Binûn

Bakara Suresi — 65. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ } “Kim Allah'ın nimetini değiştirirse” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قُرِئَ وَمَنْ يُبَدِّلْ بِالتَّخْفِيفِ.

Birinci Mesele: { وَمَنْ يُبَدِّلْ } [kelimesi şeddesiz] tahfif ile de okunmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: فِي الْآيَةِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَكَفَرُوا بِهَا لَكِنْ لَا يَدُلُّ عَلَى هَذَا الْإِضْمَارِ قَوْلُهُ: وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ.

İkinci Mesele: Ebû Müslim şöyle demiştir: Ayette bir hazif (gizli tutulan öge) vardır; takdiri ise şöyledir: “Onlara nice apaçık ayetler verdik de onlar bunu inkâr ettiler.” Fakat O'nun: { وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ } “Kim Allah'ın nimetini değiştirirse” buyruğu bu takdire delalet etmez.

الْمَسْأَلَةُ الثالثة: في نعمة الله هاهنا قولان أحدهما: أَنَّ الْمُرَادَ آيَاتُهُ وَدَلَائِلُهُ وَهِيَ مِنْ أَجَلِّ أَقْسَامِ نِعَمِ اللَّهِ لِأَنَّهَا أَسْبَابُ الْهُدَى وَالنَّجَاةِ مِنَ الضَّلَالَةِ، ثُمَّ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ فِي تَبْدِيلِهِمْ إِيَّاهَا وَجْهَانِ فَمَنْ قَالَ الْمُرَادُ بِالْآيَةِ الْبَيِّنَةِ مُعْجِزَاتُ مُوسَى ﵇، قَالَ: الْمُرَادُ بِتَبْدِيلِهَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَظْهَرَهَا لِتَكُونَ أَسْبَابَ هداهم فجعلوها أسباب ضلالاتهم كَقَوْلِهِ: فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ [التَّوْبَةِ: ١٢٥] وَمَنْ قَالَ: الْمُرَادُ بِالْآيَةِ الْبَيِّنَةِ مَا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مِنْ دَلَائِلِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵇، قَالَ: الْمُرَادُ مِنْ تَبْدِيلِهَا تَحْرِيفُهَا وَإِدْخَالُ الشُّبْهَةِ فِيهَا.

Üçüncü Mesele: Buradaki “Allah'ın nimeti” hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bundan muradın O'nun ayetleri ve delilleri olmasıdır; bunlar Allah'ın nimetlerinin en yücelerindendir, çünkü bunlar hidayetin ve sapıklıktan kurtuluşun sebepleridir. Sonra bu görüşe göre onların bunu değiştirmesi hususunda iki vecih vardır: Apaçık ayetten muradın Musa aleyhisselâm'ın mucizeleri olduğunu söyleyen kimse şöyle der: Bunu değiştirmekten maksat, Allah Teâlâ'nın onları hidayetlerine sebep olsun diye ortaya koyması, fakat onların Allah'ın: { فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ } [Tevbe: 125] “[bu] onların pisliklerine pislik katmıştır” buyruğu gibi bunları sapıklıklarının sebebi kılmalarıdır. Apaçık ayetten muradın Tevrat ve İncil'de yer alan Muhammed aleyhisselâm'ın nübüvvetine dair deliller olduğunu söyleyen kimse ise şöyle der: Bunu değiştirmekten maksat, onları tahrif etmek ve içlerine şüphe sokmaktır.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: الْمُرَادُ بِنِعْمَةِ اللَّهِ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ أَسْبَابِ الصِّحَّةِ وَالْأَمْنِ وَالْكِفَايَةِ وَاللَّهُ تَعَالَى/ هُوَ الَّذِي أَبْدَلَ النِّعْمَةَ بِالنِّقْمَةِ لَمَّا كَفَرُوا، وَلَكِنْ أَضَافَ التَّبْدِيلَ إِلَيْهِمْ لِأَنَّهُ سَبَبٌ مِنْ جِهَتِهِمْ وَهُوَ تَرْكُ الْقِيَامِ بِمَا وَجَبَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْعَمَلِ بِتِلْكَ الْآيَاتِ الْبَيِّنَاتِ.

İkinci görüş: Allah'ın nimetinden maksat; Allah'ın onlara verdiği sağlık, güvenlik ve yeterli rızık sebepleridir. İnkar ettiklerinde nimeti azaba/cezaya dönüştüren bizzat Allah Teâlâ'dır; fakat değiştirme işi onlardan kaynaklanan bir sebebe, yani o apaçık ayetlerle amel etme hususunda üzerlerine farz olanı terk etmelerine dayandığı için değiştirme fiili kendilerine isnat edilmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُ فَإِنْ فَسَّرْنَا النِّعْمَةَ بِإِيتَاءِ الْآيَاتِ وَالدَّلَائِلِ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُ أَيْ مِنْ بَعْدِ مَا تَمَكَّنَ مِنْ مَعْرِفَتِهَا، أَوْ مِنْ بَعْدِ مَا عَرَفَهَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ [الْبَقَرَةِ: ٧٥] لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ يَتَمَكَّنْ مِنْ مَعْرِفَتِهَا أَوْ لَمْ يَعْرِفْهَا، فَكَأَنَّهَا غَائِبَةٌ عَنْهُ، وَإِنْ فَسَّرْنَا النِّعْمَةَ بِمَا يَتَعَلَّقُ بِالدُّنْيَا مِنَ الصِّحَّةِ وَالْأَمْنِ وَالْكِفَايَةِ، فَلَا شَكَّ أَنَّ عِنْدَ حُصُولِ هَذِهِ الْأَسْبَابِ يَكُونُ الشُّكْرُ أَوْجَبَ فَكَانَ الْكُفْرُ أَقْبَحَ، فَلِهَذَا قَالَ: فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ قَالَ الْوَاحِدِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: وَفِيهِ إِضْمَارٌ، وَالْمَعْنَى شَدِيدُ الْعِقَابِ لَهُ، وَأَقُولُ: بَيَّنَ عَبْدُ الْقَاهِرِ النَّحْوِيُّ فِي كِتَابِ «دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ» أَنَّ تَرْكَ هَذَا الْإِضْمَارِ أَوْلَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْآيَةِ التَّخْوِيفُ بِكَوْنِهِ فِي ذَاتِهِ مَوْصُوفًا بِأَنَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ، مِنْ غَيْرِ الْتِفَاتٍ إِلَى كَوْنِهِ شَدِيدَ الْعِقَابِ لِهَذَا أَوْ لِذَلِكَ، ثُمَّ قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: وَالْعِقَابُ عَذَابٌ يعقب الجرم.

Allah Teâlâ'nın: { مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُ } “o kendisine geldikten sonra” buyruğuna gelince; şayet nimeti, ayetlerin ve delillerin verilmesi olarak tefsir edersek, { مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُ } buyruğundan maksat; onu bilmeye güç yetirdikten sonra veya Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } [Bakara: 75] “sonra onu iyice anlayıp akıl erdirdikten sonra bile bile tahrif ederlerdi” buyurduğu gibi onu bildikten sonra demektir. Çünkü kişi onu bilmeye güç yetiremezse veya onu bilmezse, o sanki kendisinden gaip gibidir. Şayet nimeti, sağlık, güvenlik ve yeterli rızık gibi dünyaya taalluk eden hususlarla tefsir edersek; şüphe yok ki bu sebeplerin meydana gelmesi anında şükretmek daha vacip, nankörlük (küfür) ise daha çirkin olur. İşte bu yüzden: { فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } “şüphesiz Allah, cezası pek şiddetli olandır” buyurmuştur. Vâhidî rahimehullâhu teâlâ şöyle demiştir: “Burada bir zamir takdiri vardır, mana: 'Ona cezası pek şiddetlidir' şeklindedir.” Ben de derim ki: Nahiv âlimi Abdülkâhir, Delâilü'l-İ'câz adlı kitabında bu zamir takdirini terk etmenin daha evla olduğunu açıklamıştır. Zira ayetten maksat, şuna veya buna cezası şiddetli oluşuna bakılmaksızın, bizatihi O'nun cezasının şiddetli olmasıyla vasıflanması cihetiyle korkutmaktır. Sonra Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: “Ikâb (عقاب), suçun peşinden gelen cezadır.”

[سورة البقرة (٢) : آية ٢١٢]

[Bakara Suresi (2): Ayet 212]

زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٢١٢)

{ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٢١٢) } “İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi; bu yüzden onlar iman edenlerle alay ederler. Halbuki takva sahipleri kıyamet gününde onların üstündedir. Allah dilediğine hesapsız rızık verir.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ مِنْ قَبْلُ حَالَ مَنْ يُبَدِّلُ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ وَهُمُ الْكُفَّارُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالدَّلَالَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ وَعَدَلُوا عَنْهَا أَتْبَعَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِذِكْرِ السَّبَبِ الَّذِي لِأَجْلِهِ كَانَتْ هَذِهِ طَرِيقَتُهُمْ فَقَالَ: زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا وَمَحْصُولُ هَذَا الْكَلَامِ تَعْرِيفُ الْمُؤْمِنِينَ ضَعْفَ عُقُولِ الْكُفَّارِ وَالْمُشْرِكِينَ فِي تَرْجِيحِ الْفَانِي مِنْ زِينَةِ الدُّنْيَا عَلَى الْبَاقِي مِنْ دَرَجَاتِ الْآخِرَةِ.

Bil ki Allah Teâlâ bundan önce, Allah'ın nimeti kendisine geldikten sonra onu değiştiren kimsenin halini zikretmiştir; bunlar da delili ve peygamberleri yalanlayıp onlardan yüz çeviren kâfirlerdir. Ardından Allah Teâlâ, onların bu tutumunun gerekçesi olan sebebi zikrederek şöyle buyurmuştur: { زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا } “İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi.” Bu sözün özü; dünya ziynetinin fani olanını, ahiret derecelerinin baki olanına tercih etmeleri hususunda kâfirlerin ve müşriklerin akıllarının kıtlığını müminlere tanıtmaktır.

وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayetle ilgili birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِنَّمَا لَمْ يَقُلْ: زُيِّنَتْ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: وَهُوَ قَوْلُ الْفَرَّاءِ: أَنَّ الْحَيَاةَ وَالْإِحْيَاءَ وَاحِدٌ، فَإِنْ أُنِّثَ فَعَلَى اللَّفْظِ، وَإِنْ ذُكِّرَ فَعَلَى الْمَعْنَى كَقَوْلِهِ: فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٧٥] ، وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ [هُودٍ: ٦٧] وَثَانِيهَا: وَهُوَ قَوْلُ الزَّجَّاجِ أَنَّ تَأْنِيثَ الْحَيَاةِ لَيْسَ بِحَقِيقِيٍّ، لِأَنَّهُ لَيْسَ حَيَوَانًا بِإِزَائِهِ ذَكَرٌ، مِثْلُ امْرَأَةٍ وَرَجُلٍ، وَنَاقَةٍ وَجَمَلٍ، بَلْ مَعْنَى الْحَيَاةِ وَالْعَيْشِ وَالْبَقَاءِ وَاحِدٌ فَكَأَنَّهُ قَالَ: زُيِّنَ لِلَّذِينِ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَالْبَقَاءُ وَثَالِثُهَا: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْأَنْبَارِيِّ: إِنَّمَا لَمْ يَقُلْ: زُيِّنَتْ، لِأَنَّهُ فُصِلَ بَيْنَ زُيِّنَ وَبَيْنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، بِقَوْلِهِ:

Birinci Mesele: Ayette [müennes olarak] 'zuyyinet' (زُيِّنَتْ) denilmeyişi birkaç vecihten ötürüdür: Birincisi ve bu Ferrâ'nın görüşüdür: Hayat ile ihya birdir. Şayet müennes kılınırsa lafza göredir; şayet müzekker kılınırsa Allah'ın: { فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ } [Bakara: 275] “Kime Rabbinden bir öğüt gelirse” ve { وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ } [Hûd: 67] “O zulmedenleri korkunç bir ses yakalayıverdi” buyruklarında olduğu gibi manaya göredir. İkincisi ve bu Zeccâc'ın görüşüdür: Hayatın müennesliği hakiki değildir; zira o, kadın-erkek, dişi deve-erkek deve gibi karşısında erkeği bulunan canlı bir varlık değildir. Bilakis hayat, yaşayış ve bekâ manası birdir; dolayısıyla sanki: “İnkâr edenlere dünya hayatı ve bekâ süslü gösterildi” demiş gibidir. Üçüncüsü ve bu İbnü'l-Enbârî'nin görüşüdür: 'Zuyyinet' denilmemiştir, çünkü 'zuyyine' (زُيِّنَ) ile 'dünya hayatı' (الحياة الدنيا) arasını:

لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَإِذَا فُصِلَ بَيْنَ فِعْلِ الْمُؤَنَّثِ وَبَيْنَ الِاسْمِ/ بِفَاصِلٍ، حَسُنَ تَذْكِيرُ الْفِعْلِ، لِأَنَّ الْفَاصِلَ يُغْنِي عَنْ تَاءِ التَّأْنِيثِ.

{ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenlere” ifadesi ayırmıştır. Müennes fiil ile isim arasına bir fasıla (ayırıcı) girdiğinde, fiilin müzekker getirilmesi güzel olur; çünkü fasıla, müenneslik tâ'sının yerine geçer.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي سَبَبِ النُّزُولِ وُجُوهًا:

İkinci Mesele: İniş sebebi (sebeb-i nüzul) hususunda birkaç vecih zikretmişlerdir:

فَالرِّوَايَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي أَبِي جَهْلٍ وَرُؤَسَاءِ قُرَيْشٍ، كَانُوا يَسْخَرُونَ مِنْ فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ، كَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، وَعَمَّارٍ، وَخَبَّابٍ، وَسَالِمٍ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ، وَعَامِرِ بْنِ فُهَيْرَةَ وَأَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ بِسَبَبِ مَا كَانُوا فِيهِ مِنَ الْفَقْرِ وَالضَّرَرِ وَالصَّبْرِ عَلَى أَنْوَاعِ الْبَلَاءِ مَعَ أَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا فِي التَّنَعُّمِ وَالرَّاحَةِ.

Birinci Rivayet: İbn Abbas şöyle demiştir: Ayet, Ebû Cehil ve Kureyş'in ileri gelenleri hakkında inmiştir. Onlar, kâfirlerin refah ve rahatlık içinde olmalarına karşın; içinde bulundukları fakirlik, darlık ve çeşitli belalara sabretmeleri sebebiyle Abdullah b. Mes'ûd, Ammâr, Habbâb, Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim, Âmir b. Füheyre ve Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh gibi Müslümanların fakirleriyle alay ediyorlardı.

وَالرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ: نَزَلَتْ فِي رُؤَسَاءِ الْيَهُودِ وَعُلَمَائِهِمْ مِنْ بَنِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ وَبَنِي قَيْنُقَاعٍ، سَخِرُوا مِنْ فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ الْمُهَاجِرِينَ، حَيْثُ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ.

İkinci Rivayet: Ayet, Benî Kurayza, Nadîr ve Benî Kaynukā' yahudilerinin ileri gelenleri ve âlimleri hakkında inmiştir; yurtlarından ve mallarından çıkarıldıklarında fakir muhacir Müslümanlarla alay etmişlerdi.

وَالرِّوَايَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي الْمُنَافِقِينَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ وَأَصْحَابِهِ، كَانُوا يَسْخَرُونَ مِنْ ضُعَفَاءِ الْمُسْلِمِينَ وَفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا مَانِعَ مِنْ نُزُولِهَا في جميعهم.

Üçüncü Rivayet: Mukâtil şöyle demiştir: Ayet, münafıklardan Abdullah b. Übeyy ve arkadaşları hakkında inmiştir; zayıf Müslümanlarla ve fakir muhacirlerle alay ediyorlardı. Bil ki ayetin bunların hepsi hakkında inmiş olmasına bir engel yoktur.

المسألة الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ هَذَا التَّزْيِينِ، أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَذَكَرُوا وُجُوهًا أَحَدُهَا: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: الْمُزَيِّنُ هُوَ غُوَاةُ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ، زَيَّنُوا لِلْكُفَّارِ الْحِرْصَ عَلَى الدُّنْيَا، وَقَبَّحُوا أَمْرَ الْآخِرَةِ فِي أَعْيُنِهِمْ، وَأَوْهَمُوا أَنْ لَا صِحَّةَ لِمَا يُقَالُ مِنْ أَمْرِ الْآخِرَةِ، فَلَا تُنَغِّصُوا عِيشَتَكُمْ فِي الدُّنْيَا قَالَ: وَأَمَّا الَّذِي يَقُولُهُ الْمُجَبِّرَةُ مِنْ أَنَّهُ تَعَالَى زَيَّنَ ذَلِكَ فَهُوَ بَاطِلٌ، لِأَنَّ الْمُزَيِّنَ لِلشَّيْءِ هُوَ الْمُخْبِرُ عَنْ حُسْنِهِ فَإِنْ كَانَ الْمُزَيِّنُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ صادقا في ذلك التزين، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ كَاذِبًا، فَإِنْ كَانَ صَادِقًا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَا زَيَّنَهُ حَسَنًا، فَيَكُونُ فَاعِلُهُ الْمُسْتَحْسِنُ لَهُ مُصِيبًا وَذَلِكَ يُوجِبُ أَنَّ الْكَافِرَ مُصِيبٌ فِي كُفْرِهِ وَمَعْصِيَتِهِ، وَهَذَا الْقَوْلُ كُفْرٌ، وَإِنْ كَانَ كَاذِبًا فِي ذَلِكَ التَّزْيِينِ أَدَّى ذَلِكَ إِلَى أَنْ لَا يُوثَقَ مِنْهُ تَعَالَى بَقَوْلٍ وَلَا خَبَرٍ، وَهَذَا أَيْضًا كُفْرٌ، قَالَ: فَصَحَّ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ الْمُزَيِّنَ هُوَ الشَّيْطَانُ، هَذَا تَمَامُ كَلَامِ أَبِي عَلِيٍّ الْجُبَّائِيِّ فِي «تَفْسِيرِهِ» .

Üçüncü Mesele: Bu süslü göstermenin (tezyînin) keyfiyeti hakkında ihtilaf etmişlerdir. Mutezile'ye gelince, onlar birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Cübbâî şöyle demiştir: Süslü gösteren, cinlerin ve insanların azgınlarıdır. Kâfirlere dünyaya karşı hırslı olmayı süslü gösterdiler, ahiret işini onların gözlerinde çirkinleştirdiler ve ahiret işine dair söylenenlerin aslı olmadığı, dolayısıyla dünyadaki yaşantınızı zehir etmeyin vehmini verdiler. Cübbâî der ki: Mücebbire'nin (Cebriye'nin), bunu süslü gösterenin Allah Teâlâ olduğu yönündeki sözü ise batıldır. Çünkü bir şeyi süslü gösteren, onun güzelliğini haber verendir. Eğer süslü gösteren Allah Teâlâ ise; O, ya bu süslemede doğru sözlüdür ya da yalan söylemektedir. Eğer doğru sözlü ise, süslediği şeyin güzel olması gerekir; bu durumda onu yapan ve güzel gören kimse isabet etmiş olur. Bu ise kâfirin küfründe ve isyanında isabetli olmasını gerektirir ki bu söz küfürdür. Eğer bu süslemede yalan söylemiş olursa bu, O Teâlâ'nın hiçbir sözüne ve haberine güvenilmemesi sonucunu doğurur; bu da aynı şekilde küfürdür. Cübbâî der ki: Böylece ayetten muradın, süslü gösterenin şeytan olduğu sabit olmuştur. Ebû Ali el-Cübbâî'nin tefsirindeki sözünün tamamı budur.

وَأَقُولُ هَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْكُفَّارِ، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ لِجَمِيعِ الْكُفَّارِ مُزَيِّنٌ، وَالْمُزَيِّنُ لِجَمِيعِ الْكُفَّارِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُغَايِرًا لَهُمْ، إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ كَانَ

Ben de derim ki: Bu zayıftır. Çünkü Allah Teâlâ'nın: { زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlere süslü gösterildi” buyruğu bütün kâfirleri kapsamaktadır; bu durum bütün kâfirler için bir süsleyicinin bulunmasını iktiza eder. Bütün kâfirlere süslü gösterenin ise onlardan başka biri olması kaçınılmazdır. Meğerki her birinin diğerine

يُزَيِّنُ لِلْآخَرِ، وَحِينَئِذٍ يَصِيرُ دَوْرًا فَثَبَتَ أَنَّ الذين يُزَيِّنُ الْكُفْرَ لِجَمِيعِ الْكُفَّارِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُغَايِرًا لَهُمْ، فَبَطَلَ قَوْلُهُ: إِنَّ الْمُزَيِّنَ هُمْ غُوَاةُ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَؤُلَاءِ الْغُوَاةَ دَاخِلُونَ فِي الْكُفَّارِ أَيْضًا، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْمُزَيِّنَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ غَيْرَهُمْ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا التَّأْوِيلَ ضَعِيفٌ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: الْمُزَيِّنُ لِلشَّيْءِ هُوَ الْمُخْبِرُ عَنْ حُسْنِهِ فَهَذَا مَمْنُوعٌ، بَلِ الْمُزَيِّنُ مَنْ يَجْعَلُ الشَّيْءَ مَوْصُوفًا بِالزِّينَةِ، وَهِيَ صِفَاتٌ قَائِمَةٌ بِالشَّيْءِ بِاعْتِبَارِهَا يَكُونُ الشَّيْءُ مُزَيَّنًا، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ سَقَطَ كَلَامُهُ، ثُمَّ إِنْ سَلَّمْنَا أَنَّ الْمُزَيِّنَ لِلشَّيْءِ هُوَ الْمُخْبِرُ عَنْ حُسْنِهِ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: اللَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْ حُسْنِهِ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَمَّا فِيهَا مِنَ اللَّذَّاتِ وَالطَّيِّبَاتِ/ وَالرَّاحَاتِ، وَالْإِخْبَارُ عَنْ ذَلِكَ لَيْسَ بِكَذِبٍ، وَالتَّصْدِيقُ بِهَا لَيْسَ بِكُفْرٍ، فَسَقَطَ كَلَامُ أَبِي عَلِيٍّ فِي هَذَا الْبَابِ بِالْكُلِّيَّةِ.

süslü gösterdiği söylensin; bu takdirde ise devir (kısır döngü) meydana gelir. Böylece küfrü bütün kâfirlere süslü gösterenin onlardan başka olması gerektiği sabit oldu. Dolayısıyla onun “süslü gösterenler cin ve insanların azgınlarıdır” sözü batıl olmuştur; zira bu azgınlar da kâfirlerin içine dâhildir. Biz ise süsleyicinin kesinlikle onlardan başkası olması gerektiğini açıkladık. Böylece bu tevilin zayıf olduğu sabit oldu. Onun: “Bir şeyi süsleyip gösteren, onun güzelliğini haber verendir” sözüne gelince, bu kabul edilemez. Bilakis süsleyen kişi; bir şeyi, o şeyde bulunan ve kendisi sebebiyle o şeyin süslü olduğu niteliklerle süslü kılabilen kimsedir. Bu takdire göre onun sözü düşer. Sonra, bir şeyi süsleyenin onun güzelliğini haber veren kimse olduğunu kabul etsek bile; “Allah Teâlâ onun güzelliğini haber vermiştir; bundan maksat da O Teâlâ'nın onda bulunan lezzetleri, güzel şeyleri/ ve rahatlıkları haber vermesidir; bunları haber vermek yalan olmadığı gibi bunlara inanmak da küfür değildir” denilmesi niçin caiz olmasın? Böylece Ebû Ali'nin bu babdaki sözü bütünüyle düşmüştür.

التَّأْوِيلُ الثَّانِي: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: يُحْتَمَلُ فِي زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ زَيَّنُوا لِأَنْفُسِهِمْ وَالْعَرَبُ يَقُولُونَ لِمَنْ يبعد منهم: أين يذهب بل لَا يُرِيدُونَ أَنَّ ذَاهِبًا ذَهَبَ بِهِ وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى فِي الْآيِ الْكَثِيرَةِ: أَنَّى يُؤْفَكُونَ [المائدة: ٧٥، التوبة: ٣٠، المنافقون: ٤] ، أَنَّى يُصْرَفُونَ [غَافِرٍ: ٦٩] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، وَأَكَّدَهُ بقوله تعالى:

İkinci Tevil: Ebû Müslim şöyle demiştir: { زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinde, onların bunu bizzat kendi kendilerine süsledikleri ihtimali vardır. Nitekim Araplar kendilerinden uzaklaşan kimseye; “Nereye gidiyor?” derler ve bunu söylerken onu götüren bir götürücünün götürmesini kastetmezler. Bu, Allah Teâlâ'nın birçok ayette geçen: { أَنَّى يُؤْفَكُونَ } [Mâide: 75, Tevbe: 30, Münâfikûn: 4] “Nasıl da döndürülüyorlar!”, { أَنَّى يُصْرَفُونَ } [Mü'min: 69] “Nasıl da çevriliyorlar!” ve benzeri buyruklarının manasıdır. Bunu Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da pekiştirmektedir:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُلْهِكُمْ أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ [الْمُنَافِقُونَ: ٩] فَأَضَافَ ذَلِكَ إِلَيْهِمَا لَمَّا كَانَا كَالسَّبَبِ، وَلَمَّا كَانَ الشَّيْطَانُ لَا يَمْلِكُ أَنْ يَحْمِلَ الْإِنْسَانَ عَلَى الْفِعْلِ قَهْرًا فَالْإِنْسَانُ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ الَّذِي زَيَّنَ لِنَفْسِهِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا ضَعِيفٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: زُيِّنَ يَقْتَضِي أَنْ مُزَيِّنًا زَيَّنَهُ، وَالْعُدُولُ عَنِ الْحَقِيقَةِ إِلَى الْمَجَازِ غَيْرُ مُمْكِنٍ.

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُلْهِكُمْ أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ } [Münâfikûn: 9] “Ey iman edenler! Mallarınız ve evlatlarınız sizi Allah'ı anmaktan alıkoymasın”; bir sebep gibi oldukları için bu [alıkoyma] fiilini ikisine isnat etmiştir. Şeytan insanı o fiili yapmaya zorla sevk etme gücüne sahip olmadığına göre, gerçekte kendi nefsine süsleyen insanın bizzat kendisidir. Bil ki bu görüş zayıftır. Zira { زُيِّنَ } “süslü gösterildi” sözü, bir süsleyenin onu süslemesini iktiza eder; hakikatten mecaza sapmak ise [bir karine olmadan] mümkün değildir.

التَّأْوِيلُ الثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا الْمُزَيِّنَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا جَعَلْنا مَا عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا [الْكَهْفِ: ٧] ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا التَّأْوِيلِ ذَكَرُوا وُجُوهًا الْأَوَّلُ: يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ تَعَالَى هُوَ الْمُزَيِّنُ بِمَا أَظْهَرَهُ فِي الدُّنْيَا مِنَ الزَّهْرَةِ وَالنَّضَارَةِ وَالطِّيبِ وَاللَّذَّةِ، وَإِنَّمَا فَعَلَ ذَلِكَ ابْتِلَاءً لِعِبَادِهِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤] إِلَى قَوْلِهِ: قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ [آلِ عِمْرَانَ: ١٥] وَقَالَ أَيْضًا: الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ أَمَلًا [الْكَهْفِ: ٤٦] وَقَالُوا: فَهَذِهِ الْآيَاتُ مُتَوَافِقَةٌ، وَالْمَعْنَى فِي الْكُلِّ أَنَّ اللَّهَ ﷻ جَعَلَ الدُّنْيَا دَارَ ابْتِلَاءٍ وَامْتِحَانٍ، فَرَكَّبَ فِي الطِّبَاعِ الْمَيْلَ إِلَى اللَّذَّاتِ وَحُبِّ الشَّهَوَاتِ لَا عَلَى سَبِيلِ الْإِلْجَاءِ الَّذِي لَا يُمْكِنُ تَرْكُهُ، بَلْ عَلَى سَبِيلِ التَّحْبِيبِ الَّذِي تَمِيلُ إِلَيْهِ النَّفْسُ مَعَ إِمْكَانِ رَدِّهَا عَنْهُ لِيَتِمَّ بِذَلِكَ الِامْتِحَانُ، وَلِيُجَاهِدَ الْمُؤْمِنُ هَوَاهُ فَيُقْصِرَ نَفْسَهُ عَلَى الْمُبَاحِ وَيَكُفَّهَا عَنِ الْحَرَامِ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ التَّزْيِينِ أَنَّهُ تَعَالَى أَمْهَلَهُمْ فِي الدُّنْيَا، وَلَمْ يَمْنَعْهُمْ عَنِ الْإِقْبَالِ عَلَيْهَا، وَالْحِرْصِ الشَّدِيدِ فِي طَلَبِهَا، فَهَذَا الْإِمْهَالُ هُوَ الْمُسَمَّى بِالتَّزْيِينِ.

Üçüncü Tevil: Bu süsleyenin bizzat Allah Teâlâ olmasıdır. Bu tevilin sıhhatine iki vecih delalet eder: Birincisi: { زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا } ayetini etken (mâlum) fiil sığasıyla [zeyyene şeklinde] okuyan kimsenin kıraatidir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا جَعَلْنا مَا عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا } [Kehf: 7] “Şüphesiz biz yeryüzündeki şeyleri, hangisinin daha güzel amel edeceğini deneyelim diye ona bir ziynet kıldık” buyruğudur. Sonra bu tevili savunanlar birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Dünyada var ettiği parlaklık, tazelik, güzellik ve lezzetler ile Teâlâ'nın süsleyici olması imkânsız değildir; O bunu ancak kullarını imtihan etmek için yapmıştır. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ } [Âl-i İmrân: 14] “Nefsanî arzulara tutku insanlara süslü gösterildi” ayetinden { قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ } [Âl-i İmrân: 15] “De ki: Size bundan daha hayırlısını haber vereyim mi? Takva sahipleri için Rableri katında cennetler vardır” buyruğuna kadar olan ayetlerdir. Yine şöyle buyurmuştur: { الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ أَمَلًا } [Kehf: 46] “Mal ve oğullar dünya hayatının ziynetidir. Baki kalacak salih ameller ise Rabbinin katında sevapça daha hayırlı, ümit bağlamak bakımından da daha hayırlıdır.” Dediler ki: Bu ayetler birbirine uygundur. Hepsindeki mana şudur: Allah celle celâlühû dünyayı bir imtihan ve sınama yurdu kılmış, fıtratlara lezzetlere meyletmeyi ve şehvet sevgisini yerleştirmiştir. Bu, terk edilmesi mümkün olmayan bir zorlama (ilcâ) yoluyla değil; imtihanın tamamlanması, müminin de hevasıyla cihat edip nefsini mubah ile sınırlandırması ve haramdan alıkoyması için, nefsin meylettiği ancak onu engellemenin de mümkün olduğu bir sevdirme yoluyladır. İkincisi: Süslü göstermekten muradın; Teâlâ'nın onlara dünyada mühlet vermesi, onları dünyaya yönelmekten ve onu elde etmedeki aşırı hırstan alıkoymamasıdır. İşte süsleme olarak isimlendirilen şey bu mühlet vermektir.

وَاعْلَمْ أَنَّ جُمْلَةَ هَذِهِ الْوُجُوهِ الَّتِي نَقَلْنَاهَا عَنِ الْمُعْتَزِلَةِ يَتَوَجَّهُ عَلَيْهَا سُؤَالٌ وَاحِدٌ وَهُوَ أَنَّ حُصُولَ هَذِهِ الزِّينَةِ فِي قُلُوبِ الْكُفَّارِ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُحْدِثٍ وَإِلَّا فَقَدَ وَقَعَ الْمُحْدَثُ لَا عَنْ مُؤَثِّرٍ وَهَذَا مُحَالٌ ثُمَّ هَذَا التَّزْيِينُ الْحَاصِلُ فِي قُلُوبِ الْكُفَّارِ هَلْ رَجَّحَ جَانِبَ الْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ عَلَى جَانِبِ الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ أَوْ مَا رَجَّحَ فَإِنْ لَمْ يُرَجِّحِ أَلْبَتَّةَ بَلِ الْإِنْسَانُ مَعَ حُصُولِ هَذِهِ الزِّينَةِ فِي قَلْبِهِ كَهُوَ لَا مَعَ حُصُولِهَا فِي قَلْبِهِ فَهَذَا يَمْنَعُ كَوْنَهُ تَزْيِينًا فِي قَلْبِهِ، وَالنَّصُّ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ حَصَلَ هَذَا التَّزْيِينُ، وَإِنْ قُلْنَا بِأَنَّ حُصُولَ هَذَا التَّزْيِينِ فِي قَلْبِهِ يُرَجِّحُ جَانِبَ الْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ، عَلَى جَانِبِ الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ، فَقَدْ زَالَ الِاخْتِيَارُ لِأَنَّ حَالَ الِاسْتِوَاءِ لَمَّا امْتَنَعَ حُصُولُ الرُّجْحَانِ، فَحَالُ صَيْرُورَةِ أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ

Bil ki Mutezile'den naklettiğimiz bu vecihlerin bütününe tek bir soru yöneltilir; o da şudur: Kâfirlerin kalplerinde bu ziynetin meydana gelmesi için mutlaka bir var edici (muhdis) lazımdır, aksi takdirde bir eser, bir etken olmaksızın meydana gelmiş olur ki bu imkânsızdır. Sonra kâfirlerin kalplerinde hasıl olan bu süsleme, küfür ve isyan tarafını iman ve taat tarafına tercih ettirmiş (râcih kılmış) midir, yoksa ettirmemiş midir? Şayet hiç tercih ettirmemişse, bilakis insanın kalbinde bu ziynetin bulunması hali ile bulunmaması hali farksız ise; bu durum, onun kalbinde bir tezyin (süslenme) olmasını engeller; halbuki nas bu tezyinin meydana geldiğine delalet etmiştir. Şayet kalbinde bu tezyinin hasıl olmasının küfür ve isyan tarafını iman ve taat tarafına râcih kıldığını söylersek, o takdirde ihtiyar (özgür irade) ortadan kalkmış olur. Zira iki tarafın eşitliği halinde [bir tarafın] racih olması imkânsız olduğuna göre, taraflardan birinin

مَرْجُوحًا كَانَ أَوْلَى بِامْتِنَاعِ الْوُقُوعِ، وَإِذَا صَارَ الْمُرَجِّحُ مُمْتَنِعَ الْوُقُوعِ صَارَ الرَّاجِحُ وَاجِبَ الْوُقُوعِ، ضَرُورَةَ/ أَنَّهُ لَا خُرُوجَ عَنِ النَّقِيضَيْنِ فَهَذَا هُوَ تَوْجِيهُ السُّؤَالِ وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا يَنْدَفِعُ بِالْوُجُوهِ الَّتِي ذَكَرَهَا هَؤُلَاءِ الْمُعْتَزِلَةُ.

merduh (aşağı) olması durumunda, onun vaki olmaması evleviyetle imkânsız hale gelir. Tercih ettirilen şeyin vaki olması imkânsız hale gelince, râcih olanın vaki olması zorunlu/ olur; çünkü iki zıddın dışına çıkmak imkânsızdır. İşte sorunun yöneltiliş şekli budur; malumdur ki bu soru o Mutezilîlerin zikrettiği vecihlerle bertaraf edilemez.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي تَقْرِيرِ هَذَا التَّأْوِيلِ أَنَّ الْمُرَادَ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى زَيَّنَ مِنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا مَا كَانَ مِنَ الْمُبَاحَاتِ دُونَ الْمَحْظُورَاتِ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ سَقَطَ الْإِشْكَالُ، وَهَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَصَّ بِهَذَا التَّزْيِينِ الْكُفَّارَ، وتزيين المباحات لا يختص به الكافر، فَيَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهَذَا التَّزْيِينِ تَزْيِينَ الْمُبَاحَاتِ، وَأَيْضًا فَإِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا تَمَتَّعَ بِالْمُبَاحَاتِ مِنْ طَيِّبَاتِ الدُّنْيَا يَكُونُ تَمَتُّعُهُ بِهَا مَعَ الْخَوْفِ وَالْوَجَلِ مِنَ الْحِسَابِ فِي الْآخِرَةِ فَهُوَ وَإِنْ كَثُرَ مَالُهُ وَجَاهُهُ فَعَيْشُهُ مُكَدَّرٌ مُنَغَّصٌ، وَأَكْثَرُ غَرَضِهِ أَجْرُ الْآخِرَةِ وَإِنَّمَا يَعُدُّ الدُّنْيَا كَالْوَسِيلَةِ إِلَيْهَا، وَلَيْسَ كَذَلِكَ الْكَافِرُ، فَإِنَّهُ وَإِنْ قَلَّتْ ذَاتُ يَدِهِ فَسُرُورُهُ بِهَا يَكُونُ غَالِبًا عَلَى ظَنِّهِ، لِاعْتِقَادِهِ أَنَّهَا كَمَالُ الْمَقْصُودِ دُونَ غَيْرِهَا، وَإِذَا كَانَ هَذَا حَالُهُ صَحَّ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ تَزْيِينَ الْمُبَاحَاتِ، وَأَيْضًا أَنَّهُ تَعَالَى أَتْبَعَ تِلْكَ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَذَلِكَ مُشْعِرٌ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَسْخَرُونَ مِنْهُمْ فِي تَرْكِهِمُ اللَّذَّاتِ الْمَحْظُورَةَ، وَتَحَمُّلِهِمُ الْمَشَاقَّ الْوَاجِبَةَ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ التَّزْيِينَ مَا وَقَعَ فِي الْمُبَاحَاتِ بَلْ وَقَعَ فِي الْمَحْظُورَاتِ.

Bu tevilin takririndeki üçüncü vecih: Muradın; Allah Teâlâ'nın dünya hayatından haramları değil mubah olanları süslemesi olduğudur. Bu veche göre problem ortadan kalkar. Ancak bu da zayıftır. Zira Allah Teâlâ bu süslemeyi kâfirlere tahsis etmiştir; mubahların süslenmesi ise kâfire has değildir. Dolayısıyla bu süslemeden muradın mubahların süslenmesi olması imkânsızdır. Ayrıca mümin, dünyanın güzel mubahlarından istifade ettiğinde; onun bunlardan faydalanması ahiretteki hesaptan korku ve ürpertiyle birlikte olur. Dolayısıyla onun malı ve makamı çok olsa bile yaşantısı kederli ve zehirdir; gayesinin çoğu ahiret ecrini kazanmaktır ve o dünyayı sadece ahirete bir vesile sayar. Kâfir ise böyle değildir; onun elindeki imkân az olsa bile, maksadın kemalinin başkası değil sadece dünya olduğuna inandığı için sevinci zannına galip gelir. Durumu böyle olunca ayetten maksadın mubahların süslenmesi olmadığı sabit olur. Ayrıca Allah Teâlâ bu ayetin peşinden: { وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “bu yüzden onlar iman edenlerle alay ederler” buyurmuştur. Bu ise onların, haram lezzetleri terk etmeleri ve farz olan meşakkatlere katlanmaları hususunda müminlerle alay ettiklerini ihsas ettirir. Bu da o süslemenin mubahlar hakkında değil haramlar hakkında vaki olduğuna delalet eder.

وَأَمَّا أَصْحَابُنَا فَإِنَّهُمْ حَمَلُوا التَّزْيِينَ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ فِي قَلْبِهِ إِرَادَةَ الْأَشْيَاءِ وَالْقُدْرَةَ عَلَى تِلْكَ الْأَشْيَاءِ، بَلْ خَلَقَ تِلْكَ الْأَفْعَالَ وَالْأَحْوَالَ، وَهَذَا بِنَاءٌ عَلَى أَنَّ الْخَالِقَ لِأَفْعَالِ الْعِبَادِ لَيْسَ إِلَّا اللَّهُ سُبْحَانَهُ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ ظَهَرَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ.

Bizim ashabımıza (Ehl-i Sünnet'e) gelince; onlar süslemeyi, Allah Teâlâ'nın onun kalbinde şeylere karşı iradeyi ve o şeylere güç yetirmeyi yaratması, hatta bizzat o fiilleri ve halleri yaratması manasına hamletmişlerdir. Bu, kulların fiillerini yaratanın sadece Sübhân olan Allah olduğu esasına dayanır; bu veche göre ayetten kastedilen murat açıklığa kavuşmuş olur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا فَقَدْ رُوِّينَا فِي كَيْفِيَّةِ تِلْكَ السُّخْرِيَةِ وُجُوهًا مِنَ الرِّوَايَاتِ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَوْلُهُ: وَيَسْخَرُونَ مُسْتَأْنَفٌ غَيْرُ مَعْطُوفٍ عَلَى زُيِّنَ، وَلَا يَبْعُدُ اسْتِئْنَافُ الْمُسْتَقْبَلِ بَعْدَ الْمَاضِي، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ أَخْبَرَ عَنْهُمْ بزين وَهُوَ مَاضٍ، ثُمَّ أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِفِعْلٍ يُدِيمُونَهُ فَقَالَ: وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَمَعْنَى هَذِهِ السُّخْرِيَةِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ هَؤُلَاءِ الْمَسَاكِينُ تَرَكُوا لَذَّاتِ الدُّنْيَا وَطَيِّبَاتِهَا وَشَهَوَاتِهَا وَيَتَحَمَّلُونَ الْمَشَاقَّ وَالْمَتَاعِبَ لِطَلَبِ الْآخِرَةِ مَعَ أَنَّ الْقَوْلَ بِالْآخِرَةِ قَوْلٌ بَاطِلٌ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ لَوْ بَطَلَ الْقَوْلُ بِالْمَعَادِ لَكَانَتْ هَذِهِ السُّخْرِيَةُ لَازِمَةً أَمَّا لَوْ ثبت القول بصحة المعاد لكانت السُّخْرِيَةُ مُنْقَلِبَةً عَلَيْهِمْ لَأَنَّ مَنْ أَعْرَضَ عَنِ الْمُلْكِ الْأَبَدِيِّ بِسَبَبِ لَذَّاتٍ حَقِيرَةٍ فِي أَنْفَاسٍ مَعْدُودَةٍ لَمْ يُوجَدْ فِي الْخَلْقِ أَحَدٌ أَوْلَى بِالسُّخْرِيَةِ مِنْهُ، بَلْ قَالَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ الْإِعْرَاضُ عَنِ الدُّنْيَا، وَالْإِقْبَالُ عَلَى الْآخِرَةِ هُوَ الْحَزْمُ عَلَى جَمِيعِ التَّقْدِيرَاتِ فَإِنَّهُ إِنْ بَطَلَ الْقَوْلُ بِالْآخِرَةِ لَمْ يَكُنِ الْفَائِتُ إِلَّا لَذَّاتٍ حَقِيرَةً وَأَنْفَاسًا مَعْدُودَةً وَإِنْ صَحَّ الْقَوْلُ بِالْآخِرَةِ كَانَ الْإِعْرَاضُ عَنِ الدُّنْيَا وَالْإِقْبَالُ عَلَى الْآخِرَةِ أَمْرًا مُتَعَيَّنًا فَثَبَتَ أَنَّ تِلْكَ السُّخْرِيَةَ كَانَتْ بَاطِلَةً وَأَنَّ عَوْدَ السُّخْرِيَةِ عَلَيْهِمْ أَوْلَى.

Allah Teâlâ'nın: { وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “bu yüzden onlar iman edenlerle alay ederler” buyruğuna gelince; bu alayın keyfiyeti hakkında bize rivayetler cihetinden çeşitli vecihler rivayet edilmiştir. Vâhidî şöyle demiştir: { وَيَسْخَرُونَ } kelimesi isti'nâf cümlesidir (yeni bir başlangıçtır), { زُيِّنَ } üzerine matuf değildir. Geçmiş zamandan (mâzî) sonra gelecek zamanın (müstakbel/muzâri) isti'nâf olarak gelmesi uzak bir ihtimal değildir. Çünkü Allah, mâzî olan 'zuyyine' (زُيِّنَ) ile onlardan haber vermiş, sonra da sürekli yaptıkları bir fiille onlardan haber vererek: { وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenlerle alay ederler” buyurmuştur. Bu alayın manası şudur: Onlar, “Bu zavallılar dünyanın lezzetlerini, güzelliklerini ve şehvetlerini terk ettiler; ahireti kabul etmek batıl bir söz olduğu halde ahiret talebi uğruna meşakkatlere ve zahmetlere katlanıyorlar” diyorlardı. Şüphe yok ki ahirete (meada) inanmak batıl olsaydı bu alay yerinde olurdu. Fakat ahiretin hak olduğu sabit olunca, alay bizzat kendilerine döner; zira sayılı birkaç nefeste geçen değersiz lezzetler uğruna ebedî mülkten yüz çeviren kimseden daha çok alaya layık bir kimse yaratılmışlar arasında bulunmaz. Hatta bazı muhakkikler şöyle demiştir: Dünyadan yüz çevirip ahirete yönelmek bütün ihtimallere göre en ihtiyatlı yoldur; zira ahiret inancı batıl çıksa bile elden kaçan şey sadece değersiz lezzetler ve sayılı nefeslerdir. Şayet ahiret inancı doğruysa, dünyadan yüz çevirip ahirete yönelmek kaçınılmaz bir zorunluluk olur. Böylece o alayın batıl olduğu ve alayın kendilerine dönmesinin daha evla olduğu sabit olmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:

Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Halbuki takva sahipleri kıyamet gününde onların üstündedir” buyruğuna gelince, bunda birkaç soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ قَالَ: مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ قَالَ: وَالَّذِينَ اتَّقَوْا.

Birinci Soru: Niçin önce: { مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenlerle” demiş, ardından da: { وَالَّذِينَ اتَّقَوْا } “Halbuki takva sahipleri” buyurmuştur?

الْجَوَابُ: لِيُظْهِرَ بِهِ أَنَّ السَّعَادَةَ الْكُبْرَى لَا تَحْصُلُ إِلَّا للمؤمن التقي، وليكون بعثا لِلْمُؤْمِنِينَ عَلَى التَّقْوَى.

Cevap: En büyük saadetin ancak muttaki mümine hasıl olacağını bununla ortaya koymak ve müminleri takvaya sevk etmek içindir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْفَوْقِيَّةِ؟

İkinci Soru: Bu üstünlükten (fevkiyyetten) murat nedir?

الْجَوَابُ: فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْفَوْقِيَّةِ الْفَوْقِيَّةَ بِالْمَكَانِ، لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَكُونُونَ فِي عِلِّيِّينَ

Cevap: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Üstünlükten maksadın mekânca üstünlük olmasıdır; çünkü müminler göğün illiyyîn (en yüce) derecelerinde,

مِنَ السَّمَاءِ وَالْكَافِرِينَ يَكُونُونَ فِي سِجِّينٍ مِنَ الْأَرْضِ وَثَانِيهَا: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْفَوْقِيَّةِ الفوقية فِي الْكَرَامَةِ وَالدَّرَجَةِ.

kâfirler ise yerin siccîn (en aşağı) tabakalarında olacaklardır. İkincisi: Üstünlükten maksadın ikram ve derece bakımından üstünlük olması muhtemeldir.

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّمَا يُقَالُ: فُلَانٌ فَوْقَ فُلَانٍ فِي الْكَرَامَةِ، إِذَا كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِي الْكَرَامَةِ ثُمَّ يَكُونُ أَحَدُهُمَا أَزْيَدَ حَالًا مِنَ الْآخَرِ فِي تِلْكَ الْكَرَامَةِ، وَالْكَافِرُ لَيْسَ لَهُ شَيْءٌ مِنَ الْكَرَامَةِ فَكَيْفَ يُقَالُ: الْمُؤْمِنُ فَوْقَهُ فِي الْكَرَامَةِ.

Eğer: “İkram bakımından filan filanın üstündedir sözü ancak her ikisi de ikram içinde olup sonra birinin o ikramdaki hali diğerinden daha fazla olduğunda söylenir; kâfirin ise hiçbir ikramı yoktur, öyleyse mümin ikram bakımından onun üstündedir nasıl denilebilir?” denilirse,

قُلْنَا: الْمُرَادُ أَنَّهُمْ كَانُوا فَوْقَهُمْ فِي سَعَادَاتِ الدُّنْيَا ثُمَّ فِي الْآخِرَةِ يَنْقَلِبُ الْأَمْرُ، فَاللَّهُ تَعَالَى يُعْطِي الْمُؤْمِنَ مِنْ سَعَادَاتِ الْآخِرَةِ مَا يَكُونُ فَوْقَ السَّعَادَاتِ الدُّنْيَوِيَّةِ الَّتِي كَانَتْ حَاصِلَةً لِلْكَافِرِينَ، وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: أَنَّهُمْ فَوْقَهُمْ فِي الْحُجَّةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ شُبَهَاتِ الْكُفَّارِ رُبَّمَا كَانَتْ تَقَعُ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ، ثُمَّ إِنَّهُمْ كَانُوا يَرُدُّونَهَا عَنْ قُلُوبِهِمْ بِمَدَدِ تَوْفِيقِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَمَّا يَوْمُ الْقِيَامَةِ فَلَا يَبْقَى شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ، بَلْ تَزُولُ الشُّبَهَاتُ، وَلَا تُؤَثِّرُ وَسَاوِسُ الشَّيْطَانِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ إِلَى قَوْلِهِ- فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا [الْمُطَفِّفِينَ: ٢٩- ٣٤] الْآيَةِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ سُخْرِيَةَ الْمُؤْمِنِينَ بِالْكُفَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَوْقَ سُخْرِيَةِ الْكَافِرِينَ بِالْمُؤْمِنِينَ فِي الدُّنْيَا لِأَنَّ سُخْرِيَةَ الْكَافِرِ بِالْمُؤْمِنِ بَاطِلَةٌ، وَهِيَ مَعَ بُطْلَانِهَا مُنْقَضِيَةٌ، وَسُخْرِيَةُ الْمُؤْمِنِ بِالْكَافِرِ فِي الْآخِرَةِ حَقَّةٌ ومع حقيقتها هِيَ دَائِمَةٌ بَاقِيَةٌ.

Şöyle deriz: Maksat, dünyadaki saadetler bakımından onların müminlerin üstünde olması, sonra ahirette ise durumun tersine dönmesidir; böylece Allah Teâlâ mümine ahiret saadetlerinden, kâfirlere hasıl olmuş olan dünya saadetlerinin üstünde bir saadet verir. Üçüncüsü: Maksadın, kıyamet gününde hüccet (delil) bakımından onların üstünde olmalarıdır. Zira kâfirlerin şüpheleri bazen müminlerin kalplerine düşer, sonra onlar Allah Teâlâ'nın tevfikinin yardımıyla bu şüpheleri kalplerinden defederlerdi; kıyamet gününde ise bundan hiçbir şey kalmaz, bilakis şüpheler zail olur ve şeytanın vesveseleri tesir etmez; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ } “Şüphesiz günahkârlar, iman edenlere gülerlerdi” ayetinden { فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا } [Mutaffifîn: 29-34] “Bugün ise iman edenler...” ayetine kadar buyurmuştur. Dördüncüsü: Kıyamet gününde müminlerin kâfirlerle alay etmesinin, kâfirlerin dünyada müminlerle alay etmesinin fevkinde (üstünde) olmasıdır; çünkü kâfirin müminle alay etmesi batıldır ve batıl olmakla beraber son bulucudur; müminin ahirette kâfirle alay etmesi ise haktır ve hak olmakla beraber daimi ve bakidir.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: هَلْ تَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى الْقَطْعِ بِوَعِيدِ الْفَسَادِ فَإِنَّ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُ تَعَالَى خَصَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِهَذِهِ الْفَوْقِيَّةِ فَالَّذِينَ لَا يَكُونُونَ مَوْصُوفِينَ بِالتَّقْوَى وَجَبَ أَنْ لَا تَحْصُلَ لَهُمْ هَذِهِ الْفَوْقِيَّةُ وَإِنْ لَمْ تَحْصُلْ هَذِهِ الْفَوْقِيَّةُ كَانُوا مِنْ أَهْلِ النَّارِ.

Üçüncü Soru: Ayet, günahkârların (fâsıkların) azap göreceğine (vaîde) kesin olarak delalet eder mi? Zira bir kimse şöyle diyebilir: “Allah Teâlâ bu üstünlüğü takva sahiplerine has kılmıştır; o halde takva ile vasıflanmayan kimselere bu üstünlüğün hasıl olmaması gerekir. Bu üstünlük hasıl olmayınca da onlar cehennem ehlinden olurlar.”

الْجَوَابُ: هَذَا تَمَسَّكٌ بِالْمَفْهُومِ، فَلَا يَكُونُ أَقْوَى فِي الدَّلَالَةِ مِنَ الْعُمُومَاتِ الَّتِي بَيَّنَّا أَنَّهَا مَخْصُوصَةٌ بِدَلَائِلِ الْعَفْوِ.

Cevap: Bu, mefhum ile delil getirmektir; dolayısıyla af delilleriyle tahsis edildiğini açıkladığımız umumi naslardan daha güçlü bir delalete sahip olamaz.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ مَا يُعْطِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الثَّوَابِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَا يُعْطِي فِي الدُّنْيَا أَصْنَافَ عَبِيدِهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ فَإِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى رِزْقِ الْآخِرَةِ احْتَمَلَ وُجُوهًا أَحَدُهَا: أَنَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ فِي/ الْآخِرَةِ، وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ بِغَيْرِ حِسَابٍ، أَيْ رِزْقًا وَاسِعًا رَغْدًا لَا فَنَاءَ لَهُ، وَلَا انْقِطَاعَ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ [غَافِرٍ: ٤٠] فَإِنَّ كُلَّ مَا دَخَلَ تَحْتَ الْحِسَابِ وَالْحَصْرِ وَالتَّقْدِيرِ فَهُوَ مُتَنَاهٍ، فَمَا لَا يَكُونُ مُتَنَاهِيًا كَانَ لَا مَحَالَةَ خَارِجًا عَنِ الْحِسَابِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمَنَافِعَ الْوَاصِلَةَ إِلَيْهِمْ فِي الْجَنَّةِ بَعْضُهَا ثَوَابٌ وَبَعْضُهَا تَفَضُّلٌ كَمَا قَالَ:

Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } “Allah dilediğine hesapsız rızık verir” buyruğuna gelince; bundan muradın, Allah'ın ahirette muttakilere vereceği sevap olması muhtemel olduğu gibi, dünyada mümin ve kâfir kullarının sınıflarına verdiği rızık olması da muhtemeldir. Şayet bunu ahiret rızkına hamledersek birkaç veche ihtimali vardır: Birincisi: Ahirette dilediğine/ -ki onlar müminlerdir- hesapsız, yani son bulması ve kesilmesi olmayan geniş ve bol bir rızık vermesidir. Bu, Allah'ın: { فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ } [Mü'min: 40] “İşte onlar cennete girerler ve orada hesapsız rızıklandırılırlar” buyruğu gibidir; zira hesaba, sınırlamaya ve takdire giren her şey sonludur; sonlu olmayan ise kaçınılmaz olarak hesabın dışındadır. İkincisi: Cennette kendilerine ulaşan menfaatlerin bir kısmı sevap, bir kısmı ise lütuftur (tafadduldür); nitekim şöyle buyurmuştur:

فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ [النِّسَاءِ: ١٧٣] فَالْفَضْلُ مِنْهُ بِلَا حِسَابٍ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ لَا يَخَافُ نَفَادَهَا عِنْدَهُ، فَيَحْتَاجُ إِلَى حِسَابِ مَا يَخْرُجُ مِنْهُ، لِأَنَّ الْمُعْطِيَ إِنَّمَا يُحَاسِبُ لِيَعْلَمَ لِمِقْدَارِ مَا يُعْطِي وَمَا يَبْقَى، فَلَا يَتَجَاوَزُ فِي عَطَايَاهُ إِلَى مَا يُجْحِفُ بِهِ، وَاللَّهُ لَا يَحْتَاجُ إِلَى الْحِسَابِ، لِأَنَّهُ عَالِمٌ غَنِيٌّ لَا نِهَايَةَ لِمَقْدُورَاتِهِ وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ أَرَادَ بِهَذَا رِزْقَ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْحِسَابَ إِنَّمَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ إِذَا كَانَ بِحَيْثُ إِذَا أَعْطَى شَيْئًا انْتَقَصَ قَدْرَ الْوَاجِبِ عَمَّا كَانَ، وَالثَّوَابُ لَيْسَ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْأَدْوَارِ وَالْأَعْصَارِ يَكُونُ الثَّوَابُ الْمُسْتَحَقُّ بِحُكْمِ الْوَعْدِ وَالْفَضْلِ بَاقِيًا، فَعَلَى هَذَا لَا يَتَطَرَّقُ الْحِسَابُ أَلْبَتَّةَ إِلَى الثَّوَابِ وَخَامِسُهَا: أَرَادَ أَنَّ الَّذِي يُعْطَى لَا نِسْبَةَ لَهُ إِلَى مَا فِي الْخِزَانَةِ لِأَنَّ الَّذِي يُعْطَى فِي كُلِّ وَقْتٍ يَكُونُ مُتَنَاهِيًا لَا مَحَالَةَ، وَالَّذِي فِي خِزَانَةِ قُدْرَةِ اللَّهِ غَيْرُ مُتَنَاهٍ وَالْمُتَنَاهِي لَا نِسْبَةَ لَهُ إِلَى غَيْرِ الْمُتَنَاهِي فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: بِغَيْرِ حِسابٍ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَا نِهَايَةَ لِمَقْدُورَاتِ اللَّهِ تعالى

{ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } [Nisâ: 173] “Böylece onlara mükâfatlarını eksiksiz verir ve onlara lütfundan daha fazlasını da bahşeder.” İşte O'ndan gelen bu lütuf hesapsızdır. Üçüncüsü: Kendi katındakinin tükenmesinden korkup da kendisinden çıkanın hesabını yapmaya ihtiyaç duymamasıdır; çünkü veren kişi ancak ne kadar verdiğini ve geriye ne kadar kaldığını bilmek, böylece ihsanında kendisini sıkıntıya sokacak sınıra geçmemek için hesap yapar. Allah ise hesaba muhtaç değildir; zira O Âlim'dir, Ganî'dir ve güç yetirdiklerinin sonu yoktur. Dördüncüsü: Bununla cennet ehlinin rızkını kastetmiş olmasıdır. Çünkü hesap ancak bir şey verildiğinde vacip olan miktar eski halinden eksiliyorsa gerekli olur; sevap ise böyle değildir. Zira devirler ve asırlar geçtikten sonra bile vaat ve lütuf hükmüyle hak edilen sevap baki kalır. Buna göre sevaba asla hesap girmez. Beşincisi: Verilen şeyin hazinede bulunana nispetle hiçbir oran teşkil etmediğini kastetmesidir. Çünkü her vakitte verilen şey kaçınılmaz olarak sonludur; Allah'ın kudret hazinesinde bulunan ise sonsuzdur; sonlunun ise sonsuza hiçbir nispeti yoktur. İşte { بِغَيْرِ حِسابٍ } “hesapsız” buyruğundan murat budur ve bu, Allah Teâlâ'nın kudretinin tealluk ettiği şeylerin sonu olmadığına bir işarettir.

وَسَادِسُهَا: بِغَيْرِ حِسابٍ أَيْ بِغَيْرِ اسْتِحْقَاقٍ يُقَالُ لِفُلَانٍ عَلَى فُلَانٍ حِسَابٌ إِذَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِ حَقٌّ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَسْتَحِقُّ عَلَيْهِ أَحَدٌ شَيْئًا، وَلَيْسَ لِأَحَدٍ مَعَهُ حِسَابٌ بَلْ كُلُّ مَا أَعْطَاهُ فَقَدْ أَعْطَاهُ بِمُجَرَّدِ الْفَضْلِ وَالْإِحْسَانِ، لَا بِسَبَبِ الِاسْتِحْقَاقِ وَسَابِعُهَا: بِغَيْرِ حِسابٍ أَيْ يَزِيدُ عَلَى قَدْرِ الْكِفَايَةِ، يُقَالُ: فُلَانٌ يُنْفِقُ بِالْحِسَابِ إِذَا كَانَ لَا يَزِيدُ عَلَى قَدْرِ الْكِفَايَةِ، فَأَمَّا إِذَا زَادَ عَلَيْهِ فَإِنَّهُ يُقَالُ: يُنْفِقُ بِغَيْرِ حِسَابٍ وَثَامِنُهَا: بِغَيْرِ حِسابٍ أَيْ يُعْطِي كَثِيرًا لِأَنَّ مَا دَخَلَهُ الْحِسَابُ فَهُوَ قَلِيلٌ.

Altıncısı: { بِغَيْرِ حِسابٍ } yani hak ediş olmaksızın demektir. Bir kimsenin diğeri üzerinde bir hakkı bulunduğunda: “Filanın filan üzerinde hesabı vardır” denilir. Bu da O'nun üzerinde hiç kimsenin bir şey hak etmediğine ve hiç kimsenin O'nunla bir hesabı olmadığına, bilakis O'nun verdiği her şeyi bir hak ediş sebebiyle değil, sırf lütuf ve ihsan olarak verdiğine delalet eder. Yedincisi: { بِغَيْرِ حِسابٍ } yani yetecek miktardan fazla demektir. Bir kimse yetecek miktardan fazlasını harcamadığında: “Filan hesaplı harcıyor” denilir; şayet onun üzerine çıkarsa: “Hesapsız harcıyor” denilir. Sekizincisi: { بِغَيْرِ حِسابٍ } yani çokça verir demektir; çünkü hesaba dahil olan şey azdır.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ كُلَّهَا مُحْتَمَلَةٌ وَعَطَايَا اللَّهِ لَهَا مُنْتَظِمَةٌ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ كُلَّهَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bil ki bu vecihlerin hepsinin ihtimali vardır ve Allah'ın ihsanları bunların hepsini kapsar; dolayısıyla hepsinin kastedilmiş olması caizdir. En doğrusunu Allah bilir.

أَمَّا إِذَا حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى مَا يُعْطِي فِي الدُّنْيَا أَصْنَافَ عِبَادِهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ فَفِيهِ وُجُوهٌ:

Ayeti, dünyada mümin ve kâfir kullarının sınıflarına verdiği şeylere hamletmemize gelince, bunda da birkaç vecih vardır:

أَحَدُهَا: وَهُوَ أَلْيَقُ بِنَظْمِ الْآيَةِ أَنَّ الْكُفَّارَ إِنَّمَا كَانُوا يَسْخَرُونَ مِنْ فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَدِلُّونَ بِحُصُولِ السَّعَادَاتِ الدُّنْيَوِيَّةِ عَلَى أَنَّهُمْ عَلَى الْحَقِّ وَيَحْرِمُونَ فُقَرَاءَ الْمُسْلِمِينَ مِنْ تِلْكَ السَّعَادَاتِ عَلَى أَنَّهُمْ عَلَى الْبَاطِلِ، فَاللَّهُ تَعَالَى أَبْطَلَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ يَعْنِي أَنَّهُ يُعْطِي فِي الدُّنْيَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مُنْبِئًا عَنْ كَوْنِ الْمُعْطَى مُحِقًّا أَوْ مُبْطِلًا أَوْ مُحْسِنًا أَوْ مُسِيئًا وَذَلِكَ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْضِ الْمَشِيئَةِ، فَقَدْ وَسَّعَ الدُّنْيَا عَلَى قَارُونَ، وَضَيَّقَهَا عَلَى أَيُّوبَ ﵇، فَلَا يَجُوزُ لَكُمْ أَيُّهَا الْكُفَّارُ أَنْ تَسْتَدِلُّوا بِحُصُولِ مَتَاعِ الدُّنْيَا لَكُمْ وَعَدَمِ حُصُولِهَا لِفُقَرَاءِ المسلمين على كونهم مُحِقِّينَ وَكَوْنِهِمْ مُبْطِلِينَ، بَلِ الْكَافِرُ قَدْ يُوَسَّعُ عَلَيْهِ زِيَادَةً فِي الِاسْتِدْرَاجِ، وَالْمُؤْمِنُ قَدْ يُضَيَّقُ عَلَيْهِ زِيَادَةً فِي الِابْتِلَاءِ وَالِامْتِحَانِ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى:

Birincisi -ki ayetin nazmına en uygun olanı da budur-: Kâfirler fakir Müslümanlarla ancak, dünyevi saadetlerin elde edilmesini kendilerinin hak üzere olduğuna, fakir Müslümanların bu saadetlerden mahrum kalmasını ise onların batıl üzere olduğuna delil saydıkları için alay ediyorlardı. Allah Teâlâ ise: { وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } “Allah dilediğine hesapsız rızık verir” buyurarak bu öncülü iptal etmiştir. Yani O, dünyada dilediğine verir; bu veriş, verilen kimsenin haklı veya haksız, iyilik sahibi veya kötülük sahibi olduğunu gösteren bir durum olmaksızın sırf [ilahi] meşiete bağlıdır. Nitekim dünyayı Kārûn'a genişletmiş, Eyyûb aleyhisselâm'a ise daraltmıştır. O halde ey kâfirler, dünya nimetlerinin size verilmesini ve fakir Müslümanlara verilmemesini sizin haklı, onların ise batıl olduğuna delil getirmeniz caiz değildir! Bilakis kâfire derece derece helake yaklaştırmak (istidraç) fazlalaşsın diye genişlik verilebilir; mümine ise ibtila ve imtihan artsın diye darlık verilebilir. Nitekim Allah Teâlâ bundan dolayı şöyle buyurmuştur:

وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا/ لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ [الزُّخْرُفِ: ٣٣] وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ فِي الدُّنْيَا مِنْ كَافِرٍ وَمُؤْمِنٍ بِغَيْرِ حِسَابٍ يَكُونُ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ، وَلَا مُطَالَبَةٍ، وَلَا تَبِعَةٍ، وَلَا سُؤَالِ سَائِلٍ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنْ لَا يَقُولَ الْكَافِرُ: لَوْ كَانَ الْمُؤْمِنُ عَلَى الْحَقِّ فَلِمَ لَمْ يُوَسَّعْ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا؟ وَأَنْ لَا يَقُولَ الْمُؤْمِنُ إِنْ كان الكافر مبطلا فلم وسع عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا؟ بَلِ الِاعْتِرَاضُ سَاقِطٌ، وَالْأَمْرُ أمره، والحكم حكمه لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٣] وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: بِغَيْرِ حِسابٍ أَيْ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ كَمَا يَقُولُ الرَّجُلُ إِذَا جَاءَهُ مَا لَمْ يَكُنْ فِي تَقْدِيرِهِ: لَمْ يَكُنْ هَذَا فِي حِسَابِي، فَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ وَإِنْ كَانُوا يَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا لِفَقْرِهِمْ، فَاللَّهُ تَعَالَى قَدْ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ، وَلَعَلَّهُ يَفْعَلُ ذَلِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ، قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: وَقَدْ فَعَلَ ذَلِكَ بِهِمْ فَأَغْنَاهُمْ بِمَا أَفَاءَ عَلَيْهِمْ مِنْ أَمْوَالِ صَنَادِيدِ قُرَيْشٍ وَرُؤَسَاءِ الْيَهُودِ، وَبِمَا فَتَحَ عَلَى رَسُولِهِ ﷺ بَعْدَ وَفَاتِهِ عَلَى أَيْدِي أَصْحَابِهِ حَتَّى مَلَكُوا كُنُوزَ كِسْرَى وَقَيْصَرَ.

{ وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ } [Zuhruf: 33] “Eğer insanlar tek bir ümmet [küfürde birleşen bir topluluk] haline gelecek olmasaydı, Rahmân'ı inkâr edenlerin evlerine gümüşten tavanlar yapardık.” İkincisi: Mananın şöyle olmasıdır: Allah dünyada dilediği kâfir veya mümine; kimsenin O'nun üzerinde bir hesabı, bir talebi, bir sorumluluğu veya bir soranın sorusu olmaksızın hesapsız rızık verir. Bundan maksat; kâfirin, “Mümin hak üzere olsaydı dünyada ona niçin genişlik verilmedi?” dememesi; müminin de, “Kâfir batıl üzere ise dünyada ona niçin genişlik verildi?” dememesidir. Bilakis itiraz düşmüştür; emir O'nun emri, hüküm O'nun hükmüdür; { لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ } [Enbiyâ: 23] “O, yaptığından sorumlu tutulmaz, onlar ise sorguya çekileceklerdir.” Üçüncüsü: { بِغَيْرِ حِسابٍ } buyruğunun, tıpkı bir kimsenin hesabında olmayan bir şey başına geldiğinde: “Bu benim hesabımda yoktu” dediği gibi, ummadığı yerden manasında olmasıdır. Bu veche göre ayetin manası şöyle olur: Bu kâfirler her ne kadar fakirliklerinden dolayı iman edenlerle alay etseler de, Allah Teâlâ dilediğini ummadığı yerden rızıklandırır; nitekim bunu müminlere de yapması muhtemeldir. Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: “Allah bunu onlara yapmış; Kureyş'in elebaşlarının ve yahudi liderlerinin mallarından kendilerine fey olarak verdikleriyle ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra ashabının elleriyle -öyle ki Kisrâ ve Kayser'in hazinelerine sahip oldular- fetihler nasip ederek onları zengin kılmıştır.”

فَإِنْ قِيلَ: قَدْ قَالَ تَعَالَى فِي صِفَةِ الْمُتَّقِينَ وَمَا يَصِلُ إِلَيْهِمْ عَطاءً حِساباً [النَّبَأِ: ٣٦] أَلَيْسَ ذَلِكَ كَالْمُنَاقِضِ لِمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

Eğer: “Allah Teâlâ muttakilerin vasfı ve kendilerine ulaşacak şeyler hakkında: { عَطاءً حِساباً } [Nebe: 36] “hesapça bir bağış olarak” buyurmuştur; bu durum bu ayetteki ile çelişir gibi değil midir?” denilirse,

قُلْنَا: أَمَّا مَنْ حَمَلَ قَوْلَهُ: بِغَيْرِ حِسابٍ عَلَى التَّفَضُّلِ، وَحَمَلَ قَوْلَهُ: عَطاءً حِساباً عَلَى الْمُسْتَحِقِّ بِحَسَبِ الْوَعْدِ عَلَى مَا هُوَ قَوْلُنَا، أَوْ بِحَسَبِ الِاسْتِحْقَاقِ عَلَى مَا هُوَ قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ، فَالسُّؤَالُ سَاقِطٌ، وَأَمَّا مَنْ حَمَلَ قَوْلَهُ: بِغَيْرِ حِسابٍ عَلَى سَائِرِ الْوُجُوهِ، فَلَهُ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ ذَلِكَ الْعَطَاءَ إِذَا كَانَ يَتَشَابَهُ فِي الْأَوْقَاتِ وَيَتَمَاثَلُ، صَحَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ أَنْ يُوصَفَ بِكَوْنِهِ عَطَاءً حِسَابًا، وَلَا يَنْقُضُهُ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: بِغَيْرِ حِسابٍ.

Şöyle deriz: { بِغَيْرِ حِسابٍ } ifadesini fazl u ihsana (tafaddüle) hamleden, { عَطاءً حِساباً } ifadesini ise bizim görüşümüze göre vaat gereğince veya Mutezile'nin görüşüne göre hak ediş gereğince hak edilen şeye hamleden kimseye göre soru düşer. { بِغَيْرِ حِسابٍ } ifadesini diğer vecihlere hamleden kimseye gelince; o şöyle diyebilir: O bağış vakitler içinde birbirine benzediğinde ve birbirine denk olduğunda, bu açıdan 'hesaplı bir bağış' olarak vasıflanması sahih olur; bu da { بِغَيْرِ حِسابٍ } buyruğunun manası hakkında zikrettiğimiz şeyleri nakzetmez.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢١٣]

[Bakara Suresi (2): Ayet 213]

كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلاَّ الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢١٣)

{ كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلاَّ الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢١٣) } “İnsanlar tek bir ümmet idi. Sonra Allah müjdeliyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberleri gönderdi ve insanların aralarında ihtilaf ettikleri hususlarda hüküm vermesi için onlarla birlikte hak ile kitabı indirdi. Halbuki onda, kendilerine apaçık deliller geldikten sonra aralarındaki azgınlık ve hasetten ötürü ancak kendilerine kitap verilenler ihtilaf etti. Bunun üzerine Allah iman edenleri, hakkında ihtilafa düştükleri gerçeğe kendi izniyle hidayet etti. Allah dilediğini dosdoğru yola iletir.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنَّ سَبَبَ إِصْرَارِ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ عَلَى كُفْرِهِمْ هُوَ حُبُّ الدُّنْيَا، بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ هَذَا الْمَعْنَى غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِهَذَا الزَّمَانِ، بَلْ كَانَ حَاصِلًا فِي الْأَزْمِنَةِ الْمُتَقَادِمَةِ، لِأَنَّ النَّاسَ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً قَائِمَةً عَلَى الْحَقِّ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا وَمَا كَانَ اخْتِلَافُهُمْ إِلَّا بِسَبَبِ الْبَغْيِ وَالتَّحَاسُدِ وَالتَّنَازُعِ فِي طَلَبِ الدُّنْيَا فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي تَرْتِيبِ النَّظْمِ.

Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette bu kâfirlerin inkârlarındaki ısrarlarının sebebinin dünya sevgisi olduğunu beyan edince; bu ayette bu durumun sadece bu zamana has olmadığını, bilakis geçmiş zamanlarda da mevcut olduğunu beyan etmiştir. Çünkü insanlar hak üzere kaim tek bir ümmet idi; sonra ihtilafa düştüler ve onların ihtilafı da ancak dünyayı talep etme hususundaki azgınlık, haset ve çekişme sebebiyle oldu. İşte nazmın tertibi hakkındaki söz budur.

وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayetle ilgili birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْقَفَّالُ: الْأُمَّةُ الْقَوْمُ الْمُجْتَمِعُونَ عَلَى الشَّيْءِ الْوَاحِدِ يَقْتَدِي بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الِائْتِمَامِ.

Birinci Mesele: el-Kaffâl şöyle demiştir: Ümmet, birbirine iktida ederek tek bir şey üzerinde toplanan topluluktur; bu kelime 'el-i'timâm' (uymak, öndekini izlemek) kökünden türemiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ النَّاسَ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً، وَلَكِنَّهَا مَا دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً فِي الْحَقِّ أَمْ فِي الْبَاطِلِ، وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِيهِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ:

İkinci Mesele: Ayet, insanların tek bir ümmet olduğuna delalet etmiştir; ancak onların hak üzerinde mi yoksa batıl üzerinde mi tek bir ümmet olduklarına delalet etmemiştir. Müfessirler bu hususta üç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى دِينٍ وَاحِدٍ وَهُوَ الْإِيمَانُ وَالْحَقُّ، وَهَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُحَقِّقِينَ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: مَا ذَكَرَهُ الْقَفَّالُ فَقَالَ: الدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ إِنَّمَا بُعِثُوا حِينَ الِاخْتِلَافِ، وَيَتَأَكَّدُ هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً فَاخْتَلَفُوا [يُونُسَ: ١٩] وَيَتَأَكَّدُ أَيْضًا بِمَا نُقِلَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَرَأَ: كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ- إِلَى قَوْلِهِ- لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ.

Birinci Görüş: Onlar tek bir din, yani iman ve hak üzere idiler. Muhakkik âlimlerin çoğunun görüşü budur. Buna şu vecihler delalet eder: Birincisi: el-Kaffâl'in zikrettiği husustur; o şöyle demiştir: Bunun delili, Allah Teâlâ'nın bu ayetin devamındaki { فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ } “Sonra Allah müjdeliyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberleri gönderdi ve insanların aralarında ihtilaf ettikleri hususlarda hüküm vermesi için onlarla birlikte hak ile kitabı indirdi.” buyruğudur. Bu, peygamberlerin (aleyhimüsselâm) ancak ihtilaf anında gönderildiklerine delalet eder. Bu husus Allah Teâlâ'nın { وَما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً فَاخْتَلَفُوا } “İnsanlar sadece tek bir ümmet idi, sonra ihtilafa düştüler.” [Yûnus 19] buyruğuyla ve ayrıca İbn Mes'ûd'dan onun { كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ- إِلَى قَوْلِهِ- لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ } şeklinde okuduğuna dair nakledilen rivayetle teyit edilmektedir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ تَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ بَعْثُهُمْ بَعْدَ الِاخْتِلَافِ وَلَوْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ أُمَّةً وَاحِدَةً فِي الْكُفْرِ، لَكَانَتْ بَعْثَةُ الرُّسُلِ قَبْلَ هَذَا الِاخْتِلَافِ أَوْلَى، لِأَنَّهُمْ لَمَّا بُعِثُوا عند ما كَانَ بَعْضُهُمْ مُحِقًّا وَبَعْضُهُمْ مُبْطِلًا، فَلَأَنْ يُبْعَثُوا حين ما كَانُوا كُلُّهُمْ مُبْطِلِينَ مُصِرِّينَ عَلَى الْكُفْرِ كَانَ أَوْلَى، وَهَذَا الْوَجْهُ الَّذِي ذَكَرَهُ الْقَفَّالُ ﵀ حَسَنٌ فِي هَذَا الْمَوْضُوعِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ بِأَنَّهُ كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً، ثُمَّ أَدْرَجَنَا فِيهِ فَاخْتَلَفُوا بِحَسَبِ دَلَالَةِ الدَّلِيلِ عَلَيْهِ، وَبِحَسَبِ قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ، ثُمَّ قَالَ: وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الِاخْتِلَافِ هُوَ الِاخْتِلَافُ الْحَاصِلُ بَعْدَ ذَلِكَ الِاتِّفَاقِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ، بِقَوْلِهِ: كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً ثُمَّ حَكَمَ عَلَى هَذَا الِاخْتِلَافِ بِأَنَّهُ إِنَّمَا حَصَلَ بِسَبَبِ الْبَغْيِ، وَهَذَا الْوَصْفُ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْمَذَاهِبِ الْبَاطِلَةِ، فَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْمَذَاهِبَ الْبَاطِلَةَ إِنَّمَا حَصَلَتْ/ بِسَبَبِ الْبَغْيِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الإنفاق الَّذِي كَانَ حَاصِلًا قَبْلَ حُصُولِ هَذَا الِاخْتِلَافِ إِنَّمَا كَانَ فِي الْحَقِّ لَا فِي الْبَاطِلِ، فَثَبَتَ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً فِي الدِّينِ الْحَقِّ لَا فِي الدِّينِ الْبَاطِلِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ آدَمَ ﵇ لَمَّا بَعَثَهُ اللَّهُ رَسُولًا إِلَى أَوْلَادِهِ، فَالْكُلُّ كَانُوا مُسْلِمِينَ مُطِيعِينَ لِلَّهِ تَعَالَى، وَلَمْ يَحْدُثْ فِيمَا بَيْنَهُمُ اخْتِلَافٌ فِي الدِّينِ، إِلَى أَنْ

Bunu bildiğinde deriz ki: { فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ } buyruğundaki fâ (ف) harfi, onların gönderilişinin ihtilaftan sonra olmasını gerektirir. Şayet bundan önce küfür üzerinde tek bir ümmet olsalardı, elçilerin bu ihtilaftan önce gönderilmesi daha evla olurdu. Çünkü onlar bir kısmı haklı, bir kısmı batıl üzere iken gönderildiklerine göre, hepsinin batıl üzere olup küfürde ısrar ettikleri zamanda gönderilmeleri çok daha evla olurdu. el-Kaffâl'in (rahimehullâh) bu konuda zikrettiği bu vecih güzeldir. İkincisi: Allah Teâlâ insanların tek bir ümmet olduğuna hükmetmiş, sonra delilin delaletine ve İbn Mes'ûd'un kıraatine göre araya 'ihtilafa düştüler' ifadesini takdir etmiş, ardından da { وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ } “Halbuki onda, kendilerine apaçık deliller geldikten sonra aralarındaki azgınlık ve hasetten ötürü ancak kendilerine kitap verilenler ihtilaf etti.” buyurmuştur. Zahir olan şudur ki, bu ihtilaftan murat, { كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً } “İnsanlar tek bir ümmet idi.” buyruğuyla işaret edilen o ittifaktan sonra meydana gelen ihtilaftır. Sonra bu ihtilafın ancak azgınlık (bağy) sebebiyle gerçekleştiğine hükmetmiştir. Bu vasıf ise ancak batıl mezheplere yakışır. Ayet, batıl mezheplerin ancak azgınlık sebebiyle ortaya çıktığına delalet etmiştir. Bu da bu ihtilaf ortaya çıkmadan önce mevcut olan ittifakın batılda değil, ancak hakta olduğuna delalet eder. Böylece insanların batıl dinde değil, hak dinde tek bir ümmet oldukları sabit olur. Üçüncüsü: Âdem'i (aleyhisselâm) Allah Teâlâ çocuklarına peygamber olarak gönderdiğinde hepsi müslüman ve Allah Teâlâ'ya itaatkâr idiler; aralarında dinde hiçbir ihtilaf meydana gelmemişti, tâ ki

قَتَلَ قَابِيلُ هَابِيلَ بِسَبَبِ الْحَسَدِ وَالْبَغْيِ، وَهَذَا الْمَعْنَى ثَابِتٌ بِالنَّقْلِ الْمُتَوَاتِرِ، وَالْآيَةُ مُنْطَبِقَةٌ عَلَيْهِ، لأن الناس هم آدَمُ وَأَوْلَادُهُ مِنَ الذُّكُورِ وَالْإِنَاثِ، كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً عَلَى الْحَقِّ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا بِسَبَبِ الْبَغْيِ وَالْحَسَدِ، كَمَا حَكَى اللَّهُ عَنِ ابْنَيْ آدَمَ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ [الْمَائِدَةِ: ٢٧] فَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ الْقَتْلُ وَالْكُفْرُ بِاللَّهِ إِلَّا بِسَبَبِ الْبَغْيِ وَالْحَسَدِ، وَهَذَا الْمَعْنَى ثَابِتٌ بِالنَّقْلِ الْمُتَوَاتِرِ وَالْآيَةُ مُنْطَبِقَةٌ عَلَيْهِ وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ لَمَّا غَرَقَتِ الْأَرْضُ بِالطُّوفَانِ لَمْ يَبْقِ إِلَّا أَهْلُ السَّفِينَةِ، وَكُلُّهُمْ كَانُوا عَلَى الْحَقِّ وَالدِّينِ الصَّحِيحِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا بَعْدَ ذَلِكَ، وَهَذِهِ الْقِصَّةُ مِمَّا عُرِفَ ثُبُوتُهَا بِالدَّلَائِلِ الْقَاطِعَةِ وَالنَّقْلِ الْمُتَوَاتِرِ، إِلَّا أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا بَعْدَ ذَلِكَ، فَثَبَتَ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً عَلَى الْحَقِّ ثُمَّ اخْتَلَفُوا بَعْدَ ذَلِكَ وَلَمْ يَثْبُتِ أَلْبَتَّةَ بِشَيْءٍ مِنَ الدَّلَائِلِ أَنَّهُمْ كَانُوا مُطْبِقِينَ عَلَى الْبَاطِلِ وَالْكُفْرِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى مَا ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ وَأَنْ لَا يُحْمَلَ عَلَى مَا لَمْ يَثْبُتْ بِشَيْءٍ مِنَ الدَّلَائِلِ.

Kabil haset ve azgınlık sebebiyle Habil'i öldürene kadar. Bu mana mütevatir nakille sabittir ve ayet buna mutabıktır. Çünkü insanlar Âdem ile onun erkek ve kadın çocuklarıdır; hak üzere tek bir ümmet idiler, sonra azgınlık ve haset sebebiyle ihtilafa düştüler. Nitekim Allah Âdem'in iki oğlundan haber vererek { إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ } “Hani onlar birer kurban sunmuşlardı da birinden kabul edilmiş, diğerinden kabul edilmemişti.” [Mâide 27] buyurmuştur. O katil ve Allah'ı inkâr etme hadisesi ancak azgınlık ve haset sebebiyle olmuştur. Bu mana mütevatir nakille sabittir ve ayet buna uygundur. Dördüncüsü: Yeryüzü tufanla boğulduğunda geriye sadece gemi ehli kalmıştı; onların hepsi hak ve sahih din üzere idiler, daha sonra ihtilafa düştüler. Bu kıssanın sübutu kesin delillerle ve mütevatir nakille bilinmektedir; ne var ki onlar bundan sonra ihtilafa düşmüşlerdir. Böylece insanların hak üzere tek bir ümmet olduğu, daha sonra ihtilafa düştükleri sabit olmuş; batıl ve küfür üzerinde ittifak halinde oldukları ise hiçbir delille kesinlikle sabit olmamıştır. Durum böyle olunca, lafzı delille sabit olana hamletmek ve hiçbir delille sabit olmayana hamletmemek vacip olur.

وَخَامِسُهَا: وَهُوَ أَنَّ الدِّينَ الْحَقَّ لَا سَبِيلَ إِلَيْهِ إِلَّا بِالنَّظَرِ وَالنَّظَرُ لا معنى له إلا ترتيب المقدمات لتوصل بِهَا إِلَى النَّتَائِجِ، وَتِلْكَ الْمُقَدِّمَاتُ إِنْ كَانَتْ نَظَرِيَّةً افْتَقَرَتْ إِلَى مُقَدِّمَاتٍ أُخَرَ وَلَزِمَ الدَّوْرُ أَوِ التَّسَلْسُلُ وَهُمَا بَاطِلَانِ فَوَجَبَ انْتِهَاءُ النَّظَرِيَّاتِ بِالْآخِرَةِ إِلَى الضَّرُورِيَّاتِ، وَكَمَا أَنَّ الْمُقَدِّمَاتِ يَجِبُ انْتِهَاؤُهَا إِلَى الضَّرُورِيَّاتِ فَتَرْتِيبُ الْمُقَدِّمَاتِ يَجِبُ انْتِهَاؤُهُ أَيْضًا إِلَى تَرْتِيبٍ تُعْلَمُ صِحَّتُهُ بِضَرُورَةِ الْعَقْلِ وإذا كانت النظريات مستندة إلى مقامات تُعْلَمُ صِحَّتُهَا بِضَرُورَةِ الْعَقْلِ، وَإِلَى تَرْتِيبَاتٍ تُعْلَمُ صِحَّتُهَا بِضَرُورَةِ الْعَقْلِ، وَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ الْعَقْلَ السَّلِيمَ لَا يَغْلَطُ لَوْ لَمْ يَعْرِضْ لَهُ سَبَبٌ مِنْ خَارِجٍ، فَأَمَّا إِذَا عَرَضَ لَهُ سَبَبٌ خَارِجِيٌّ، فَهُنَاكَ يَحْصُلُ الْغَلَطُ فَثَبَتَ أَنَّ مَا بِالذَّاتِ هُوَ الصَّوَابُ وَمَا بِالْعَرَضِ هُوَ الْخَطَأُ، وَمَا بِالذَّاتِ أَقْدَمُ مِمَّا بِالْعَرَضِ بِحَسَبِ الِاسْتِحْقَاقِ وَبِحَسَبِ الزَّمَانِ أَيْضًا، هَذَا هُوَ الْأَظْهَرُ فَثَبَتَ أَنَّ الْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ: كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فِي الدِّينِ الْحَقِّ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا بَعْدَ ذَلِكَ لِأَسْبَابٍ خَارِجِيَّةٍ وَهِيَ الْبَغْيُّ وَالْحَسَدُ، فَهَذَا دَلِيلٌ مَعْقُولٌ وَلَفْظُ الْقُرْآنِ مُطَابِقٌ لَهُ فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ.

Beşincisi: Hak dine nazar (akıl yürütme) olmaksızın ulaşma yolu yoktur. Nazarın anlamı ise ancak kendisiyle neticelere ulaşılacak mukaddimeleri (öncülleri) tertip etmekten ibarettir. Bu mukaddimeler şayet nazari (akıl yürütmeyle bilinen) iseler, başka mukaddimelere muhtaç olurlar ve devir yahut teselsül gerekir; ikisi de batıldır. Dolayısıyla nazari olanların en sonunda zaruri (apaçık) olanlara dayanması vaciptir. Mukaddimelerin zaruri olanlara dayanması vacip olduğu gibi, mukaddimelerin tertibinin de aklın zaruretiyle sıhhati bilinen bir tertibe dayanması vaciptir. Nazariyat aklın zaruretiyle doğruluğu bilinen esaslara ve yine aklın zaruretiyle doğruluğu bilinen tertiplere dayandığına göre, dışarıdan bir sebep arız olmadıkça selim aklın yanılmayacağına kesin olarak hükmetmek vacip olur. Dışsal bir sebep arız olduğunda ise işte orada yanılma meydana gelir. Böylece bizzat (özü gereği) olanın doğru, bil'araz (dışsal/arızî) olanın ise hata olduğu; bizzat olanın gerek hak ediş gerek zaman bakımından bil'araz olandan daha öncelikli olduğu sabit olur; en zahir olan da budur. Böylece en evla olanın şöyle demek olduğu sabit olur: İnsanlar hak dinde tek bir ümmet idiler, daha sonra dışsal sebeplerden -ki bunlar azgınlık ve hasettir- ötürü ihtilafa düştüler. İşte bu aklî bir delildir ve Kur'an'ın lafzı da buna uygundur; binaenaleyh bu görüşe meyletmek vacip olmuştur.

فَإِنْ قِيلَ: فَمَا الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ [هُودٍ: ١١٨، ١١٩] .

Eğer: { وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ } “Rabbinin merhamet ettikleri müstesna, onlar ihtilaf edip durmaktadırlar. Zaten onları bunun için yarattı.” [Hûd 118-119] buyruğundan murat nedir? denilirse,

قُلْنَا: الْمَعْنَى وَلِأَجْلِ أَنْ يَرْحَمَهُمْ خَلَقَهُمْ.

Şöyle deriz: Mana, 'onlara merhamet etmek için onları yarattı' demektir.

وَسَادِسُهَا:

Altıncısı:

قَوْلُهُ ﵇: «كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ فَأَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ وَيُنَصِّرَانِهِ وَيُمَجِّسَانِهِ»

Peygamber'in (aleyhisselâm) şu buyruğudur: «Her doğan çocuk fıtrat üzere doğar; sonra anne babası onu yahudileştirir, hristiyanlaştırır veya mecusileştirir.»

دَلَّ الْحَدِيثُ عَلَى أَنَّ الْمَوْلُودَ لَوْ تُرِكَ مَعَ فِطْرَتِهِ الْأَصْلِيَّةِ لَمَا كَانَ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْأَدْيَانِ الْبَاطِلَةِ، وَأَنَّهُ إِنَّمَا يُقْدِمُ عَلَى الدِّينِ الْبَاطِلِ لِأَسْبَابٍ خَارِجِيَّةٍ، وَهِيَ سَعْيُ الْأَبَوَيْنِ فِي ذَلِكَ وَحُصُولُ الْأَغْرَاضِ/ الْفَاسِدَةِ مِنَ الْبَغْيِ وَالْحَسَدِ وَسَابِعُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى [الْأَعْرَافِ: ١٧٢] فَذَلِكَ الْيَوْمَ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً عَلَى الدِّينِ الْحَقٍّ، وَهَذَا الْقَوْلُ مَرْوِيٌّ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَجَمَاعَةٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، إِلَّا أَنَّ لِلْمُتَكَلِّمِينَ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ أَبْحَاثًا كَثِيرَةً، وَلَا حَاجَةَ بِنَا فِي نُصْرَةِ هَذَا الْقَوْلِ بَعْدَ تِلْكَ الْوُجُوهِ السِّتَّةِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا إِلَى هَذَا الْوَجْهِ، فَهَذَا جُمْلَةُ الْكَلَامِ فِي تَقْرِيرِ هَذَا القول.

Hadis delalet etmiştir ki, doğan çocuk asli fıtratı üzere bırakılsaydı batıl dinlerden hiçbirisi üzere olmazdı; o ancak anne babanın bu yöndeki çabası ve azgınlık ile hasetten kaynaklanan bozuk maksatların ortaya çıkması gibi dışsal sebeplerle batıl dine yönelir. Yedincisi: Allah Teâlâ { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى } “Ben sizin Rabbiniz değil miyim? 'Evet' dediler.” [A'râf 172] buyurduğunda, işte o gün hak din üzere tek bir ümmet idiler. Bu görüş Übey b. Ka'b'dan ve müfessirlerden bir gruptan rivayet edilmiştir. Ancak kelamcıların bu kıssa hakkında pek çok incelemesi vardır; zikrettiğimiz o altı vecihten sonra bu görüşü desteklemek için bu veche ihtiyacımız yoktur. İşte bu görüşün takriri hakkındaki sözün özeti budur.

أما القول الثَّانِي: هُوَ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً فِي الدِّينِ الْبَاطِلِ، فَهَذَا قَوْلُ طَائِفَةٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ كَالْحَسَنِ وَعَطَاءٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَاحْتَجُّوا بِالْآيَةِ وَالْخَبَرِ أَمَّا الْآيَةُ فَقَوْلُهُ: فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَهُوَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِذَلِكَ، وَأَمَّا الْخَبَرُ فَمَا

İkinci Görüşe gelince: İnsanların batıl dinde tek bir ümmet oldukları şeklindedir. Bu, Hasan[-ı Basrî], Atâ ve İbn Abbas gibi müfessirlerden bir grubun görüşüdür. Onlar ayet ve hadisle delil getirmişlerdir. Ayete gelince, Allah'ın { فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } “Sonra Allah müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberleri gönderdi.” buyruğudur ki bu ancak bu duruma uygundur. Hadise gelince,

رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﵇: «إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَظَرَ إِلَى أَهْلِ الْأَرْضِ عربهم وعجمهم فبعثهم إِلَّا بَقَايَا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ» .

Peygamber'den (aleyhisselâm) rivayet edilen şu hadistir: «Şüphesiz ki Allah Teâlâ yeryüzü ehline, Araplarına ve Acemlerine baktı da Ehl-i Kitap'tan kalan bir kısım kimseler hariç hepsine buğzetti [ve peygamber gönderdi].»

وَجَوَابُهُ: مَا بَيَّنَّا أَنَّ هَذَا لَا يَلِيقُ إِلَّا بِضِدِّهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ عِنْدَ الِاخْتِلَافِ لَمَا وَجَبَتِ الْبَعْثَةُ. فَلَوْ كَانَ الِاتِّفَاقُ السَّابِقُ اتِّفَاقًا عَلَى الْكُفْرِ لَكَانَتِ الْبَعْثَةُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَوْلَى، وَحَيْثُ لَمْ تَحْصُلِ الْبَعْثَةُ هُنَاكَ عَلِمْنَا أَنَّ ذَلِكَ الِاتِّفَاقَ كَانَ اتِّفَاقًا عَلَى الْحَقِّ لَا عَلَى الْبَاطِلِ، ثُمَّ اخْتَلَفَ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ أَنَّهُ مَتَى كَانَ النَّاسُ مُتَّفِقِينَ عَلَى الْكُفْرِ فَقِيلَ مِنْ وَفَاةِ آدَمَ إِلَى زَمَانِ نُوحٍ ﵇ كَانُوا كُفَّارًا، ثُمَّ سَأَلُوا أَنْفُسَهُمْ سُؤَالًا وَقَالُوا: أَلَيْسَ فِيهِمْ مَنْ كَانَ مُسْلِمًا نَحْوُ هَابِيلَ وَشِيثٍ وَإِدْرِيسَ، وَأَجَابُوا بِأَنَّ الْغَالِبَ كَانَ هُوَ الْكُفْرَ وَالْحُكْمُ لِلْغَالِبِ، وَلَا يُعْتَدُّ بِالْقَلِيلِ فِي الْكَثِيرِ كَمَا لَا يُعْتَدُّ بِالشَّعِيرِ الْقَلِيلِ فِي الْبُرِّ الْكَثِيرِ، وَقَدْ يُقَالُ: دَارُ الْإِسْلَامِ وَإِنْ كَانَ فِيهَا غَيْرُ الْمُسْلِمِينَ وَدَارُ الْحَرْبِ وَإِنْ كَانَ فِيهَا مُسْلِمُونَ.

Bunun cevabı: Bunun ancak zıddına uygun olduğunu beyan ettiğimiz husustur. Çünkü ihtilaf anında peygamber göndermek vacip olduğuna göre, şayet önceki ittifak küfür üzere bir ittifak olsaydı o vakitte peygamber gönderilmesi daha evla olurdu. Orada peygamber gönderilmediğine göre bildik ki o ittifak batıl üzere değil, hak üzere bir ittifaktı. Sonra bu görüşü savunanlar, insanların ne zaman küfür üzere müttefik oldukları hususunda ihtilaf etmişlerdir: Âdem'in vefatından Nûh'un (aleyhisselâm) zamanına kadar kâfir oldukları söylenmiştir. Sonra kendi kendilerine şöyle bir soru sormuşlar ve: 'İçlerinde Hâbil, Şît ve İdrîs gibi müslüman olanlar yok muydu?' demişler; baskın olanın küfür olduğu ve hükmün galibe göre verileceği, tıpkı çok miktardaki buğday içindeki az miktardaki arpaya itibar edilmediği gibi çoğunluk içindeki azınlığa da itibar edilmeyeceği şeklinde cevap vermişlerdir. Nitekim içinde gayrimüslimler bulunsa da 'İslam yurdu (dârülislâm)', içinde müslümanlar bulunsa da 'harp yurdu (dârülharp)' denilebilmektedir.

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي مُسْلِمٍ وَالْقَاضِي: أَنَّ النَّاسَ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً فِي التَّمَسُّكِ بِالشَّرَائِعِ الْعَقْلِيَّةِ، وَهِيَ الِاعْتِرَافُ بِوُجُودِ الصَّانِعِ وَصِفَاتِهِ، وَالِاشْتِغَالُ بِخِدْمَتِهِ وَشُكْرِ نِعْمَتِهِ، وَالِاجْتِنَابُ عَنِ الْقَبَائِحِ الْعَقْلِيَّةِ، كَالظُّلْمِ، وَالْكَذِبِ، وَالْجَهْلِ، وَالْعَبَثِ وَأَمْثَالِهَا.

Üçüncü Görüş: Bu, Ebû Müslim ve Kâdî'nin [Abdülcebbâr] tercihidir: İnsanlar aklî şeriatlara sarılma hususunda tek bir ümmet idiler; bu da Yaratıcı'nın varlığını ve sıfatlarını ikrar etmek, O'na kulluk etmek ve nimetine şükretmekle meşgul olmak, zulüm, yalan, cehalet, abesle iştigal ve benzerleri gibi aklî çirkinliklerden (kabâih-i akliyye) kaçınmaktır.

وَاحْتَجَّ الْقَاضِي عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِ بِأَنَّ لَفْظَ النَّبِيِّينَ يُفِيدُ الْعُمُومَ وَالِاسْتِغْرَاقَ، وَحَرْفُ الْفَاءِ يُفِيدُ التَّرَاخِي، فَقَوْلُهُ: فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ يُفِيدُ أَنَّ بَعْثَةَ جَمِيعَ الْأَنْبِيَاءِ كَانَتْ مُتَأَخِّرَةً عَنْ كَوْنِ النَّاسِ أُمَّةً وَاحِدَةً، فَتِلْكَ الْوَحْدَةُ الْمُتَقَدِّمَةُ عَلَى بَعْثَةِ جَمِيعِ الشَّرَائِعِ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ وَحْدَةً فِي شَرْعِهِ غَيْرَ مُسْتَفَادَةٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ فِي شَرِيعَةٍ مُسْتَفَادَةٍ مِنَ الْعَقْلِ وَذَلِكَ مَا بَيَّنَّاهُ، وَأَيْضًا فَالْعِلْمُ بِحُسْنِ شُكْرِ الْمُنْعِمِ، وَطَاعَةُ الْخَالِقِ وَالْإِحْسَانُ إِلَى الْخَلْقِ، وَالْعَدْلُ، مُشْتَرَكٌ فِيهِ بَيْنَ الْكُلِّ، وَالْعِلْمُ بِقُبْحِ الْكَذِبِ وَالظُّلْمِ وَالْجَهْلِ وَالْعَبَثِ مُشْتَرَكٌ فِيهِ بَيْنَ الْكُلِّ، فَالْأَظْهَرُ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ عَلَى ذَلِكَ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا بَعْدَ ذَلِكَ لِأَسْبَابٍ مُنْفَصِلَةٍ، ثُمَّ سَأَلَ نَفْسَهُ، فَقَالَ:

Kâdî görüşünün sıhhati hususunda şu delili getirmiştir: 'en-Nebiyyîn' lafzı umum ve istiğrak (bütün peygamberleri kapsama) ifade eder; fâ (ف) harfi ise terâhî (aralık/sonralık) bildirir. Dolayısıyla { فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ } buyruğu, bütün peygamberlerin gönderilişinin insanların tek bir ümmet olmasından sonra olduğunu ifade eder. Bütün şeriatların gönderilişinden önceki o birlik, peygamberlerden elde edilmemiş bir şeriat üzere bir birlik olmalıdır; o halde akıldan elde edilen bir şeriat üzere olması vaciptir ki bu da beyan ettiğimiz şeydir. Ayrıca nimeti verene şükretmenin, Yaratıcı'ya itaatin, yaratılmışlara ihsanda bulunmanın ve adaletin güzelliği bilgisi herkes arasında müşterektir; yalanın, zulmün, cehaletin ve abesin çirkinliği bilgisi de herkes arasında müşterektir. En zahir olanı, insanların ilk başta bu minval üzere oldukları, daha sonra ayrık sebeplerle ihtilafa düştükleridir. Sonra kendi kendine soru sorup şöyle demiştir:

أَلَيْسَ أَوَّلَ النَّاسِ آدَمُ ﵇ وَأَنَّهُ كَانَ نَبِيًّا، فَكَيْفَ يَصِحُّ إِثْبَاتُ النَّاسِ مُكَلَّفِينَ قَبْلَ بَعْثَةِ الرُّسُلِ، وَأَجَابَ بِأَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنَّهُ ﵇ مَعَ أَوْلَادِهِ كَانُوا مُجْتَمِعِينَ عَلَى التَّمَسُّكِ بِالشَّرَائِعِ الْعَقْلِيَّةِ أَوَّلًا، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ/ تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ بَعَثَهُ إِلَى أَوْلَادِهِ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّ بَعْدَ ذَلِكَ صَارَ شَرْعُهُ مُنْدَرِسًا، فَالنَّاسُ رَجَعُوا إِلَى التَّمَسُّكِ بِالشَّرَائِعِ الْعَقْلِيَّةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ لَا يَصِحُّ إِلَّا مَعَ إِثْبَاتِ تَحْسِينِ الْعَقْلِ وَتَقْبِيحِهِ، وَالْكَلَامُ فِيهِ مَشْهُورٌ فِي الْأُصُولِ.

İnsanların ilki Âdem (aleyhisselâm) değil midir ve o bir peygamber değil miydi? Elçilerin gönderilmesinden önce insanların mükellef kılındıklarını ispat etmek nasıl sahih olur? Şöyle cevap vermiştir: Muhtemeldir ki o (aleyhisselâm) çocuklarıyla birlikte ilk başta aklî şeriatlara sarılma hususunda birleşmişlerdi; sonra Allah Teâlâ onu çocuklarına peygamber olarak gönderdi. Yine muhtemeldir ki bundan sonra onun şeriatı silinip gitti ve insanlar tekrar aklî şeriatlara sarılmaya döndüler. Bil ki bu görüş, ancak aklın iyi ve kötüyü belirlemesini (tahsîn ve takbîh-i aklî) kabul etmekle sahih olur; bu konudaki söz ise usul ilminde meşhurdur.

الْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ النَّاسَ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً، وَلَيْسَ فِيهَا أَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى الْإِيمَانِ أَوْ عَلَى الْكُفْرِ، فَهُوَ مَوْقُوفٌ عَلَى الدَّلِيلِ.

Dördüncü Görüş: Ayet insanların tek bir ümmet olduğuna delalet etmiştir; ancak ayette onların iman üzere mi yoksa küfür üzere mi oldukları yer almamaktadır, dolayısıyla bu husus delile bağlıdır (mevkûftur).

الْقَوْلُ الْخَامِسُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ النَّاسِ هاهنا أَهْلُ الْكِتَابِ مِمَّنْ آمَنَ بِمُوسَى ﵇، وَذَلِكَ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُتَعَلِّقَةٌ بما تقدم من قوله: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً [الْبَقَرَةِ: ٢٠٨] وَذَكَرْنَا أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْمُفَسِّرِينَ زَعَمُوا أَنَّ تِلْكَ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً أَيْ كَانَ الَّذِينَ آمَنُوا بِمُوسَى أُمَّةً وَاحِدَةً، عَلَى دِينٍ وَاحِدٍ، وَمَذْهَبٍ وَاحِدٍ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا بِسَبَبِ الْبَغْيِ وَالْحَسَدِ، فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ، وَهُمُ الَّذِينَ جَاءُوا بَعْدَ مُوسَى ﵇ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ، كَمَا بَعَثَ الزَّبُورَ إِلَى دَاوُدَ، وَالتَّوْرَاةَ إِلَى مُوسَى، وَالْإِنْجِيلَ إِلَى عِيسَى، وَالْفُرْقَانَ إِلَى مُحَمَّدٍ ﵇ لِتَكُونَ تِلْكَ الْكُتُبُ حَاكِمَةً عَلَيْهِمْ فِي تِلْكَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي اخْتَلَفُوا فِيهَا، وَهَذَا الْقَوْلُ مُطَابِقٌ لِنَظْمِ الْآيَةِ وَمُوَافِقٌ لِمَا قَبْلَهَا وَلِمَا بَعْدَهَا، وَلَيْسَ فِيهَا إِشْكَالٌ إِلَّا أَنَّ تَخْصِيصَ لَفْظِ النَّاسِ فِي قَوْلِهِ: كانَ النَّاسُ بِقَوْمٍ مُعَيَّنِينَ خِلَافُ الظَّاهِرِ إِلَّا أَنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ كَمَا تَكُونُ لِلِاسْتِغْرَاقِ فَقَدْ تَكُونُ أَيْضًا لِلْعَهْدِ فَهَذَا مَا يَتَعَلَّقُ بهذه الآية.

Beşinci Görüş: Burada insanlardan murat, Ehl-i Kitap'tan Mûsâ'ya (aleyhisselâm) iman edenlerdir. Çünkü biz bu ayetin daha önceki { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً } “Ey iman edenler! Hep birden barışa (İslam'a) girin.” [Bakara 208] buyruğuyla bağlantılı olduğunu beyan etmiştik ve müfessirlerin çoğunun bu ayetin Yahudiler hakkında indiğini ileri sürdüklerini zikretmiştik. Buna göre Allah Teâlâ'nın { كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً } “İnsanlar tek bir ümmet idi.” buyruğu; yani Mûsâ'ya iman edenler tek bir ümmet, tek bir din ve tek bir mezhep üzere idiler; sonra azgınlık ve haset sebebiyle ihtilafa düştüler. Bunun üzerine Allah, Mûsâ'dan (aleyhisselâm) sonra gelen peygamberleri gönderdi ve Dâvûd'a Zebûr'u, Mûsâ'ya Tevrât'ı, Îsâ'ya İncîl'i ve Muhammed'e (aleyhisselâm) Furkân'ı gönderdiği gibi bu kitapların ihtilaf ettikleri o şeylerde aralarında hüküm vermesi için onlarla birlikte kitabı indirdi demektir. Bu görüş ayetin nazmına mutabık, öncesine ve sonrasına uygundur. { كانَ النَّاسُ } buyruğundaki insanlar (en-nâs) lafzının belirli bir kavme tahsis edilmesinin zahire aykırı olması dışında bunda bir müşkillik yoktur. Ancak sen bilirsin ki elif-lâm takısı istiğrak (kapsam) için olduğu gibi ahid (bilinen bir zümre) için de olur. İşte bu ayetle ilgili husus budur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ فَاعْلَمْ أَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّهُ لَا بُدَّ هاهنا مِنَ الْإِضْمَارِ، وَالتَّقْدِيرُ كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً- فاختلفوا- فبعث الله النبيين واعلم أنه اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَ النَّبِيِّينَ بِصِفَاتٍ ثَلَاثٍ:

Allah Teâlâ'nın { فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } “Sonra Allah müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberleri gönderdi.” buyruğuna gelince: Bil ki biz burada bir gizli ifadenin (idmârın) zorunlu olduğunu ve takdirin 'İnsanlar tek bir ümmet idi -ihtilafa düştüler- bunun üzerine Allah peygamberleri gönderdi' şeklinde olduğunu zikretmiştik. Bil ki Allah Teâlâ peygamberleri üç sıfatla nitelendirmiştir:

الصِّفَةُ الْأُولَى: كَوْنُهُمْ مُبَشِّرِينَ.

Birinci Sıfat: Onların müjdeleyiciler (mübeşşirîn) olmalarıdır.

الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: كَوْنُهُمْ مُنْذِرِينَ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ [النِّسَاءِ: ١٦٥] وَإِنَّمَا قَدَّمَ الْبِشَارَةَ عَلَى الْإِنْذَارِ، لِأَنَّ الْبِشَارَةَ تَجْرِي مَجْرَى حِفْظِ الصِّحَّةِ، وَالْإِنْذَارَ يَجْرِي مَجْرَى إِزَالَةِ الْمَرَضِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَقْصُودَ بِالذَّاتِ هُوَ الْأَوَّلُ دُونَ الثَّانِي فَلَا جَرَمَ وَجَبَ تَقْدِيمُهُ فِي الذِّكْرِ.

İkinci Sıfat: Onların uyarıcılar (münzirîn) olmalarıdır. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın { رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } “Müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak elçiler...” [Nisâ 165] buyruğudur. Müjdelemeyi uyarmanın önüne geçirmiştir; çünkü müjdeleme sağlığı koruma mesabesindedir, uyarma ise hastalığı giderme mesabesindedir. Şüphe yok ki bizzat kastedilen ikincisi değil birincisidir; bu yüzden zikirde onu öne almak vacip olmuştur.

الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ فَإِنْ قِيلَ: إِنْزَالُ الْكِتَابِ يَكُونُ قَبْلَ وُصُولِ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ إِلَى الْمُكَلَّفِينَ، وَوُصُولُ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ إِلَيْهِمْ يَكُونُ قَبْلَ التَّبْشِيرِ وَالْإِنْذَارِ فَلِمَ قَدَّمَ ذِكْرَ التَّبْشِيرِ وَالْإِنْذَارِ عَلَى إِنْزَالِ الْكُتُبِ؟ أَجَابَ الْقَاضِي عَنْهُ فَقَالَ: لِأَنَّ الْوَعْدَ وَالْوَعِيدَ مِنْهُمْ قَبْلَ بَيَانِ الشَّرْعِ مُمْكِنٌ فِيمَا يَتَّصِلُ بِالْعَقْلِيَّاتِ مِنَ الْمَعْرِفَةِ بِاللَّهِ وَتَرْكِ الظُّلْمِ وَغَيْرِهِمَا وَعِنْدِي فِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ الْمُكَلَّفَ إِنَّمَا يَتَحَمَّلُ النَّظَرَ فِي دَلَالَةِ الْمُعْجِزِ عَلَى الصِّدْقِ وَفِي الْفَرْقِ بَيْنَ الْمُعْجِزِ إِذَا خَافَ أَنَّهُ لَوْ لَمْ يَنْظُرْ فَرُبَّمَا تَرَكَ الْحَقَّ فَيَصِيرُ مُسْتَحِقًّا لِلْعِقَابِ، وَالْخَوْفُ إِنَّمَا يَقْوَى وَيَكْمُلُ عِنْدَ التَّبْشِيرِ/ وَالْإِنْذَارِ فَلَا جَرَمَ وَجَبَ تَقْدِيمُ الْبِشَارَةِ وَالنِّذَارَةِ عَلَى إِنْزَالِ الْكِتَابِ فِي الذِّكْرِ ثُمَّ قَالَ الْقَاضِي: ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا نَبِيَّ إِلَّا مَعَهُ كِتَابٌ مُنَزَّلٌ فِيهِ بَيَانُ الْحَقِّ طَالَ ذَلِكَ الْكِتَابُ أَمْ قَصُرَ وَدُوِّنَ ذَلِكَ الْكِتَابُ أَوْ لَمْ يُدَوِّنْ وَكَانَ ذَلِكَ الْكِتَابُ مُعْجِزًا أَوْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ، لِأَنَّ كَوْنَ الْكِتَابِ مُنَزَّلًا مَعَهُمْ لَا يَقْتَضِي شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ.

Üçüncü Sıfat: O'nun { وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ } “Ve insanlarla birlikte hak ile kitabı indirdi.” buyruğudur. Eğer: 'Kitabın indirilmesi mükelleflere emir ve yasağın ulaşmasından öncedir; emir ve yasağın onlara ulaşması ise müjdeleme ve uyarmadan öncedir; o halde müjdeleme ve uyarmanın zikri kitapların indirilmesinin önüne niçin geçirilmiştir?' denilirse, Kâdî buna şöyle cevap vermiştir: 'Çünkü şeriatın beyanından önce onlardan vaat ve tehdit, Allah'ı bilmek ve zulmü terk etmek gibi aklî konulara taalluk eden hususlarda mümkündür.' Bana göre bu hususta başka bir vecih daha vardır ki o da şudur: Mükellef kimse, mucizenin doğruluğa delaletine ve mucizenin diğerlerinden farkına dair aklî incelemeye (nazara), şayet bakıp düşünmezse hakkı terk edip azaba müstahak olabileceği korkusuna kapıldığı zaman katlanır. Korku ise ancak müjdeleme ve uyarma anında güçlenip kemale erer; bu sebeple zikirde müjdeleme ve uyarmayı kitabın indirilmesinin önüne geçirmek vacip olmuştur. Sonra Kâdî şöyle demiştir: 'Bu ayetin zahiri, ister uzun olsun ister kısa, ister yazıya geçirilmiş olsun ister geçirilmemiş olsun, ister mucize olsun ister olmasın, beraberinde hakkın beyanını içeren indirilmiş bir kitap bulunmayan hiçbir peygamber olmadığına delalet eder; çünkü kitabın onlarla birlikte indirilmiş olması bunlardan hiçbirini gerektirmez.'

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فَاعْلَمْ أنه قَوْلَهُ: لِيَحْكُمَ فِعْلٌ فَلَا بُدَّ مِنَ اسْتِنَادِهِ إِلَى شَيْءٍ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ، فَأَقْرَبُهَا إِلَى هَذَا اللَّفْظِ: الْكِتَابُ، ثُمَّ النَّبِيُّونَ، ثُمَّ اللَّهُ فَلَا جَرَمَ كَانَ إِضْمَارُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا صَحِيحًا، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: لِيَحْكُمَ اللَّهُ، أَوِ النَّبِيُّ الْمُنَزَّلُ عَلَيْهِ، أَوِ الْكِتَابُ، ثُمَّ إِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الِاحْتِمَالَاتِ يَخْتَصُّ بِوَجْهِ تَرْجِيحٍ، أَمَّا الْكِتَابُ فَلِأَنَّهُ أَقْرَبُ الْمَذْكُورَاتِ، وَأَمَّا اللَّهُ فَلِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الْحَاكِمُ فِي الْحَقِيقَةِ لَا الْكِتَابُ، وَأَمَّا النَّبِيُّ فَلِأَنَّهُ هُوَ الْمُظْهِرُ فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: حَمْلُهُ عَلَى الْكِتَابِ أَوْلَى، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ: الْحَاكِمُ هُوَ اللَّهُ، فَإِسْنَادُ الْحُكْمِ إِلَى الْكِتَابِ مَجَازٌ إِلَّا أَنْ نَقُولَ: هَذَا الْمَجَازُ يَحْسُنُ تَحَمُّلُهُ لِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَجَازٌ مَشْهُورٌ يُقَالُ: حَكَمَ الْكِتَابُ بِكَذَا، وَقَضَى كِتَابُ اللَّهِ بِكَذَا، وَرَضِيَنَا بِكِتَابِ اللَّهِ، وَإِذَا جَازَ أَنْ يَكُونَ هُدًى وَشِفَاءً، جَازَ أَنْ يَكُونَ حَاكِمًا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ [الْإِسْرَاءِ: ٩] وَالثَّانِي: أَنَّهُ يُفِيدُ تَفْخِيمَ شَأْنِ الْقُرْآنِ وَتَعْظِيمَ حَالِهِ.

Allah Teâlâ'nın { لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ } “İnsanların aralarında hüküm vermesi için...” buyruğuna gelince: Bil ki { لِيَحْكُمَ } bir fiildir; dolayısıyla daha önce zikri geçen bir şeye dayanması zorunludur. Öncesinde ise üç husus zikredilmiştir: Bu lafza en yakın olanı 'el-Kitâb', sonra 'en-Nebiyyûn' (peygamberler), sonra da 'Allah'tır. Bu yüzden bunların her birine ait bir zamir takdir edilmesi sahihtir; bu durumda mana: 'Allah'ın hükmetmesi için' yahut 'kendisine indirilen peygamberin hükmetmesi için' yahut 'kitabın hükmetmesi için' olur. Sonra bu ihtimallerin her birinin kendine has bir tercih sebebi vardır: Kitaba gelince, zikredilenlerin en yakını olduğu içindir. Allah'a gelince, hakikatte hâkim olan kitap değil, bizzat Sübhânehu ve Teâlâ olduğu içindir. Peygambere gelince, hükmü izhar eden o olduğu içindir. Dolayısıyla bunun kitaba hamledilmesinin daha evla olduğu söylenmesi uzak bir ihtimal değildir. Bu konudaki en nihai itiraz, 'Hâkim olan Allah'tır, hükmün kitaba isnat edilmesi mecazdır' denilmesidir. Ancak deriz ki: Bu mecazı benimsemek iki yönden güzeldir: Birincisi: Bu meşhur bir mecazdır; nitekim 'Kitap şöyle hükmetti', 'Allah'ın kitabı şöyle kaza etti', 'Allah'ın kitabına razı olduk' denilir. Kitabın hidayet ve şifa olması caiz olduğu gibi, hâkim olması da caizdir. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz ki bu Kur'an en doğru yola iletir ve müminleri müjdeler.” [İsrâ 9] buyurmuştur. İkincisi: Bu, Kur'an'ın şanını yüceltmeyi ve kadrini ta'zim etmeyi ifade eder.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ فَاعْلَمْ أَنَّ الْهَاءَ فِي قَوْلِهِ: فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ رَاجِعًا، إِمَّا إِلَى الْكِتَابِ، وَإِمَّا إِلَى الْحَقِّ، لِأَنَّ ذِكْرَهُمَا جَمِيعًا قَدْ تَقَدَّمَ، لَكِنَّ رُجُوعَهُ إِلَى الْحَقِّ أَوْلَى، لِأَنَّ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَنْزَلَ الْكِتَابَ لِيَكُونَ حَاكِمًا فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ فَالْكِتَابُ حَاكِمٌ، وَالْمُخْتَلَفُ فِيهِ مَحْكُومٌ عَلَيْهِ، وَالْحَاكِمُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُغَايِرًا لِلْمَحْكُومِ عَلَيْهِ.

Allah Teâlâ'nın { فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ } “Hakkında ihtilaf ettikleri hususlarda...” buyruğuna gelince: Bil ki { فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ } ifadesindeki zamirin (hâ) ya kitaba ya da hakka dönmesi vaciptir; çünkü her ikisinin de zikri daha önce geçmiştir. Fakat hakka dönmesi daha evladır. Çünkü ayet, Allah Teâlâ'nın kitabı ancak ihtilaf ettikleri hususta hâkim olsun diye indirdiğine delalet etmiştir; binaenaleyh kitap hâkimdir, hakkında ihtilaf edilen şey ise aleyhine hüküm verilendir (mahkûmun aleyh). Hâkim olanın ise aleyhine hüküm verilenden farklı olması vaciptir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ فَالْهَاءُ الْأُولَى رَاجِعَةٌ إِلَى الْحَقِّ وَالثَّانِيَةُ: إلى الكتاب

Allah Teâlâ'nın { وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ } “Halbuki onda ancak kendilerine kitap verilenler ihtilaf etti.” buyruğuna gelince: Birinci zamir hakka, ikincisi ise kitaba dönmektedir.

وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا اخْتَلَفَ فِي الْحَقِّ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ، ثُمَّ قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: الْمُرَادُ بِهَؤُلَاءِ: الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى وَاللَّهُ تَعَالَى كَثِيرًا مَا يَذْكُرُهُمْ فِي الْقُرْآنِ بِهَذَا اللَّفْظِ كَقَوْلِهِ: وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ [الْمَائِدَةِ: ٥] قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ٦٤] ثُمَّ الْمُرَادُ بِاخْتِلَافِهِمْ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هُوَ تَكْفِيرَ بَعْضِهِمْ بَعْضًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ وَقالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ [الْبَقَرَةِ: ١١٣] وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ اخْتِلَافُهُمْ تَحْرِيفَهُمْ وَتَبْدِيلَهُمْ، فَقَوْلُهُ: وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ أَيْ وَمَا اخْتَلَفَ فِي الْحَقِّ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مَعَ أَنَّهُ كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ إِنْزَالِ الْكِتَابِ أَنْ لَا يَخْتَلِفُوا وَأَنْ يَرْفَعُوا الْمُنَازَعَةَ فِي الدِّينِ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِاخْتِلَافَ فِي الْحَقِّ لَمْ يُوجَدْ إِلَّا بَعْدَ بَعْثَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَإِنْزَالِ الْكُتُبِ وَذَلِكَ يُوجِبُ أَنَّ قَبْلَ بَعْثِهِمْ مَا كَانَ الِاخْتِلَافُ فِي الْحَقِّ حَاصِلًا، بَلْ كَانَ الِاتِّفَاقُ فِي الْحَقِّ حَاصِلًا وَهُوَ/ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً مَعْنَاهُ أُمَّةٌ وَاحِدَةٌ فِي دِينِ الْحَقِّ.

Takdiri şöyledir: 'Hak hususunda ancak kendilerine kitap verilenler ihtilaf etti.' Sonra müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Bunlardan murat Yahudiler ve Hristiyanlardır. Allah Teâlâ Kur'an'da onları ekseriyetle şu buyruklarında olduğu gibi bu lafızla zikreder: { وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ } “Kendilerine kitap verilenlerin yiyecekleri size helaldir.” [Mâide 5], { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ } “De ki: Ey Ehl-i Kitap! Bizimle sizin aranızda ortak olan bir kelimeye gelin.” [Âl-i İmrân 64]. Sonra onların ihtilafından muradın, Allah Teâlâ'nın { وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ وَقالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ } “Yahudiler: 'Hristiyanlar hiçbir şey [sağlam bir esas] üzere değillerdir' dediler. Hristiyanlar da: 'Yahudiler hiçbir şey üzere değillerdir' dediler. Halbuki onlar kitabı okuyorlar.” [Bakara 113] buyruğunda olduğu gibi birbirlerini tekfir etmeleri olması muhtemeldir; ihtilaflarının tahrif ve tebdil etmeleri olması da muhtemeldir. Dolayısıyla { وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ } buyruğu; yani kitabın indirilmesindeki maksat onların ihtilaf etmemeleri ve dindeki çekişmeyi ortadan kaldırmaları olduğu halde, hak hususunda ancak kendilerine kitap verilenler ihtilaf etti demektir. Bil ki bu durum, hak hususundaki ihtilafın ancak peygamberlerin gönderilmesinden ve kitapların indirilmesinden sonra meydana geldiğine delalet eder. Bu da onların gönderilmesinden önce hakta ihtilafın mevcut olmadığını, bilakis hakta ittifakın mevcut olduğunu iktiza eder. Bu da Allah Teâlâ'nın { كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً } buyruğunun 'hak dinde tek bir ümmet idi' manasına geldiğine delalet eder.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ فَهُوَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ إِيتَاءُ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُمُ الْكِتَابَ كَانَ بَعْدَ مَجِيءِ الْبَيِّنَاتِ فَتَكُونُ هَذِهِ الْبَيِّنَاتُ مُغَايِرَةً لَا مَحَالَةَ لِإِيتَاءِ الْكِتَابِ وَهَذِهِ الْبَيِّنَاتُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُهَا عَلَى شَيْءٍ سِوَى الدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ الَّتِي نَصَبَهَا اللَّهُ تَعَالَى عَلَى إِثْبَاتِ الْأُصُولِ الَّتِي لَا يُمْكِنُ الْقَوْلُ بِالنُّبُوَّةِ إِلَّا بَعْدَ ثُبُوتِهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُتَكَلِّمِينَ يَقُولُونَ كُلُّ مَا لَا يَصِحُّ إِثْبَاتُ النُّبُوَّةِ إِلَّا بَعْدَ ثُبُوتِهِ، فَذَلِكَ لَا يُمْكِنُ إِثْبَاتُهُ بِالدَّلَائِلِ السَّمْعِيَّةِ وَإِلَّا وَقَعَ الدَّوْرُ، بَلْ لَا بُدَّ مِنْ إِثْبَاتِهَا بِالدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ فَهَذِهِ الدَّلَائِلُ هِيَ الْبَيِّنَاتُ الْمُتَقَدِّمَةُ عَلَى إِيتَاءِ اللَّهِ الْكُتُبَ إِيَّاهُمْ.

Allah Teâlâ'nın { مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ } “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra...” buyruğuna gelince: Bu, Allah Teâlâ'nın onlara kitabı vermesinin apaçık delillerin gelişinden sonra olduğunu gerektirir; dolayısıyla bu beyyineler şüphesiz kitabın verilmesinden başkadır. Bu apaçık delilleri ise Allah Teâlâ'nın, sübutu olmaksızın nübüvvetin kabul edilmesi mümkün olmayan esasları ispat etmek üzere vazettiği aklî delillerden başkasına hamletmek mümkün değildir. Zira kelamcılar şöyle derler: Nübüvvetin sübutu ancak kendisinin sübutundan sonra sahih olan her bir esas, sem'î (naklî) delillerle ispat edilemez; aksi takdirde devir gerekir; bilakis onların aklî delillerle ispat edilmesi zorunludur. İşte bu deliller, Allah'ın onlara kitapları vermesinden önce gelen o apaçık beyyinelerdir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: بَغْياً بَيْنَهُمْ فَالْمَعْنَى أَنَّ الدَّلَائِلَ إِمَّا سَمْعِيَّةٌ وَإِمَّا عَقْلِيَّةٌ. أَمَّا السَّمْعِيَّةُ فَقَدْ حَصَلَتْ بِإِيتَاءِ الْكِتَابِ، وَأَمَّا الْعَقْلِيَّةُ فَقَدْ حَصَلَتْ بِالْبَيِّنَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَلَى إِيتَاءِ الْكِتَابِ فَعِنْدَ ذَلِكَ قَدْ تَمَّتِ الْبَيِّنَاتُ وَلَمْ يَبْقَ فِي الْعُدُولِ عُذْرٌ وَلَا عِلَّةٌ، فَلَوْ حَصَلَ الْإِعْرَاضُ وَالْعُدُولُ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ إِلَّا بحسب الْحَسَدِ وَالْبَغْيِ وَالْحِرْصِ عَلَى طَلَبِ الدُّنْيَا، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ [الْبَيِّنَةِ: ٤] .

Allah Teâlâ'nın { بَغْياً بَيْنَهُمْ } “Aralarındaki azgınlık ve hasetten ötürü...” buyruğuna gelince: Mana şudur: Deliller ya sem'îdir ya aklîdir. Sem'î olanlar kitabın verilmesiyle hâsıl olmuştur; aklî olanlar ise kitabın verilmesinden önceki apaçık delillerle hâsıl olmuştur. Böylece beyyineler tamamlanmış, haktan yüz çevirmede hiçbir mazeret ve gerekçe kalmamıştır. Şayet yüz çevirme ve sapma meydana gelmişse, bu ancak haset, azgınlık ve dünyayı talep etme hırsı sebebiyle olmuştur. Bu ayetin benzeri Allah Teâlâ'nın { وَما تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ } “Kendilerine kitap verilenler, ancak kendilerine apaçık delil geldikten sonra fırkalara ayrıldılar.” [Beyyine 4] buyruğudur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ حَالَ أَهْلِ الْكِتَابِ وَأَنَّهُمْ بَعْدَ كَمَالِ الْبَيِّنَاتِ أَصَرُّوا عَلَى الْكُفْرِ وَالْجَهْلِ بِسَبَبِ الْبَغْيِ وَالْحَسَدِ بَيَّنَ أَنَّ حَالَ هَذِهِ الْأُمَّةِ بِخِلَافِ حَالِ أُولَئِكَ فَإِنَّ اللَّهَ عَصَمَهُمْ عَنِ الزَّلَلِ وَهَدَاهُمْ إِلَى الْحَقِّ فِي الْأَشْيَاءِ الَّتِي اخْتَلَفَ فِيهَا أَهْلُ الْكِتَابِ،

Allah Teâlâ'nın { فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ } “Bunun üzerine Allah iman edenleri, hakkında ihtilafa düştükleri gerçeğe kendi izniyle hidayet etti.” buyruğuna gelince: Bil ki Allah Teâlâ Ehl-i Kitap'ın halini, yani delillerin kemale ermesinden sonra azgınlık ve haset sebebiyle küfür ve cehalette ısrar ettiklerini vasfettikten sonra, bu ümmetin halinin onların halinin aksine olduğunu, zira Allah'ın onları sapmaktan koruduğunu ve Ehl-i Kitap'ın hakkında ihtilaf ettiği şeylerde onları hakka hidayet ettiğini beyan etmiştir.

يُرْوَى أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «نحن الآخرون السابقون يوم القيامة، ونحن أولى النَّاسِ دُخُولًا الْجَنَّةَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بَيْدَ أَنَّهُمْ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِنَا وَأُوتِينَاهُ مِنْ بَعْدِهُمْ فَهَدَانَا اللَّهُ لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ، فَهَذَا الْيَوْمُ الَّذِي هَدَانَا لَهُ، وَالنَّاسُ له فِيهِ تَبَعٌ وَغَدًا لِلْيَهُودِ، وَبَعْدَ غَدٍ لِلنَّصَارَى»

Rivayet edildiğine göre Peygamber (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: «Biz [dünyaya gelişte] sonuncular, kıyamet gününde ise öne geçenleriz. Kıyamet gününde cennete ilk girecek insanlar biziz; şu kadar var ki kitap onlara bizden önce verildi, bize ise onlardan sonra verildi. Allah bizi, onların hakkında ihtilafa düştükleri hakka Kendi izniyle hidayet etti. İşte Allah'ın bizi hidayet ettiği gün bugündür [Cuma günüdür]. İnsanlar bu hususta bize tâbidir; yarın Yahudilerin, ertesi gün ise Hristiyanlarındır.»

قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: اخْتَلَفُوا فِي الْقِبْلَةِ فَصَلَّتِ الْيَهُودُ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَالنَّصَارَى إِلَى الْمَشْرِقِ، فَهَدَانَا اللَّهُ لِلْكَعْبَةِ وَاخْتَلَفُوا فِي الصِّيَامِ، فَهَدَانَا اللَّهُ لِشَهْرِ رَمَضَانَ، وَاخْتَلَفُوا فِي إِبْرَاهِيمَ، فَقَالَتِ الْيَهُودُ: كَانَ يَهُودِيًّا وَقَالَتِ النَّصَارَى: كَانَ نَصْرَانِيًّا، فَقُلْنَا: إِنَّهُ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَاخْتَلَفُوا فِي عِيسَى، فَالْيَهُودُ فَرَّطُوا، وَالنَّصَارَى أَفْرَطُوا، وَقُلْنَا الْقَوْلَ الْعَدْلَ، وَبَقِيَ فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

İbn Zeyd şöyle demiştir: Kıble hususunda ihtilaf ettiler; Yahudiler Beytü'l-Makdis'e, Hristiyanlar ise doğuya doğru namaz kıldılar, Allah bizi Kâbe'ye hidayet etti. Oruç hususunda ihtilaf ettiler, Allah bizi Ramazan ayına hidayet etti. İbrahim hususunda ihtilaf ettiler; Yahudiler: 'O bir yahudi idi' dediler, Hristiyanlar: 'O bir hristiyandı' dediler; biz ise: 'O hanîf bir müslümandı' dedik. İsa hususunda ihtilaf ettiler; Yahudiler tefrite düştüler [hakkını yediler], Hristiyanlar ise ifrata vardılar [haddi aştılar]; biz ise adaletli sözü söyledik. Ayetle ilgili birkaç mesele kalmıştır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مِنَ الْأَصْحَابِ مَنْ تَمَسَّكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ مَخْلُوقٌ لِلَّهِ تَعَالَى قَالَ: لِأَنَّ الهداية

Birinci Mesele: Ashabımızdan (Ehl-i Sünnet'ten) imanın Allah Teâlâ'nın mahluku olduğuna dair bu ayetle delil getirenler olmuştur. O şöyle demiştir: Çünkü hidayet,

هِيَ الْعِلْمُ وَالْمَعْرِفَةُ، وَقَوْلُهُ: فَهَدَى اللَّهُ نَصٌّ فِي أَنَّ الْهِدَايَةَ حَصَلَتْ بِفِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ مَخْلُوقٌ لِلَّهِ تَعَالَى.

İlim ve marifettir; O'nun { فَهَدَى اللَّهُ } buyruğu ise hidayetin Allah Teâlâ'nın fiiliyle meydana geldiğine dair açık bir nastır. Bu da imanın Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olduğuna delalet eder.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْوَجْهَ ضَعِيفٌ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْهِدَايَةَ غَيْرٌ، وَالِاهْتِدَاءَ غَيْرٌ، وَالَّذِي يدل هاهنا عَلَى أَنَّ الْهِدَايَةَ لَا يُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ عِبَارَةً عَنِ الْإِيمَانِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْهِدَايَةَ إِلَى الْإِيمَانِ غَيْرُ/ الْإِيمَانِ كَمَا أَنَّ التَّوْفِيقَ لِلْإِيمَانِ غَيْرُ الْإِيمَانِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ: بِإِذْنِهِ وَلَا يُمْكِنُ صَرْفُ هَذَا الْإِذْنِ إِلَى قَوْلِهِ: فَهَدَى اللَّهُ إِذْ لَا جَائِزَ أَنْ يَأْذَنَ لِنَفْسِهِ فَلَا بُدَّ هاهنا مِنْ إِضْمَارٍ لِيَصْرِفَ هَذَا الْإِذْنَ إِلَيْهِ، وَالتَّقْدِيرُ: فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ فَاهْتَدَوْا بِإِذْنِهِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَتِ الْهِدَايَةُ مُغَايِرَةً لِلِاهْتِدَاءِ.

Bil ki bu vecih zayıftır. Çünkü biz hidayet etmenin (hidâyet) ayrı, hidayeti bulmanın (ihtidâ) ayrı olduğunu beyan etmiştik. Burada hidayetin imandan ibaret olmasının mümkün olmadığına iki vecih delalet eder: Birincisi: İmana hidayet etmek, tıpkı imana muvaffak kılmanın imanın kendisinden başka olması gibi imandan başkadır. İkincisi: Allah Teâlâ ayetin sonunda { بِإِذْنِهِ } “Kendi izniyle” buyurmuştur. Bu 'izin' kaydını { فَهَدَى اللَّهُ } ifadesine bağlamak mümkün değildir; zira Allah'ın Kendi Kendisine izin vermesi caiz olmaz. Bu sebeple bu izni kendisine bağlamak üzere burada bir gizli ifadenin (idmârın) bulunması zorunludur; takdiri ise şöyledir: 'Allah iman edenleri hakkında ihtilafa düştükleri gerçeğe hidayet etti, onlar da O'nun izniyle hidayeti buldular.' Durum böyle olunca, hidayet etmek hidayeti bulmaktan farklı olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ الْأَصْحَابُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ يَخُصُّ الْمُؤْمِنَ بِهِدَايَاتٍ لَا يَفْعَلُهَا فِي حَقِّ الْكَافِرِ، وَالْمُعْتَزِلَةُ أَجَابُوا عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُمُ اخْتُصُّوا بِالِاهْتِدَاءِ فَجَعَلَ هِدَايَةً لَهُمْ خَاصَّةً كَقَوْلِهِ: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢] ثُمَّ قَالَ: هُدىً لِلنَّاسِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ: الْهِدَايَةُ إِلَى الثَّوَابِ وطريقة الْجَنَّةِ وَثَالِثُهَا: هَدَاهُمْ إِلَى الْحَقِّ بِالْأَلْطَافِ.

İkinci Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), Allah Teâlâ'nın mümini kâfirin hakkında yapmadığı hidayetlerle özel kılabileceğine dair bu ayetle delil getirmişlerdir. Mutezile ise buna birkaç vecihle cevap vermiştir: Birincisi: Onlar hidayeti bulmakla (ihtidâ ile) tahsis edilmişlerdir; bu yüzden tıpkı { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için bir hidayettir.” [Bakara 2] deyip sonra { هُدىً لِلنَّاسِ } “İnsanlar için bir hidayettir.” buyurması gibi onlara has bir hidayet kılınmıştır. İkincisi: Bundan murat, sevaba ve cennet yoluna hidayettir. Üçüncüsü: Lutuflar ile onları hakka iletmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ أَيْ إِلَى مَا اخْتَلَفُوا فِيهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَعُودُونَ لِما قالُوا [الْمُجَادَلَةِ: ٣] أَيْ إِلَى مَا قَالُوا وَيُقَالُ: هدايته الطَّرِيقَ وَلِلطَّرِيقِ وَإِلَى الطَّرِيقِ.

Üçüncü Mesele: { لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ } ifadesi, tıpkı Allah Teâlâ'nın { يَعُودُونَ لِما قالُوا } “Söylediklerine dönerler.” [Mücâdele 3] yani 'söyledikleri şeye dönerler' buyruğunda olduğu gibi 'ihtilaf ettikleri şeye' demektir. Nitekim Arapçada 'ona yolu gösterdi' anlamında هداه الطريق ve لهداه للطريق ve هداه إلى الطريق denilir.

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ قَالَ فَهَدَاهُمْ لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ، وَلَمْ يَقُلْ: هَدَاهُمْ لِلْحَقِّ فِيمَا اخْتَلَفُوا وَقَدَّمَ الِاخْتِلَافَ؟

Eğer: 'Niçin 'ihtilaf ettikleri hususlarda onları hakka iletti' demedi de { فَهَدَاهُمْ لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ } diyerek ihtilafı öne aldı?' denilirse,

وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَمَّا كَانَتِ الْعِنَايَةُ بِذِكْرِ الِاخْتِلَافِ لَهُمْ بَدَأَ بِهِ، ثُمَّ فَسَّرَهُ بِمَنْ هَدَاهُ الثَّانِي:

Cevap iki vecihledir: Birincisi: Önem verilen husus onların ihtilafını zikretmek olduğu için onunla başlamış, sonra da onu hidayet ettiği kimselerle tefsir etmiştir. İkincisi:

قَالَ الْفَرَّاءُ: هَذَا مِنَ الْمَقْلُوبِ، أَيْ فَهَدَاهُمْ لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ.

el-Ferrâ şöyle demiştir: Bu maklûb (lafız dizilişi ters çevrilmiş) kabilindendir; yani 'onları hakkında ihtilaf ettikleri şeye hidayet etti' demektir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: بِإِذْنِهِ فِيهِ وجهان أحدها: قَالَ الزَّجَّاجُ بِعِلْمِهِ الثَّانِي: هَدَاهُمْ بِأَمْرِهِ أَيْ حَصَلَتِ الْهِدَايَةُ بِسَبَبِ الْأَمْرِ كَمَا يُقَالُ: قَطَعْتُ بِالسِّكِّينِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْحَقَّ لَمْ يَكُنْ مُتَمَيِّزًا عَنِ الْبَاطِلِ وَبِالْأَمْرِ حَصَلَ التَّمْيِيزُ فَجُعِلَتِ الْهِدَايَةُ بِسَبَبِ إِذْنِهِ الثَّالِثُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ إِضْمَارٍ وَالتَّقْدِيرُ: هَدَاهُمْ فَاهْتَدَوْا بِإِذْنِهِ.

Dördüncü Mesele: { بِإِذْنِهِ } buyruğunda [üç] vecih vardır: Birincisi: ez-Zeccâc 'Kendi ilmiyle' demiştir. İkincisi: 'Kendi emriyle onları hidayet etti', yani tıpkı 'bıçakla kestim' denildiği gibi hidayet emir sebebiyle hâsıl oldu demektir. Çünkü hak batıldan ayırt edilmiş değildi; emir ile bu temyiz hâsıl oldu ve böylece hidayet O'nun izni sebebiyle kılınmış oldu. Üçüncüsü: Bazıları şöyle demiştir: Burada mutlaka bir gizli ifadenin (idmârın) bulunması gerekir; takdiri de 'onları hidayet etti, onlar da O'nun izniyle hidayete erdiler' şeklindedir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ فاستدل الْأَصْحَابِ بِهِ مَعْلُومٌ، وَالْمُعْتَزِلَةُ أَجَابُوا مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ أَحَدُهَا: الْمُرَادُ بِالْهِدَايَةِ الْبَيَانُ، فَاللَّهُ تَعَالَى خَصَّ الْمُكَلَّفِينَ بِذَلِكَ وَالثَّانِي: الْمُرَادُ بِالْهِدَايَةِ الطَّرِيقُ إِلَى الْجَنَّةِ الثَّالِثُ: الْمُرَادُ بِهِ اللُّطْفُ فَيَكُونُ خَاصًّا لِمَنْ يُعْلَمُ أَنَّهُ يَصْلُحُ لَهُ وَهُوَ قول أبي بكر الرازي.

O'nun { وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Allah dilediğini dosdoğru yola iletir.” buyruğuna gelince: Ashabımızın (Ehl-i Sünnet'in) bununla delil getirmesi malumdur. Mutezile ise buna üç vecihle cevap vermiştir: Birincisi: Hidayetten murat açıklamadır (beyandır); Allah Teâlâ mükellefleri bununla muhatap kılmıştır. İkincisi: Hidayetten murat cennete giden yoldur. Üçüncüsü: Bundan murat lütuftur; bu da kendisinin buna layık olduğu bilinen kimseye hastır; bu da Ebû Bekir er-Râzî'nin görüşüdür.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢١٤]

[Bakara Suresi (2): Ayet 214]

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ (٢١٤)

{ أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ (٢١٤) } “Yoksa siz, sizden önce gelip geçenlerin hali başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? Onlara öyle yoksulluk ve darlık dokundu ve öyle sarsıldılar ki nihayet peygamber ve beraberindeki iman edenler: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' diyecek hale geldiler. İyi bilin ki Allah'ın yardımı pek yakındır.”

فِي النَّظْمِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي الْآيَةِ السَّالِفَةِ: وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ:

Ayetin nazmında iki vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ önceki ayette { وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Allah dilediğini dosdoğru yola iletir.” buyurmuştur.

وَالْمُرَادُ أَنَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى الْحَقِّ وَطَلَبِ الْجَنَّةِ فَبَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ ذَلِكَ الطَّلَبَ لَا يَتِمُّ وَلَا يَكْمُلُ إِلَّا بِاحْتِمَالِ الشَّدَائِدِ فِي التَّكْلِيفِ فَقَالَ: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ الْآيَةِ الثَّانِي: أَنَّهُ فِي الْآيَةِ السَّالِفَةِ ما بَيَّنَ أَنَّهُ هَدَاهُمْ لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ بعد تلك

Murat ise dilediğini hakka ve cenneti talep etmeye ilettiğidir. İşte bu ayette, o talebin teklifteki zorluklara katlanılmadıkça tamamlanıp kemale ermeyeceğini beyan ederek { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ } “Yoksa siz, sizden önce gelip geçenlerin hali başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız?” ayetini buyurmuştur. İkincisi: Önceki ayette onları hakkında ihtilaf ettikleri gerçeğe Kendi izniyle hidayet ettiğini beyan edince; bu ayette onların o

الْهِدَايَةِ احْتَمَلُوا الشَّدَائِدَ فِي إِقَامَةِ الْحَقِّ وَصَبَرُوا عَلَى الْبَلْوَى، فَكَذَا أَنْتُمْ يَا أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ لَا تَسْتَحِقُّونَ الْفَضِيلَةَ فِي الدِّينِ إِلَّا بِتَحَمُّلِ هَذِهِ الْمِحَنِ.

Hidayetten sonra hakkı ikame etme hususunda zorluklara katlandıklarını ve belalara sabrettiklerini beyan etmiştir. Nitekim ey Muhammed'in ashabı! Sizler de ancak bu mihnetlere katlanmak suretiyle dindeki fazileti hak edebilirsiniz.

وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayetle ilgili birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اسْتَقْصَيْنَا الْكَلَامَ فِي لَفْظِ «أَمْ» فِي تَفْسِيرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ [البقرة: ١٣٣] والذي نريده هاهنا أَنْ نَقُولَ «أَمْ» اسْتِفْهَامٌ مُتَوَسِّطٌ كَمَا أَنَّ (هَلْ) اسْتِفْهَامٌ سَابِقٌ، فَيَجُوزُ أَنْ يَقُولَ: هَلْ عِنْدَكَ رَجُلٌ، أَعِنْدَكَ رَجُلٌ؟ ابْتِدَاءً، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: أَمْ عِنْدَكَ رَجُلٌ، فَأَمَّا إِذَا كَانَ مُتَوَسِّطًا جَازَ سَوَاءٌ كَانَ مَسْبُوقًا بِاسْتِفْهَامٍ آخَرَ أَوْ لَا يَكُونُ، أَمَّا إِذَا كَانَ مَسْبُوقًا بِاسْتِفْهَامٍ آخَرَ فَهُوَ كَقَوْلِكَ: أَنْتَ رَجُلٌ لَا تُنْصِفُ، أَفَعَنْ جَهْلٍ تَفْعَلُ هَذَا أَمْ لَكَ سُلْطَانٌ؟ وَأَمَّا الَّذِي لَا يَكُونُ مَسْبُوقًا بِالِاسْتِفْهَامِ فَهُوَ كَقَوْلِهِ:

Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın { أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ } “Yoksa Yakub'a ölüm geldiği vakit siz şahitler miydiniz?” [Bakara 133] buyruğunun tefsirinde 'em' (أَمْ) lafzı hakkındaki sözü etraflıca açıklamıştık. Burada murat ettiğimiz şey ise şunları söylemektir: (هَلْ) kelimesi cümlenin başında gelen bir istifham (soru) edatı olduğu gibi, 'em' (أَمْ) ise cümlenin ortasında yer alan bir istifham edatıdır. Dolayısıyla söze başlarken 'Yanında bir adam var mı?' manasında هَلْ عِنْدَكَ رَجُلٌ ve أَعِنْدَكَ رَجُلٌ demek caiz iken, أَمْ عِنْدَكَ رَجُلٌ demek caiz değildir. Cümlenin ortasında yer aldığında ise, öncesinde başka bir istifham bulunsun veya bulunmasın caizdir. Öncesinde başka bir istifham bulunduğu duruma gelince; bu, senin 'Sen insaf etmeyen bir adamsın; bunu bir cehaletten ötürü mü yapıyorsun, yoksa bir yetkin mi var?' demen gibidir. Öncesinde bir istifham bulunmadığı duruma gelince; bu da Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir:

الم تَنْزِيلُ الْكِتابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ [السَّجْدَةِ: ١- ٣] وَهَذَا الْقِسْمُ يَكُونُ فِي تَقْدِيرِ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ، وَالتَّقْدِيرُ: أَفَيُؤْمِنُونَ بِهَذَا أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ؟ فَكَذَا تَقْدِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ: فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ، فَصَبَرُوا عَلَى اسْتِهْزَاءِ قَوْمِهِمْ بِهِمْ، أَفَتَسْلُكُونَ سَبِيلَهُمْ، أَمْ تَحْسَبُونَ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ مِنْ غَيْرِ سُلُوكِ سَبِيلِهِمْ؟ هَذَا مَا لَخَّصَهُ الْقَفَّالُ ﵀، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

{ الم تَنْزِيلُ الْكِتابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } “Elif. Lâm. Mîm. Bu Kitab'ın âlemlerin Rabbi tarafından indirildiğinde hiçbir şüphe yoktur. Yoksa onu uydurdu mu diyorlar?” [Secde 1-3]. Bu kısım, birinci kısmın takdirindedir ve takdiri: 'Buna iman mı ediyorlar yoksa onu uydurdu mu diyorlar?' şeklindedir. Nitekim bu ayetin takdiri de şöyledir: 'Allah iman edenleri, hakkında ihtilafa düştükleri gerçeğe Kendi izniyle hidayet etti; onlar da kavimlerinin kendileriyle alay etmesine sabrettiler. Siz de onların yolundan mı gideceksiniz, yoksa onların yolundan gitmeksizin cennete gireceğinizi mi sanıyorsunuz?' İşte el-Kaffâl'in (rahimehullâh) hülasa ettiği husus budur. En doğrusunu Allah bilir.