الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ أَيْ وَلَمْ يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا وَذَكَرَ الْكُوفِيُّونَ مِنْ أَهْلِ النَّحْوِ أَنَّ (لَمَّا) إِنَّمَا هِيَ (لَمْ) وَ (مَا) زَائِدَةٌ وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: (مَا) لَيْسَتْ زَائِدَةً لِأَنَّ (لَمَّا) تَقَعُ فِي مَوَاضِعَ لَا تَقَعُ فِيهَا (لَمْ) يَقُولُ الرَّجُلُ لِصَاحِبِهِ: أَقَدِمَ فُلَانٌ؟ فَيَقُولُ: (لَمَّا) وَلَا يَقُولُ: (لَمْ) مُفْرَدَةً، قَالَ الْمُبَرِّدُ: إِذَا قَالَ الْقَائِلُ: لَمْ يَأْتِنِي زَيْدٌ، فَهُوَ نَفْيٌ لِقَوْلِكَ أَتَاكَ زَيْدٌ وَإِذَا قَالَ: لَمَّا يَأْتِنِي فَمَعْنَاهُ أَنَّهُ لَمْ يَأْتِنِي بَعْدُ وَأَنَا أَتَوَقَّعُهُ قَالَ النَّابِغَةُ:
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın { وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden öncekilerin hali başınıza gelmeden...” buyruğudur; yani 've lem yetikum meselullezîne halev' demektir. Kûfeli nahiv âlimleri, 'lemmâ' (لَمَّا) edatının aslında 'lem' (لَمْ) olduğunu ve 'mâ' (مَا) harfinin ise zâit olduğunu zikretmişlerdir. Sîbeveyh ise şöyle demiştir: '(Mâ) zâit değildir; zira (lemmâ), (lem)'in bulunmadığı yerlerde kullanılır. Nitekim bir kimse arkadaşına: «Falan geldi mi?» dediğinde arkadaşı tek başına «Henüz değil» manasında: (لَمَّا) der, fakat tek başına: (لَمْ) demez.' el-Müberred ise şöyle demiştir: Bir kimse 'Zeyd bana gelmedi' (لَمْ يَأْتِنِي زَيْدٌ) dediğinde, bu senin 'Zeyd sana geldi' (أَتَاكَ زَيْدٌ) sözünün olumsuzlanmasıdır. 'Zeyd henüz bana gelmedi' (لَمَّا يَأْتِنِي) dediğinde ise bunun anlamı şudur: «O henüz bana gelmemiştir, fakat ben onun gelmesini beklemekteyim.» Nâbiğa şöyle demiştir:
أَزِفَ التَّرَحُّلُ غَيْرَ أَنَّ رِكَابَنَا ... لَمَّا نزل بِرِحَالِنَا وَكَأَنْ قَدِ
«Göç vakti yaklaştı; ancak bineklerimiz henüz eşyalarımızın yanına indirilmedi, oysa indirilmek üzeredir.»
فَعَلَى هَذَا قَوْلُهُ: وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِتْيَانَ ذَلِكَ مُتَوَقَّعٌ مُنْتَظَرٌ.
Buna göre { وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden öncekilerin hali başınıza gelmeden...” buyruğu, o halin başa gelmesinin beklenir ve umulur olduğuna delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ:
Üçüncü Mesele:
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمَدِينَةَ، اشْتَدَّ الضَّرَرُ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّهُمْ خَرَجُوا بِلَا مَالٍ، وَتَرَكُوا دِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ فِي أَيْدِي الْمُشْرِكِينَ، وَأَظْهَرَتِ الْيَهُودُ الْعَدَاوَةِ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى تَطْيِيبًا لِقُلُوبِهِمْ أَمْ حَسِبْتُمْ
İbn Abbâs şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye girdiğinde, müslümanların sıkıntıları şiddetlendi. Çünkü onlar hiçbir mal varlığı olmaksızın [yola] çıkmış, yurtlarını ve mallarını müşriklerin elinde bırakmışlardı; yahudiler de Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) düşmanlık izhar etmişlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ, onların gönüllerini ferahlatmak için { أَمْ حَسِبْتُمْ } “Yoksa sandınız mı?” ayetini indirdi.
وَقَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ: نَزَلَتْ فِي غَزْوَةِ الْخَنْدَقِ حِينَ أَصَابَ الْمُسْلِمِينَ مَا أَصَابَهُمْ مِنَ الْجَهْدِ وَالْحَزَنِ، وَكَانَ كَمَا قَالَ ﷾: وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ [الْأَحْزَابِ: ١٠] وَقِيلَ نَزَلَتْ فِي حَرْبِ أُحُدٍ لَمَّا قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ لِأَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ﷺ: إِلَى مَتَى تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتَرْجُونَ الْبَاطِلَ وَلَوْ كَانَ مُحَمَّدٌ نَبِيًّا لَمَا سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ الْأَسْرَ وَالْقَتْلَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.
Katâde ve es-Süddî ise şöyle demiştir: Bu ayet, Hendek Gazvesi'nde müslümanların maruz kaldığı meşakkat ve keder üzerine indi. Nitekim [durum] Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibiydi: { وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ } “Ve yürekler gırtlaklara dayanmıştı.” [Ahzâb 10]. Bir diğer görüşe göre ise Uhud Savaşı'nda, Abdullah b. Übeyy'in Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabına: «Daha ne zamana kadar kendinizi öldürtüp batıl şeyleri umacaksınız? Şayet Muhammed bir peygamber olsaydı, Allah size esir düşmeyi ve öldürülmeyi musallat kılmazdı» demesi üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وَاعْلَمْ أَنَّ تَقْدِيرَ الْآيَةِ: أَمْ حَسِبْتُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمُجَرَّدِ الْإِيمَانِ بِي وَتَصْدِيقِ رَسُولِي، دُونَ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ بِكُلِّ مَا تَعَبَّدَكُمْ بِهِ، وَابْتَلَاكُمْ بِالصَّبْرِ عَلَيْهِ، وَأَنْ يَنَالُكُمْ مِنْ أَذَى الْكُفَّارِ، وَمِنَ احْتِمَالِ الْفَقْرِ وَالْفَاقَةِ، ومكايدة الضُّرِّ وَالْبُؤْسِ فِي الْمَعِيشَةِ، وَمُقَاسَاةِ الْأَهْوَالِ فِي مُجَاهَدَةِ الْعَدُوِّ، كَمَا كَانَ كَذَلِكَ مَنْ قَبْلَكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْمَثَلُ هُوَ الْمِثْلُ وَهُوَ الشَّبَهُ، وَهُمَا لُغَتَانِ: مَثَلٌ ومثل كشبه وَشِبْهٌ، إِلَّا أَنَّ الْمَثَلَ مُسْتَعَارٌ لِحَالَةٍ غَرِيبَةٍ أَوْ قِصَّةٍ عَجِيبَةٍ لَهَا شَأْنٌ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تعالى: وَلِلَّهِ
Bil ki ayetin takdiri şöyledir: 'Ey müminler! Sizden önceki müminlerin başına gelenler başınıza gelmeksizin; Allah'a, O'nun size emrettiği her şeyle kulluk etmeden, O'nun sabretmekle sizi imtihan ettiği şeylere katlanmadan, kâfirlerin eziyetine uğramadan, fakirlik ve yoksulluğa katlanmadan, geçimdeki sıkıntı ve darlıkla mücadele etmeden ve düşmanla cihatta korkulara göğüs germeden sadece Bana iman edip Resûlümü tasdik etmekle cennete gireceğinizi mi sandınız?' İşte { وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden öncekilerin hali başınıza gelmeden...” buyruğundan kastedilen budur. Mesel (الْمَثَلُ) kelimesi misl (الْمِثْلُ) yani benzer (şebeh) demektir. Bunlar 'şebeh' (شَبَهٌ) ve 'şibh' (شِبْهٌ) gibi iki ayrı kullanımdır: Mesel ve misl. Şu kadar var ki mesel lafzı, önemli ve garip bir durum ya da şaşılacak bir kıssa için istiare yoluyla kullanılır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَلِلَّهِ
الْمَثَلُ الْأَعْلى
الْمَثَلُ الْأَعْلى } “En yüce sıfat Allah'ındır.”
[النَّحْلِ: ٦٠] أَيِ الصِّفَةُ الَّتِي لَهَا شَأْنٌ عَظِيمٌ.
[Nahl 60] yani büyük bir şanı olan sıfat.
وَاعْلَمْ أَنَّ فِي الْكَلَامِ حَذْفًا تَقْدِيرُهُ: مَثَلُ مِحْنَةِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ، وَقَوْلُهُ: مَسَّتْهُمُ بَيَانٌ لِلْمَثَلِ، وَهُوَ اسْتِئْنَافٌ كَأَنَّ قَائِلًا قَالَ: فَكَيْفَ كَانَ ذَلِكَ الْمَثَلُ؟ فَقَالَ: مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا.
Bil ki sözde bir hazif vardır; takdiri şöyledir: 'Sizden öncekilerin mihnetinin misli...' [Ayetteki] { مَسَّتْهُمُ } “Onlara dokunmuştu” ifadesi ise meselin açıklamasıdır ve yeni bir başlangıç (isti'nâf) cümlesidir. Sanki birisi: 'Peki o mesel nasıldı?' diye sormuş da O da: { مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا } “Onlara öyle darlık ve sıkıntı dokunmuş ve öyle sarsılmışlardı ki” buyurmuştur.
أَمَّا الْبَأْساءُ فَهُوَ اسْمٌ مِنَ الْبُؤْسِ بِمَعْنَى الشِّدَّةِ وَهُوَ الْفَقْرُ وَالْمَسْكَنَةُ وَمِنْهُ يُقَالُ فُلَانٌ فِي بُؤْسٍ وَشِدَّةٍ.
Be'sâ (الْبَأْساءُ) kelimesine gelince; o, şiddet ve darlık anlamındaki 'büs' (الْبُؤْس) kelimesinden türemiş bir isim olup fakirlik ve miskinlik demektir. Nitekim 'Falan kimse darlık ve şiddet içindedir' denilir.
وَأَمَّا الضَّرَّاءُ فَالْأَقْرَبُ فِيهِ أَنَّهُ وُرُودُ الْمَضَارِّ عَلَيْهِ مِنَ الْآلَامِ وَالْأَوْجَاعِ وَضُرُوبِ الْخَوْفِ، وَعِنْدِي أَنَّ الْبَأْسَاءَ عِبَارَةٌ عَنْ تَضْيِيقِ جِهَاتِ الْخَيْرِ وَالْمَنْفَعَةِ عَلَيْهِ، وَالضَّرَّاءُ عِبَارَةٌ عَنِ انْفِتَاحِ جِهَاتِ الشَّرِّ وَالْآفَةِ وَالْأَلَمِ عَلَيْهِ.
Darrâ (الضَّرَّاءُ) kelimesine gelince; bu hususta en uygun izah, kişiye acılar, ağrılar ve çeşitli korkular kabilinden zararların gelmesidir. Bana göre ise be'sâ, kişiye hayır ve menfaat yollarının daralması; darrâ ise kişiye şer, afet ve acı yollarının açılması demektir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَزُلْزِلُوا أَيْ حُرِّكُوا بِأَنْوَاعِ الْبَلَايَا وَالرَّزَايَا قَالَ الزَّجَّاجُ: أَصْلُ الزَّلْزَلَةِ فِي اللُّغَةِ مِنْ أَزَالَ الشَّيْءَ عَنْ مَكَانِهِ فَإِذَا قُلْتَ: زَلْزَلْتُهُ فَتَأْوِيلُهُ أَنَّكَ كَرَّرْتَ تِلْكَ الْإِزَالَةَ فَضُوعِفَ لَفْظُهُ بِمُضَاعَفَةِ مَعْنَاهُ، وَكُلُّ مَا كَانَ فِيهِ تَكْرِيرٌ كُرِّرَتْ فِيهِ فَاءُ الْفِعْلِ، نَحْوُ صَرَّ، وَصَرْصَرَ، وَصَلَّ وَصَلْصَلَ، وَكَفَّ، وَكَفْكَفَ، وَأَقَلَّ الشَّيْءَ، أَيْ رَفَعَهُ مِنْ مَوْضِعِهِ، فإذا كرر قيل: قلقل، وفسر بعضهم زُلْزِلُوا هاهنا بِخُوِّفُوا، وَحَقِيقَتُهُ غَيْرُ مَا ذَكَرْنَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْخَائِفَ لَا يَسْتَقِرُّ بَلْ يَضْطَرِبُ قَلْبُهُ، وَلِذَلِكَ لَا يُقَالُ ذَلِكَ إِلَّا فِي الْخَوْفِ الْمُقِيمِ الْمُقْعِدِ، لِأَنَّهُ يُذْهِبُ السُّكُونَ، فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ زلزلوا هاهنا مَجَازًا، وَالْمُرَادُ: خُوِّفُوا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا مُضْطَرِبِينَ لَا يَسْتَقِرُّونَ لِمَا فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الْجَزَعِ وَالْخَوْفِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَعْدَ ذِكْرِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ ذَكَرَ شَيْئًا آخَرَ وَهُوَ النِّهَايَةُ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى كَمَالِ الضُّرِّ/ وَالْبُؤْسِ وَالْمِحْنَةِ، فَقَالَ: حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الرُّسُلَ ﵈ يَكُونُونَ فِي غَايَةِ الثَّبَاتِ وَالصَّبْرِ وَضَبْطِ النَّفْسِ عِنْدَ نُزُولِ الْبَلَاءِ، فَإِذَا لَمْ يَبْقَ لَهُمْ صَبْرٌ حَتَّى ضَجُّوا، كَانَ ذَلِكَ هُوَ الْغَايَةَ الْقُصْوَى فِي الشِّدَّةِ، فَلَمَّا بَلَغَتْ بِهِمُ الشِّدَّةُ إِلَى هَذِهِ الدَّرَجَةِ الْعَظِيمَةِ قِيلَ لَهُمْ: أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ إِجَابَةً لَهُمْ إِلَى طَلَبِهِمْ، فَتَقْدِيرُ الْآيَةِ هَكَذَا: كَانَتْ حَالُهُمْ إِلَى أَنْ أَتَاهُمْ نَصْرُ اللَّهِ وَلَمْ يُغَيِّرْهُمْ طُولُ الْبَلَاءِ عَنْ دِينِهِمْ، وَأَنْتُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ كُونُوا عَلَى ذَلِكَ وَتَحَمَّلُوا الْأَذَى وَالْمَشَقَّةَ فِي طَلَبِ الْحَقِّ، فَإِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ، لِأَنَّهُ آتٍ، وَكُلُّ مَا هُوَ آتٍ قَرِيبٌ، وَهَذِهِ الْآيَةُ مِثْلُ قَوْلِهِ: الم أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ [الْعَنْكَبُوتِ: ١- ٣] وَقَالَ: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤٢] وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ مَا ذَكَرْنَا أَنَّ أَصْحَابَ الرَّسُولِ ﵊ كَانَ يَنَالُهُمُ الْأَمْرُ الْعَظِيمُ مِنَ الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَالْيَهُودِ، وَلَمَّا أُذِنَ لَهُمْ فِي الْقِتَالِ نَالَهُمْ مِنَ الْجِرَاحِ وَذَهَابِ الْأَمْوَالِ وَالنُّفُوسِ مَا لَا يَخْفَى، فَعَزَّاهُمُ اللَّهُ فِي ذَلِكَ وَبَيَّنَ أَنَّ حَالَ مَنْ قَبْلَهُمْ فِي طَلَبِ الدِّينِ كَانَ كَذَلِكَ، وَالْمُصِيبَةُ إِذَا عَمَّتْ طَابَتْ، وَذَكَرَ اللَّهُ مِنْ قِصَّةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَإِلْقَائِهِ فِي النَّارِ، وَمِنْ أَمْرِ أَيُّوبَ ﵇ وَمَا ابْتَلَاهُ اللَّهُ بِهِ، وَمِنْ أَمْرِ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ فِي مُصَابَرَتِهِمْ عَلَى أَنْوَاعِ الْبَلَاءِ مَا صَارَ ذَلِكَ فِي سَلْوَةِ الْمُؤْمِنِينَ.
{ وَزُلْزِلُوا } “Ve sarsılmışlardı” buyruğuna gelince; yani çeşit çeşit bela ve musibetlerle sarsıldılar. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Zelzele kelimesinin dildeki aslı, bir şeyi yerinden gidermek/oynatmak anlamındaki 'ezâle' (أَزَالَ) fiilindendir. 'Onu sarstım' (zelzeltühû) dediğinde bunun anlamı, o yerinden oynatma fiilini tekrarladığındır; dolayısıyla manasının katlanmasıyla lafzı da katlanıp tekrarlanmıştır. İçinde tekrarlama bulunan her kelimede fiilin ilk harfi (fâu'l-fiil) tekrarlanır; nitekim 'sarra' (صَرَّ) ve 'sarsara' (صَرْصَرَ), 'salla' (صَلَّ) ve 'salsala' (صَلْصَلَ), 'keffe' (كَفَّ) ve 'kefkefe' (كَفْكَفَ) kelimelerinde olduğu gibi. 'Ekalle'ş-şey'e' (أَقَلَّ الشَّيْءَ) ise 'onu yerinden kaldırdı' demektir; bu fiil tekrarlandığında 'kalkale' (قَلْقَلَ) denir. Bazıları buradaki { زُلْزِلُوا } kelimesini 'korkutuldular' şeklinde tefsir etmişlerdir; ancak kelimenin hakiki anlamı zikrettiğimizden başkadır. Çünkü korkan kimse yerinde duramaz, bilakis kalbi çırpınır. Bu sebeple bu ifade ancak insanı oturtup kaldıran [şiddetli] korku hakkında kullanılır, zira sükûneti giderir. Dolayısıyla buradaki 'zülzilû' kelimesinin mecaz olması ve 'korkutuldular' manasına gelmesi gerekir. Kalplerindeki telaş ve korkudan dolayı kararsız kalıp çalkalanmış olmaları da caizdir. Sonra Allah Teâlâ bu durumları zikrettikten sonra başka bir şeyi daha zikretmiştir ki bu, darlık, sıkıntı ve mihnetin kemaline delalet etmede son noktadır. Nitekim şöyle buyurmuştur: { حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ } “Nihayet peygamber ve beraberindeki müminler: «Allah'ın yardımı ne zaman?» diyecek [kadar sarsılmışlardı].” Bunun sebebi şudur: Peygamberler (aleyhimusselâm) bela indiğinde sebat, sabır ve nefsine hâkim olma hususunda en ileri derecede bulunurlar. Onların dahi sabrı tükenip feryat edecek hale gelmeleri, şiddetin ulaştığı en uç noktadır. Şiddet onlar hakkında bu büyük mertebeye ulaşınca, taleplerine bir cevap olarak onlara: { أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } “Bilin ki Allah'ın yardımı şüphesiz pek yakındır” denildi. Ayetin takdiri şöyledir: Onların hali, Allah'ın yardımı kendilerine gelinceye kadar böyle sürdü ve belanın uzaması onları dinlerinden döndürmedi. Ey müslümanlar topluluğu! Siz de öyle olun; hak yolunda eziyet ve meşakkate katlanın; zira Allah'ın yardımı yakındır; çünkü o gelecektir ve gelecek olan her şey yakındır. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın şu buyrukları gibidir: { الم أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ } “Elif. Lâm. Mîm. İnsanlar, 'İman ettik' demekle imtihan edilmeden bırakılacaklarını mı sandılar? Andolsun ki Biz onlardan öncekileri de imtihan ettik. Allah elbette [doğruları] bilecektir...” [Ankebût 1-3] ve { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ } “Yoksa siz, Allah içinizden cihad edenleri ve sabredenleri belirlemeden cennete gireceğinizi mi sandınız?” [Âl-i İmrân 142]. Bu ayetten kastedilen husus, zikrettiğimiz üzere, Resûl'ün (aleyhisselâm) ashabının müşriklerden, münafıklardan ve yahudilerden büyük sıkıntı ve zararlara uğramış olmasıdır. Kendilerine savaş izni verildiğinde ise yaralanmalar, mal ve can kayıpları kabilinden maruz kaldıkları şeyler gizli değildir. Allah Teâlâ bu hususta onları teselli etmiş ve din arayışında kendilerinden öncekilerin halinin de böyle olduğunu beyan etmiştir. Nitekim musibet genele yayılınca [çekilmesi] kolaylaşır. Allah Teâlâ; İbrahim'in (aleyhisselâm) kıssasından ve ateşe atılmasından, Eyyûb'un (aleyhisselâm) durumundan ve Allah'ın onu ne ile imtihan ettiğinden ve diğer peygamberlerin (aleyhimusselâm) türlü türlü belalara karşı sabretmelerinden öyle şeyler zikretmiştir ki bunlar müminler için bir teselli olmuştur.
رَوَى قَيْسُ بْنُ أَبِي حَازِمٍ عَنْ خَبَّابِ بْنِ الْأَرَتِّ، قَالَ: شَكَوْنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَا نَلْقَى مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَقَالَ: «إِنَّ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ مِنَ الْأُمَمِ كَانُوا يُعَذَّبُونَ بِأَنْوَاعِ الْبَلَاءِ فَلَمْ يَصْرِفْهُمْ ذَلِكَ عَنْ دِينِهِمْ، حَتَّى إِنَّ الرَّجُلَ يُوضَعُ عَلَى رَأْسِهِ الْمِنْشَارُ فَيُشُقُّ فِلْقَتَيْنِ، وَيُمَشَّطُ الرَّجُلُ بِأَمْشَاطِ الْحَدِيدِ فِيمَا دُونَ الْعَظْمِ مِنْ لَحْمٍ وَعَصَبٍ وَمَا يَصْرِفُهُ ذَلِكَ عن دينه، وأيم الله ليتمن هَذَا الْأَمْرَ حَتَّى يَسِيرَ الرَّاكِبُ مَا بَيْنَ صَنْعَاءَ إِلَى حَضْرَمَوْتَ لَا يَخْشَى إِلَّا اللَّهَ والذئب على غنمه ولكنكم تستعجلون» .
Kays b. Ebî Hâzim, Habbâb b. Eret'ten şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) müşriklerden gördüğümüz eziyetleri şikâyet ettik. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Sizden önceki ümmetlerden kimseler türlü türlü belalarla azap görürlerdi de bu onları dinlerinden döndürmezdi. Hatta adamın başının üzerine testere konur ve ikiye biçilirdi; adamın kemiğinin altındaki et ve sinirleri demir taraklarla taranırdı da bu onu dininden döndürmezdi. Allah'a yemin olsun ki [Allah] bu işi (dini) mutlaka tamamlayacaktır; öyle ki bir süvari San'a'dan Hadramut'a kadar gidecek de Allah'tan ve koyunları için kurttan başka hiçbir şeyden korkmayacaktır. Fakat siz acele ediyorsunuz.»
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ حَتَّى يَقُولَ بِرَفْعِ اللَّامِ وَالْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ، وَوَجْهُهُ أَنَّ (حَتَّى) إِذَا نَصَبَتِ الْمُضَارِعَ تَكُونُ عَلَى ضَرْبَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى: إِلَى، وَفِي هَذَا الضَّرْبِ يَكُونُ الْفِعْلُ الَّذِي حَصَلَ قَبْلَ (حَتَّى) وَالَّذِي حَصَلَ بَعْدَهَا قَدْ وُجِدَا وَمَضَيَا، تَقُولُ: سِرْتُ حَتَّى أَدْخُلَهَا، أَيْ إِلَى أَنْ أَدْخُلَهَا، فَالسَّيْرُ وَالدُّخُولُ قد وجدا مضيا، وَعَلَيْهِ النَّصْبُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّ التَّقْدِيرَ: وَزُلْزِلُوا إِلَى أَنْ يَقُولَ الرَّسُولُ، وَالزَّلْزَلَةُ وَالْقَوْلُ قَدْ وُجِدَا وَالثَّانِي: أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى: كَيْ، كَقَوْلِهِ: أَطَعْتُ اللَّهَ حَتَّى أَدْخُلَ الْجَنَّةَ، أَيْ كَيْ أَدْخُلَ الْجَنَّةَ، وَالطَّاعَةُ قَدْ وُجِدَتْ وَالدُّخُولُ لَمْ يُوجَدْ، وَنَصْبُ الْآيَةِ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، وَأَمَّا الرَّفْعُ فَاعْلَمْ أَنَّ الْفِعْلَ الْوَاقِعَ بَعْدَ (حَتَّى) لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ عَلَى سَبِيلِ الْحَالِ الْمَحْكِيَّةِ الَّتِي وُجِدَتْ، كَمَا حُكِيَتِ الْحَالُ فِي قَوْلِهِ: هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهذا مِنْ عَدُوِّهِ [الْقَصَصِ: ١٥] وَفِي قَوْلِهِ: وَكَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ بِالْوَصِيدِ [الْكَهْفِ: ١٨] لِأَنَّ هَذَا لَا يَصِحُّ إِلَّا عَلَى/ سَبِيلِ أَنَّ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ كَانَ يُقَالُ هَذَا الْكَلَامُ، وَيُقَالُ: شَرِبَتِ الْإِبِلُ حَتَّى يَجِيءَ الْبَعِيرُ يَجُرُّ بَطْنَهُ، وَالْمَعْنَى شَرِبَتْ حَتَّى إِنَّ مَنْ حَضَرَ هُنَاكَ يُقَالُ: يَجِيءُ الْبَعِيرُ يَجُرُّ بَطْنَهُ، ثُمَّ هَذَا قَدْ يَصْدُقُ عِنْدَ انْقِضَاءِ السَّبَبِ وَحْدَهُ دُونَ الْمُسَبِّبِ، كَقَوْلِكَ: سِرْتُ حَتَّى أَدْخُلَ الْبَلَدَ. فَيُحْتَمَلُ أَنَّ السَّيْرَ وَالدُّخُولَ قَدْ وُجِدَا وَحَصَلَا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ قَدْ وُجِدَ السَّيْرُ وَالدُّخُولُ بَعْدُ لَمْ يُوجَدْ، فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي تَقْرِيرِ وَجْهِ النَّصْبِ وَوَجْهِ الرَّفْعِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْأَكْثَرِينَ اخْتَارُوا النَّصْبَ لِأَنَّ قِرَاءَةَ الرَّفْعِ لَا تَصِحُّ إِلَّا إِذَا جَعَلْنَا الْكَلَامَ حِكَايَةً عَمَّنْ يُخْبِرُ عَنْهَا حَالَ وُقُوعِهَا، وَقِرَاءَةُ النَّصْبِ لَا تَحْتَاجُ إِلَى هَذَا الْفَرْضِ فَلَا جَرَمَ كَانَتْ قِرَاءَةُ النَّصْبِ أَوْلَى.
Dördüncü Mesele: Nâfi', 'hattâ yekûlu' (حَتَّى يَقُولَ) ifadesini lâm harfinin merfû oluşuyla (yekûlü) okumuş, diğer kıraat imamları ise mansub olarak okumuşlardır. Bunun izahı şöyledir: 'Hattâ' (حَتَّى) edatı muzari fiili nasbettiğinde iki kısım üzere olur: Birincisi, 'ilâ' (إِلَى - -e kadar) anlamında olmasıdır. Bu kısımda 'hattâ'dan önce gerçekleşen fiil ile ondan sonra gerçekleşen fiil meydana gelip geçmiş olur. Nitekim 'Oraya girinceye kadar yürüdüm' anlamında 'sirtü hattâ edhulehâ' (سِرْتُ حَتَّى أَدْخُلَهَا) dersin; burada hem yürüme hem de girme meydana gelip geçmiştir. Bu ayetteki nasb kıraati bu vecih üzeredir; çünkü takdiri: 'Peygamber söyleyinceye kadar sarsıldılar' şeklindedir ve hem sarsılma hem de söyleme fiili gerçekleşmiştir. İkincisi, 'key' (كَيْ - -sın diye/için) manasında olmasıdır; nitekim 'Cennete girmek için Allah'a itaat ettim' anlamındaki 'eta'tullâhe hattâ edhule'l-cenneh' (أَطَعْتُ اللَّهَ حَتَّى أَدْخُلَ الْجَنَّةَ) sözünde olduğu gibi. Burada itaat gerçekleşmiş, ancak giriş henüz gerçekleşmemiştir. Ayetteki nasb kıraatinin bu vecih üzere olması ise mümkün değildir. Ref' kıraatine gelince; bil ki 'hattâ'dan sonra gelen fiil, mutlaka vuku bulmuş olan hikâye edilmiş hal (hâl-i mahkiyye) kabilinden olmalıdır. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهذا مِنْ عَدُوِّهِ } “Şu kendi tarafından, bu da düşmanı tarafından idi” [Kasas 15] ve { وَكَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ بِالْوَصِيدِ } “Köpekleri de kollarını girişe uzatmıştı” [Kehf 18] buyruklarında hal hikâye edilmiştir. Zira bu ancak o vakitte bu sözün söylenmekte olduğu kabulüyle sahih olur. Nitekim 'Develer öyle içtiler ki deve karnını sürüyerek geliyordu' anlamında 'şeribeti'l-ibilü hattâ yecîü'l-ba'îru yecürru batnehû' (شَرِبَتِ الْإِبِلُ حَتَّى يَجِيءَ الْبَعِيرُ يَجُرُّ بَطْنَهُ) denir; bunun manası: 'Develer öyle içtiler ki orada bulunan kimse «Deve karnını sürüyerek geliyor» der' demektir. Sonra bu durum, müsebbeb olmaksızın sadece sebebin sona ermesi anında da doğru olabilir; nitekim 'Şehre girmek üzere yürüdüm' anlamında 'sirtü hattâ edhulu'l-beled' demen gibidir. Burada yürüme ve girişin her ikisinin de meydana gelip gerçekleşmiş olması muhtemel olduğu gibi, yürümenin gerçekleşip girişin henüz gerçekleşmemiş olması da muhtemeldir. İşte nasb ve ref' vecihlerinin takriri hakkındaki izah budur. Bil ki çoğunluk nasb kıraatini tercih etmiştir; zira ref' kıraati ancak söz konusu kelamı, vuku bulduğu andaki durumu hikâye eden kimsenin sözü kıldığımız takdirde sahih olur. Nasb kıraati ise bu varsayıma ihtiyaç duymaz. Dolayısıyla hiç şüphesiz nasb kıraati daha evladır.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي الْآيَةِ إِشْكَالٌ، وَهُوَ أَنَّهُ كَيْفَ يَلِيقُ بِالرَّسُولِ الْقَاطِعِ بِصِحَّةِ وَعْدِ اللَّهِ وَوَعِيدِهِ أَنْ يَقُولَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِبْعَادِ مَتى نَصْرُ اللَّهِ.
Beşinci Mesele: Ayette bir müşkil bulunmaktadır; o da şudur: Allah'ın vaadinin ve tehdidinin kesin olarak doğruluğunu bilen bir peygambere, uzak görme yoluyla: { مَتى نَصْرُ اللَّهِ } “Allah'ın yardımı ne zaman?” demesi nasıl uygun düşer?
وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ كَوْنَهُ رَسُولًا لَا يَمْنَعُ مِنْ أَنْ يَتَأَذَّى مِنْ كَيْدِ الْأَعْدَاءِ، قَالَ تَعَالَى:
Buna birkaç vecihle cevap verilir: Birincisi: Onun peygamber oluşu, düşmanların tuzağından elem duymasına engel teşkil etmez. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ [الْحِجْرِ: ٩٧] وَقَالَ تَعَالَى: لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٣] وَقَالَ تَعَالَى: حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا فَنُجِّيَ [يُوسَفَ: ١١٠] وَعَلَى هَذَا فَإِذَا ضَاقَ قَلْبُهُ وَقَلَّتْ حِيلَتُهُ، وَكَانَ قَدْ سَمِعَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنَّهُ يَنْصُرُهُ إِلَّا أَنَّهُ مَا عَيَّنَ لَهُ الْوَقْتَ فِي ذَلِكَ، قَالَ عِنْدَ ضِيقِ قَلْبِهِ: مَتى نَصْرُ اللَّهِ حَتَّى إِنَّهُ إِنْ عَلِمَ قُرْبَ الْوَقْتِ زَالَ هَمُّهُ وَغَمُّهُ وَطَابَ قَلْبُهُ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ ذَلِكَ أَنَّهُ قَالَ فِي الْجَوَابِ: أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ فَلَمَّا كَانَ الْجَوَابُ بِذِكْرِ الْقُرْبِ دَلَّ عَلَى أَنَّ السُّؤَالَ كَانَ وَاقِعًا عَنِ الْقُرْبِ، وَلَوْ كَانَ السُّؤَالُ وَقَعَ عَنْ أَنَّهُ هَلْ يُوجَدُ النَّصْرُ أَمْ لَا؟ لَمَا كَانَ هَذَا الْجَوَابُ مُطَابِقًا لِذَلِكَ السُّؤَالِ، وَهَذَا هُوَ الْجَوَابُ الْمُعْتَمَدُ.
{ وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ } “Andolsun biliyoruz ki onların söyledikleri yüzünden göğsün daralıyor.” [Hicr 97], yine şöyle buyurmuştur: { لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } “Onlar iman etmiyorlar diye neredeyse kendini tüketeceksin!” [Şuarâ 3] ve yine şöyle buyurmuştur: { حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا فَنُجِّيَ } “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip yalanlandıklarını düşündükleri vakit onlara yardımımız geldi...” [Yûsuf 110]. Buna göre peygamberin gönlü daralıp çaresi azaldığında -Allah Teâlâ'dan kendisine yardım edeceğini işitmiş olmakla birlikte O, bunun için belirli bir vakit tayin etmemiş olduğundan- kalbinin darlığı anında: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' demiştir ki vaktin yakın olduğunu bildiği takdirde hüznü ve kederi zail olsun, gönlü ferahlasın. Bunun doğruluğuna delalet eden husus şudur: Cevap olarak: { أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } “Bilin ki Allah'ın yardımı şüphesiz pek yakındır” buyrulmuştur. Cevap yakınlığın zikredilmesiyle olunca, bu durum sorunun da yardımın yakınlığı hakkında vuku bulduğuna delalet eder. Şayet soru 'Yardım gerçekleşecek mi, gerçekleşmeyecek mi?' şeklinde vuku bulmuş olsaydı, bu cevap o soruya mutabık olmazdı. İşte itimat edilen cevap budur.
وَالْجَوَابُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنِ الرَّسُولِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنَّهُمْ قَالُوا قَوْلًا ثُمَّ ذَكَرَ كَلَامَيْنِ أَحَدُهُمَا: مَتى نَصْرُ اللَّهِ وَالثَّانِي: أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ فَوَجَبَ إِسْنَادُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الْكَلَامَيْنِ إِلَى وَاحِدٍ مِنْ ذَيْنِكَ الْمَذْكُورِينَ: فَالَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا: مَتى نَصْرُ اللَّهِ وَالرَّسُولُ ﷺ قَالَ: أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ قَالُوا وَلِهَذَا نَظِيرٌ مِنَ الْقُرْآنِ وَالشِّعْرِ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ: وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ [الْقَصَصِ: ٧٣] وَالْمَعْنَى: لِتَسْكُنُوا فِي اللَّيْلِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ فِي النَّهَارِ، وَأَمَّا مِنَ الشِّعْرِ فَقَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:
İkinci Cevap: Allah Teâlâ, peygamber ve iman edenlerin bir söz söylediklerini haber vermiş, sonra iki ayrı ifade zikretmiştir. Bunlardan birincisi: { مَتى نَصْرُ اللَّهِ } “Allah'ın yardımı ne zaman?”, ikincisi ise: { أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } “Bilin ki Allah'ın yardımı pek yakındır” ifadesidir. Dolayısıyla bu iki ifadeden her birini zikredilen o iki taraftan birine isnat etmek vacip olmuştur: İman edenler: { مَتى نَصْرُ اللَّهِ } “Allah'ın yardımı ne zaman?” demişler; Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise: { أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } “Bilin ki Allah'ın yardımı pek yakındır” demiştir. [Âlimler] şöyle demişlerdir: Bunun Kur'an'da ve şiirde benzerleri vardır. Kur'an'daki benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “Rahmetinden ötürü geceyi ve gündüzü sizin için kıldı ki onda dinlenesiniz ve O'nun lütfundan [rızık] arayasınız” [Kasas 73]. Manası: 'Gecede dinlenesiniz ve gündüz O'nun lütfundan arayasınız' şeklindedir. Şiirdeki benzerine gelince, İmruü'l-Kays'ın şu sözüdür:
كَأَنَّ قُلُوبَ الطَّيْرِ رَطْبًا وَيَابِسًا ... لَدَى وَكْرِهَا الْعُنَّابُ وَالْحَشَفُ الْبَالِي
«Kuşların taze ve kurumuş yürekleri, yuvasının yanında hünnap ve kuru hurma gibidir.»
فَالتَّشْبِيهُ بِالْعُنَّابِ لِلرَّطْبِ وَبِالْحَشَفِ الْبَالِي لِلْيَابِسِ، فَهَذَا جَوَابٌ ذَكَرَهُ قَوْمٌ وَهُوَ متكلف جدا.
Burada hünnapa benzetme tazesi için, kuru hurmaya benzetme ise kurusu içindir. Bu, bir topluluğun zikrettiği bir cevap olup son derece zorlamadır.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ جَوَابًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لَهُمْ، إِذْ قَالُوا: مَتى نَصْرُ اللَّهِ فَيَكُونُ كَلَامُهُمْ قَدِ انْتَهَى عِنْدَ قَوْلِهِ: مَتى نَصْرُ اللَّهِ ثُمَّ قَالَ اللَّهُ عِنْدَ ذَلِكَ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ قَوْلًا لِقَوْمٍ مِنْهُمْ، كَأَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا: مَتى نَصْرُ اللَّهِ رَجَعُوا/ إِلَى أَنْفُسِهِمْ فَعَلِمُوا أَنَّ اللَّهَ لَا يُعْلِي عَدُوَّهُمْ عَلَيْهِمْ، فَقَالُوا: أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ فَنَحْنُ قَدْ صَبَرْنَا يَا رَبَّنَا ثِقَةً بِوَعْدِكَ.
Altıncı Mesele: { أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } “Bilin ki Allah'ın yardımı şüphesiz pek yakındır” ifadesinin, onlar: { مَتى نَصْرُ اللَّهِ } “Allah'ın yardımı ne zaman?” dediklerinde Allah Teâlâ'dan onlara bir cevap olması muhtemeldir. Bu takdirde onların sözü: { مَتى نَصْرُ اللَّهِ } “Allah'ın yardımı ne zaman?” ifadesinde sona ermiş, sonra Allah Teâlâ bunun üzerine: { أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } “Bilin ki Allah'ın yardımı şüphesiz pek yakındır” buyurmuştur. Bunun onlardan bir topluluğun sözü olması da muhtemeldir; sanki onlar: { مَتى نَصْرُ اللَّهِ } “Allah'ın yardımı ne zaman?” dedikten sonra kendi nefislerine dönüp Allah'ın, düşmanlarını kendilerine üstün kılmayacağını bilmiş ve: { أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } “Bilin ki Allah'ın yardımı şüphesiz pek yakındır; ey Rabbimiz, biz Senin vaadine güvenerek sabrettik' demişlerdir.
فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ: أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ يُوجِبُ فِي حَقِّ كُلِّ مَنْ لَحِقَهُ شِدَّةٌ أَنْ يَعْلَمَ أَنْ سَيَظْفَرَ بِزَوَالِهَا، وَذَلِكَ غَيْرُ ثَابِتٍ.
Şayet: «Allah Teâlâ'nın: { أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } “Bilin ki Allah'ın yardımı şüphesiz pek yakındır” buyruğu, sıkıntıya uğrayan herkes hakkında o sıkıntının zeval bulup zafere ereceğini bilmesini gerektirir; oysa bu [herkes için] sabit değildir» denilirse,
قُلْنَا: لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ هَذَا مِنْ خَوَاصِّ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ عَامًّا فِي حَقِّ الْكُلِّ، إِذْ كُلُّ مَنْ كَانَ فِي بَلَاءٍ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ لَهُ مَنْ أَحَدِ أَمْرَيْنِ، إِمَّا أَنْ يَتَخَلَّصَ عَنْهُ، وَإِمَّا أَنْ يَمُوتَ وَإِذَا مَاتَ فَقَدْ وَصَلَ إِلَى مَنْ لَا يُهْمِلُ أَمْرَهُ وَلَا يُضَيِّعُ حَقَّهُ، وَذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ النَّصْرِ، وَإِنَّمَا جعله قريبا لأن الموت قريب.
Biz deriz ki: Bunun peygamberlere (aleyhimusselâm) has özelliklerden olması imkânsız değildir. Bunun herkes hakkında genel olması da mümkündür; zira bela içinde olan herkes için şu iki durumdan biri kaçınılmazdır: Ya o beladan kurtulur ya da ölür. Öldüğü takdirde ise işini ihmal etmeyecek ve hakkını zayi etmeyecek olan zâta kavuşmuş olur ki bu da zaferin en büyüğüdür. Yardımının yakın kılınması ise ölümün yakın olmasından ötürüdür.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢١٥]
[Bakara Suresi (2), Âyet 215]
يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢١٥)
{ يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “Sana ne infak edeceklerini soruyorlar. De ki: «Hayır olarak infak edeceğiniz şey; ana-baba, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlar içindir. Hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir.»” (215)
اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا بَالَغَ فِي بَيَانِ أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى كُلِّ مُكَلَّفٍ أَنْ يَكُونَ مُعْرِضًا عَنْ طَلَبِ الْعَاجِلِ، وَأَنْ يَكُونَ مُشْتَغِلًا بِطَلَبِ الْآجِلِ، وَأَنْ يَكُونَ بِحَيْثُ يَبْذُلُ النَّفْسَ وَالْمَالَ فِي ذَلِكَ شَرَعَ بَعْدَ ذَلِكَ فِي بَيَانِ الْأَحْكَامِ وَهُوَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٤٣] لِأَنَّ مِنْ عَادَةِ الْقُرْآنِ أَنْ يَكُونَ بَيَانُ التَّوْحِيدِ وَبَيَانُ الْوَعْظِ وَالنَّصِيحَةِ وَبَيَانُ الْأَحْكَامِ مُخْتَلِطًا بَعْضُهَا بِالْبَعْضِ، لِيَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا مُقَوِّيًا لِلْآخَرِ وَمُؤَكِّدًا لَهُ.
Bil ki Allah Teâlâ, her mükellefin peşin olan dünyalık talebinden yüz çevirmesi, ahiret talebiyle meşgul olması ve bu uğurda canını ve malını feda edecek bir halde bulunmasının vacip olduğunu etraflıca beyan edince; bundan sonra hükümlerin beyanına başlamıştır ki bu da bu ayetten: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } “Yurtlarından çıkanları görmedin mi?” [Bakara 243] buyruğuna kadar sürer. Çünkü Kur'an'ın âdeti; tevhid beyanı, vaaz ve nasihat beyanı ile ahkâm beyanının, her birinin diğerini takviye ve teyit etmesi amacıyla birbiriyle iç içe bulunmasıdır.
الْحُكْمُ الْأَوَّلُ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالنَّفَقَةِ هُوَ هَذِهِ الْآيَةُ
İnfak ile ilgili birinci hüküm bu ayettir.
وَفِيهِ مَسَائِلُ الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى:
Bunda birkaç mesele vardır: Birinci Mesele:
قَالَ عَطَاءٌ: عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي رَجُلٍ أتى للنبي ﵊ فَقَالَ إِنَّ لِي دِينَارًا فَقَالَ: أَنْفِقْهُ عَلَى نَفْسِكَ قَالَ: إِنَّ لِي دِينَارَيْنِ قَالَ: أَنْفِقْهُمَا عَلَى أَهْلِكَ قَالَ: إِنَّ لِي ثَلَاثَةً قَالَ: أَنْفِقْهَا عَلَى خَادِمِكَ قَالَ: إِنَّ لِي أَرْبَعَةً قَالَ: أَنْفِقْهَا عَلَى وَالِدَيْكَ قَالَ: إِنَّ لِي خَمْسَةً قَالَ: أَنْفِقْهَا عَلَى قَرَابَتِكَ قَالَ إِنَّ لِي سِتَّةً قَالَ: أَنْفِقْهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَهُوَ أَحْسَنُهَا.
Atâ, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: Bu ayet, Peygamber'e (aleyhisselâm) gelerek: «Benim bir dinarım var» diyen bir adam hakkında indi. [Peygamber]: «Onu kendine infak et/harca» buyurdu. Adam: «Benim iki dinarım var» dedi. «Onları ailene harca» buyurdu. «Benim üç dinarım var» dedi. «Onları hizmetçine harca» buyurdu. «Benim dört dinarım var» dedi. «Onları ana-babana harca» buyurdu. «Benim beş dinarım var» dedi. «Onları akrabalarına harca» buyurdu. «Benim altı dinarım var» dedi. «Onları Allah yolunda harca; bu onların en güzelidir» buyurdu.
وَرَوَى الْكَلْبِيُّ/ عن ابن عباس أن الآية نزلت عن عَمْرِو بْنِ الْجَمُوحِ وَكَانَ شَيْخًا كَبِيرًا هَرِمًا، وَهُوَ الَّذِي قُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ وَعِنْدَهُ مَالٌ عَظِيمٌ، فَقَالَ: مَاذَا نُنْفِقُ مِنْ أَمْوَالِنَا وَأَيْنَ نَضَعُهَا فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
el-Kelbî'nin İbn Abbâs'tan rivayetine göre ise ayet, Amr b. el-Cemûh hakkında inmiştir. Kendisi yaşlı, pir-i fani bir ihtiyar olup Uhud günü öldürülen zattır ve büyük bir serveti vardı. «Mallarımızdan neyi infak edelim ve nereye harcayalım?» dedi. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِلنَّحْوِيِّينَ فِي (مَاذَا) قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَجْعَلَ (مَا) مَعَ (ذَا) بِمَنْزِلَةِ اسْمٍ وَاحِدٍ وَيَكُونُ الْمَوْضِعُ نصبا بينفقون، والدليل عليه أن العرب يقولون: عما ذا تَسْأَلُ؟ بِإِثْبَاتِ الْأَلِفِ فِي (مَا) فَلَوْلَا أَنَّ (مَا) مَعَ (ذَا) بِمَنْزِلَةِ اسْمٍ وَاحِدٍ لَقَالُوا: عما ذا تَسْأَلُ؟ بِحَذْفِ الْأَلِفِ كَمَا حَذَفُوهَا مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: عَمَّ يَتَساءَلُونَ [النَّبَأِ: ١] وَقَوْلُهُ: فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْراها [النَّازِعَاتِ: ٤٣] فَلَمَّا لَمْ يَحْذِفُوا الْأَلِفَ مِنْ آخِرِ (مَا) عَلِمْتَ أَنَّهُ مَعَ
İkinci Mesele: Nahivcilerin 'mâzâ' (مَاذَا) hakkında iki görüşü vardır: Birincisi: 'Mâ' (مَا) ile 'zâ' (ذَا) edatlarının tek bir isim konumunda kılınmasıdır; bu durumda mahalli 'yünfikûn' (يُنْفِقُونَ) fiili sebebiyle mansub olur. Buna delil ise Arapların 'mâ'daki elifi ispat ederek 'ammâ zâ tes'el?' (عما ذا تَسْأَلُ؟) demeleridir. Şayet 'mâ' ile 'zâ' tek bir isim konumunda olmasaydı, Allah Teâlâ'nın: { عَمَّ يَتَساءَلُونَ } “Neyi soruşturup duruyorlar?” [Nebe 1] ve { فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْراها } “Sen nerede, onun vaktini bildirmek nerede!” [Nâziât 43] buyruklarında elifi hazfettikleri gibi, elifi hazfederek 'amme zâ tes'el?' derlerdi. 'Mâ'nın sonundaki elifi hazfetmediklerinde anladın ki o,
(ذَا) بِمَنْزِلَةِ اسْمٍ وَاحِدٍ وَلَمْ يَحْذِفُوا الْأَلِفَ مِنْهُ لَمَّا لَمْ يَكُنْ آخِرَ الِاسْمِ وَالْحَذْفُ يَلْحَقُهَا إِذَا كَانَ آخِرًا إِلَّا أَنْ يَكُونَ في شعر كقوله:
'zâ' ile birlikte tek bir isim konumundadır ve ismin sonu olmadığı için de ondan elifi hazfetmemişlerdir. Çünkü hazif ancak kelimenin sonunda olduğu zaman gelir; meğerki şu beyitteki gibi bir şiirde ola:
غلاما قَامَ يَشْتُمُنِي لَئِيمٌ ... كَخِنْزِيرٍ تَمَرَّغَ فِي رَمَادِ
«Kül içinde yuvarlanan bir domuz gibi alçak bir adam kalkıp bana sövdü.»
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنْ يَجْعَلَ (ذَا) بِمَعْنَى الَّذِي وَيَكُونُ (مَا) رَفْعًا بِالِابْتِدَاءِ خَبَرُهَا (ذَا) وَالْعَرَبُ قَدْ يَسْتَعْمِلُونَ (ذَا) بِمَعْنَى الَّذِي، فَيَقُولُونَ: مَنْ ذَا يَقُولُ ذَاكَ؟ أَيْ مَنْ ذَا الَّذِي يقول ذاك، فعلى هذ يَكُونُ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: يَسْأَلُونَكَ مَا الَّذِي يُنْفِقُونَ.
İkinci görüş: 'Zâ' (ذَا) kelimesinin 'ellezî' (الَّذِي) manasında kılınmasıdır; bu takdirde 'mâ' (مَا) mübteda olarak merfû, haberi ise 'zâ' olur. Nitekim Araplar bazen 'zâ'yı 'ellezî' manasında kullanır ve: 'Men zâ yekûlü zâk?' (مَنْ ذَا يَقُولُ ذَاكَ؟) yani 'Bunu söyleyen kimdir?' (مَنْ ذَا الَّذِي يقول ذاك) derler. Buna göre ayetin takdiri: 'Neyi infak edeceklerini sana soruyorlar' (يَسْأَلُونَكَ مَا الَّذِي يُنْفِقُونَ) şeklinde olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي الْآيَةِ سُؤَالٌ، وَهُوَ أَنَّ الْقَوْمَ سَأَلُوا عَمَّا يُنْفِقُونَ لَا عَمَّنْ تُصْرَفُ النَّفَقَةُ إِلَيْهِمْ، فَكَيْفَ أَجَابَهُمْ بِهَذَا؟.
Üçüncü Mesele: Ayette bir soru bulunmaktadır; o da şudur: Topluluk infakın kime harcanacağını değil, neyi infak edeceklerini sordular; öyleyse [Allah] onlara nasıl bu şekilde cevap vermiştir?
وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ حَصَلَ فِي الْآيَةِ مَا يَكُونُ جَوَابًا عَنِ السُّؤَالِ وَضَمَّ إِلَيْهِ زِيَادَةً بِهَا يَكْمُلُ ذَلِكَ الْمَقْصُودُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ جَوَابٌ عَنِ السُّؤَالِ، ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الْإِنْفَاقَ لَا يَكْمُلُ إِلَّا إِذَا كَانَ مَصْرُوفًا إِلَى جِهَةِ الِاسْتِحْقَاقِ، فَلِهَذَا لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى الْجَوَابَ أَرْدَفَهُ بِذِكْرِ الْمَصْرِفِ تَكْمِيلًا لِلْبَيَانِ وَثَانِيهَا:
Buna birkaç vecihle cevap verilir: Birincisi: Ayette soruya cevap olan husus yer almış ve bununla maksadın kemale ereceği bir ziyade de buna eklenmiştir. Zira O'nun: { مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ } “Hayır olarak ne infak ederseniz...” buyruğu soruya cevaptır. Sonra bu infak ancak hak eden mercie sarf edildiğinde kemale erer. İşte bu sebeple Allah Teâlâ cevabı zikredince, beyanı tamamlamak üzere ardından harcama yerini (masrafı) zikretmiştir. İkincisi:
قَالَ الْقَفَّالُ: إِنَّهُ وَإِنْ كَانَ السُّؤَالُ وَارِدًا بِلَفْظِ (مَا) إِلَّا أَنَّ الْمَقْصُودَ: السُّؤَالُ عَنِ الْكَيْفِيَّةِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا عَالِمِينَ أَنَّ الَّذِي أُمِرُوا بِهِ إِنْفَاقُ مَالٍ يَخْرُجُ قُرْبَةً إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَإِذَا كَانَ هَذَا مَعْلُومًا لَمْ يَنْصَرِفِ الْوَهْمُ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ الْمَالَ أَيُّ شَيْءٍ هُوَ؟ وَإِذَا خَرَجَ هَذَا عَنْ أَنْ يَكُونَ مُرَادًا تَعَيَّنَ أَنَّ الْمَطْلُوبَ بِالسُّؤَالِ أَنَّ مَصْرِفَهُ أَيُّ شَيْءٍ هُوَ؟ وَحِينَئِذٍ يَكُونُ الْجَوَابُ مُطَابِقًا لِلسُّؤَالِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا ...
el-Kaffâl şöyle demiştir: Her ne kadar soru 'mâ' (مَا) lafzıyla vârid olmuşsa da maksat keyfiyeti sormaktır. Çünkü onlar, kendilerine emredilen şeyin Allah Teâlâ'ya yakınlık vesilesi olarak çıkarılacak bir mal infakı olduğunu biliyorlardı. Bu bilindiğinde ise zihin, o malın ne olduğu sorusuna yönelmez. Bu durum kastedilen olmaktan çıkınca, soruyla talep edilen şeyin harcama yerinin neresi olduğu hususu tayin edilmiş olur. Bu durumda cevap soruya mutabık olur. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا ...
قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ [الْبَقَرَةِ: ٧٠- ٧١] وَإِنَّمَا كَانَ هَذَا الْجَوَابُ مُوَافِقًا لِذَلِكَ السُّؤَالِ، لِأَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْبَقَرَةَ هِيَ الْبَهِيمَةُ الَّتِي شَأْنُهَا وَصِفَتُهَا كَذَا، فَقَوْلُهُ: مَا هِيَ لَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى طَلَبِ الْمَاهِيَّةِ، فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ طَلَبَ الصِّفَةِ الَّتِي بِهَا تَتَمَيَّزُ تِلْكَ الْبَقَرَةُ عَنْ غَيْرِهَا، فَبِهَذَا الطَّرِيقِ قُلْنَا: إِنَّ ذَلِكَ الْجَوَابَ مطابق لذلك السؤال، فكذا هاهنا لَمَّا عَلِمْنَا أَنَّهُمْ كَانُوا عَالِمِينَ بِأَنَّ الَّذِي أُمِرُوا بِإِنْفَاقِهِ مَا هُوَ، وَجَبَ أَنْ يُقْطَعَ بِأَنَّ مُرَادَهُمْ مِنْ قَوْلِهِمْ: مَاذَا يُنْفِقُونَ لَيْسَ هُوَ طَلَبَ الْمَاهِيَّةِ، بَلْ طَلَبُ الْمَصْرِفِ فَلِهَذَا حَسُنَ الْجَوَابُ وَثَالِثُهَا:
قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ } “Dediler ki: «Bizim için Rabbine dua et de onun mahiyetini bize açıklasın; çünkü sığırlar bize birbirine benzer geldi...» Dedi ki: «O buyuruyor ki o, çifte koşulmamış bir sığırdır...»” [Bakara 70-71]. Bu cevabın o soruya muvafık olması ancak şundandır: Sığırın hali ve vasfı şöyle şöyle olan bir hayvan olduğu bilinen bir husustu. Dolayısıyla onların: «O nedir?» (مَا هِيَ) sözünü mahiyeti talep etmeye hamletmek mümkün değildir. Böylece bundan maksadın, o sığırı diğerlerinden ayırt edecek olan vasfı talep etmek olduğu belirlenmiş oldu. İşte bu yolla dedik ki: O cevap o soruya mutabıktır. Nitekim burada da infak etmekle emrolundukları şeyin ne olduğunu bildiklerini bildiğimizde, onların: «Ne infak edecekler?» (مَاذَا يُنْفِقُونَ) sözlerinden muratlarının mahiyeti talep etmek değil, harcama yerini talep etmek olduğunu kesin olarak kabul etmek vacip olmuştur. Bu sebeple cevap son derece güzel düşmüştür. Üçüncüsü:
يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ سَأَلُوا هَذَا/ السُّؤَالَ فَكَأَنَّهُمْ قِيلَ لَهُمْ: هذا السؤال فَاسِدٌ أَنْفِقْ أَيَّ شَيْءٍ كَانَ وَلَكِنْ بِشَرْطِ أَنْ يَكُونَ مَالًا حَلَالًا وَبِشَرْطِ أَنْ يَكُونَ مَصْرُوفًا إِلَى الْمَصْرِفِ وَهَذَا مِثْلُ مَا إِذَا كَانَ الْإِنْسَانُ صَحِيحَ الْمِزَاجِ لَا يَضُرُّهُ أَكْلُ أَيِّ طَعَامٍ كَانَ، فَقَالَ لِلطَّبِيبِ: مَاذَا آكُلُ؟ فَيَقُولُ الطَّبِيبُ: كُلْ فِي الْيَوْمِ مَرَّتَيْنِ، كَانَ الْمَعْنَى: كُلْ مَا شِئْتَ لَكِنْ بِهَذَا الشَّرْطِ كذا هاهنا الْمَعْنَى: أَنْفِقْ أَيَّ شَيْءٍ أَرَدْتَ بِشَرْطِ أَنْ يَكُونَ الْمَصْرِفُ ذَلِكَ.
Muradın şu olması muhtemeldir: Onlar bu soruyu sordular; sanki onlara şöyle denildi: «Bu soru yersizdir; helal mal olması ve harcanması gereken yere sarf edilmesi şartıyla dilediğin herhangi bir şeyi infak et.» Bu, mizacı sağlam olup herhangi bir yemeği yemenin kendisine zarar vermeyeceği bir kimsenin tabibe: «Ne yiyeyim?» demesine ve tabibin de: «Günde iki defa ye» demesine benzer. Bunun manası şudur: «Dilediğini ye, fakat bu şartla ye.» Nitekim buradaki mana da şöyledir: «Harcama yeri burası olmak şartıyla dilediğin herhangi bir şeyi infak et.»
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى رَاعَى التَّرْتِيبَ فِي الْإِنْفَاقِ، فَقَدَّمَ الْوَالِدَيْنِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمَا كَالْمُخْرِجِ لَهُ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ فِي عَالَمِ الْأَسْبَابِ، ثُمَّ رَبَّيَاهُ فِي الْحَالِ الَّذِي كَانَ فِي غَايَةِ الضَّعْفِ، فَكَانَ إِنْعَامُهُمَا عَلَى الِابْنِ أَعْظَمَ مِنْ إِنْعَامِ غَيْرِهِمَا عَلَيْهِ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوالِدَيْنِ [الْإِسْرَاءِ: ٢٣] وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَيْسَ بَعْدَ رِعَايَةِ حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى شَيْءٌ أَوْجَبُ مِنْ رِعَايَةِ حَقِّ الْوَالِدَيْنِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الْإِنْسَانَ من العدم إلى الوجود في الحقيقة، والولدان هُمَا اللَّذَانِ أَخْرَجَاهُ إِلَى عَالَمِ الْوُجُودِ فِي عَالَمِ الْأَسْبَابِ الظَّاهِرَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ حَقَّهُمَا أَعْظَمُ مِنْ حَقِّ غَيْرِهِمَا فَلِهَذَا أَوْجَبَ تَقْدِيمَهُمَا عَلَى غَيْرِهِمَا فِي رِعَايَةِ الْحُقُوقِ، ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى بَعْدَ الْوَالِدَيْنِ الْأَقْرَبِينَ، وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَقُومَ بِمَصَالِحِ جَمِيعِ
Dördüncü Mesele: Bil ki Allah Teâlâ infakta bir tertip gözetmiş ve ana-babayı öne almıştır. Çünkü onlar, sebepler âleminde o kimseyi yokluktan varlığa çıkaran gibidirler. Sonra o en zayıf haldeyken onu yetiştirip büyütmüşlerdir. Dolayısıyla onların evlat üzerindeki nimeti/iyiliği, başkalarının onun üzerindeki nimetinden daha büyüktür. Bu sebepledir ki Allah Teâlâ: { وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوالِدَيْنِ } “Rabbin, sadece Kendisine kulluk etmenizi ve ana-babaya [iyi davranmanızı] emretti” [İsrâ 23] buyurmuştur. Bunda, Allah Teâlâ'nın hakkını gözetmekten sonra ana-babanın hakkını gözetmekten daha vacip hiçbir şey olmadığına bir işaret vardır. Zira hakikatte insanı yokluktan varlığa çıkaran Allah Teâlâ'dır; zahirî sebepler âleminde ise onu varlık âlemine çıkaran ana-babasıdır. Böylece o ikisinin hakkının başkalarının hakkından daha büyük olduğu sabit olmuştur; işte bu sebeple hakların gözetilmesinde onların başkalarından öne alınmasını vacip kılmıştır. Sonra Allah Teâlâ ana-babadan sonra akrabaları (el-akrabîn) zikretmiştir. Bunun sebebi şudur: İnsanın bütün
الْفُقَرَاءِ، بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ يُرَجِّحَ الْبَعْضَ عَلَى الْبَعْضِ، وَالتَّرْجِيحُ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُرَجِّحٍ، وَالْقُرَابَةُ تَصْلُحُ أَنْ تَكُونَ سَبَبًا لِلتَّرْجِيحِ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الْقَرَابَةَ مَظِنَّةُ الْمُخَالَطَةِ، وَالْمُخَالَطَةُ سَبَبٌ لِاطِّلَاعِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ عَلَى حَالِ الْآخَرِ، فَإِذَا كَانَ أَحَدُهُمَا غَنِيًّا وَالْآخَرُ فَقِيرًا كَانَ اطِّلَاعُ الْفَقِيرِ عَلَى الْغَنِيِّ أَتَمَّ، وَاطِّلَاعُ الْغَنِيِّ عَلَى الْفَقِيرِ أَتَمَّ، وَذَلِكَ مِنْ أَقْوَى الْحَوَامِلِ عَلَى الْإِنْفَاقِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَوْ لَمْ يُرَاعِ جَانِبَ الْفَقِيرِ، احْتَاجَ الْفَقِيرُ لِلرُّجُوعِ إِلَى غَيْرِهِ وَذَلِكَ عَارٌ وَسَيِّئَةٌ فِي حَقِّهِ فَالْأَوْلَى أَنْ يَتَكَفَّلَ بِمَصَالِحِهِمْ دَفْعًا لِلضَّرَرِ عَنِ النَّفْسِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَرِيبَ الْإِنْسَانِ جَارٍ مَجْرَى الْجُزْءِ مِنْهُ وَالْإِنْفَاقُ عَلَى النَّفْسِ أَوْلَى مِنَ الْإِنْفَاقِ عَلَى الْغَيْرِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ كَانَ الْإِنْفَاقُ عَلَى الْقَرِيبِ أَوْلَى مِنَ الْإِنْفَاقِ عَلَى الْبَعِيدِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ بَعْدَ الْأَقْرَبِينَ الْيَتَامَى، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لِصِغَرِهِمْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى الِاكْتِسَابِ وَلِكَوْنِهِمْ يَتَامَى لَيْسَ لَهُمْ أَحَدٌ يَكْتَسِبُ لَهُمْ، فَالطِّفْلُ الَّذِي مَاتَ أَبُوهُ قَدْ عَدِمَ الكسب والكاسب وأشرب عَلَى الضَّيَاعِ، ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى بَعْدَهُمُ الْمَسَاكِينَ وَحَاجَةُ هَؤُلَاءِ أَقَلُّ مِنْ حَاجَةِ الْيَتَامَى لِأَنَّ قُدْرَتَهُمْ عَلَى التَّحْصِيلِ أَكْثَرُ مِنْ قُدْرَةِ الْيَتَامَى ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى بَعْدَهُمُ ابْنَ السَّبِيلِ فَإِنَّهُ بِسَبَبِ انْقِطَاعِهِ عَنْ بَلَدِهِ، قَدْ يَقَعُ فِي الِاحْتِيَاجِ وَالْفَقْرِ، فَهَذَا هُوَ التَّرْتِيبُ الصَّحِيحُ الَّذِي رَتَّبَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي كَيْفِيَّةِ الْإِنْفَاقِ، ثُمَّ لَمَّا فَصَّلَ هَذَا التَّفْصِيلَ الْحَسَنَ الْكَامِلَ أَرْدَفَهُ بَعْدَ ذَلِكَ بِالْإِجْمَالِ فَقَالَ: وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ أَيْ وَكُلُّ مَا فَعَلْتُمُوهُ مِنْ خَيْرٍ إِمَّا مِنْ هَؤُلَاءِ الْمَذْكُورِينَ وَإِمَّا مَعَ غَيْرِهِمْ حِسْبَةً لِلَّهِ وَطَلَبًا لِجَزِيلِ ثَوَابِهِ وَهَرَبًا مِنْ أَلِيمِ عِقَابِهِ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ، وَالْعَلِيمُ مُبَالَغَةٌ فِي كَوْنِهِ عَالِمًا يَعْنِي لَا يَعْزُبُ عَنْ عِلْمِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي/ السَّمَاءِ فَيُجَازِيكُمْ أَحْسَنَ الْجَزَاءِ عَلَيْهِ كَمَا قَالَ: أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى [آلِ عِمْرَانَ: ١٩٥] وَقَالَ: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ [الزَّلْزَلَةِ: ٧] .
fakirlerin maslahatlarını yerine getirmesi mümkün değildir; bilakis bir kısmını diğerine tercih etmesi kaçınılmazdır. Tercihin ise mutlaka bir tercih sebebi (müreccihi) bulunmalıdır. Akrabalık ise birkaç vecihten tercih sebebi olmaya elverişlidir: Birincisi: Akrabalık birliktelik ve iç içe olma zannıdır; iç içe olmak ise her birinin diğerinin halinden haberdar olmasına sebeptir. Dolayısıyla biri zengin diğeri fakir olduğunda, fakirin zenginin halini bilmesi daha tam, zenginin de fakirin halini bilmesi daha tam olur; bu da infaka sevk eden en güçlü etkenlerdendir. İkincisi: Şayet fakir olan akrabasının tarafını gözetmezse, fakir başkasına müracaat etmeye muhtaç kalır ki bu da onun hakkında bir ayıp ve kusur olur. Öyleyse kişinin kendi nefsinden zararı defetmek için onların maslahatlarını üstlenmesi daha evladır. Üçüncüsü: Kişinin akrabası kendisinden bir cüz hükmündedir ve kişinin kendi nefsine infak etmesi başkasına infak etmesinden daha evladır. İşte bu sebeple akrabaya infak etmek, uzakta olana infak etmekten daha evladır. Sonra Allah Teâlâ akrabalardan sonra yetimleri zikretmiştir. Zira onlar küçüklükleri sebebiyle kazanmaya güç yetiremezler ve yetim oldukları için de kendileri adına kazanç sağlayacak kimseleri yoktur. Babası ölen çocuk, hem kazançtan hem de kazanç sağlayandan mahrum kalmış ve zayi olma tehlikesine maruz kalmıştır. Sonra Allah Teâlâ onlardan sonra miskinleri zikretmiştir; bunların ihtiyacı yetimlerin ihtiyacından daha azdır, zira elde etmeye güçleri yetimlerin gücünden daha fazladır. Sonra Allah Teâlâ onlardan sonra yolda kalmışı (ibnü's-sebîl) zikretmiştir; çünkü o, memleketinden ayrı düşmesi sebebiyle ihtiyaç ve fakirliğe düşebilir. İşte Allah Teâlâ'nın infakın keyfiyeti hususunda tertip ettiği doğru sıralama budur. Sonra bu güzel ve eksiksiz tafsilatı verince, ardından bunu icmâlî bir ifadeyle tamamlayarak şöyle buyurmuştur: { وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “Hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir.” Yani gerek bu zikredilenlere gerekse başkalarına Allah rızası için, O'nun bol sevabını arzulayarak ve elem verici azabından kaçınarak yaptığınız her bir hayrı şüphesiz Allah hakkıyla bilir. 'el-Alîm', O'nun hakkıyla bilen oluşunda mübalağadır; yani yerde ve gökte zerre ağırlığınca hiçbir şey O'nun ilminden gizli kalmaz; nitekim: { أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى } “Ben, sizden erkek olsun kadın olsun amel edenin amelini asla zayi etmem” [Âl-i İmrân 195] ve { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ } “Artık kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür” [Zilzâl 7] buyurduğu gibi, buna karşılık size en güzel mükâfatı verir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْمُرَادُ مِنَ الْخَيْرِ هُوَ الْمَالُ لِقَوْلِهِ ﷿: وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ [الْعَادِيَاتِ: ٨] وَقَالَ: إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ [الْبَقَرَةِ: ١٨٠] فَالْمَعْنَى وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ إِنْفَاقِ شَيْءٍ مِنَ الْمَالِ قَلَّ أَوْ كَثُرَ، وَفِيهِ قَوْلٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَتَنَاوَلُ هَذَا الْإِنْفَاقَ وَسَائِرَ وُجُوهِ الْبِرِّ وَالطَّاعَةِ، وَهَذَا أَوْلَى.
Beşinci Mesele: [Ayetteki] 'hayır'dan murat maldır; zira Allah Azze ve Celle: { وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ } “Gerçekten o, mal sevgisine pek düşkündür” [Âdiyât 8] ve { إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ } “Bir hayır (mal) bırakırsa vasiyet etmek...” [Bakara 180] buyurmuştur. Buna göre mana: 'Az olsun çok olsun maldan infak kabilinden ne yaparsanız...' şeklindedir. Bu hususta bir diğer görüş daha vardır ki o da: { وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ } “Hayır olarak ne yaparsanız...” buyruğunun hem bu infakı hem de diğer bütün iyilik ve taat çeşitlerini kapsamasıdır ve bu görüş daha evladır.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ الْمَوَارِيثِ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ يُحْتَمَلُ حَمْلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى وُجُوهٍ لَا يَتَطَرَّقُ النَّسْخُ إِلَيْهَا أَحَدُهَا: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْإِنْفَاقُ عَلَى الْوَالِدَيْنِ وَاجِبٌ عِنْدَ قُصُورِهِمَا عَنِ الْكَسْبِ وَالْمِلْكِ، وَالْمُرَادُ بِالْأَقْرَبِينَ الْوَلَدُ وَوَلَدُ الْوَلَدِ وَقَدْ تَلْزَمُ نَفَقَتُهُمْ عِنْدَ فَقْدِ الْمِلْكِ، وَإِذَا حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَقَوْلُ مَنْ قَالَ إِنَّهَا مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ الْمَوَارِيثِ، لَا وَجْهَ لَهُ لِأَنَّ هَذِهِ النَّفَقَةَ تَلْزَمُ فِي حَالِ الْحَيَاةِ وَالْمِيرَاثُ يَصِلُ بَعْدَ الْمَوْتِ، وَأَيْضًا فَمَا يَصِلُ بَعْدَ الْمَوْتِ لَا يُوصَفُ بِأَنَّهُ نَفَقَةٌ وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَنْ أَحَبَّ التَّقَرُّبَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي بَابِ النَّفَقَةِ فَالْأَوْلَى لَهُ أَنْ يُنْفِقَهُ فِي هَذِهِ الْجِهَاتِ فَيُقَدِّمُ الْأَوْلَى فَالْأَوْلَى فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِهِ التَّطَوُّعَ وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الْوُجُوبَ فِيمَا يَتَّصِلُ بِالْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ مِنْ حَيْثُ الْكِفَايَةُ وَفِيمَا يَتَّصِلُ بِالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ مِمَّا يَكُونُ زَكَاةً وَرَابِعُهَا: يُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدَ بِالْإِنْفَاقِ عَلَى الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ مَا يَكُونُ بَعْثًا عَلَى صِلَةِ الرَّحِمِ وَفِيمَا يَصْرِفُهُ لِلْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ مَا يَخْلُصُ لِلصَّدَقَةِ فَظَاهِرُ الْآيَةِ مُحْتَمِلٌ لِكُلِّ هَذِهِ الوجوه من غير نسخ.
Altıncı Mesele: Bazıları: «Bu ayet miras ayetiyle neshedilmiştir» demişlerdir. Ancak bu zayıf bir görüştür; zira bu ayetin neshe uğramayacak vecihlere hamledilmesi muhtemeldir: Birincisi: Ebû Müslim demiştir ki: Kazançtan ve mülkten aciz kaldıklarında ana-babaya infak etmek vaciptir. 'el-Akrabîn'den murat ise evlat ve torunlardır; mülk bulunmadığında onların nafakası da vacip olabilir. Ayeti bu vechie hamlettiğimizde, onun miras ayetiyle neshedildiğini söyleyenin sözünün hiçbir tutar yanı kalmaz. Çünkü bu nafaka hayat halindeyken vacip olur, miras ise ölümden sonra intikal eder. Ayrıca ölümden sonra intikal eden şey nafaka olarak nitelendirilemez. İkincisi: Muradın, infak hususunda Allah Teâlâ'ya yakınlaşmayı arzu eden kimsenin bunu bu yönlere infak etmesinin ve en öncelikli olandan başlayarak sırayla vermesinin daha evla olmasıdır; bu takdirde bundan murat nafile (tatavvu) infaktır. Üçüncüsü: Muradın, ana-baba ve akrabalarla ilgili kısımda kifayet miktarınca vacip olan nafaka; yetimler ve yoksullarla ilgili kısımda ise zekât kabilinden olan vacip nafaka olmasıdır. Dördüncüsü: Ana-baba ve akrabalara infaktan sıla-i rahme sevk eden şeyin; yetimlere ve miskinlere harcadığı şeyden ise halis sadakanın kastedilmiş olması muhtemeldir. Dolayısıyla ayetin zahiri neshe gerek kalmaksızın bütün bu vecihlere muhtemeldir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢١٦]
[Bakara Suresi (2), Âyet 216]
كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٢١٦)
{ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } “Savaş, hoşunuza gitmediği halde üzerinize farz kılındı. İhtimal ki hoşlanmadığınız bir şey sizin için hayırlıdır ve ihtimal ki sevdiğiniz bir şey de sizin için şerdir. Allah bilir, siz bilmezsiniz.” (216)
الحكم الثاني فيما يتعلق بالقتال
Savaşla İlgili İkinci Hüküm
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ ﵊ كَانَ غَيْرَ مَأْذُونٍ فِي الْقِتَالِ مُدَّةَ إِقَامَتِهِ بِمَكَّةَ فَلَمَّا هَاجَرَ أُذِنَ لَهُ فِي قِتَالِ مَنْ يُقَاتِلُهُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، ثُمَّ أُذِنَ لَهُ فِي قِتَالِ الْمُشْرِكِينَ عَامَّةً، ثُمَّ فَرَضَ اللَّهُ الْجِهَادَ وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّهَا تَقْتَضِي وُجُوبَ الْقِتَالِ عَلَى الْكُلِّ وَعَنْ مَكْحُولٍ أَنَّهُ كَانَ يَحْلِفُ عِنْدَ الْبَيْتِ بِاللَّهِ أَنَّ الْغَزْوَ وَاجِبٌ وَنُقِلَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَعَطَاءٍ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَقْتَضِي وُجُوبَ الْقِتَالِ عَلَى أَصْحَابِ الرَّسُولِ ﵊ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ فَقَطْ حُجَّةُ الْأَوَّلِينَ أَنَّ قَوْلَهُ: كُتِبَ يَقْتَضِي الْوُجُوبَ وَقَوْلُهُ: عَلَيْكُمُ يَقْتَضِيهِ أَيْضًا، وَالْخِطَابُ بِالْكَافِ فِي قَوْلِهِ: عَلَيْكُمُ لَا يَمْنَعُ مِنَ الْوُجُوبِ عَلَى الْمَوْجُودِينَ وَعَلَى مَنْ سَيُوجَدُ بَعْدَ ذَلِكَ كَمَا فِي قَوْلَهُ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ [الْبَقَرَةِ: ١٧٨] ، كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ [الْبَقَرَةِ: ١٨٣] .
Birinci Mesele: Bil ki Peygamber (aleyhisselâm) Mekke'de ikamet ettiği süre boyunca savaşa izin verilmemişti. Medine'ye hicret ettiğinde, müşriklerden kendisiyle savaşanlarla savaşmasına izin verildi. Daha sonra genel olarak müşriklerle savaşmasına izin verildi, ardından Allah cihadı farz kıldı. Âlimler bu ayet hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, ayetin savaşın herkese vacip olmasını iktiza ettiğini söylemiştir. Mekhûl'den rivayet edildiğine göre o, Kâbe'nin yanında gazanın vacip olduğuna dair Allah'a yemin ederdi. İbn Ömer ve Atâ'dan ise bu ayetin, savaşın sadece o vakitte Resûl'ün (aleyhisselâm) ashabına vacip olmasını iktiza ettiği nakledilmiştir. Birincilerin delili şudur: { كُتِبَ } lafzı vücub iktiza eder; { عَلَيْكُمُ } lafzı da aynı şekilde vücub iktiza eder. { عَلَيْكُمُ } buyruğundaki hitap zamiri olan 'kâf' harfi, Allah Teâlâ'nın: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ } “Size kısas farz kılındı” [Bakara 178] ve { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } “Size oruç farz kılındı” [Bakara 183] buyruklarında olduğu gibi, hükmün hem o an mevcut olanlara hem de ondan sonra var olacak kimselere vacip olmasına engel teşkil etmez.
فَإِنْ قِيلَ: ظَاهِرُ الْآيَةِ هَلْ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ وَاجِبًا عَلَى الْأَعْيَانِ أَوْ عَلَى الْكِفَايَةِ.
Şayet: «Ayetin zahiri, savaşın farz-ı ayn mı yoksa farz-ı kifâye mi olmasını iktiza eder?» denilirse,
قُلْنَا: بَلْ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ وَاجِبًا عَلَى الْأَعْيَانِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: عَلَيْكُمُ أَيْ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ آحَادِكُمْ كَمَا فِي قَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ، كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ حُجَّةُ عَطَاءٍ أَنَّ قَوْلَهُ: كُتِبَ يَقْتَضِي الْإِيجَابَ، وَيَكْفِي فِي الْعَمَلِ بِهِ مَرَّةٌ وَاحِدَةٌ وَقَوْلُهُ: عَلَيْكُمُ يَقْتَضِي تَخْصِيصَ هَذَا الْخِطَابِ بِالْمَوْجُودِينَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ إِلَّا أَنَّا قُلْنَا: إِنَّ قَوْلَهُ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ، كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ حَالُ الْمَوْجُودِينَ فِيهِ كَحَالِ مَنْ سَيُوجَدُ بَعْدَ ذَلِكَ، بِدَلَالَةٍ مُنْفَصِلَةٍ وَهِيَ الْإِجْمَاعُ، وَتِلْكَ الدَّلَالَةُ مفقودة هاهنا فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى عَلَى الْوَضْعِ الْأَصْلِيِّ، قَالُوا: وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْقَوْلِ قَوْلُهُ تعالى: وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى [النساء: ٩٥] وَلَوْ كَانَ الْقَاعِدُ مُضَيِّعًا فَرْضًا لَمَا كَانَ مَوْعُودًا بِالْحُسْنَى، اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ يُقَالَ: الْفَرْضُ كَانَ ثَابِتًا ثُمَّ نُسِخَ، إِلَّا أَنَّ الْتِزَامَ الْقَوْمِ بِالنَّسْخِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَدُلَّ عَلَيْهِ دَلِيلٌ غَيْرُ جَائِزٍ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً [التَّوْبَةِ: ١٢٢] وَالْقَوْلُ بِالنَّسْخِ غَيْرُ جَائِزٍ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ، وَالْإِجْمَاعُ الْيَوْمَ مُنْعَقِدٌ عَلَى أَنَّهُ مِنْ فُرُوضِ الْكِفَايَاتِ، إِلَّا أَنْ يَدْخُلَ الْمُشْرِكُونَ دِيَارَ الْمُسْلِمِينَ فَإِنَّهُ يَتَعَيَّنُ الْجِهَادُ حِينَئِذٍ عَلَى الْكُلِّ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Biz de deriz ki: Bilakis ayet, [savaşın] farz-ı ayn olmasını iktiza eder. Çünkü O'nun: { عَلَيْكُمُ } “üzerinize” buyruğu, { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ } “Size kısas farz kılındı” ve { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } “Size oruç farz kılındı” buyruklarında olduğu gibi 'her bir ferdinizin üzerine' demektir. Atâ'nın delili şudur: { كُتِبَ } lafzı vacip kılmayı iktiza eder ve bununla bir defa amel etmek yeterlidir. O'nun: { عَلَيْكُمُ } buyruğu da bu hitabın o vakitte mevcut olanlara tahsis edilmesini iktiza eder. Ancak biz dedik ki: Şüphesiz { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ } ve { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } buyruklarında o an mevcut olanların durumu, onlardan sonra var olacak kimselerin durumu gibidir; bu da müstakil bir delil olan icma iledir. Bu delil ise burada mevcut değildir, dolayısıyla asıl vaz'ı üzere kalması vacip olmuştur. Dediler ki: Bu görüşün doğruluğuna delalet eden şeylerden biri de Allah Teâlâ'nın: { وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى } “Allah hepsine en güzeli vadetmiştir” [Nisâ 95] buyruğudur. Eğer [cihada çıkmayıp] oturan kimse bir farzı terk etmiş olsaydı, kendisine en güzel mükâfat vadedilmezdi. Meğerki şöyle densin: Farz sabitti, sonra neshedildi. Ne var ki bir delil bulunmaksızın neshe hükmetmek caiz değildir. Buna ayrıca Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da delalet eder: { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } “Müminlerin hepsi birden savaşa çıkacak değillerdir” [Tevbe 122]. Açıkladığımız üzere nesh olduğunu söylemek caiz değildir. Bugün ise, müşriklerin Müslümanların diyarlarına girmesi müstesna, cihadın farz-ı kifâye olduğu hususunda icma hâsıl olmuştur. Müşrikler girdiğinde ise o vakit cihad herkese farz-ı ayn olur. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ فِيهِ إِشْكَالٌ وَهُوَ أَنَّ الظَّاهِرَ مِنْ قَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ أَنَّ هَذَا الْخِطَابَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ، وَالْعَقْلُ يَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا لِأَنَّ الْكَافِرَ لَا يُؤْمَرُ بِقِتَالِ الْكَافِرِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَكَيْفَ قَالَ:
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ } “hoşunuza gitmediği halde” buyruğunda bir müşkillik vardır. O da şudur: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ } “üzerinize farz kılındı” buyruğunun zahirinden bu hitabın müminlere yönelik olduğu anlaşılmaktadır. Akıl da buna delalet eder; çünkü kâfire kâfirle savaşması emredilmez. Durum böyle olunca nasıl:
وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ فَإِنَّ هَذَا يُشْعِرُ بِكَوْنِ الْمُؤْمِنِ كَارِهًا لِحُكْمِ اللَّهِ وَتَكْلِيفِهِ وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ، لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ لَا يَكُونُ سَاخِطًا لِأَوَامِرِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَكَالِيفِهِ، بَلْ يَرْضَى بِذَلِكَ وَيُحِبُّهُ وَيَتَمَسَّكُ بِهِ وَيَعْلَمُ أَنَّهُ صَلَاحُهُ وَفِي تَرْكِهِ فَسَادُهُ.
{ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ } “hoşunuza gitmediği halde” buyurmuştur? Zira bu ifade, müminin Allah'ın hükmünü ve mükellef kılmasını kerih gördüğü vehmini uyandırır; bu ise caiz değildir. Çünkü mümin, Allah Teâlâ'nın emirlerine ve yükümlülüklerine öfkelenip onları kerih görmez, bilakis bundan razı olur, onu sever, ona sımsıkı sarılır ve onun kendi salahına olduğunu, terkinde ise fesadı bulunduğunu bilir.
وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْكُرْهِ، كَوْنَهُ شَاقًّا عَلَى النَّفْسِ، وَالْمُكَلَّفُ وَإِنْ عَلِمَ أَنَّ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ فَهُوَ صَلَاحُهُ، لَكِنْ لَا يَخْرُجُ بِذَلِكَ عَنْ كَوْنِهِ ثَقِيلًا شَاقًّا عَلَى النَّفْسِ، لِأَنَّ التَّكْلِيفَ عِبَارَةٌ عَنْ إِلْزَامِ مَا فِي فِعْلِهِ كُلْفَةٌ وَمَشَقَّةٌ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنْ أَعْظَمَ مَا يَمِيلُ إِلَيْهِ الطَّبْعُ الْحَيَاةُ، / فَلِذَلِكَ أَشَقُّ الْأَشْيَاءِ على النفس
Buna iki yönden cevap verilir: Birincisi: Kerih görmekten (kürh) maksat, onun nefse ağır gelmesidir. Mükellef kimse, Allah'ın kendisine emrettiği şeyin kendi salahına olduğunu bilse bile, bu durum onun nefse ağır ve meşakkatli olmasını ortadan kaldırmaz. Zira mükellefiyet, yapılmasında külfet ve meşakkat bulunan bir şeyi zorunlu kılmaktan ibarettir. Malumdur ki tabiatın en çok meylettiği şey hayattır. Bundan dolayı nefse en ağır gelen şey
الْقِتَالُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ كَرَاهَتَهُمْ لِلْقِتَالِ قَبْلَ أَنْ يُفْرَضَ لِمَا فِيهِ مِنَ الْخَوْفِ، وَلِكَثْرَةِ الْأَعْدَاءِ فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ الَّذِي تَكْرَهُونَهُ مِنَ الْقِتَالِ خَيْرٌ لَكُمْ مِنْ تَرْكِهِ لِئَلَّا تَكْرَهُونَهُ بَعْدَ أَنْ فُرِضَ عَلَيْكُمْ.
savaştır. İkincisi: Kasıt, korku ve düşmanların çokluğu sebebiyle farz kılınmadan önce savaşı kerih görmeleri olabilir. Allah Teâlâ, savaş üzerinize farz kılındıktan sonra onu kerih görmeyesiniz diye, savaştan kerih gördüğünüz şeyin sizin için onu terk etmekten daha hayırlı olduğunu açıklamıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْكُرْهُ بِضَمِّ الْكَافِ هُوَ الْكَرَاهَةُ بِدَلِيلِ قوله: وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ ثُمَّ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَضْعَ الْمَصْدَرِ مَوْضِعَ الْوَصْفِ مُبَالَغَةً كَقَوْلِ الْخَنْسَاءِ:
Üçüncü Mesele: Kâf harfinin zammesiyle el-Kürh (الْكُرْهُ), Allah Teâlâ'nın: { وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “İhtimal ki hoşlanmadığınız bir şey sizin için hayırlıdır” buyruğunun delaletiyle kerih görmek (kerâhet) demektir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Hansâ'nın şu sözünde olduğu gibi mübalağa kastıyla masdarın sıfat yerine konulmasıdır:
فَإِنَّمَا هِيَ إِقْبَالٌ وَإِدْبَارُ
«O ancak bir ileri atılma ve geri çekilmedir.»
كَأَنَّهُ فِي نَفْسِهِ كَرَاهَةٌ لِفَرْطِ كَرَاهَتِهِمْ لَهُ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ فِعْلًا بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، كَالْخَبَرِ بِمَعْنَى الْمَخْبُورِ أَيْ وَهُوَ مَكْرُوهٌ لَكُمْ وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ بِالْفَتْحِ وَهُمَا لُغَتَانِ كَالضَّعْفِ وَالضَّعَفِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْإِكْرَاهِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ، كَأَنَّهُمْ أُكْرِهُوا عَلَيْهِ لِشِدَّةِ كَرَاهَتِهِمْ لَهُ، وَمَشَقَّتِهِ عَلَيْهِمْ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَوَضَعَتْهُ كُرْهاً [الْأَحْقَافِ: ١٥] وَاللَّهُ أَعْلَمُ وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْكُرْهُ، بِالضَّمِّ مَا كَرِهْتَهُ مِمَّا لَمْ تُكْرَهْ عَلَيْهِ، وَإِذَا كَانَ بِالْإِكْرَاهِ فَبِالْفَتْحِ.
Sanki [müminlerin] onu aşırı derecede kerih görmelerinden ötürü, [savaş] bizzat kerih görmenin kendisi olmuştur. İkincisi: Haber (الْخَبَر) kelimesinin muhber (الْمَخْبُور / haber verilen) anlamında olması gibi, mef'ûl anlamında fîl olmasıdır; yani 'o sizin için kerih görülen bir şeydir' demektir. Sülemî bunu fetha ile [kerh olarak] okumuştur; bunlar daf (ضَعْف) ve daaf (ضَعَف) gibi iki lehçedir. Mecaz yoluyla ikrah (zorlanma) anlamında olması da caizdir; sanki onlar, savaşı son derece kerih gördükleri ve kendilerine ağır geldiği için ona zorlanmış gibidirler. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu kabildendir: { حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَوَضَعَتْهُ كُرْهاً } “Annesi onu zahmetle taşıdı ve zahmetle doğurdu” [Ahkâf 15]. En doğrusunu Allah bilir. Bazıları da şöyle demiştir: Zamme ile kürh (الْكُرْهُ), zorlanmadığın halde senin kerih gördüğün şeydir; şayet bir zorlamayla olursa fetha ile [kerh] okunur.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ } “İhtimal ki hoşlanmadığınız bir şey sizin için hayırlıdır ve ihtimal ki sevdiğiniz bir şey de sizin için şerdir” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: عَسى فِعْلٌ دَرَجَ مُضَارِعُهُ وَبَقِيَ مَاضِيهِ فَيُقَالُ مِنْهُ، عَسَيْتُمَا وَعَسَيْتُمْ قَالَ تَعَالَى: فَهَلْ عَسَيْتُمْ [مُحَمَّدٍ: ٢٢] وَيَرْتَفِعُ الِاسْمُ بَعْدَهُ كَمَا يَرْتَفِعُ بَعْدَ الْفِعْلِ فَتَقُولُ: عَسَى زَيْدٌ. كَمَا تَقُولُ: قَامَ زَيْدٌ وَمَعْنَاهُ: قَرُبَ قَالَ تَعَالَى: قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ [النَّمْلِ: ٧٢] أَيْ قَرُبَ، فَقَوْلُكَ عَسَى زَيْدٌ أَنْ يَقُومَ تَقْدِيرُهُ عَسَى قِيَامُ زَيْدٍ أَيْ قَرُبَ قِيَامُ زَيْدٍ.
Birinci Mesele: Asâ (عَسى), muzarisi kullanılmayıp mazi hali kalmış olan bir fiildir. Ondan asaytümâ (عَسَيْتُمَا) ve asaytüm (عَسَيْتُمْ) denilir. Allah Teâlâ: { فَهَلْ عَسَيْتُمْ } “Demek sizden beklenir ki...” [Muhammed 22] buyurmuştur. Fiilden sonra ismin merfu olması gibi asâ'dan sonra da isim merfu olur; dolayısıyla kâme Zeydün (قَامَ زَيْدٌ) dediğin gibi asâ Zeydün (عَسَى زَيْدٌ) dersin. Anlamı ise 'yaklaştı' demektir. Allah Teâlâ: { قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ } “De ki: ...size yaklaşmış olabilir” [Neml 72] buyurmuştur, yani 'yaklaştı' demektir. Senin 'Asâ Zeydün en yekûme' sözünün takdiri 'Asâ kıyâmü Zeydin' yani 'Zeyd'in ayağa kalkması yaklaştı' şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُ رُبَّمَا كَانَ الشَّيْءُ شَاقًّا عَلَيْكُمْ فِي الْحَالِ، وَهُوَ سَبَبٌ لِلْمَنَافِعِ الْجَلِيلَةِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَبِالضِّدِّ، وَلِأَجْلِهِ حَسُنَ شُرْبُ الدَّوَاءِ الْمُرِّ فِي الْحَالِ لِتَوَقُّعِ حُصُولِ الصِّحَّةِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَحَسُنَ تَحَمُّلُ الْأَخْطَارِ فِي الْأَسْفَارِ لِتَوَقُّعِ حُصُولِ الرِّبْحِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَحَسُنَ تَحَمُّلُ الْمَشَاقِّ فِي طَلَبِ الْعِلْمِ لِلْفَوْزِ بالسعادة العظيمة في الدنيا وفي العقبى، وهاهنا كَذَلِكَ وَذَلِكَ لِأَنَّ تَرْكَ الْجِهَادِ وَإِنْ كَانَ يُفِيدُ فِي الْحَالِ صَوْنَ النَّفْسِ عَنْ خَطَرِ الْقَتْلِ، وَصَوْنَ الْمَالِ عَنِ الْإِنْفَاقِ، وَلَكِنْ فِيهِ أَنْوَاعٌ مِنَ الْمَضَارِّ مِنْهَا: أَنَّ الْعَدُوَّ إِذَا علم ميلكم إلى الدعة والسكون قصة بِلَادَكُمْ وَحَاوَلَ قَتْلَكُمْ فَإِمَّا أَنْ يَأْخُذَكُمْ وَيَسْتَبِيحَ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ، وَإِمَّا أَنْ تَحْتَاجُوا إِلَى قِتَالِهِمْ مِنْ غَيْرِ إِعْدَادِ آلَةٍ وَسِلَاحٍ، وَهَذَا يَكُونُ كَتَرْكِ مُدَاوَاةِ الْمَرَضِ فِي أَوَّلِ ظُهُورِهِ بِسَبَبِ نُفْرَةِ النَّفْسِ عَنْ تَحَمُّلِ مَرَارَةِ الدَّوَاءِ، ثُمَّ فِي آخِرِ الْأَمْرِ يَصِيرُ الْمَرْءُ مُضْطَرًّا إِلَى تَحَمُّلِ أَضْعَافِ تِلْكَ النُّفْرَةِ وَالْمَشَقَّةِ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْقِتَالَ سَبَبٌ لِحُصُولِ الْأَمْنِ، وَذَلِكَ خَيْرٌ مِنَ الِانْتِفَاعِ بِسَلَامَةِ الْوَقْتِ، وَمِنْهَا وِجْدَانُ الْغَنِيمَةِ، وَمِنْهَا/ السُّرُورُ الْعَظِيمُ بِالِاسْتِيلَاءِ عَلَى الْأَعْدَاءِ.
İkinci Mesele: Ayetin manası şudur: Bir şey halihazırda size ağır gelse de gelecekte büyük menfaatlerin sebebi olabilir, bunun aksi de böyledir. İşte bu sebeple gelecekte şifaya kavuşma beklentisiyle halihazırda acı ilacı içmek güzel karşılanmıştır; gelecekte kazanç elde etme beklentisiyle yolculuklardaki tehlikelere katlanmak güzel karşılanmıştır; dünyada ve ahirette büyük bir saadete erişmek için ilim talebindeki meşakkatlere katlanmak güzel karşılanmıştır. Burada da durum böyledir. Çünkü cihadı terk etmek, her ne kadar halihazırda nefsi ölüm tehlikesinden ve malı harcamaktan korumayı sağlasa da, içinde pek çok zarar türü barındırır: Bunlardan biri, düşmanın sizin rahata ve durgunluğa meylettiğinizi bildiğinde memleketinize kastetmesi ve sizi öldürmeye kalkışmasıdır; böylece ya sizi ele geçirip kanlarınızı ve mallarınızı mubah sayacak ya da alet ve silah hazırlığı yapmaksızın onlarla savaşmak zorunda kalacaksınız. Bu durum, nefsin ilacın acılığına katlanmaktan kaçınması sebebiyle hastalığı ilk ortaya çıktığında tedavi etmeyi terk etmeye benzer; sonra işin sonunda insan, bu nefret ve meşakkatin katbekat fazlasına katlanmak zorunda kalır. Hâsılı kelam, savaş güvenliğin elde edilmesinin sebebidir ve bu da vaktin selametiyle yetinmekten daha hayırlıdır. Bir diğer faydası ganimet elde etmek, bir diğeri ise düşmanlara galebe çalmaktan doğan büyük sevinçtir.
أَمَّا مَا يَتَعَلَّقُ بِالدِّينِ فَكَثِيرَةٌ، مِنْهَا مَا يَحْصُلُ لِلْمُجَاهِدِ مِنَ الثَّوَابِ الْعَظِيمِ إِذَا فَعَلَ الْجِهَادَ تَقَرُّبًا وَعِبَادَةً وَسَلَكَ طَرِيقَةَ الِاسْتِقَامَةِ فَلَمْ يُفْسِدْ مَا فَعَلَهُ، وَمِنْهَا أَنَّهُ يَخْشَى عَدُوُّكُمْ أَنْ يَسْتَغْنِمَكُمْ فَلَا تَصْبِرُونَ عَلَى الْمِحْنَةِ فَتَرْتَدُّونَ عَنِ الدِّينِ، وَمِنْهَا أَنَّ عَدُوَّكُمْ إِذَا رَأَى جَدَّكُمْ فِي دِينِكُمْ وَبَذْلَكُمْ أَنْفُسَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ فِي طَلَبِهِ مَالَ بِسَبَبِ ذَلِكَ إِلَى دِينِكُمْ فَإِذَا أَسْلَمَ عَلَى يَدِكُمْ صِرْتُمْ بِسَبَبِ ذَلِكَ مُسْتَحِقِّينَ لِلْأَجْرِ الْعَظِيمِ عِنْدَ اللَّهِ، وَمِنْهَا أَنَّ مَنْ أَقْدَمَ عَلَى الْقِتَالِ طَلَبًا لِمَرْضَاةِ اللَّهِ تَعَالَى كَانَ قَدْ تَحَمَّلَ أَلَمَ الْقَتْلِ بِسَبَبِ طَلَبِ رِضْوَانِ اللَّهِ، وَمَا لَمْ يَصِرِ الرَّجُلُ مُتَيَقِّنًا بِفَضْلِ
Din ile ilgili faydalara gelince, bunlar pek çoktur: Bunlardan biri, mücahidin cihadı Allah'a yakınlaşma ve ibadet kastıyla yapıp istikamet yolunu tutarak yaptığı ameli ifsat etmediği takdirde elde edeceği büyük sevaptır. Bir diğeri, düşmanınızın sizi gafil avlamasından korkulması ve [böyle bir durumda] mihnete sabredemeyip dinden dönmeniz tehlikesidir. Bir diğeri, düşmanınız sizin dininizdeki gayretinizi, bu uğurda canlarınızı ve mallarınızı feda ettiğinizi gördüğünde, bu sebeple dininize meyleder; böylece sizin vesilenizle Müslüman olduğunda Allah katında büyük bir mükâfata müstahak olursunuz. Bir diğeri, Allah Teâlâ'nın rızasını kazanmak için savaşa atılan kimsenin, Allah'ın rızasını arama uğruna ölüm acısına katlanmış olmasıdır. Bir kimse lütfun
اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ وَأَنَّهُ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ، وَبِأَنَّ لَذَّاتِ الدُّنْيَا أُمُورٌ بَاطِلَةٌ لَا يَرْضَى بِالْقَتْلِ وَمَتَى كَانَ كَذَلِكَ فَارَقَ الْإِنْسَانُ الدُّنْيَا عَلَى حُبِّ اللَّهِ وَبُغْضِ الدُّنْيَا، وَذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ سَعَادَاتِ الْإِنْسَانِ.
Allah'tan olduğuna, O'nun rahmetine, güzel amel işleyenlerin ecrini zayi etmeyeceğine ve dünya lezzetlerinin batıl şeyler olduğuna kesin olarak inanmadıkça ölüme razı olmaz. Durum böyle olunca insan dünyadan Allah sevgisi ve dünya buğzu ile ayrılmış olur; bu da insanın en büyük saadetlerindendir.
فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الطَّبْعَ وَلَوْ كَانَ يَكْرَهُ الْقِتَالَ مِنْ أَعْدَاءِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ كَثِيرٌ وَبِالضِّدِّ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْأَمْرَيْنِ مَتَى تَعَارَضَا فَالْأَكْثَرُ مَنْفَعَةً هُوَ الرَّاجِحُ وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ.
Zikrettiğimiz hususlarla sabit oldu ki, tabiat Allah'ın düşmanlarıyla savaşmayı kerih görse bile bunda pek çok hayır vardır; [savaşı terk etmekte ise] bunun zıddı vardır. Malumdur ki iki husus çeliştiğinde menfaati daha çok olan tercih edilir. { وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ } “İhtimal ki hoşlanmadığınız bir şey sizin için hayırlıdır ve ihtimal ki sevdiğiniz bir şey de sizin için şerdir” buyruğundan maksat da işte budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الشَّرُّ السُّوءُ وَأَصْلُهُ مِنْ شَرَرْتُ الشَّيْءَ إِذَا بَسَطْتُهُ، يُقَالُ شَرَرْتُ اللَّحْمَ وَالثَّوْبَ إِذَا بَسَطْتُهُ لِيَجِفَّ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ:
Üçüncü Mesele: Şer (الشَّرُّ), kötülük demektir. Aslı, bir şeyi yaydığın zaman söylenen 'şerartü'ş-şey'e' (شَرَرْتُ الشَّيْءَ) ifadesindendir. Kuruması için serip yaydığında 'şerartü'l-lahme ve's-sevbe' (شَرَرْتُ اللَّحْمَ وَالثَّوْبَ / eti ve elbiseyi serdim) denilir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
وَحَتَّى أُشِرَّتْ بِالْأَكُفِّ الْمَصَاحِفُ
«Hatta mushaflar eller üzerinde açılıp serilinceye kadar...»
وَالشَّرَرُ اللَّهَبُ لِانْبِسَاطِهِ فَعَلَى هَذَا الشَّرُّ انْبِسَاطُ الْأَشْيَاءِ الضَّارَّةِ.
Şerer (الشَّرَر) ise yayılmasından ötürü alev demektir. Buna göre şer, zararlı şeylerin yayılmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: (عَسَى) تُوهِمُ الشَّكَّ مِثْلُ (لَعَلَّ) وَهِيَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى يَقِينٌ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهَا كَلِمَةٌ مُطَمِّعَةٌ، فَهِيَ لَا تَدُلُّ عَلَى حُصُولِ الشَّكِّ لِلْقَائِلِ إِلَّا أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى حُصُولِ الشَّكِّ لِلْمُسْتَمِعِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يُحْتَاجُ إِلَى التَّأْوِيلِ، أَمَّا إِنْ قُلْنَا بِأَنَّهَا بِمَعْنَى (لَعَلَّ) فَالتَّأْوِيلُ فِيهِ هُوَ الْوُجُوهُ الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ [الْبَقَرَةِ: ١٨٣] قَالَ الْخَلِيلُ: (عَسَى) مِنَ اللَّهِ وَاجِبٌ فِي الْقُرْآنِ قَالَ: فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ [المائدة: ٥٢] وقد وجد عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً [يُوسَفَ: ٨٣] وَقَدْ حَصَلَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Dördüncü Mesele: Asâ (عَسَى), lealle (لَعَلَّ) gibi şüphe vehmi verir; ancak Allah Teâlâ hakkında kesinlik ifade eder. Bazıları da onun umutlandıran bir kelime olduğunu söylemiştir; bu kelime söyleyen hakkında şüphe hâsıl olduğuna delalet etmez, ancak dinleyen hakkında şüphenin vaki olmasına delalet eder. Bu takdire göre bir tevile ihtiyaç duyulmaz. Şayet lealle (لَعَلَّ) anlamında olduğunu söylersek, bu takdirde tevil, Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Umulur ki sakınırsınız” [Bakara 183] buyruğunda zikredilen vecihlerdir. Halîl şöyle demiştir: «Kur'an'da Allah'tan gelen 'asâ' lafzı vaciptir [kesin gerçekleşir].» Nitekim O: { فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ } “Umulur ki Allah bir fetih getirir” [Mâide 52] buyurmuş ve bu gerçekleşmiştir; { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً } “Umulur ki Allah onların hepsini bana getirir” [Yûsuf 83] buyurmuş ve bu da gerçekleşmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ فَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّرْغِيبُ الْعَظِيمُ فِي الْجِهَادِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا اعْتَقَدَ قُصُورَ عِلْمِ نَفْسِهِ، وَكَمَالَ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى، ثُمَّ عَلِمَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَا يَأْمُرُ الْعَبْدَ إِلَّا بِمَا فِيهِ خَيْرَتُهُ وَمَصْلَحَتُهُ، عَلِمَ قَطْعًا أَنَّ الَّذِي أَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ وَجَبَ عَلَيْهِ امْتِثَالُهُ، سَوَاءٌ كَانَ مَكْرُوهًا لِلطَّبْعِ أَوْ لَمْ يَكُنْ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: يَا أَيُّهَا الْعَبْدُ اعْلَمْ أَنَّ عِلْمِي أَكْمَلُ مِنْ عِلْمِكَ فَكُنْ مُشْتَغِلًا بِطَاعَتِي وَلَا تَلْتَفِتْ إِلَى مُقْتَضَى طَبْعِكَ فَهَذِهِ الْآيَةُ فِي هَذَا الْمَقَامِ تَجْرِي مَجْرَى قَوْلِهِ تَعَالَى فِي جَوَابِ الملائكة إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ.
Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } “Allah bilir, siz bilmezsiniz” buyruğuna gelince, bundan maksat cihada büyük bir teşviktir. Zira insan kendi ilminin yetersizliğine ve Allah Teâlâ'nın ilminin kemaline inandığında, sonra da O'nun Sübhânehu kuluna ancak içinde onun hayrı ve menfaati bulunan şeyleri emrettiğini bildiğinde, Allah Teâlâ'nın kendisine emrettiği şeye, tabiatına kerih gelse de gelmese de boyun eğmesi gerektiğini kesin olarak anlar. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Ey kulum! Benim ilmimin senin ilminden daha mükemmel olduğunu bil, öyleyse Bana itaatle meşgul ol ve tabiatının gereğine iltifat etme! Dolayısıyla bu ayet, bu makamda Allah Teâlâ'nın meleklere verdiği: { إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ } “Ben sizin bilmediğinizi bilirim” cevabı mesabesindedir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢١٧]
[Bakara Suresi (2), Âyet 217]
يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢١٧)
{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: Onda savaşmak büyük [bir günahtır]. Fakat Allah yolundan engellemek, O'nu ve Mescid-i Haram'ı inkâr etmek ve halkını oradan çıkarmak, Allah katında daha büyüktür. Fitne ise öldürmekten daha büyüktür. Eğer güçleri yeterse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler. Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir. İşte onlar cehennemliklerdir, onlar orada ebedî kalacaklardır.” (217)
فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:
Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذَا السَّائِلَ أَكَانَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَوْ مِنَ الْكَافِرِينَ وَالْقَائِلُونَ بِأَنَّهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَرِيقَانِ الْأَوَّلُ: الَّذِينَ قَالُوا إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا كَتَبَ عليهم القتال وقد كان عند القوم الشهر الْحَرَامِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَعْظَمُ الْحُرْمَةِ فِي الْمَنْعِ مِنَ الْقِتَالِ لَمْ يَبْعُدْ عِنْدَهُمْ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ بِالْقِتَالِ مُقَيَّدًا بِأَنْ يَكُونَ فِي غَيْرِ هَذَا الزَّمَانِ وَفِي غَيْرِ هَذَا الْمَكَانِ فَدَعَاهُمْ ذَلِكَ إِلَى أَنْ سَأَلُوا النَّبِيَّ ﵌، فَقَالُوا: أَيَحِلُّ لَنَا قِتَالُهُمْ فِي هَذَا الشَّهْرِ وَفِي هَذَا الْمَوْضِعِ؟ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ، فَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ الظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا السُّؤَالَ كَانَ من المسلمين.
Birinci Mesele: Bu soruyu soranın Müslümanlardan mı yoksa kâfirlerden mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Soranın Müslümanlardan olduğunu söyleyenler iki gruptur: Birincisi: Allah Teâlâ üzerlerine savaşı farz kıldığında ve o kavmin nezdinde haram ay ile Mescid-i Haram savaşın yasaklığı hususunda en büyük hürmete sahip olduğundan, savaş emrinin bu zaman ve bu mekânın dışında olmasıyla mukayyet olmasını uzak görmeyenlerdir. Bu durum onları Peygamber'e (aleyhisselâm) sorarak: «Bu ayda ve bu mekânda onlarla savaşmamız bize helal midir?» demeye sevk etti, bunun üzerine ayet indi. Bu veche göre zahir olan, bu sorunun Müslümanlardan geldiğidir.
الْفَرِيقُ الثَّانِي:
İkinci grup:
وَهُمْ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: رَوَوْا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﵌ بَعَثَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَحْشٍ الْأَسَدِيَّ وَهُوَ ابْنُ عَمَّتِهِ قَبْلَ قِتَالِ بَدْرٍ بِشَهْرَيْنِ، وَبَعْدَ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا مِنْ مَقْدِمِهِ الْمَدِينَةَ فِي ثَمَانِيَةِ رَهْطٍ، وَكَتَبَ لَهُ كِتَابًا وَعَهْدًا وَدَفَعَهُ إِلَيْهِ، وَأَمَرَهُ أَنْ يَفْتَحَهُ بَعْدَ مَنْزِلَتَيْنِ، وَيَقْرَأَهُ عَلَى أَصْحَابِهِ، وَيَعْمَلَ بِمَا فِيهِ، فَإِذَا فِيهِ:
Onlar müfessirlerin çoğunluğudur. İbn Abbas'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah (aleyhisselâm), Bedir savaşından iki ay önce ve Medine'ye gelişinden on yedi ay sonra, halasının oğlu olan Abdullah b. Cahş el-Esedî'yi sekiz kişilik bir müfreze içinde gönderdi. Ona bir mektup ve talimat yazıp verdi; iki konak gittikten sonra mektubu açmasını, arkadaşlarına okumasını ve içindekilerle amel etmesini emretti. Mektupta şunlar yazılıydı:
أَمَّا بَعْدُ فَسِرْ عَلَى بَرَكَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِمَنِ اتَّبَعَكَ حَتَّى تَنْزِلَ بَطْنَ نَخْلٍ، فَتَرَصَّدَ بِهَا عِيرَ قُرَيْشٍ لَعَلَّكَ أَنْ تَأْتِيَنَا مِنْهُ بِخَيْرٍ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ: سَمْعًا/ وَطَاعَةً لِأَمْرِهِ فَقَالَ لِأَصْحَابِهِ: مَنْ أَحَبَّ مِنْكُمُ الشَّهَادَةَ فَلْيَنْطَلِقْ مَعِي فَإِنِّي مَاضٍ لِأَمْرِهِ، وَمَنْ أَحَبَّ التَّخَلُّفَ فَلْيَتَخَلَّفْ فَمَضَى حَتَّى بَلَغَ بَطْنَ نَخْلٍ بَيْنَ مَكَّةَ وَالطَّائِفِ، فَمَرَّ عَلَيْهِمْ عَمْرُو بْنُ الْحَضْرَمِيِّ وَثَلَاثَةٌ مَعَهُ، فَلَمَّا رَأَوْا أَصْحَابَ رَسُولِ الله ﵌ حَلَقُوا رَأْسَ وَاحِدٍ مِنْهُمْ وَأَوْهَمُوا بِذَلِكَ أَنَّهُمْ قَوْمٌ عُمَّارٌ، ثُمَّ أَتَى وَاقِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْحَنْظَلِيُّ وَهُوَ أَحَدُ مِنْ كَانَ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَحْشٍ وَرَمَى عَمْرَو بْنَ الْحَضْرَمِيِّ فَقَتَلَهُ، وَأَسَرُّوا اثْنَيْنِ وَسَاقُوا الْعِيرَ بِمَا فِيهِ حَتَّى قَدِمُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَضَجَّتْ قُرَيْشٌ وَقَالُوا: قَدِ اسْتَحَلَّ مُحَمَّدٌ الشَّهْرَ الْحَرَامَ، شَهْرٌ يَأْمَنُ فِيهِ الْخَائِفُ فَيَسْفِكُ فِيهِ الدِّمَاءَ، وَالْمُسْلِمُونَ أَيْضًا قَدِ اسْتَبْعَدُوا ذَلِكَ، فَقَالَ ﵊: إِنِّي مَا أَمَرْتُكُمْ بِالْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَحْشٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا قَتَلْنَا ابْنَ الْحَضْرَمِيِّ، ثُمَّ أَمْسَيْنَا فَنَظَرْنَا إِلَى هِلَالِ رَجَبٍ فَلَا نَدْرِي أَفِي رَجَبٍ أَصَبْنَاهُ أَمْ فِي جُمَادَى فَوَقَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْعِيرَ وَالْأُسَارَى، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ ﵊ الْغَنِيمَةَ،
«Emmâ ba'd: Sana tâbi olanlarla birlikte Allah Teâlâ'nın bereketiyle yürü, nihayet Batn-ı Nahle'ye in. Orada Kureyş'in kervanını gözetle, umulur ki bize ondan bir hayır getirirsin.» Abdullah: «Emrine işittik ve itaat ettik» dedi ve arkadaşlarına: «İçinizden kim şehadeti arzuluyorsa benimle gelsin, zira ben onun emrini yerine getirmeye gidiyorum; kim de geri kalmak istiyorsa geri kalsın» dedi. Mekke ile Tâif arasındaki Batn-ı Nahle'ye varıncaya kadar yürüdü. Yanında üç kişiyle birlikte Amr b. el-Hadramî onların yanından geçti. Resûlullah'ın (aleyhisselâm) ashabını gördüklerinde, onlardan birinin başını tıraş ettiler ve böylece kendilerinin umre yapan kimseler olduğu zannını verdiler. Sonra Abdullah b. Cahş'ın beraberindekilerden biri olan Vâkıd b. Abdillâh el-Hanzalî geldi ve Amr b. el-Hadramî'ye ok atıp onu öldürdü. İki kişiyi esir aldılar ve içindekilerle birlikte kervanı sürüp Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdiler. Bunun üzerine Kureyş feryat edip: «Muhammed haram ayı helal saydı; korkanın güvende olduğu bir ayda kan döktü» dediler. Müslümanlar da bunu yadırgadılar. Bunun üzerine Peygamber (aleyhisselâm): «Ben size haram ayda savaşmayı emretmedim» buyurdu. Abdullah b. Cahş: «Ey Allah'ın Resûlü! Biz İbnü'l-Hadramî'yi öldürdük, sonra akşam olunca Receb hilaline baktık; onu Receb'de mi yoksa Cemâziye'l-âhir'de mi vurduğumuzu bilmiyoruz» dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) kervanı ve esirleri bekletti, ardından bu ayet indi ve Resûlullah (aleyhisselâm) ganimeti aldı.
وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالْأَظْهَرُ أَنَّ هَذَا السُّؤَالَ إِنَّمَا صَدَرَ عَنِ الْمُسْلِمِينَ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ أَكْثَرَ الْحَاضِرِينَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَانُوا مُسْلِمِينَ وَثَانِيهَا: أَنَّ مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَمَا بَعْدَهَا خِطَابٌ مَعَ الْمُسْلِمِينَ أَمَّا مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَوْلُهُ: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وهو خطاب مع المسلمين وقوله: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ ... وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى [الْبَقَرَةِ: ٢١٩، ٢٢٠] وَثَالِثُهَا: رَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: مَا رَأَيْتُ قَوْمًا كَانُوا خَيْرًا مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَا سَأَلُوهُ إِلَّا عَنْ ثَلَاثَ عَشْرَةَ مَسْأَلَةً حَتَّى قُبِضَ كلهن في القرآن منها يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ.
Bu takdire göre bu sorunun Müslümanlardan sâdır olduğu birkaç yönden daha açıktır: Birincisi: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzurunda bulunanların çoğu Müslümanlardı. İkincisi: Bu ayetten öncesi ve sonrası Müslümanlarla olan hitaptır. Bu ayetten öncesine gelince Allah Teâlâ'nın: { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ } “Yoksa siz cennete gireceğinizi mi sandınız?” buyruğudur ki bu Müslümanlara hitaptır; [sonrasına gelince] O'nun: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ } “Sana içkiyi ve kumarı sorarlar” ... { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى } “Sana yetimleri sorarlar” [Bakara 219, 220] buyruklarıdır. Üçüncüsü: Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından daha hayırlı bir topluluk görmedim; vefat edinceye kadar ona sadece on üç mesele sordular, bunların hepsi Kur'an'dadır; { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ } “Sana haram ayı sorarlar” ayeti de bunlardandır.»
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا السُّؤَالَ كَانَ مِنَ الْكُفَّارِ قَالُوا: سَأَلُوا الرَّسُولَ ﵊ عَنِ الْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ حَتَّى لَوْ أَخْبَرَهُمْ بِأَنَّهُ حَلَالٌ فَتَكُوا بِهِ وَاسْتَحَلُّوا قِتَالَهُ فِيهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هذه الآية: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ أَيْ يَسْأَلُونَكَ عَنْ قِتَالٍ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَلَكِنَّ الصَّدَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَعَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْكُفْرَ بِهِ أَكْبَرُ مِنْ ذَلِكَ الْقِتَالِ وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ غَرَضَهُمْ مِنْ هَذَا السُّؤَالِ أَنْ يُقَاتِلُوا الْمُسْلِمِينَ ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى بَعْدَهُ قَوْلَهُ: الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٩٤] فَصَرَّحَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِأَنَّ الْقِتَالَ عَلَى سَبِيلِ الدَّفْعِ جَائِزٌ.
İkinci görüş: Bu sorunun kâfirlerden geldiğidir. Dediler ki: Haram ayda savaşmanın hükmünü Resûl'e (aleyhisselâm) sordular; ta ki şayet bunun helal olduğunu bildirirse ona baskın yapsınlar ve o ayda onunla savaşmayı helal saysınlar. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu ayeti indirdi: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ } “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar” yani haram ayda yapılacak bir savaşı soruyorlar; { قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ } “De ki: Onda savaşmak büyük [bir günahtır]”, fakat Allah yolundan ve Mescid-i Haram'dan alıkoymak ve O'nu inkâr etmek bu savaştan daha büyüktür. { وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ } “Sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler”. Böylece Allah Teâlâ onların bu sorudaki maksatlarının Müslümanlarla savaşmak olduğunu beyan etti. Sonra Allah Teâlâ bunun ardından: { الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ } “Haram ay, haram aya karşılıktır; hürmetler de kısastır. O halde kim size saldırırsa, siz de ona size saldırdığı kadar saldırın” [Bakara 194] ayetini indirdi ve bu ayette müdafaa yoluyla savaşmanın caiz olduğunu açıkça bildirdi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: قِتالٍ فِيهِ خفض عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الشَّهْرِ الْحَرَامِ، وَهَذَا يُسَمَّى بَدَلَ الِاشْتِمَالَ، كَقَوْلِكَ: أَعْجَبَنِي زَيْدٌ عِلْمُهُ وَنَفَعَنِي زَيْدٌ كَلَامُهُ وَسُرِقَ زَيْدٌ مَالُهُ، وَسُلِبَ زَيْدٌ ثَوَابُهُ، قَالَ تَعَالَى: قُتِلَ أَصْحابُ الْأُخْدُودِ النَّارِ ذاتِ الْوَقُودِ [الْبُرُوجِ: ٤، ٥] وَقَالَ بَعْضُهُمْ الْخَفْضُ فِي قِتَالٍ عَلَى تَكْرِيرِ الْعَامِلِ وَالتَّقْدِيرُ: يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ عَنْ قِتَالٍ فِيهِ، وَهَكَذَا هُوَ فِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَالرَّبِيعِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ [الْأَعْرَافِ: ٧٥] وَقَرَأَ عِكْرِمَةُ قَتْلٍ فِيهِ.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { قِتالٍ فِيهِ } lafzı, 'eş-Şehri'l-Harâm' lafzından bedel olarak mecrurdur. Buna bedel-i iştimal denir. Nitekim 'A'cebenî Zeydün ilmuhû' (Zeyd'in ilmi hoşuma gitti), 'Nefe'anî Zeydün kelâmuhû' (Zeyd'in sözü bana fayda verdi), 'Sürika Zeydün mâluhû' (Zeyd'in malı çalındı) ve 'Sülibe Zeydün sevâbühû' (Zeyd'in elbisesi soyuldu) dersin. Allah Teâlâ: { قُتِلَ أَصْحابُ الْأُخْدُودِ النَّارِ ذاتِ الْوَقُودِ } “O hendek ashabı, yakıtı olan o ateş [kahroldu]” [Bürûc 4, 5] buyurmuştur. Bazıları da 'kıtâl' kelimesindeki cer amelinin âmilin tekrarıyla olduğunu ve takdirin: 'Yes'elûneke ani'ş-şehri'l-harâmi an kıtâlin fîh' (Sana haram ayı, onda savaşı sorarlar) şeklinde olduğunu söylemişlerdir. İbn Mes'ûd ve er-Rebî'in kıraatinde de böyledir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ } “Ezilenlerden iman eden kimselere” [A'râf 75] buyruğudur. İkrime ise bunu { قَتْلٍ فِيهِ } (onda öldürmeyi) şeklinde okumuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ } “De ki: Onda savaşmak büyüktür” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:
المسألة الأولى: قِتالٍ فِيهِ مبتدأ وكَبِيرٌ خَبَرُهُ، وَقَوْلُهُ: قِتالٍ وَإِنْ كَانَ نَكِرَةً إِلَّا أَنَّهُ تَخَصَّصَ بِقَوْلِهِ: فِيهِ فَحَسُنَ جَعْلُهُ مُبْتَدَأً وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: كَبِيرٌ أَيْ عَظِيمٌ مُسْتَنْكَرٌ كَمَا يُسَمَّى الذَّنْبُ الْعَظِيمُ كَبِيرَةً قَالَ تَعَالَى: كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ [الْكَهْفِ: ٥] .
Birinci Mesele: { قِتالٌ فِيهِ } mübteda, { كَبِيرٌ } ise onun haberidir. { قِتالٌ } kelimesi her ne kadar nekire olsa da { فِيهِ } lafzı ile tahsis edilmiştir, dolayısıyla mübteda yapılması uygun olmuştur. { كَبِيرٌ } buyruğundan maksat; büyük günaha kebîre (كَبِيرَة) dendiği gibi, büyük ve çirkin görülen şeydir. Allah Teâlâ: { كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ } “Ağızlarından çıkan o söz ne büyük oldu!” [Kehf 5] buyurmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ نَكَّرَ الْقِتَالَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قِتالٍ فِيهِ وَمِنْ حَقِّ النَّكِرَةِ إِذَا تَكَرَّرَتْ أَنْ تَجِيءَ بِاللَّامِ حَتَّى يَكُونَ الْمَذْكُورُ الثَّانِي هُوَ الْأَوَّلَ، لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ كَانَ الْمَذْكُورُ الثَّانِي غَيْرَ الْأَوَّلِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً [الشَّرْحِ: ٦] .
Şayet: «Allah Teâlâ'nın { قِتالٌ فِيهِ } buyruğunda savaş niçin nekire kılınmıştır? Halbuki nekire bir kelime tekrarlandığında, ikinci zikredilen birincinin aynısı olsun diye harf-i tarif (lâm) ile gelmesi kuraldır; çünkü böyle olmazsa, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً } “Şüphesiz zorlukla beraber bir kolaylık vardır” [İnşirâh 6] buyruğunda olduğu gibi, ikinci zikredilen birinciden farklı olur» denilirse,
قُلْنَا: نَعَمْ مَا ذَكَرْتُمْ أَنَّ اللَّفْظَ إِذَا تَكَرَّرَ وَكَانَا نَكِرَتَيْنِ كَانَ الْمُرَادُ بِالثَّانِي إِذَنْ غير الأول والقوم أرادوا بقولهم: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ ذَلِكَ الْقِتَالَ الْمُعَيَّنَ الَّذِي أَقْدَمَ عَلَيْهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَحْشٍ، فَقَالَ تَعَالَى: قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْقِتَالَ الَّذِي يَكُونُ كَبِيرًا لَيْسَ هُوَ هَذَا الْقِتَالَ الَّذِي سَأَلْتُمْ عَنْهُ، بَلْ هُوَ قِتَالٌ آخَرُ لِأَنَّ هَذَا الْقِتَالَ كَانَ الْغَرَضُ بِهِ نُصْرَةَ الْإِسْلَامِ وَإِذْلَالَ الْكُفْرِ فَكَيْفَ يَكُونُ هَذَا مِنَ الْكَبَائِرِ، إِنَّمَا الْقِتَالُ الْكَبِيرُ هُوَ الَّذِي يَكُونُ الْغَرَضُ فِيهِ هَدْمَ الْإِسْلَامِ وَتَقْوِيَةَ الْكُفْرِ فَكَانَ اخْتِيَارُ التَّنْكِيرِ فِي اللَّفْظَيْنِ لِأَجْلِ هَذِهِ الدَّقِيقَةِ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى مَا صَرَّحَ بِهَذَا الْكَلَامِ لِئَلَّا تَضِيقَ قُلُوبُهُمْ بَلْ أَبْهَمَ الْكَلَامَ بِحَيْثُ يَكُونُ ظَاهِرُهُ كَالْمُوهِمِ لِمَا أَرَادُوهُ، وَبَاطِنُهُ يَكُونُ مُوَافِقًا لِلْحَقِّ، وَهَذَا إِنَّمَا حَصَلَ بِأَنْ ذَكَرَ هَذَيْنِ اللَّفْظَيْنِ عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيرِ، وَلَوْ أَنَّهُ وَقَعَ التَّعْبِيرُ عَنْهُمَا أَوْ عَنْ أَحَدِهِمَا بِلَفْظِ التَّعْرِيفِ لَبَطَلَتْ هَذِهِ الْفَائِدَةُ الْجَلِيلَةُ، فَسُبْحَانَ مَنْ لَهُ تَحْتَ كُلِّ كَلِمَةٍ مِنْ كَلِمَاتِ هَذَا الْكِتَابِ سِرٌّ لَطِيفٌ لَا يَهْتَدِي إِلَيْهِ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ.
Deriz ki: Evet, lafız tekrarlandığında ve ikisi de nekire olduğunda, ikinciden maksadın birinciden başkası olduğu yönündeki tespitiniz doğrudur. O kavim: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ } sözleriyle Abdullah b. Cahş'ın kalkıştığı o muayyen savaşı kastetmişlerdi. Allah Teâlâ da: { قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ } buyurdu; bunda, büyük [günah] olan savaşın onların sorduğu bu savaş olmadığına, bilakis başka bir savaş olduğuna bir uyarı vardır. Çünkü bu savaştan maksat İslam'a yardım etmek ve küfrü zelil kılmaktı; öyleyse bu nasıl büyük günahlardan olabilir? Büyük günah olan savaş, ancak maksadı İslam'ı yıkmak ve küfrü güçlendirmek olan savaştır. İşte iki lafızda da tenvinin (nekireliğin) tercih edilmesi bu incelikten ötürüdür. Ancak Allah Teâlâ onların kalpleri daralmasın diye bu sözü açıkça söylememiş, bilakis zahiri onların kastettiği manayı vehmettirecek, batını ise hakka muvafık olacak şekilde sözü müphem bırakmıştır. Bu da ancak her iki lafzı nekire olarak zikretmekle hâsıl olmuştur. Şayet bu iki lafız veya birisi marife lafzıyla ifade edilseydi, bu yüce fayda ortadan kalkardı. Bu Kitab'ın her bir kelimesinin altında, ancak akıl sahiplerinin ulaşabileceği latif bir sır var eden [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اتَّفَقَ الْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ حُكْمَ هَذِهِ الْآيَةِ حُرْمَةُ الْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ ثُمَّ اخْتَلَفُوا أَنَّ ذَلِكَ الْحُكْمَ هَلْ بَقِيَ أَمْ نُسِخَ فَنُقِلَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ أَنَّهُ قَالَ: حَلَفَ لِي عَطَاءٌ بِاللَّهِ أَنَّهُ لَا يَحِلُّ لِلنَّاسِ الْغَزْوُ فِي الْحَرَمِ، وَلَا فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، إِلَّا عَلَى سَبِيلِ الدَّفْعِ،
İkinci Mesele: Cumhur, bu ayetin hükmünün haram ayda savaşmanın haramlığı olduğu hususunda ittifak etmiştir. Sonra bu hükmün baki mi kaldığı yoksa neshedildiği mi hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Cüreyc'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Atâ bana, müdafaa hali müstesna, insanların Harem'de ve haram aylarda savaşmasının helal olmadığına dair Allah'a yemin etti.»
رَوَى جَابِرٌ قَالَ: لَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَغْزُو فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ إِلَّا أَنْ يُغْزَى وَسُئِلَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ هَلْ يَصْلُحُ لِلْمُسْلِمِينَ أَنْ يُقَاتِلُوا الْكُفَّارَ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ؟ قَالَ نَعَمْ،
Câbir şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), kendisine savaş açılmadıkça haram ayda gazaya çıkmazdı.» Saîd b. el-Müseyyeb'e: «Müslümanların haram ayda kâfirlerle savaşması caiz midir?» diye sorulduğunda; «Evet» demiştir.
قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَالنَّاسُ بِالثُّغُورِ الْيَوْمَ جَمِيعًا عَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَرَوْنَ الْغَزْوَ مُبَاحًا فِي الشُّهُورِ كُلِّهَا، وَلَمْ أَرَ أَحَدًا مِنْ عُلَمَاءِ الشَّامِ وَالْعِرَاقِ يُنْكِرُهُ عليهم كذلك أحسب قَوْلِ أَهْلِ الْحِجَازِ.
Ebû Ubeyd şöyle demiştir: «Bugün sınırlardaki bütün insanlar bu görüştedir; bütün aylarda savaşı mubah görürler. Şam ve Irak âlimlerinden hiç kimsenin bunu onlara inkâr ettiğini görmedim; Hicaz ehlinin görüşünün de böyle olduğunu zannederim.»
وَالْحُجَّةُ فِي إِبَاحَتِهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ [التَّوْبَةِ: ٥] وَهَذِهِ الْآيَةُ نَاسِخَةٌ لِتَحْرِيمِ الْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، وَالَّذِي عِنْدِي أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ هَذَا نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ الْإِثْبَاتِ فَيَتَنَاوَلُ فَرْدًا وَاحِدًا، وَلَا يَتَنَاوَلُ كُلَّ الْأَفْرَادِ، فَهَذِهِ الْآيَةُ لَا دَلَالَةَ فِيهَا عَلَى تَحْرِيمِ الْقِتَالِ مُطْلَقًا فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى تَقْدِيرِ النَّسْخِ فِيهِ.
Bunun mubah oluşuna delil, Allah Teâlâ'nın: { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” [Tevbe 5] buyruğudur. Bu ayet haram ayda savaşmanın haramlığını neshetmiştir. Bana göre ise Allah Teâlâ'nın: { قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ } “De ki: Onda savaşmak büyüktür” buyruğu, olumlu cümledeki nekiredir; dolayısıyla tek bir ferdi kapsar, bütün fertleri kapsamaz. Bu sebeple bu ayette haram ayda savaşmanın mutlak olarak haram olduğuna dair bir delalet yoktur; dolayısıyla ayette nesh takdir etmeye de gerek yoktur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ } “Fakat Allah yolundan engellemek, O'nu ve Mescid-i Haram'ı inkâr etmek ve halkını oradan çıkarmak, Allah katında daha büyüktür” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِلنَّحْوِيِّينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَوْلُ الْبَصْرِيِّينَ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ الزَّجَّاجُ، أَنَّ قَوْلَهُ:
Birinci Mesele: Bu ayette dilciler için birkaç vecih vardır: Birincisi: Basralıların görüşü olup Zeccâc'ın da tercih ettiği görüştür. Buna göre:
وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ كُلُّهَا مَرْفُوعَةٌ بِالِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهَا قَوْلُهُ: أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْقِتَالَ الَّذِي سَأَلْتُمْ عَنْهُ، وَإِنْ كَانَ كَبِيرًا، إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ أَكْبَرُ مِنْهُ، فَإِذَا لَمْ تَمْتَنِعُوا
{ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ } lafızlarının tamamı mübteda olarak merfudur; bunların haberi ise { أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ } buyruğudur. Anlamı şudur: Hakkında soru sorduğunuz o savaş her ne kadar büyük [bir günah] olsa da, bu sayılanlar ondan daha büyüktür. Siz haram ayda bunlardan geri durmazken,
عَنْهَا فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، فَكَيْفَ تَعِيبُونَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَحْشٍ عَلَى ذَلِكَ الْقِتَالِ مَعَ أَنَّ لَهُ فِيهِ عُذْرًا ظَاهِرًا، فَإِنَّهُ كَانَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْقَتْلُ وَاقِعًا فِي جُمَادَى الْآخِرَةِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ: أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٤] ، لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ [الصَّفِّ: ٢] وَهَذَا وَجْهٌ ظَاهِرٌ، إِلَّا أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي الْجَرِّ فِي قَوْلِهِ: وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَذَكَرُوا فِيهِ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ عَطْفٌ عَلَى الْهَاءِ فِي بِهِ وَالثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ: أَنَّهُ عَطْفٌ عَلَى سَبِيلِ اللَّهِ قَالُوا: وَهُوَ مُتَأَكِّدٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ [الْحَجِّ: ٢٥] .
o savaş hususunda açık bir mazereti bulunduğu halde Abdullah b. Cahş'ı nasıl ayıplarsınız? Zira o öldürme hadisesinin Cemâziyelâhir ayında vuku bulmuş olması muhtemeldi. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın İsrailoğullarına söylediği şu buyruklardır: { أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ } “İnsanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz?” [Bakara 44], { لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ } “Niçin yapmayacağınız şeyi söylüyorsunuz?” [Saff 2]. Bu açık bir vecihtir. Ancak { وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ } buyruğundaki cer hususunda ihtilaf etmişler ve onda iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: { بِهِ } lafzındaki 'hâ' zamirine matuf olmasıdır. İkincisi ise çoğunluğun görüşü olup: { سَبِيلِ اللَّهِ } lafzına matuf olmasıdır. Dediler ki: Bu husus Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Şüphesiz inkâr edenler ve Allah yolundan ve Mescid-i Haram'dan alıkoyanlar...” [Hac 25] buyruğu ile teyit edilmektedir.
وَاعْتَرَضُوا عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ بِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْعَطْفُ عَلَى الضَّمِيرِ، فَإِنَّهُ لَا يُقَالُ: مَرَرْتُ بِهِ وَعَمْرٍو، وَعَلَى الثَّانِي بِأَنَّ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: صَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَعَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، فَقَوْلُهُ: عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ صِلَةٌ لِلصَّدِّ، وَالصِّلَةُ وَالْمَوْصُولُ فِي حُكْمِ الشَّيْءِ الْوَاحِدِ، فَإِيقَاعُ الْأَجْنَبِيِّ بَيْنَهُمَا لَا يَكُونُ جَائِزًا.
Birinci veche karşı şu itirazda bulunmuşlardır: [Mecrur] zamire atıf yapmak caiz değildir; zira 'Merartü bihî ve Amrin' (Ona ve Amr'a uğradım) denilmez. İkinci veche karşı ise şöyle itiraz etmişlerdir: Bu veche göre ayetin takdiri 'Saddün an sebîlillâhi ve ani'l-Mescidi'l-Harâm' (Allah yolundan ve Mescid-i Haram'dan engellemek) şeklinde olur. Bu durumda { عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ } ifadesi 'sadd' kelimesinin sılası (müteallakı) olur; sıla ile mevsûl ise tek bir şey hükmündedir, dolayısıyla ikisinin arasına yabancı bir unsurun girmesi caiz olmaz.
أُجِيبَ عَنِ الْأَوَّلِ: لِمَ لَا يَجُوزُ إِضْمَارُ حَرْفِ الْجَرِّ فِيهِ حَتَّى يَكُونَ التَّقْدِيرُ: وَكُفْرٌ بِهِ وَبِالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَالْإِضْمَارُ فِي كَلَامِ اللَّهِ لَيْسَ بِغَرِيبٍ، ثُمَّ يَتَأَكَّدُ هذا بقراءة حمزة تساءلون به والأرحام [النساء: ١] عَلَى سَبِيلِ الْخَفْضِ وَلَوْ أَنَّ حَمْزَةَ رَوَى هَذِهِ اللُّغَةَ لَكَانَ مَقْبُولًا بِالِاتِّفَاقِ، فَإِذَا قَرَأَ بِهِ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى كَانَ أَوْلَى أَنْ يَكُونَ مَقْبُولًا، وَأَمَّا الْأَكْثَرُونَ الَّذِينَ اخْتَارُوا الْقَوْلَ الثَّانِيَ قَالُوا: لَا شَكَّ أَنَّهُ يَقْتَضِي وُقُوعَ الْأَجْنَبِيِّ بَيْنَ الصِّلَةِ وَالْمَوْصُولِ، وَالْأَصْلُ أَنَّهُ لا يجوز إلا أنا تحملناه هاهنا لِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الصَّدَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْكُفْرَ بِهِ كَالشَّيْءِ الْوَاحِدِ فِي الْمَعْنَى، فَكَأَنَّهُ لَا فَصْلَ الثَّانِي: أَنَّ مَوْضِعَ قَوْلِهِ: وَكُفْرٌ بِهِ عَقِيبَ قَوْلِهِ: وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَّا أَنَّهُ قُدِّمَ عَلَيْهِ لِفَرْطِ الْعِنَايَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ [الإخلاص: ٤] كَانَ مِنْ حَقِّ الْكَلَامِ أَنْ يُقَالَ: وَلَمْ يكن له أحد كفوا إِلَّا أَنَّ فَرْطَ الْعِنَايَةِ أَوْجَبَ تَقْدِيمَهُ فَكَذَا هاهنا.
Birinciye şöyle cevap verilmiştir: Takdir 'Ve küfrün bihî ve bi'l-Mescidi'l-Harâm' (O'nu ve Mescid-i Haram'ı inkâr etmek) şeklinde olacak biçimde onda cer harfinin gizlenmesi niçin caiz olmasın? Allah'ın kelamında hazif ve takdir yabancı bir şey değildir. Sonra bu durum, Hamza'nın { تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالأَرْحَامَ } [Nisâ 1] ayetini cer ile [el-erhâmi şeklinde] okumasıyla teyit edilmektedir. Şayet Hamza bu lehçeyi [sadece bir rivayet olarak] aktarmış olsaydı bile ittifakla makbul sayılırdı; Allah Teâlâ'nın Kitabında bu şekilde kıraat ettiğine göre makbul olması evleviyetle gerekir. İkinci görüşü tercih eden çoğunluğa gelince, onlar şöyle demişlerdir: Şüphe yok ki bu durum, sıla ile mevsûl arasına yabancı unsurun girmesini gerektirir; asıl olan bunun caiz olmamasıdır, ancak burada bunu iki sebepten dolayı caiz gördük: Birincisi: Allah yolundan engellemek ile O'nu inkâr etmek mana bakımından tek bir şey gibidir, dolayısıyla sanki bir ayrılma olmamıştır. İkincisi: { وَكُفْرٌ بِهِ } buyruğunun yeri aslında { وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ } buyruğunun sonrasıdır; ancak aşırı ehemmiyetten ötürü öne alınmıştır. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ } “Hiçbir şey O'na denk olmamıştır” [İhlâs 4] buyruğunda sözün asıl hakkı 'Ve lem yekün lehû ehadün küfüven' şeklinde olması iken, aşırı ehemmiyet onun öne alınmasını gerektirmiştir; burada da böyledir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ الْفَرَّاءِ وَأَبِي مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيِّ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ عَطْفٌ بِالْوَاوِ عَلَى الشَّهْرِ الْحَرَامِ، وَالتَّقْدِيرُ: يَسْأَلُونَكَ عَنْ قِتَالٍ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، ثُمَّ بَعْدَ هَذَا طَرِيقَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ قَوْلَهُ: قِتالٍ فِيهِ مُبْتَدَأٌ، وَقَوْلُهُ: كَبِيرٌ/ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ خَبَرٌ بعد خبر، والتقدير: إن قتلا فِيهِ مَحْكُومٌ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ كَبِيرٌ وَبِأَنَّهُ صَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، وَبِأَنَّهُ كُفْرٌ بِاللَّهِ.
Bu ayetteki ikinci vecih, Ferrâ ile Ebû Müslim el-İsfahânî'nin tercihidir: Allah Teâlâ'nın: { وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ } buyruğu 'vav' harfiyle { الشَّهْرِ الْحَرَامِ } lafzına matuftur. Takdiri: 'Sana haram ayda ve Mescid-i Haram'da savaşmaktan soruyorlar' şeklindedir. Bundan sonra iki yol vardır: Birincisi: { قِتالٍ فِيهِ } lafzının mübteda, { كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ } buyruklarının ise birbiri ardınca gelen haberler olmasıdır. Takdiri şöyledir: Şüphesiz orada savaşmak; onun büyük bir günah olduğuna, Allah yolundan alıkoymak olduğuna ve Allah'ı inkâr etmek olduğuna hükmedilmiş bir fiildir.
وَالطَّرِيقُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ جُمْلَةَ مُبْتَدَأٍ وَخَبَرٍ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَهُوَ مَرْفُوعٌ بِالِابْتِدَاءِ، وَكَذَا قَوْلُهُ: وَكُفْرٌ بِهِ وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ مَا تَقَدَّمَ عَلَيْهِ، وَالتَّقْدِيرُ: قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَبِيرٌ وَكُفْرٌ بِهِ كَبِيرٌ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُكَ: زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ وَعَمْرٌو، تَقْدِيرُهُ: وَعَمْرٌو مُنْطَلِقٌ، طَعَنَ الْبَصْرِيُّونَ فِي هَذَا الْجَوَابِ فَقَالُوا: أَمَّا قَوْلُكُمْ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: يَسْأَلُونَكَ عَنْ قِتَالٍ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّ السُّؤَالَ كَانَ وَاقِعًا عَنِ الْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ لَا عَنِ الْقِتَالِ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَطَعَنُوا فِي الْوَجْهِ الْأَوَّلِ بِأَنَّهُ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْقِتَالُ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ كُفْرًا بِاللَّهِ، وَهُوَ خَطَأٌ بِالْإِجْمَاعِ، وَطَعَنُوا فِي الْوَجْهِ الثَّانِي بِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ: وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ أَيْ أَكْبَرُ مِنْ كُلِّ مَا تَقَدَّمَ فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ إِخْرَاجُ أَهْلِ الْمَسْجِدِ مِنَ الْمَسْجِدِ أَكْبَرَ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْكُفْرِ، وَهُوَ خَطَأٌ بِالْإِجْمَاعِ.
İkinci yol: { قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ } sözünün mübteda ve haberden oluşan bir cümle olması; { وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } ile { وَكُفْرٌ بِهِ } ifadelerinin ise mübteda olarak merfu bulunmasıdır. Haberi ise öncekilerin delaleti sebebiyle hazfedilmiştir. Takdiri: 'De ki: Onda savaşmak büyüktür, Allah yolundan engellemek de büyüktür, O'nu inkâr etmek de büyüktür' şeklindedir. Bunun benzeri senin: 'Zeydün müntalikun ve Amrün' (Zeyd gitmektedir, Amr da) sözündür ki takdiri 've Amrün müntalikun' (Amr da gitmektedir) şeklindedir. Basralılar bu cevabı tenkit edip şöyle demişlerdir: Sizin ayetin takdirinin 'Sana Mescid-i Haram'da savaşmaktan soruyorlar' şeklinde olduğu yönündeki sözünüz zayıftır; çünkü soru haram ayda savaşmaktan vaki olmuştu, Mescid-i Haram'da savaşmaktan değil. Birinci vechi de haram ayda savaşmanın Allah'ı inkâr (küfür) olmasını gerektirdiği gerekçesiyle tenkit etmişlerdir ki bu icma ile yanlıştır. İkinci vechi ise bundan sonra: { وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ } “halkını oradan çıkarmak daha büyüktür” yani 'önce geçenlerin hepsinden daha büyüktür' buyurulduğu için tenkit etmişlerdir; zira bu takdirde Mescid ehlinin Mescid'den çıkarılmasının Allah katında küfürden daha büyük olması gerekir ki bu da icma ile yanlıştır.
وَأَقُولُ: لِلْفَرَّاءِ أَنْ يُجِيبَ عَنِ الْأَوَّلِ بِأَنَّهُ مَنِ الَّذِي أَخْبَرَكُمْ بِأَنَّهُ مَا وَقَعَ السُّؤَالُ عَنِ الْقِتَالِ فِي الْمَسْجِدِ
Ben de derim ki: Ferrâ'nın birinci itiraza şöyle cevap verme hakkı vardır: Mescid-i Haram'da savaşmaktan
الْحَرَامِ، بَلِ الظَّاهِرُ أَنَّهُ وَقَعَ لِأَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا مُسْتَعْظِمِينَ لِلْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ وَفِي الْبَلَدِ الْحَرَامِ وَكَانَ أَحَدُهُمَا:
sorulmadığını size kim haber verdi? Bilakis zahir olan bunun sorulduğudur; çünkü o kavim haram ayda ve haram beldede savaşmayı son derece büyük bir günah sayıyorlardı ve bu ikisinden biri,
كَالْآخَرِ فِي الْقُبْحِ عِنْدَ الْقَوْمِ، فَالظَّاهِرُ أَنَّهُمْ جَمَعُوهُمَا فِي السُّؤَالِ، وَقَوْلُهُمْ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْقِتَالُ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ كُفْرًا.
o kavmin nezdinde çirkinlik bakımından diğeri gibiydi. Dolayısıyla zahir olan, onların soruda bu ikisini bir arada zikretmiş olmalarıdır. Onların 'Birinci veche göre haram ayda savaşmanın küfür olması gerekir' sözlerine gelince;
قُلْنَا: يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ قِتَالٌ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ كُفْرًا وَنَحْنُ نَقُولُ بِهِ، لِأَنَّ النَّكِرَةَ فِي الْإِثْبَاتِ لَا تُفِيدُ الْعُمُومَ، وَعِنْدَنَا أَنَّ قِتَالًا وَاحِدًا فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كُفْرٌ، وَلَا يَلْزَمُ أَنَّ كُلَّ قِتَالٍ كَذَلِكَ، وَقَوْلُهُمْ عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ إِخْرَاجُ أَهْلِ الْمَسْجِدِ مِنْهُ أَكْبَرَ مِنَ الْكُفْرِ، قُلْنَا: الْمُرَادُ مِنْ أَهْلِ الْمَسْجِدِ هُمُ الرَّسُولُ ﵇ وَالصَّحَابَةُ، وَإِخْرَاجُ الرَّسُولِ مِنَ الْمَسْجِدِ عَلَى سَبِيلِ الْإِذْلَالِ لَا شَكَّ أَنَّهُ كُفْرٌ وَهُوَ مَعَ كَوْنِهِ كُفْرًا فَهُوَ ظُلْمٌ لِأَنَّهُ إِيذَاءٌ لِلْإِنْسَانِ مِنْ غَيْرِ جرم سابق وعرض لا حق وَلَا شَكَّ أَنَّ الشَّيْءَ الَّذِي يَكُونُ ظُلْمًا وَكُفْرًا، أَكْبَرُ وَأَقْبَحُ عِنْدَ اللَّهِ مِمَّا يَكُونُ كُفْرًا وَحْدَهُ، فَهَذَا جُمْلَةُ الْقَوْلِ فِي تَقْرِيرِ قول الفراء.
Biz deriz ki: Haram ayda yapılacak [belli] bir savaşın küfür olması gerekir ve biz de bunu kabul ederiz; çünkü olumlu cümledeki nekire umum ifade etmez. Bize göre Mescid-i Haram'da yapılacak muayyen bir savaş küfürdür, ancak her savaşın böyle olması gerekmez. Onların 'İkinci veche göre Mescid ehlinin oradan çıkarılmasının küfürden daha büyük olması gerekir' sözlerine gelince; biz deriz ki: Mescid ehlinden maksat Resûl (aleyhisselâm) ve ashabıdır. Resûl'ü zelil kılmak amacıyla Mescid'den çıkarmak ise şüphesiz küfürdür. Bu eylem küfür olmakla beraber aynı zamanda zulümdür; çünkü geçmiş bir suç ve peşinden gelen bir hak olmaksızın insana eziyet etmektir. Şüphe yok ki hem zulüm hem küfür olan bir şey, Allah katında sadece küfür olan bir şeyden daha büyük ve daha çirkindir. İşte Ferrâ'nın görüşünü izah ve takrir sadedinde söylenecek sözlerin özeti budur.
الوجه الثَّالِثُ: فِي الْآيَةِ قَوْلُهُ: قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَجْهُهُ ظَاهِرٌ، وَهُوَ أَنَّ قِتَالًا فِيهِ مَوْصُوفٌ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ، وَأَمَّا الْخَفْضُ فِي قَوْلِهِ: وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ فَهُوَ وَاوُ الْقَسَمِ إِلَّا أَنَّ الْجُمْهُورَ مَا أَقَامُوا لِهَذَا الْقَوْلِ وَزْنًا.
Ayetteki üçüncü vecih: { قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ } buyruğunun vechi açıktır; o da onda yapılacak bir savaşın bu sıfatlarla nitelenmiş olmasıdır. { وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ } buyruğundaki cerre gelince, bu kasem (yemin) 'vav'ıdır; ne var ki cumhur bu görüşe itibar etmemiştir.