسَوَّى الْكِسَائِيُّ بَيْنَ الْكُلِّ، وَقَرَأَ الْكُلَّ بِغَيْرِ هَمْزٍ وَجْهُ الفرق الْفَرْقِ أَنَّ التَّخْفِيفَ فِي
Üçüncü Mesele: Ebû Amr, 'sel' (سَلْ) fiilinde vâv veya fâ harfiyle bitişik olma hali ile cümlenin müstakil olarak başlaması (isti'nâf) arasını ayırmıştır. Böylece { سَلْهُمْ } ve { سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ } yerlerini hemzesiz; { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } [Yûsuf: 82], { فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ } ve { وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ } [Nisâ: 32] yerlerini ise hemze ile okumuştur. Kisâî ise hepsini bir tutarak hepsini hemzesiz okumuştur. Farkın vechi şudur: [Kelama] yeni başlandığındaki (isti'nâftaki)
الِاسْتِئْنَافِ وَصْلَةٌ إِلَى إِسْقَاطِ الْهَمْزَةِ الْمُبْتَدَأَةِ وَهِيَ مُسْتَقِلَّةٌ وَلَيْسَ كَذَلِكَ فِي الِاتِّصَالِ وَالْكِسَائِيُّ اتَّبَعَ الْمُصْحَفَ، لِأَنَّ الْأَلِفَ سَاقِطَةٌ فِيهَا أَجْمَعُ.
hafifletme, müstakil olan baştaki hemzenin düşürülmesine bir vesiledir; birleşme halinde ise böyle değildir. Kisâî ise Mushaf'ın hattına tabi olmuştur; çünkü elif bunların hepsinde düşürülmüştür.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ فِيهِ قَوْلَانِ أَحَدُهَا: الْمُرَادُ بِهِ مُعْجِزَاتُ مُوسَى ﵇، نَحْوُ فَلْقِ الْبَحْرِ، وَتَظْلِيلِ الْغَمَامِ، وَإِنْزَالِ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى، وَنَتْقِ الْجَبَلِ، وَتَكْلِيمِ اللَّهِ تَعَالَى لِمُوسَى ﵇ مِنَ السَّحَابِ، وَإِنْزَالِ التَّوْرَاةِ عَلَيْهِمْ، وَتَبْيِينِ الْهُدَى مِنَ الْكُفْرِ لَهُمْ، فَكُلُّ ذَلِكَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ.
Dördüncü Mesele: { مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ } “apaçık ayetlerden” buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi: Bununla Musa aleyhisselâm'ın denizin yarılması, bulutun gölgelik yapılması, kudret helvası ve bıldırcın indirilmesi, dağın [tepelerine] kaldırılması, Allah Teâlâ'nın buluttan Musa aleyhisselâm ile konuşması, onlara Tevrat'ın indirilmesi ve hidayetin küfürden ayrılıp kendilerine açıklanması gibi mucizelerinin kastedilmesidir; bunların hepsi apaçık ayetlerdir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمَعْنَى، كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ حُجَّةٍ بَيِّنَةٍ لِمُحَمَّدٍ ﵊، يُعْلَمُ بِهَا صِدْقُهُ وَصِحَّةُ شَرِيعَتِهِ.
İkinci görüş: Mananın; Muhammed aleyhisselâm için, onun doğruluğunun ve şeriatının sıhhatinin kendisiyle bilindiği nice apaçık deliller verdiğimiz şeklinde olmasıdır.