الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَمَّا الصَّدُّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُ صَدٌّ عَنِ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَبِمُحَمَّدٍ ﵇ وَثَانِيهَا: صَدٌّ لِلْمُسْلِمِينَ مِنْ أَنْ يُهَاجِرُوا إِلَى الرَّسُولِ ﵇ وَثَالِثُهَا: / صَدٌّ الْمُسْلِمِينَ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ عَنْ عُمْرَةِ الْبَيْتِ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الرِّوَايَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ قَبْلَ غَزْوَةِ بَدْرٍ فِي قِصَّةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَحْشٍ، وَقِصَّةُ الْحُدَيْبِيَةِ كَانَتْ بَعْدَ غَزْوَةِ بَدْرٍ بِمُدَّةٍ طَوِيلَةٍ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ مَا كَانَ فِي مَعْلُومِ اللَّهِ تَعَالَى كَانَ كَالْوَاقِعِ، وَأَمَّا الْكُفْرُ بِاللَّهِ فَهُوَ الْكُفْرُ بِكَوْنِهِ مُرْسِلًا لِلرُّسُلِ، مُسْتَحِقًّا لِلْعِبَادَةِ، قَادِرًا عَلَى الْبَعْثِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ:
İKİNCİ MESELE: Allah yolundan alıkoymaya gelince; bunda birkaç vecih vardır. Birincisi: Bunun Allah'a ve Muhammed (aleyhisselâm)'a imandan alıkoymak olduğudur. İkincisi: Müslümanları Resûl (aleyhisselâm)'a hicret etmekten alıkoymaktır. Üçüncüsü: / Müslümanları Hudeybiye yılında Beyt'i umre yapmaktan alıkoymaktır. Biri şöyle diyebilir: Rivayet bu ayetin Bedir Gazvesi'nden önce Abdullah b. Cahş kıssasında indiğini göstermiştir; Hudeybiye kıssası ise Bedir Gazvesi'nden uzun bir süre sonra idi. Buna şöyle cevap verilebilir: Yüce Allah'ın ilminde olan şey, vuku bulmuş gibidir. Allah'ı inkâr etmeye gelince; O'nun peygamberler gönderen, ibadete layık olan ve [ölümden sonra] diriltmeye gücü yeten olduğunu inkâr etmektir. Yüce Allah'ın şu sözüne gelince:
وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ فَإِنْ عَطَفْنَاهُ عَلَى الضَّمِيرِ فِي بِهِ كَانَ الْمَعْنَى: وَكُفْرٌ بِالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَمَعْنَى الْكُفْرِ بِالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ هُوَ مَنْعُ النَّاسِ عَنِ الصَّلَاةِ فِيهِ وَالطَّوَافِ بِهِ، فَقَدْ كَفَرُوا بِمَا هُوَ السَّبَبُ فِي فَضِيلَتِهِ الَّتِي بِهَا يَتَمَيَّزُ عَنْ سَائِرِ الْبِقَاعِ، وَمَنْ قَالَ: إِنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى سَبِيلِ اللَّهِ كَانَ الْمَعْنَى: وَصَدٌّ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ صَدُّوا عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعَ السُّجُودَ.
{ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ } Eğer bunu { بِهِ } lafzındaki zamire atfedersek anlam şöyle olur: 'Ve Mescid-i Haram'ı inkâr etmek.' Mescid-i Haram'ı inkâr etmenin anlamı ise, insanları orada namaz kılmaktan ve onu tavaf etmekten alıkoymaktır. Nitekim onlar Mescid'in diğer mekânlardan ayrıldığı o faziletinin sebebi olan şeyi inkâr etmişlerdir. 'O, { سَبِيلِ اللَّهِ } lafzına matuftur' diyen kimseye göre ise anlam: 'Ve Mescid-i Haram'dan alıkoymak' şeklinde olur. Çünkü onlar tavaf edenleri, itikâfa girenleri, rükû ve secde edenleri Mescid-i Haram'dan alıkoymuşlardır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ فَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ أَخْرَجُوا الْمُسْلِمِينَ مِنَ الْمَسْجِدِ، بَلْ مِنْ مَكَّةَ، وَإِنَّمَا جَعَلَهُمْ أَهْلًا لَهُ إِذْ كَانُوا هُمُ الْقَائِمِينَ بِحُقُوقِ الْبَيْتِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى وَكانُوا أَحَقَّ بِها وَأَهْلَها [الْفَتْحِ: ٢٦] وَقَالَ تَعَالَى: وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ [الْأَنْفَالِ: ٣٤] فَأَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّ الْمُشْرِكِينَ خَرَجُوا بِشِرْكِهِمْ عَنْ أَنْ يَكُونُوا أَوْلِيَاءَ الْمَسْجِدِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ حَكَمَ عَلَيْهَا بِأَنَّهَا أَكْبَرُ، أَيْ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا أَكْبَرُ مِنْ قِتَالٍ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، وَهَذَا تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِ الزَّجَّاجِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ أَكْبَرُ مِنْ قِتَالٍ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ كُفْرٌ، وَالْكُفْرُ أَعْظَمُ مِنَ الْقِتَالِ وَالثَّانِي: أَنَّا نَدَّعِي أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ أَكْبَرُ مِنْ قِتَالٍ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ وَهُوَ الْقِتَالُ الَّذِي صَدَرَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَحْشٍ، وَهُوَ مَا كَانَ قَاطِعًا بِوُقُوعِ ذَلِكَ الْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، وَهَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ قَاطِعُونَ بِوُقُوعِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ مِنْهُمْ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ وُقُوعُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ أَكْبَرَ.
Yüce Allah'ın { وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ } “Halkını oradan çıkarmak” buyruğuna gelince, bundan maksat Müslümanları Mescid'den, hatta Mekke'den çıkarmış olmalarıdır. Müslümanlar Beyt'in haklarını yerine getiren kimseler oldukları için Yüce Allah onları oranın ehli kılmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى وَكانُوا أَحَقَّ بِها وَأَهْلَها } “Onlara takva kelimesini yükledi. Zaten onlar buna daha layık ve ehildiler” [Fetih 26]. Yüce Allah şöyle de buyurmuştur: { وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ } “Onlar Mescid-i Haram'dan alıkoyarken Allah onlara ne diye azap etmesin? Oysa onlar oranın dostları [ve yöneticileri] de değillerdir. Oranın dostları ancak takva sahipleridir” [Enfâl 34]. Yüce Allah müşriklerin şirkleri sebebiyle Mescid'in dostları olmaktan çıktıklarını haber vermiştir. Sonra Yüce Allah bu şeyleri zikrettikten sonra onların 'daha büyük' olduğuna hükmetti; yani her biri haram ayda yapılan bir savaştan daha büyüktür. Bu, Zeccâc'ın görüşüne dayanan bir çıkarımdır. Bu şeylerin her birinin haram ayda yapılan bir savaştan daha büyük olduğunu iki vecihten ötürü söyledik: Birincisi: Bu şeylerin her biri küfürdür; küfür ise savaştan daha büyüktür. İkincisi: Biz bu şeylerin her birinin, Abdullah b. Cahş'tan sâdır olan ve haram ayda vuku bulduğu kesin olmayan o savaştan daha büyük olduğunu iddia ediyoruz. Oysa bu kâfirler bu şeylerin kendilerinden haram ayda sâdır olduğunu kesin olarak bilmektedirler; dolayısıyla bu şeylerin vuku bulmasının daha büyük olması gerekir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ فَقَدْ ذَكَرُوا فِي الْفِتْنَةِ قَوْلَيْنِ أَحَدُهُمَا: هِيَ الْكُفْرُ وَهَذَا الْقَوْلُ عَلَيْهِ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ، وَهُوَ عِنْدِي ضَعِيفٌ، لِأَنَّ عَلَى قَوْلِ الزَّجَّاجِ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ ذَلِكَ، فَإِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَكُفْرٌ بِهِ ... أَكْبَرُ فَحَمْلُ الْفِتْنَةِ عَلَى الْكُفْرِ يَكُونُ تَكْرَارًا، بَلْ هَذَا التَّأْوِيلُ يَسْتَقِيمُ عَلَى قَوْلِ الْفَرَّاءِ.
Yüce Allah'ın { وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ } “Fitne ise öldürmekten daha büyüktür” buyruğuna gelince; fitne hakkında iki görüş zikretmişlerdir. Birincisi: O küfürdür; müfessirlerin çoğu bu görüştedir. Ancak bu bana göre zayıftır; çünkü Zeccâc'ın görüşüne göre bunun zikri daha önce geçmişti, zira Yüce Allah: { وَكُفْرٌ بِهِ ... أَكْبَرُ } “O'nu inkâr etmek... daha büyüktür” buyurmuştur. Dolayısıyla fitneyi küfre hamletmek bir tekrar olur; aksine bu tevil Ferrâ'nın görüşüne göre istikamet kazanır.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْفِتْنَةَ هِيَ مَا كَانُوا يَفْتِنُونَ الْمُسْلِمِينَ عَنْ دِينِهِمْ، تَارَةً بِإِلْقَاءِ الشُّبَهَاتِ فِي قُلُوبِهِمْ، وَتَارَةً بِالتَّعْذِيبِ، كَفِعْلِهِمْ بِبِلَالٍ وَصُهَيْبٍ وَعَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، وَهَذَا قَوْلُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْفِتْنَةَ عِبَارَةٌ عَنِ الِامْتِحَانِ، يُقَالُ فَتَنْتَ الذَّهَبَ بِالنَّارِ إِذَا أَدْخَلْتَهُ فِيهَا لِتُزِيلَ الْغِشَّ عَنْهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ
İkinci görüş: Fitne, onların kimi zaman kalplerine şüpheler atarak, kimi zaman da Bilâl'e, Süheyb'e ve Ammâr b. Yâsir'e yaptıkları gibi işkence ederek Müslümanları dinlerinden döndürmeye çalışmalarıdır. Bu, Muhammed b. İshâk'ın görüşüdür. Nitekim biz fitnenin imtihandan ibaret olduğunu zikretmiştik; altını yabancı maddelerden arındırmak için ateşe attığında 'Fetentü'z-zehebe bi'n-nâr' (فَتَنْتُ الذَّهَبَ بِالنَّارِ) denilir. Yüce Allah'ın şu sözü de bu kabildendir: { أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ }
[التَّغَابُنِ: ١٥] أَيِ امْتِحَانٌ لَكُمْ لِأَنَّهُ إِذَا لَزِمَهُ إِنْفَاقُ الْمَالِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ تَفَكَّرَ فِي وَلَدِهِ، فَصَارَ ذَلِكَ مَانِعًا لَهُ عَنِ الْإِنْفَاقِ، وَقَالَ تَعَالَى: الم أَحَسِبَ/ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ [الْعَنْكَبُوتِ: ١، ٢] أَيْ لَا يُمْتَحَنُونَ فِي دِينِهِمْ بِأَنْوَاعِ الْبَلَاءِ، وَقَالَ: وَفَتَنَّاكَ فُتُوناً [طَهَ: ٤٠] وَإِنَّمَا هُوَ الِامْتِحَانُ بِالْبَلْوَى، وَقَالَ:
[Tegâbün 15] “Bilin ki mallarınız ve çocuklarınız ancak bir imtihandır”, yani sizin için bir denemedir; zira kişi Allah yolunda mal harcamak gerektiğinde çocuğunu düşünür ve bu durum onu infaktan alıkoyar. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { الم أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لا يُفْتَنُونَ } / “Elif. Lâm. Mîm. İnsanlar 'İman ettik' demekle imtihan edilmeden bırakılacaklarını mı sandılar?” [Ankebût 1-2], yani dinleri konusunda çeşitli belalarla denenmeyeceklerini mi [sandılar]? Yine: { وَفَتَنَّاكَ فُتُوناً } “Ve seni türlü türlü imtihanlardan geçirdik” [Tâhâ 40] buyurmuştur ki bu da bela ile imtihan etmektir. Şöyle de buyurmuştur:
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِذا أُوذِيَ فِي اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذابِ اللَّهِ [الْعَنْكَبُوتِ: ١٠] وَالْمُرَادُ بِهِ الْمِحْنَةُ الَّتِي تُصِيبُهُ مِنْ جِهَةِ الدِّينِ مِنَ الْكُفَّارِ وَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا [الْبُرُوجِ: ١٠] وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ آذُوهُمْ وَعَرَضُوهُمْ عَلَى الْعَذَابِ لِيَمْتَحِنُوا ثَبَاتَهُمْ عَلَى دِينِهِمْ، وَقَالَ: فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا [النِّسَاءِ: ١٠١] وَقَالَ: مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ [الصَّافَّاتِ: ١٦٢، ١٦٣] وَقَالَ: فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ [آلِ عِمْرَانَ: ٧] أَيِ الْمِحْنَةِ فِي الدِّينِ وَقَالَ: وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ [الْمَائِدَةِ: ٤٩] وَقَالَ: رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا [الممتحنة: ٥] وَقَالَ: رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ [يُونُسَ: ٨٥] وَالْمَعْنَى أَنْ يُفْتَنُوا بِهَا عَنْ دِينِهِمْ فَيَتَزَيَّنَ فِي أَعْيُنِهِمْ مَا هُمْ فِيهِ مِنَ الكفر والظلم وقال: فَسَتُبْصِرُ وَيُبْصِرُونَ بِأَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ [الْقَلَمِ: ٥، ٦] قِيلَ: الْمَفْتُونُ الْمَجْنُونُ، وَالْجُنُونُ فِتْنَةٌ، إِذْ هُوَ مِحْنَةٌ وَعُدُولٌ عَنْ سَبِيلِ أَهْلِ السَّلَامَةِ فِي الْعُقُولِ.
{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِذا أُوذِيَ فِي اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذابِ اللَّهِ } “İnsanlardan kimi de vardır ki 'Allah'a inandık' der; fakat Allah uğrunda bir eziyete uğratıldığı zaman insanların fitnesini (baskısını) Allah'ın azabı gibi tutar” [Ankebût 10]; bundan maksat din sebebiyle kâfirlerden ona isabet eden mihnettir (sıkıntıdır). Yine şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا } “Mümin erkeklere ve mümin kadınlara işkence edip sonra da tövbe etmeyenler var ya” [Bürûc 10]; maksat, dinlerindeki sebatlarını denemek için onlara eziyet edip azaba maruz bırakmalarıdır. Şöyle buyurmuştur: { فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Kâfirlerin size bir kötülük yapmasından (fitnesinden) korkarsanız, namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur” [Nisâ 101]. Şöyle buyurmuştur: { مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ } “Siz ancak cehenneme girecek olan kimseyi baştan çıkarabilirsiniz” [Sâffât 162-163]. Şöyle buyurmuştur: { فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ } “Fitne çıkarmak arzusuyla onun müteşabih olanına uyarlar” [Âl-i İmrân 7], yani dinde mihnet [çıkarmak için]. Şöyle buyurmuştur: { وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ } “Allah'ın sana indirdiği hükümlerin bir kısmından seni saptırmalarından sakın” [Mâide 49]. Şöyle buyurmuştur: { رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “Rabbimiz, bizi inkâr edenler için bir fitne (sınama vesilesi) kılma” [Mümtehine 5]. Şöyle buyurmuştur: { رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Rabbimiz, bizi o zalimler kavmi için bir fitne kılma” [Yûnus 85]; bunun anlamı, bununla dinlerinden saptırılmaları ve içinde bulundukları küfür ve zulmün gözlerine güzel görünmesidir. Şöyle buyurmuştur: { فَسَتُبْصِرُ وَيُبْصِرُونَ بِأَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ } “Hanginizin aklından zoru olduğunu yakında sen de göreceksin, onlar da görecekler” [Kalem 5-6]; 'meftûn'un deli olduğu söylenmiştir, delilik de bir fitnedir; zira o bir mihnet olup akılları sağlam olanların yolundan sapmaktır.
فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْآيَاتِ أَنَّ الْفِتْنَةَ هِيَ الِامْتِحَانُ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الْفِتْنَةَ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ لِأَنَّ الْفِتْنَةَ عَنِ الدِّينِ تُفْضِي إِلَى الْقَتْلِ الْكَثِيرِ فِي الدُّنْيَا، وَإِلَى اسْتِحْقَاقِ الْعَذَابِ الدَّائِمِ فِي الْآخِرَةِ، فَصَحَّ أَنَّ الْفِتْنَةَ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ فَضْلًا عَنْ ذَلِكَ الْقَتْلِ الَّذِي وَقَعَ السُّؤَالُ عَنْهُ وَهُوَ قَتْلُ ابْنِ الْحَضْرَمِيِّ.
Bu ayetlerle sabit oldu ki fitne, imtihandır. Bizim 'Fitne öldürmekten daha büyüktür' dememizin sebebi şudur: Çünkü dinden saptırma fitnesi dünyada pek çok öldürmeye, ahirette ise ebedî azaba müstahak olmaya yol açar. Dolayısıyla fitnenin genel olarak öldürmekten, hele hele hakkında soru sorulan o öldürmeden —ki o da İbnü'l-Hadramî'nin öldürülmesidir— daha büyük olduğu kesinleşmiştir.
رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ كَتَبَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَحْشٍ صَاحِبُ هَذِهِ السَّرِيَّةِ إِلَى مُؤْمِنِي مَكَّةَ: إِذَا عَيَّرَكُمُ الْمُشْرِكُونَ بِالْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ فَعَيِّرُوهُمْ أَنْتُمْ بِالْكُفْرِ وَإِخْرَاجِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ مَكَّةَ، وَمَنْعِ الْمُؤْمِنِينَ عَنِ الْبَيْتِ الْحَرَامِ
Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde, bu seriyyenin komutanı olan Abdullah b. Cahş Mekke'deki müminlere şöyle yazdı: 'Müşrikler haram ayda savaşmakla sizi ayıpladıklarında, siz de onları küfürle, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i Mekke'den çıkarmakla ve müminleri Mescid-i Haram'dan alıkoymakla ayıplayın.'
قَالَ: وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطاعُوا وَالْمَعْنَى ظَاهِرٌ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٢٠] .
[Yüce Allah] şöyle buyurdu: { وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطاعُوا } “Güçleri yeterse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler.” Anlamı açıktır; bunun benzeri Yüce Allah'ın şu sözüdür: { وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ } “Sen onların dinlerine uymadıkça Yahudiler de Hıristiyanlar da senden asla hoşnut olmazlar” [Bakara 120].
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا زَالَ يَفْعَلُ كَذَا، وَلَا يَزَالُ يَفْعَلُ كَذَا، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: هَذَا فِعْلٌ لَا مَصْدَرَ لَهُ، وَلَا يُقَالُ مِنْهُ: فَاعِلٌ وَلَا مَفْعُولٌ، وَمِثَالُهُ فِي الْأَفْعَالِ كَثِيرٌ نَحْوُ عَسَى لَيْسَ لَهُ مَصْدَرٌ وَلَا مُضَارِعٌ وَكَذَلِكَ: ذُو، وَمَا فَتِئَ، وَهَلُمَّ، وَهَاكَ، وَهَاتِ، وَتَعَالَ، ومعنى: لا يَزالُونَ أَيْ يَدُومُونَ عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ لِأَنَّ الزَّوَالَ يُفِيدُ النَّفْيَ
BİRİNCİ MESELE: 'Mâ zâle yef'alü kezâ' (مَا زَالَ يَفْعَلُ كَذَا / şöyle yapmaya devam etti) ve 'lâ yezâlü yef'alü kezâ' (لَا يَزَالُ يَفْعَلُ كَذَا / şöyle yapmaya devam eder) ifadeleri hakkında Vâhidî şöyle der: Bu, masdarı olmayan bir fiildir; ondan fail ve meful yapılmaz. Fiiller içinde bunun misali çoktur; masdarı ve muzarisi olmayan 'asâ' (عَسَى) gibi. Aynı şekilde 'zû' (ذُو), 'mâ feti'e' (مَا فَتِئَ), 'helümme' (هَلُمَّ), 'hâke' (هَاكَ), 'hâti' (هَاتِ) ve 'teâle' (تَعَالَ) kelimeleri de böyledir. { لا يَزالُونَ } ifadesinin anlamı ise o fiil üzere devam ederler demektir; çünkü 'zevâl' (زَوَال) nefy (olumsuzluk) bildirir.
فَإِذَا أَدْخَلْتَ عَلَيْهِ: مَا، كَانَ ذَلِكَ نَفْيًا لِلنَّفْيِ فَيَكُونُ دَلِيلًا عَلَى الثُّبُوتِ الدَّائِمِ.
Onun başına 'mâ' (مَا) edatını dâhil ettiğinde bu, olumsuzluğun olumsuzlanması olur; dolayısıyla daimî bir sübutun delili hâline gelir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ أَيْ إِلَى أَنْ يَرُدُّوكُمْ وَقِيلَ الْمَعْنَى: لِيَرُدُّوكُمْ.
İKİNCİ MESELE: { حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ } buyruğu; yani 'sizi dininizden döndürünceye kadar' demektir. Anlamın 'sizi döndürmek için' olduğu da söylenmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: إِنِ اسْتَطاعُوا اسْتِبْعَادٌ لِاسْتِطَاعَتِهِمْ، كَقَوْلِ الرَّجُلِ لِعَدُوِّهِ: إِنْ ظَفِرْتَ بِي فَلَا تُبْقِ عَلَيَّ وَهُوَ وَاثِقٌ بِأَنَّهُ لَا يَظْفَرُ بِهِ.
ÜÇÜNCÜ MESELE: { إِنِ اسْتَطاعُوا } buyruğu, onların güç yetirmesini uzak bir ihtimal olarak görmektir; tıpkı bir adamın hasmına, onun kendisine zafer kazanamayacağından emin olduğu halde 'Bana zafer kazanırsan bana acıma' demesi gibidir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ } “Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse...” Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ قَوْلُهُ: وَمَنْ يَرْتَدِدْ أَظْهَرَ التَّضْعِيفَ مَعَ الْجَزْمِ لِسُكُونِ الْحَرْفِ الثَّانِي:
BİRİNCİ MESELE: Vâhidî şöyle demiştir: Yüce Allah'ın { وَمَنْ يَرْتَدِدْ } sözünde, ikinci harfin sükûnu sebebiyle cezm ile birlikte şedde çözülüp harf aşikâr kılınmıştır (taz'if izhar edilmiştir).
وَهُوَ أَكْثَرُ فِي اللُّغَةِ مِنَ الْإِدْغَامِ، وَقَوْلُهُ: فَيَمُتْ هُوَ جَزْمٌ بِالْعَطْفِ عَلَى يَرْتَدِدْ وَجَوَابُهُ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ.
Bu, dilde idgamdan daha yaygındır. { فَيَمُتْ } sözü ise { يَرْتَدِدْ } lafzına atıf ile meczumdur; bunun cevabı da { فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ } “İşte onların amelleri boşa gitmiştir” ifadesidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ غَرَضَهُمْ مِنْ تِلْكَ الْمُقَاتَلَةِ هُوَ أَنْ يَرْتَدَّ الْمُسْلِمُونَ عَنْ دِينِهِمْ، ذَكَرَ بَعْدَهُ وَعِيدًا شَدِيدًا عَلَى الرِّدَّةِ، فَقَالَ: وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَاسْتَوْجَبَ الْعَذَابَ الدَّائِمَ فِي النَّارِ.
İKİNCİ MESELE: Yüce Allah onların bu savaşmaktaki maksatlarının Müslümanları dinlerinden döndürmek olduğunu açıklayınca, bunun ardından irtidat (dinden dönme) üzerine şiddetli bir tehdit zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri dünyada ve ahirette boşa gitmiştir” ve ateşte ebedî azabı hak etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّ الِارْتِدَادَ إِنَّمَا يَتَفَرَّعُ عَلَيْهِ الْأَحْكَامُ الْمَذْكُورَةُ إِذَا مَاتَ الْمُرْتَدُّ عَلَى الْكُفْرِ، أَمَّا إِذَا أَسْلَمَ بَعْدَ الرِّدَّةِ لَمْ يَثْبُتْ شَيْءٌ مِنْ هَذِهِ الْأَحْكَامِ، وَقَدْ تَفَرَّعَ عَلَى هَذِهِ النُّكْتَةِ بَحْثٌ أُصُولِيٌّ وَبَحْثٌ فُرُوعِيٌّ، أَمَّا الْبَحْثُ الْأُصُولِيُّ فَهُوَ أَنَّ جَمَاعَةً مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ زَعَمُوا أَنَّ شَرْطَ صِحَّةِ الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ حُصُولُ الْمُوَافَاةِ، فَالْإِيمَانُ لَا يَكُونُ إِيمَانًا إِلَّا إِذَا مَاتَ الْمُؤْمِنُ عَلَيْهِ وَالْكُفْرُ لَا يَكُونُ كُفْرًا إِلَّا إِذَا مَاتَ الْكَافِرُ عَلَيْهِ، قَالُوا: لِأَنَّ مَنْ كَانَ مُؤْمِنًا ثُمَّ ارْتَدَّ وَالْعِيَاذُ بِاللَّهِ فَلَوْ كَانَ ذَلِكَ الْإِيمَانُ الظَّاهِرُ إِيمَانًا فِي الْحَقِيقَةِ لَكَانَ قَدِ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِ الثَّوَابَ الْأَبَدِيَّ، ثُمَّ بَعْدَ كُفْرِهِ يَسْتَحِقُّ الْعِقَابَ الْأَبَدِيَّ فَإِمَّا أَنْ يَبْقَى الِاسْتِحْقَاقَانِ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الطَّارِئَ يُزِيلُ السَّابِقَ وَهَذَا مُحَالٌ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُنَافَاةَ حَاصِلَةٌ بَيْنَ السَّابِقِ وَالطَّارِئِ، فَلَيْسَ كَوْنُ الطَّارِئِ مُزِيلًا لِلسَّابِقِ أَوْلَى مِنْ كَوْنِ السَّابِقِ دَافِعًا لِلطَّارِئِ، بَلِ الثَّانِي أَوْلَى لِأَنَّ الدَّفْعَ أَسْهَلُ مِنَ الرَّفْعِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُنَافَاةَ إِذَا كَانَتْ حَاصِلَةً مِنَ الْجَانِبَيْنِ، كَانَ شَرْطُ طَرَيَانِ الطَّارِئِ زَوَالَ السَّابِقِ فَلَوْ عَلَّلْنَا زَوَالَ السَّابِقِ بِطَرَيَانِ الطَّارِئِ لَزِمَ الدَّوْرُ وَهُوَ مُحَالٌ وَثَالِثُهَا: أَنَّ ثَوَابَ الْإِيمَانِ السَّابِقِ وَعِقَابَ الْكُفْرِ الطَّارِئِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَا مُتَسَاوِيَيْنِ أَوْ يَكُونُ أَحَدُهُمَا أَزْيَدَ مِنَ الْآخَرِ، فَإِنْ تَسَاوَيَا وَجَبَ أَنْ يَتَحَابَطَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِالْآخَرِ، فَحِينَئِذٍ يَبْقَى الْمُكَلَّفُ لَا مِنْ أَهْلِ الثَّوَابِ وَلَا مِنْ أَهْلِ الْعِقَابِ وَهُوَ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ، وَإِنِ ازْدَادَ أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخَرِ، فَلْنَفْرِضْ أَنَّ السَّابِقَ أَزْيَدُ، فَعِنْدَ طَرَيَانِ الطَّارِئِ لَا يَزُولُ إِلَّا مَا يُسَاوِيهِ، فَحِينَئِذٍ يَزُولُ بَعْضُ الِاسْتِحْقَاقَاتِ دُونَ الْبَعْضِ مَعَ كَوْنِهَا مُتَسَاوِيَةً فِي الْمَاهِيَّةِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ تَرْجِيحًا مِنْ غَيْرِ مُرَجِّحٍ وَهُوَ مُحَالٌ، لِنَفْرِضْ أَنَّ السَّابِقَ أَقَلُّ فَحِينَئِذٍ إِمَّا أَنْ يَكُونَ الطَّارِئُ الزَّائِدَ، يَكُونُ جُمْلَةُ أَجْزَائِهِ مُؤَثِّرَةً في إزالة السابق فحينئذ يجمع على الأثر الواحد مؤثرات يكون مُسْتَقِلَّةٌ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُؤَثِّرُ فِي إِزَالَةِ السَّابِقِ بَعْضَ أَجْزَاءِ الطَّارِئِ دُونَ الْبَعْضِ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ اخْتِصَاصُ ذَلِكَ الْبَعْضِ بِالْمُؤَثِّرِيَّةِ تَرْجِيحًا لِلْمِثْلِ مِنْ غَيْرِ مُرَجِّحٍ وَهُوَ مُحَالٌ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ إِذَا كَانَ مُؤْمِنًا ثُمَّ كَفَرَ، فَذَلِكَ الْإِيمَانُ السَّابِقُ، وَإِنْ كُنَّا نَظُنُّهُ إِيمَانًا إِلَّا أَنَّهُ مَا كَانَ عِنْدَ اللَّهِ إِيمَانًا، فَظَهَرَ أَنَّ الْمُوَافَاةَ شَرْطٌ لِكَوْنِ الْإِيمَانِ إِيمَانًا، وَالْكُفْرِ كُفْرًا، وَهَذَا هُوَ الَّذِي دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَيْهِ، فَإِنَّهَا دَلَّتْ عَلَى أَنَّ
ÜÇÜNCÜ MESELE: Ayetin zahiri, zikredilen hükümlerin ancak mürtedin küfür üzere ölmesi durumunda irtidada terettüp edeceğini gerektirir; irtidattan sonra Müslüman olursa bu hükümlerden hiçbiri sabit olmaz. Bu incelikten hem usûlî hem de fürûî bir bahis doğmuştur. Usûlî bahse gelince; kelamcılardan bir grup, iman ve küfrün geçerlilik şartının 'muvâfât' (son nefeste iman/küfür üzere olma) hâli olduğunu ileri sürmüşlerdir. Dolayısıyla iman ancak mümin onun üzere öldüğü takdirde iman olur; küfür de ancak kâfir onun üzere öldüğü takdirde küfür olur. Şöyle demişlerdir: Çünkü mümin olup da sonradan —Allah korusun— dinden dönen kimsenin o zahiri imanı şayet hakikatte iman olsaydı, onun karşılığında ebedî sevaba müstahak olurdu; sonra küfründen sonra ebedî cezaya müstahak olur. Bu durumda ya iki müstahaklık birlikte baki kalacaktır ki bu imkânsızdır; ya da 'Sonradan gelen, öncekini yok eder' denilecektir ki bu da birkaç vecihten ötürü imkânsızdır: Birincisi: Zıtlık önceki ile sonradan gelen arasında geçerlidir. Sonradan gelenin öncekini yok edici olması, öncekinin sonradan geleni defedici (engelleyici) olmasından daha evla değildir; bilakis ikincisi daha evladır, çünkü defetmek ortadan kaldırmaktan (ref'ten) daha kolaydır. İkincisi: Zıtlık iki taraftan da hâsıl olduğunda, sonradan gelenin arız olmasının şartı öncekinin zail olmasıdır. Eğer öncekinin zail oluşunu sonradan gelenin arız olmasıyla gerekçelendirirsek devir (kısır döngü) gerekir ki bu imkânsızdır. Üçüncüsü: Önceki imanın sevabı ile sonradan gelen küfrün cezası ya birbirine eşittir ya da biri diğerinden fazladır. Eğer eşit iseler her birinin diğerini boşa çıkarması (tehabut) gerekir. O takdirde mükellef ne sevap ehlinden ne de ceza ehlinden kalır ki bu icma ile batıldır. Eğer biri diğerinden fazla ise, öncekinin daha fazla olduğunu varsayalım; sonradan gelen arız olduğunda ancak kendi dengi kadarını yok eder. O takdirde hak edişlerin bir kısmı mahiyetçe eşit olduğu halde zail olur, bir kısmı kalır; bu ise mureccihsiz tercih (sebebsiz üstün tutma) olur ki imkânsızdır. Öncekinin daha az olduğunu varsayalım; o takdirde ya sonradan gelen fazlalığın bütün cüzleri öncekini yok etmede müessir olur ki o zaman tek bir eser üzerinde birden fazla müstakil müessir toplanmış olur, bu ise imkânsızdır; ya da öncekini yok etmede müessir olan sonradan gelenin bütün cüzleri değil bir kısmı olur ki o takdirde o kısmın müessirlikle tahsis edilmesi benzerin sebepsiz tercihi olur, bu da imkânsızdır. Zikrettiğimiz şeylerle sabit oldu ki, kişi mümin olup da sonra inkâr ederse, her ne kadar biz onu iman sansak da o önceki iman Allah katında iman değildi. Böylece imanın iman, küfrün de küfür olması için muvâfâtın şart olduğu açığa çıktı. Ayetin delalet ettiği husus da budur; zira ayet göstermiştir ki
شَرْطَ كَوْنِ الرِّدَّةِ مُوجِبَةً لِتِلْكَ الْأَحْكَامِ أَنْ يَمُوتَ/ الْمُرْتَدُّ عَلَى تِلْكَ الرِّدَّةِ.
irtidadın bu hükümleri gerektirmesinin şartı, mürtedin / o irtidat üzere ölmesidir.
أَمَّا الْبَحْثُ الْفُرُوعِيُّ: فَهُوَ أَنَّ الْمُسْلِمَ إِذَا صَلَّى ثُمَّ ارْتَدَّ ثُمَّ أَسْلَمَ فِي الْوَقْتِ قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: لَا إِعَادَةَ عَلَيْهِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: لَزِمَهُ قَضَاءُ مَا أَدَّى وَكَذَلِكَ الْحَجُّ، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ شَرْطٌ فِي حُبُوطِ الْعَمَلِ أَنْ يَمُوتَ وَهُوَ كَافِرٌ، وَهَذَا الشَّخْصُ لَمْ يُوجَدْ فِي حَقِّهِ هَذَا الشَّرْطُ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَصِيرَ عَمَلُهُ مُحْبَطًا، فَإِنْ قِيلَ: هَذَا مُعَارَضٌ بِقَوْلِهِ: وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ [الْأَنْعَامِ: ٨٨] وَقَوْلِهِ: وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ [الْمَائِدَةِ: ٥] لَا يُقَالُ: حَمْلُ الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ وَاجِبٌ. لِأَنَّا نَقُولُ: لَيْسَ هَذَا مِنْ بَابِ الْمُطْلَقِ وَالْمُقَيَّدِ، فَإِنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ مَنْ عَلَّقَ حُكْمًا بِشَرْطَيْنِ، وَعَلَّقَهُ بِشَرْطِ أَنَّ الْحُكْمَ ينزل عند أيهما وجد، كَمَنْ قَالَ لِعَبْدِهِ: أَنْتَ حُرٌّ إِذَا جَاءَ يَوْمُ الْخَمِيسِ، أَنْتَ حُرٌّ إِذَا جَاءَ يَوْمُ الْخَمِيسِ وَالْجُمُعَةِ: لَا يَبْطُلُ وَاحِدٌ مِنْهُمَا، بَلْ إِذَا جَاءَ يَوْمُ الْخَمِيسِ عَتَقَ، وَلَوْ كَانَ بَاعَهُ فَجَاءَ يَوْمُ الْخَمِيسِ وَلَمْ يَكُنْ فِي مِلْكِهِ، ثُمَّ اشْتَرَاهُ ثُمَّ جَاءَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ وَهُوَ فِي مِلْكِهِ عَتَقَ بِالتَّعْلِيقِ الْأَوَّلِ.
Fürûî bahse gelince: Bir Müslüman namaz kıldıktan sonra dinden döner, sonra vakit içinde tekrar Müslüman olursa, Şâfiî (rahimehullâh): 'Ona iade gerekmez' demiştir. Ebû Hanîfe (rahimehullâh) ise: 'Eda ettiği namazı kaza etmesi gerekir, hac da böyledir' demiştir. Şâfiî (radıyallâhu teâlâ anh)'ın delili Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ } “Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri boşa gitmiştir” buyruğudur; burada amelin boşa çıkmasında kâfir olarak ölme şartı koşulmuştur. Bu şahıs hakkında ise bu şart gerçekleşmemiştir; dolayısıyla amelinin boşa çıkmaması vacip olur. Şayet şöyle denilirse: Bu görüş, Yüce Allah'ın: { وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Eğer ortak koşsalardı, yaptıkları ameller elbette boşa giderdi” [En'âm 88] ve: { وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ } “Kim imanı inkâr ederse ameli kesinlikle boşa gitmiştir” [Mâide 5] buyruklarıyla çelişir. Şöyle de denilemez: 'Mutlakın mukayyede hamledilmesi vaciptir.' Çünkü biz deriz ki: Bu mesele mutlak ve mukayyed babından değildir. Zira âlimler, bir hükmü iki şarta bağlayan ve onu tek şarta bağlayan kimse hakkında hükmün hangisi bulunursa onun yanında gerçekleşeceği konusunda icma etmişlerdir; tıpkı kölesine: 'Perşembe günü geldiğinde sen hürsün, perşembe ve cuma günü geldiğinde sen hürsün' diyen kimse gibi. Bu ta'liklerden hiçbiri batıl olmaz; bilakis perşembe günü geldiğinde köle azat olur. Şayet onu satmış olsa, perşembe günü gelse ve köle mülkiyetinde bulunmasa, sonra onu satın alsa ve cuma günü mülkiyetinde iken gelse, birinci ta'lik ile azat olur.
وَالسُّؤَالُ الثَّانِي: عَنِ التَّمَسُّكِ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الْمَوْتَ عَلَى الرِّدَّةِ شَرْطٌ لِمَجْمُوعِ الْأَحْكَامِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَنَحْنُ نَقُولُ بِهِ فَإِنَّ مِنْ جُمْلَةِ هَذِهِ الْأَحْكَامِ: الْخُلُودَ فِي النَّارِ وَذَلِكَ لَا يَثْبُتُ إِلَّا مَعَ هَذَا الشَّرْطِ، وَإِنَّمَا الْخِلَافُ فِي حَبْطِ الْأَعْمَالِ، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ الْمَوْتَ عَلَى الرِّدَّةِ شَرْطٌ فِيهِ.
Bu ayete tutunmaya dair ikinci soru şudur: Bu ayet, irtidat üzere ölmenin bu ayette zikredilen hükümlerin tamamı (mecmuu) için şart olduğuna delalet etmiştir. Biz de bunu kabul ediyoruz; zira bu hükümlerin cümlesinden biri de ateşte ebedî kalmaktır ve bu da ancak bu şartla sabit olur. İhtilaf ise amellerin boşa gitmesi konusundadır ve ayette irtidat üzere ölmenin bunda şart olduğuna dair bir delalet yoktur.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذَا مِنْ بَابِ الْمُطْلَقِ وَالْمُقَيَّدِ لَا مِنْ بَابِ التَّعْلِيقِ بِشَرْطٍ وَاحِدٍ وَبِشَرْطَيْنِ، لِأَنَّ التَّعْلِيقَ بِشَرْطٍ وَبِشَرْطَيْنِ إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ لَمْ يَكُنْ تَعْلِيقُهُ بِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَانِعًا مِنْ تَعْلِيقِهِ بِالْآخَرِ، وَفِي مَسْأَلَتِنَا لَوْ جَعَلْنَا مُجَرَّدَ الرِّدَّةِ مُؤَثِّرًا فِي الْحُبُوطِ لَمْ يَبْقَ لِلْمَوْتِ عَلَى الرِّدَّةِ أَثَرٌ فِي الْحُبُوطِ أَصْلًا فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ، فَعَلِمْنَا أَنَّ هَذَا لَيْسَ مِنْ بَابِ التَّعْلِيقِ بِشَرْطٍ وَبِشَرْطَيْنِ بَلْ مِنْ بَابِ الْمُطْلَقِ وَالْمُقَيَّدِ.
Cevap şudur: Bu mesele, tek bir şarta ve iki şarta ta'lik babından değil, mutlak ve mukayyed babındandır. Çünkü tek bir şarta ve iki şarta ta'lik, ancak hükmün bunlardan her birine bağlanması diğerine bağlanmasına engel teşkil etmediği takdirde sahih olur. Bizim meselemizde ise sırf irtidadı boşa çıkmada müessir kılarsak, hiçbir vakitte irtidat üzere ölmenin boşa çıkmada asla bir tesiri kalmaz. Böylece anladık ki bu mesele tek şarta ve iki şarta ta'lik babından değil, bilakis mutlak ve mukayyed babındandır.
وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّانِي: فَجَوَابُهُ أَنَّ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الرِّدَّةَ إِنَّمَا تُوجِبُ الْحُبُوطَ بِشَرْطِ الْمَوْتِ عَلَى الرِّدَّةِ، وَإِنَّمَا تُوجِبُ الْخُلُودَ فِي النَّارِ بِشَرْطِ الْمَوْتِ عَلَى الرِّدَّةِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَذَلِكَ السُّؤَالُ سَاقِطٌ.
İkinci soruya gelince; cevabı şudur: Ayet, irtidadın ancak irtidat üzere ölmek şartıyla amelleri boşa çıkaracağını ve yine ancak irtidat üzere ölmek şartıyla ateşte ebedî kalmayı gerektireceğini göstermiştir. Bu takdire göre o soru sakıt olur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın { فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “İşte onların amelleri dünyada ve ahirette boşa gitmiştir” buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ أَصْلُ الْحَبَطِ أَنْ تَأْكُلَ الْإِبِلُ شَيْئًا يَضُرُّهَا فَتَعْظُمَ بُطُونُهَا فَتَهْلِكَ
BİRİNCİ MESELE: Dil ehli demiştir ki: 'Habat'ın (حَبَط) aslı, develerin kendilerine zarar veren bir şeyi yiyip karınlarının şişmesi ve helak olmalarıdır.
وَفِي الْحَدِيثِ «وَإِنَّ مِمَّا يُنْبِتُ الرَّبِيعُ مَا يَقْتُلُ حَبَطًا أَوْ يُلِمُّ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «وَإِنَّ مِمَّا يُنْبِتُ الرَّبِيعُ مَا يَقْتُلُ حَبَطًا أَوْ يُلِمُّ» “Baharın bitirdiği öyle şeyler vardır ki karın şişliğiyle öldürür ya da öldürmeye yaklaştırır.”
فَسَمَّى بُطْلَانَ الْأَعْمَالِ بِهَذَا لِأَنَّهُ كَفَسَادِ الشَّيْءِ بِسَبَبِ وُرُودِ الْمُفْسِدِ عَلَيْهِ.
[Cenâb-ı Hak] amellerin batıl olmasını bu isimle isimlendirmiştir; çünkü bu, üzerine ifsat edici bir şeyin gelmesi sebebiyle bir şeyin bozulması gibidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ مِنْ إِحْبَاطِ الْعَمَلِ لَيْسَ هُوَ إبطال نفس العمل، لأن العمل شيء كما وُجِدَ فَنِيَ وَزَالَ، وَإِعْدَامُ الْمَعْدُومِ مُحَالٌ، ثُمَّ اخْتَلَفَ الْمُتَكَلِّمُونَ فِيهِ، فَقَالَ الْمُثْبِتُونَ لِلْإِحْبَاطِ وَالتَّكْفِيرِ: الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ عِقَابَ الرِّدَّةِ الْحَادِثَةِ يُزِيلُ ثَوَابَ الْإِيمَانِ السَّابِقِ، إِمَّا بِشَرْطِ الْمُوَازَنَةِ عَلَى مَا هُوَ مَذْهَبُ أَبِي هَاشِمٍ وَجُمْهُورِ الْمُتَأَخِّرِينَ من المعتزلة أولا بِشَرْطِ الْمُوَازَنَةِ عَلَى مَا هُوَ مَذْهَبُ أَبِي عَلِيٍّ، وَقَالَ الْمُنْكِرُونَ لِلْإِحْبَاطِ بِهَذَا الْمَعْنَى الْمُرَادُ مِنَ الْإِحْبَاطِ الْوَارِدِ فِي كِتَابِ اللَّهِ هُوَ أَنَّ الْمُرْتَدَّ إِذَا أَتَى بِالرِّدَّةِ فَتِلْكَ الرِّدَّةُ عَمَلٌ مُحْبِطٌ لِأَنَّ الْآتِيَ بِالرِّدَّةِ كَانَ يُمْكِنُهُ أَنْ يَأْتِيَ بَدَلَهَا بِعَمَلٍ يَسْتَحِقُّ بِهِ ثَوَابًا فَإِذَا لَمْ يَأْتِ بِذَلِكَ الْعَمَلِ الْجَيِّدِ وَأَتَى بَدَلَهُ بِهَذَا الْعَمَلِ الرَّدِيءِ الَّذِي لَا
İKİNCİ MESELE: Amelin ihbâtından (boşa çıkarılmasından) maksat bizzat amelin iptal edilmesi değildir; çünkü amel bir şeydir ki meydana geldiği anda yok olup gitmiştir, madumu (yok olanı) yok etmek ise imkânsızdır. Sonra kelamcılar bu konuda ihtilaf etmişlerdir. İhbât ve tekfiri kabul edenler şöyle demiştir: Bundan maksat, yeni meydana gelen irtidadın cezasının, önceki imanın sevabını —Ebû Hâşim ve Mutezile'nin müteahhirîn cumhurunun mezhebi olduğu üzere ya muvâzene (dengeleme) şartıyla ya da Ebû Ali'nin mezhebi olduğu üzere muvâzene şartı olmaksızın— gidermesidir. İhbâtı bu anlamda inkâr edenler ise şöyle demiştir: Allah'ın Kitabı'nda geçen ihbâttan maksat şudur: Mürted irtidat ettiğinde bu irtidat boşa çıkarıcı bir ameldir; çünkü irtidat eden kişinin onun yerine kendisiyle sevaba müstahak olacağı bir amel işlemesi mümkündü. O iyi ameli işlemeyip onun yerine
يَسْتَفِيدُ مِنْهُ نَفْعًا بَلْ يَسْتَفِيدُ مِنْهُ أَعْظَمَ الْمَضَارِّ يُقَالُ: إِنَّهُ أَحْبَطَ عَمَلَهُ أَيْ أَتَى بِعَمَلٍ بَاطِلٍ لَيْسَ فِيهِ فَائِدَةٌ بَلْ فِيهِ مَضَرَّةٌ، ثُمَّ قَالَ الْمُنْكِرُونَ لِلْإِحْبَاطِ هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ فِي تَفْسِيرِ الْإِحْبَاطِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ حَقِيقَةً فِي لَفْظِ الْإِحْبَاطِ، وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ، فَإِنْ كَانَ حَقِيقَةً فِيهِ وَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ، وَإِنْ كَانَ مَجَازًا وَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ، لِأَنَّا ذَكَرْنَا الدَّلَائِلَ الْقَاطِعَةَ فِي مَسْأَلَةِ أَنَّ الْمُوَافَاةَ شَرْطٌ فِي صِحَّةِ الْإِيمَانِ، عَلَى أَنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّ أَثَرَ الْفِعْلِ الْحَادِثِ يُزِيلُ أَثَرَ الْفِعْلِ السَّابِقِ مُحَالٌ.
kendisine hiçbir fayda sağlamayan, bilakis en büyük zararları getiren bu kötü ameli işlediğinde, onun ameli boşa çıkardığı yani hiçbir faydası olmayan, aksine zararı olan batıl bir amel işlediği söylenir. Sonra ihbâtı inkâr edenler dediler ki: İhbâtın tefsirinde zikrettiğimiz bu husus ya ihbât lafzında hakikattir ya da değildir. Eğer onda hakikat ise ona başvurmak vaciptir; eğer mecaz ise yine ona başvurmak vaciptir. Çünkü biz muvâfâtın imanın sahih olmasında şart olduğu meselesinde, sonradan meydana gelen fiilin eserinin önceki fiilin eserini yok edeceği sözünün imkânsız olduğuna dair kesin deliller zikretmiştik.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَمَّا حُبُوطُ الْأَعْمَالِ فِي الدُّنْيَا، فَهُوَ أَنَّهُ يُقْتَلُ عِنْدَ الظَّفَرِ بِهِ وَيُقَاتَلُ إِلَى أَنْ يُظْفَرَ بِهِ وَلَا يَسْتَحِقُّ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ مُوَالَاةً وَلَا نَصْرًا وَلَا ثَنَاءً حَسَنًا، وَتَبِينُ زَوْجَتُهُ مِنْهُ وَلَا يَسْتَحِقُّ الْمِيرَاثَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ: حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا أَنَّ مَا يُرِيدُونَهُ بَعْدَ الرِّدَّةِ مِنَ الْإِضْرَارِ بِالْمُسْلِمِينَ وَمُكَايَدَتِهِمْ بِالِانْتِقَالِ عَنْ دِينِهِمْ يَبْطُلُ كُلُّهُ، فَلَا يَحْصُلُونَ مِنْهُ عَلَى شَيْءٍ لِإِعْزَازِ اللَّهِ الْإِسْلَامَ بِأَنْصَارِهِ فَتَكُونُ الْأَعْمَالُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ مَا يَعْمَلُونَهُ بَعْدَ الرِّدَّةِ، وَأَمَّا حُبُوطُ أَعْمَالِهِمْ فِي الْآخِرَةِ فَعِنْدَ الْقَائِلِينَ بِالْإِحْبَاطِ مَعْنَاهُ أَنَّ هذه الردة تبطل استحقاقهم للثواب الذي استقوه بِأَعْمَالِهِمُ السَّالِفَةِ، وَعِنْدَ الْمُنْكِرِينَ لِذَلِكَ مَعْنَاهُ: أَنَّهُمْ لَا يَسْتَفِيدُونَ مِنْ تِلْكَ الرِّدَّةِ ثَوَابًا وَنَفْعًا فِي الْآخِرَةِ بَلْ يَسْتَفِيدُونَ مِنْهَا أَعْظَمَ الْمَضَارِّ، ثُمَّ بَيَّنَ كَيْفِيَّةَ تِلْكَ الْمَضَرَّةِ فَقَالَ تَعَالَى: وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ.
ÜÇÜNCÜ MESELE: Amellerin dünyada boşa gitmesine gelince; bu, [mürtedin] ele geçirildiğinde öldürülmesi, ele geçirilinceye kadar onunla savaşılması, müminlerden dostluk, yardım ve güzel övgü hak etmemesi, eşinin kendisinden boşanması (bâin olması) ve Müslümanlardan miras hakkının bulunmamasıdır. { حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا } sözünün anlamının şu olması da caizdir: İrtidattan sonra Müslümanlara zarar verme ve dinlerinden dönerek onlara hile ve tuzak kurma isteklerinin tamamı boşa gider; Allah'ın yardımcıları vasıtasıyla İslam'ı aziz kılması sebebiyle bundan hiçbir şey elde edemezler. Dolayısıyla bu tevile göre ameller, irtidattan sonra işleyecekleri şeyler olur. Amellerinin ahirette boşa gitmesine gelince; ihbâtı savunanlara göre bunun anlamı, bu irtidadın geçmiş amelleriyle hak ettikleri sevaba dair liyakatlerini iptal etmesidir. Bunu inkâr edenlere göre ise anlam şudur: Onlar o irtidattan ahirette hiçbir sevap ve fayda elde edemezler, bilakis ondan en büyük zararları elde ederler. Sonra [Cenâb-ı Hak] bu zararın nasıl olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: { وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “İşte onlar ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.”
[سورة البقرة (٢) : آية ٢١٨]
[Bakara Suresi (2), Âyet 218]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢١٨)
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “İman edenler, hicret edenler ve Allah yolunda cihad edenler var ya, işte onlar Allah'ın rahmetini umarlar. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (218)
فِي الْآيَةِ مَسْأَلَتَانِ:
Ayette iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَحْشٍ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ هَبْ أَنَّهُ لَا عِقَابَ فِيمَا فَعَلْنَا، فَهَلْ نَطْمَعُ مِنْهُ أَجْرًا وَثَوَابًا فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، لِأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ كَانَ مُؤْمِنًا، وَكَانَ مُهَاجِرًا، وَكَانَ بِسَبَبِ هَذِهِ الْمُقَاتَلَةِ مُجَاهِدًا وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَوْجَبَ الْجِهَادَ مِنْ قَبْلُ بِقَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢١٦] وَبَيَّنَ أَنَّ تَرْكَهُ سَبَبٌ لِلْوَعِيدِ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِذِكْرِ مَنْ يَقُومُ بِهِ فَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَكَادُ يُوجَدُ وَعِيدٌ إِلَّا وَيَعْقُبُهُ وَعْدٌ.
BİRİNCİ MESELE: Bu ayetin öncekiyle irtibatında iki vecih vardır. Birincisi: Abdullah b. Cahş: 'Ey Allah'ın Resûlü! Farz edelim ki yaptığımız şeyde ceza yok; peki ondan bir ecir ve sevap umabilir miyiz?' dedi ve bunun üzerine bu ayet indi. Çünkü Abdullah mümindi, muhacirdi ve bu savaş sebebiyle mücahiddi. İkincisi: Yüce Allah daha önce: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ } “Savaş hoşunuza gitmediği halde üzerinize farz kılındı” [Bakara 216] buyruğuyla cihadı farz kılıp onu terk etmenin tehdit sebebi olduğunu açıklayınca, bunun peşinden onu yerine getirenleri zikrederek: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } buyurdu; nitekim neredeyse hiçbir tehdit bulunmaz ki ardından bir vaat gelmesin.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هاجَرُوا أَيْ فَارَقُوا أَوْطَانَهُمْ وَعَشَائِرَهُمْ، وَأَصْلُهُ مِنَ الْهَجْرِ الَّذِي هُوَ ضِدُّ الْوَصْلِ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلْكَلَامِ الْقَبِيحِ: هُجْرٌ، لِأَنَّهُ مِمَّا يَنْبَغِي أَنْ يُهْجَرَ، وَالْهَاجِرَةُ وَقْتٌ يُهْجَرُ فِيهِ الْعَمَلُ، وَالْمُهَاجَرَةُ مُفَاعَلَةٌ مِنَ الْهِجْرَةِ، وَجَازَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ الْأَحْبَابَ وَالْأَقَارِبَ هَجَرُوهُ بِسَبَبِ هَذَا الدِّينِ، وَهُوَ أَيْضًا هَجَرَهُمْ بِهَذَا السَّبَبِ، فَكَانَ ذَلِكَ مُهَاجَرَةً، وَأَمَّا الْمُجَاهَدَةُ فَأَصْلُهَا مِنَ الْجَهْدِ الَّذِي هُوَ الْمَشَقَّةُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى الْمُجَاهَدَةِ أَنْ يَضُمَّ جُهْدَهُ إِلَى جُهْدٍ آخَرَ فِي نُصْرَةِ دِينِ اللَّهِ، كَمَا أَنَّ الْمُسَاعَدَةَ عِبَارَةٌ عَنْ ضَمِّ الرَّجُلِ سَاعِدَهُ إِلَى سَاعِدٍ آخَرَ لِيَحْصُلَ التَّأْيِيدُ وَالْقُوَّةُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ المراد من المجاهدة بذل الجهة في قتال العدو، وعند فعل العدو، ومثل ذَلِكَ فَتَصِيرُ مُفَاعَلَةً.
İKİNCİ MESELE: { هاجَرُوا } yani vatanlarından ve aşiretlerinden ayrıldılar. Bunun aslı, kavuşmanın (vasl) zıddı olan 'hecr'den (هَجْر) gelir. Bundan dolayı çirkin söze terk edilmesi gereken şeylerden olduğu için 'hücr' (هُجْر) denilmiştir. 'Hâcire' (هَاجِرَة), içinde çalışmanın terk edildiği vakittir (öğle sıcağıdır). 'Mühâcere' (مُهَاجَرَة) ise 'hicret' kökünden müfâale babındandır. Bundan maksadın şu olması da caizdir: Dostları ve akrabaları bu din sebebiyle onu terk ettiler (hecrettiler), o da bu sebeple onları terk etti; böylece bu bir mühâcere oldu. 'Mücâhede'ye (مُجَاهَدَة) gelince; bunun aslı meşakkat demek olan 'cehd'den (جَهْد) gelir. Mücâhedenin anlamının, desteğin ve kuvvetin hâsıl olması için bir adamın kolunu diğerinin koluna eklemesinden ibaret olan 'müsâade' (مُسَاعَدَة) gibi, Allah'ın dinine yardım konusunda kendi cehdini başkasının cehdine katması olması caizdir. Mücâhededen maksadın, düşmanla savaşta ve düşmanın eylemi karşısında gücünü sarf etmek ve benzeri şeyler olması da caizdir; böylece müfâale [anlamı kazanmış] olur.
ثم قال تعالى: أُولئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الرَّجَاءُ، وَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ ظَنِّ الْمَنَافِعِ الَّتِي يَتَوَقَّعُهَا، وَأَرَادَ تَعَالَى فِي هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّهُمْ يَطْمَعُونَ فِي ثَوَابِ اللَّهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَحْشٍ مَا كَانَ قَاطِعًا بِالْفَوْزِ وَالثَّوَابِ فِي عَمَلِهِ، بَلْ كَانَ يَتَوَقَّعُهُ وَيَرْجُوهُ.
Sonra Yüce Allah: { أُولئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ } “İşte onlar Allah'ın rahmetini umarlar” buyurdu. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bundan maksat recâdır (ummaktır); bu da beklediği faydaları zannetmekten ibarettir. Yüce Allah bu makamda onların Allah'ın sevabını umduklarını murat etmiştir; çünkü Abdullah b. Cahş amelinde kurtuluşa ve sevaba ermeyi kesin olarak bilmiyor, bilakis bunu bekliyor ve umuyordu.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ جُعِلَ الْوَعْدُ مُطْلَقًا بِالرَّجَاءِ، وَلَمْ يَقَعْ بِهِ كَمَا فِي سَائِرِ الْآيَاتِ؟.
Eğer 'Diğer ayetlerde olduğu gibi vaat kesin olarak vuku bulacak şekilde değil de niçin recâ (umut) ile mutlak kılındı?' denilirse;
قُلْنَا: الْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ مَذْهَبَنَا أَنَّ الثَّوَابَ عَلَى الْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ غَيْرُ وَاجِبٍ عَقْلًا، بَلْ بِحُكْمِ الْوَعْدِ، فَلِذَلِكَ عَلَّقَهُ بِالرَّجَاءِ وَثَانِيهَا: هَبْ أَنَّهُ وَاجِبٌ عَقْلًا بِحُكْمِ الْوَعْدِ، وَلَكِنَّهُ تَعَلَّقَ بِأَنْ لَا يَكْفُرَ بَعْدَ ذَلِكَ وَهَذَا الشَّرْطُ مَشْكُوكٌ فِيهِ لَا مُتَيَقَّنٌ، فَلَا جَرَمَ كَانَ الْحَاصِلُ هُوَ الرَّجَاءَ لَا الْقَطْعَ وثالثها: أن المذكور هاهنا هُوَ الْإِيمَانُ، وَالْهِجْرَةُ، وَالْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَلَا بُدَّ لِلْإِنْسَانِ مَعَ ذَلِكَ مِنْ سَائِرِ الْأَعْمَالِ، وَهُوَ أَنْ يَرْجُوَ أَنْ يُوَفِّقَهُ اللَّهُ لَهَا، كَمَا وَفَّقَهُ لِهَذِهِ الثَّلَاثَةِ، فَلَا جَرَمَ عَلَّقَهُ عَلَى الرَّجَاءِ وَرَابِعُهَا: لَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ اللَّهَ شَكَّكَ الْعَبْدَ فِي هَذِهِ الْمَغْفِرَةِ، بَلِ الْمُرَادُ وَصْفُهُمْ بِأَنَّهُمْ يُفَارِقُونَ الدُّنْيَا مَعَ الْهِجْرَةِ وَالْجِهَادِ، مُسْتَقْصِرِينَ أَنْفُسَهُمْ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى، يَرَوْنَ أَنَّهُمْ لَمْ يَعْبُدُوهُ حَقَّ عِبَادَتِهِ، وَلَمْ يَقْضُوا مَا يَلْزَمُهُمْ فِي نُصْرَةِ دِينِهِ، فَيُقْدِمُونَ عَلَى اللَّهِ مَعَ الْخَوْفِ وَالرَّجَاءِ، كَمَا قَالَ: وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلى رَبِّهِمْ راجِعُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٦٠] .
Deriz ki: Cevap birkaç vecihtendir. Birincisi: Bizim mezhebimize göre imana ve amele sevap verilmesi aklen vacip olmayıp vaat hükmü iledir; bundan dolayı onu ummaya bağlamıştır. İkincisi: Farz edelim ki vaat hükmü gereğince aklen vaciptir; fakat bu, bundan sonra inkâr etmemeye bağlıdır. Bu şart ise şüphelidir, kesin değildir; dolayısıyla hâsıl olan şey kesinlik değil ancak umuttur. Üçüncüsü: Burada zikredilen şey iman, hicret ve Allah yolunda cihaddır; oysa insan için bununla beraber diğer ameller de gereklidir. Kişi bu üçüne muvaffak kıldığı gibi Allah'ın kendisini diğer amellere de muvaffak kılmasını umar; dolayısıyla onu recâya bağlamıştır. Dördüncüsü: Ayetten maksat Allah'ın kulu bu mağfiret konusunda şüpheye düşürmesi değildir; bilakis maksat onları hicret ve cihad ile birlikte dünyadan ayrılırken Yüce Allah'ın hakkında kendilerini kusurlu gören, O'na hakkıyla ibadet edemediklerini ve O'nun dinine yardım hususunda üzerlerine düşeni tam olarak yerine getiremediklerini düşünen kimseler olarak nitelemektir. Böylece onlar korku ve ümitle Allah'ın huzuruna çıkarlar; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلى رَبِّهِمْ راجِعُونَ } “Verdiklerini, Rablerine dönecekler diye kalpleri ürpererek verenler” [Mü'minûn 60].
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الرَّجَاءِ: الْقَطْعُ وَالْيَقِينُ فِي أَصْلِ الثَّوَابِ، وَالظَّنُّ إِنَّمَا دَخَلَ فِي كَمِّيَّتِهِ وَفِي وَقْتِهِ، وَفِيهِ وُجُوهٌ قَرَّرْنَاهَا فِي تفسير قوله تعالى: الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٦] .
İkinci görüş: Recâdan maksat, sevabın aslında kat'iyet ve yakîndir; zan ise ancak onun miktarında ve vaktinde söz konusudur. Bunda birtakım vecihler vardır ki onları Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ } “Onlar Rablerine kavuşacaklarını zanneden (kesin olarak bilen) kimselerdir” [Bakara 46] buyruğunun tefsirinde takrir etmiştik.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ أَيْ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُحَقِّقُ لَهُمْ رَجَاءَهُمْ إِذَا مَاتُوا عَلَى الْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ، وَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ، غَفَرَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ جحش وأصحابه ما لم يعلموا ورحمهم.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; yani iman ve salih amel üzere öldükleri takdirde Yüce Allah onların umutlarını gerçekleştirecektir ve O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir; Abdullah b. Cahş ve ashabının bilmedikleri şeyleri bağışlamış ve onlara merhamet etmiştir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢١٩]
[Bakara Suresi (2), Âyet 219]
يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢١٩)
{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ } “Sana içkiyi ve kumarı sorarlar. De ki: 'Onlarda hem büyük bir günah hem de insanlar için bazı menfaatler vardır. Fakat günahları menfaatlerinden daha büyüktür.' Yine sana neyi infak edeceklerini sorarlar. De ki: 'İhtiyaç fazlasını.' Allah düşünesiniz diye ayetleri size işte böyle açıklar.” (219)
الحكم الثالث في الخمر
İçki Hakkındaki Üçüncü Hüküm
اعلم أن قوله: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ لَيْسَ فِيهِ بَيَانُ أَنَّهُمْ عَنْ أَيِّ شَيْءٍ سَأَلُوا، فَإِنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ سَأَلُوا عَنْ حَقِيقَتِهِ وَمَاهِيَّتِهِ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ سَأَلُوا عَنْ حِلِّ الِانْتِفَاعِ بِهِ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ سَأَلُوا عَنْ حِلِّ شُرْبِهِ وَحُرْمَتِهِ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَجَابَ بِذِكْرِ الْحُرْمَةِ دَلَّ تَخْصِيصُ الْجَوَابِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ السؤال كان وقعا عَنِ الْحِلِّ وَالْحُرْمَةِ.
Bil ki { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ } buyruğunda onların ne hakkında soru sorduklarına dair bir açıklama yoktur; zira onların onun hakikati ve mahiyetinden sormuş olmaları muhtemel olduğu gibi, ondan yararlanmanın helalliğini sormuş olmaları da muhtemeldir; içilmesinin helalliğini ve haramlığını sormuş olmaları da muhtemeldir. Ne var ki Yüce Allah haramlığı zikrederek cevap verince, cevabın bu şekilde tahsis edilmesi bu sorunun helallik ve haramlık hakkında vaki olduğuna delalet etmiştir.
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالُوا: نَزَلَتْ فِي الْخَمْرِ أَرْبَعُ آيَاتٍ، نَزَلَ بِمَكَّةَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً [النَّحْلِ: ٦٧] وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ يَشْرَبُونَهَا وَهِيَ حَلَالٌ لَهُمْ، ثُمَّ إن عمر
BİRİNCİ MESELE: Dediler ki: İçki hakkında dört ayet indi. Mekke'de Yüce Allah'ın: { وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً } “Hurma ve üzüm ağaçlarının meyvelerinden de hem bir sarhoşluk verici içki hem de güzel bir rızık edinirsiniz” [Nahl 67] buyruğu indi. Müslümanlar onu içiyorlardı ve o kendilerine helaldi. Sonra Ömer,
وَمُعَاذًا وَنَفَرًا مِنَ الصَّحَابَةِ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفْتِنَا فِي الْخَمْرِ، فَإِنَّهَا مُذْهِبَةٌ لِلْعَقْلِ، مُسْلِبَةٌ لِلْمَالِ، فَنَزَلَ فِيهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ فَشَرِبَهَا قَوْمٌ وَتَرَكَهَا آخَرُونَ، ثُمَّ دَعَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ نَاسًا مِنْهُمْ، فَشَرِبُوا وَسَكِرُوا، فَقَامَ بَعْضُهُمْ يصلي فقرأ: قل يا أيها الكافرون لا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ، فَنَزَلَتْ: لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى [النِّسَاءِ: ٤٣] فَقَلَّ مَنْ شَرِبَهَا، ثُمَّ اجْتَمَعَ قَوْمٌ مِنَ الْأَنْصَارِ وَفِيهِمْ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ، فَلَمَّا سَكِرُوا افْتَخَرُوا وَتَنَاشَدُوا الْأَشْعَارَ حَتَّى أَنْشَدَ سَعْدٌ شِعْرًا فِيهِ هِجَاءٌ لِلْأَنْصَارِ، فَضَرَبَهُ أَنْصَارِيٌّ بَلَحْيِ بَعِيرٍ فَشَجَّهُ شَجَّةً مُوضِحَةً، فَشَكَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ عُمَرُ: اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا فِي الْخَمْرِ بَيَانًا شَافِيًا فَنَزَلَ: إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ إِلَى قَوْلِهِ: فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ [الْمَائِدَةِ: ٩١] فَقَالَ عُمَرُ: انْتَهَيْنَا يَا رَبِّ، قَالَ الْقَفَّالُ ﵀:
Muâz ve sahâbîlerden bir topluluk: 'Ey Allah'ın Resûlü! İçki hakkında bize fetva ver; zira o aklı gideriyor, malı telef ediyor' dediler. Bunun üzerine içki hakkında Yüce Allah'ın: { قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ } “De ki: 'Onlarda hem büyük bir günah hem de insanlar için bazı menfaatler vardır'” buyruğu indi. Bunun üzerine bir grup onu içti, diğer bir grup ise bıraktı. Sonra Abdurrahman b. Avf onlardan bazı insanları davet etti; içtiler ve sarhoş oldular. İçlerinden biri namaza durup { قل يا أيها الكافرون لا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ } şeklinde [aradaki 'lâ'yı atlayarak] okudu; bunun üzerine: { لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } “Sarhoş iken namaza yaklaşmayın” [Nisâ 43] ayeti indi ve onu içenler azaldı. Sonra Ensar'dan aralarında Sa'd b. Ebî Vakkas'ın da bulunduğu bir grup toplandı. Sarhoş olunca övünmeye ve birbirlerine şiirler okumaya başladılar; hatta Sa'd Ensar'ı hicveden bir şiir okudu. Bunun üzerine bir Ensârî deve çene kemiğiyle ona vurup başını kemiğe kadar varacak şekilde yardı. Sa'd, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e şikâyette bulundu; Ömer de: 'Allahım! İçki hakkında bize şifa verici (tatmin edici) bir açıklama yap' dedi. Bunun üzerine { إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ } ayetinden { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Artık vazgeçtiniz değil mi?” [Mâide 91] buyruğuna kadar olan kısım indi. Bunun üzerine Ömer: 'Vazgeçtik ya Rabbi!' dedi. Kaffâl (rahimehullâh) şöyle demiştir:
وَالْحِكْمَةُ فِي وُقُوعِ التَّحْرِيمِ عَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَلِمَ أَنَّ الْقَوْمَ قَدْ كَانُوا أَلِفُوا شُرْبَ الْخَمْرِ، وَكَانَ انْتِفَاعُهُمْ بِذَلِكَ كَثِيرًا، فَعَلِمَ أَنَّهُ لَوْ مَنَعَهُمْ دَفْعَةً وَاحِدَةً لَشَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ، فَلَا جَرَمَ اسْتَعْمَلَ فِي التَّحْرِيمِ هَذَا التَّدْرِيجَ، وَهَذَا الرِّفْقَ، وَمِنَ/ النَّاسِ مَنْ قَالَ بِأَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ الْخَمْرَ وَالْمَيْسِرَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، ثُمَّ نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى فَاقْتَضَى ذَلِكَ تَحْرِيمَ شُرْبِ الْخَمْرِ وَقْتَ الصَّلَاةِ، لِأَنَّ شَارِبَ الْخَمْرِ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يُصَلِّيَ إِلَّا مَعَ السُّكْرِ، فَكَانَ الْمَنْعُ مِنْ ذَلِكَ مَنْعًا مِنَ الشُّرْبِ ضِمْنًا، ثُمَّ نَزَلَتْ آيَةُ الْمَائِدَةِ فَكَانَتْ فِي غَايَةِ الْقُوَّةِ فِي التَّحْرِيمِ، وَعَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ بَعْدَ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ.
Tahrimin bu tertip üzere vuku bulmasındaki hikmet şudur: Yüce Allah o kavmin içki içmeye alışmış olduğunu ve bundan yararlanmalarının çok olduğunu bildi; dolayısıyla onları birdenbire menederse bunun kendilerine ağır geleceğini bildi. Bu yüzden tahrimde bu tedriciliği ve bu yumuşaklığı uyguladı. / İnsanlardan bazıları Allah'ın içkiyi ve kumarı bu ayetle haram kıldığını, sonra: { لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } “Sarhoş iken namaza yaklaşmayın” buyruğunun indiğini ve bunun namaz vaktinde içki içmenin tahrimini gerektirdiğini söylemişlerdir; çünkü içki içenin namazı ancak sarhoşlukla kılması mümkündür, dolayısıyla bundan nehyetmek zımnen içmekten de nehyetmektir. Sonra Mâide ayeti indi ve tahrim konusunda son derece kuvvetli oldu. Rebî' b. Enes'ten ise bu ayetin içkinin tahriminden sonra indiği rivayet edilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ عِنْدَنَا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى تَحْرِيمِ الْخَمْرِ فَنَفْتَقِرُ إِلَى بَيَانِ أَنَّ الْخَمْرَ مَا هُوَ؟ ثُمَّ إِلَى بَيَانِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى تَحْرِيمِ شُرْبِ الْخَمْرِ.
İkinci Mesele: Bil ki bize göre bu ayet şarabın haram kılındığına delalet etmektedir. Bu sebeple önce şarabın ne olduğunun, sonra da bu ayetin şarap içmenin haramlığına nasıl delalet ettiğinin açıklanmasına muhtacız.
أَمَّا الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: فِي بَيَانِ أَنَّ الْخَمْرَ مَا هو؟ [النوع الأول مِنَ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ كُلَّ مُسْكِرٍ خَمْرٌ] قال الشافعي ﵀: كل شراب مُسْكِرٍ فَهُوَ خَمْرٌ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: الْخَمْرُ عِبَارَةٌ عَنْ عَصِيرِ الْعِنَبِ الشَّدِيدِ الَّذِي قَذَفَ بِالزَّبَدِ، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ عَلَى قَوْلِهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: مَا رَوَى أَبُو دَاوُدَ فِي «سُنَنِهِ» : عَنْ الشَّعْبِيِّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄، قَالَ: نَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ يَوْمَ نَزَلَ وَهِيَ مِنْ خَمْسَةٍ: مِنَ الْعِنَبِ، وَالتَّمْرِ، وَالْحِنْطَةِ، وَالشَّعِيرِ، وَالذُّرَةِ، وَالْخَمْرُ مَا خَامَرَ الْعَقْلَ، وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهِ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ عُمَرَ ﵁ أَخْبَرَ أَنَّ الْخَمْرَ حُرِّمَتْ يَوْمَ حُرِّمَتْ وَهِيَ تُتَّخَذُ مِنَ الْحِنْطَةِ وَالشَّعِيرِ، كَمَا أَنَّهَا كَانَتْ تُتَّخَذُ مِنَ الْعِنَبِ وَالتَّمْرِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يُسَمُّونَهَا كُلَّهَا خَمْرًا وَثَانِيهَا: أَنَّهُ قَالَ: حُرِّمَتِ الْخَمْرُ يَوْمَ حرمت، وهي تتخذ من هذه الأشياء الخمس، وَهَذَا كَالتَّصْرِيحِ بِأَنَّ تَحْرِيمَ الْخَمْرِ يَتَنَاوَلُ تَحْرِيمَ هَذِهِ الْأَنْوَاعِ الْخَمْسَةِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ عُمَرَ ﵁ أَلْحَقَ بِهَا كُلَّ مَا خَامَرَ الْعَقْلَ مِنْ شَرَابٍ، وَلَا شَكَّ أَنَّ عُمَرَ كَانَ عَالِمًا بِاللُّغَةِ، وَرِوَايَتُهُ أَنَّ الْخَمْرَ اسْمٌ لِكُلِّ مَا خَامَرَ الْعَقْلَ فَغَيَّرَهُ.
Birinci Makam: Şarabın ne olduğunun beyanı hakkındadır. [Her sarhoş edicinin şarap (hamr) olduğuna dair delillerin birinci türü] Şâfiî (rahimehullâh) şöyle demiştir: Sarhoş edici her içecek şaraptır. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Şarap, köpük atan sert üzüm suyundan ibarettir. Şâfiî'nin kendi görüşüne dair delili birkaç yöndendir: Birincisi: Ebû Dâvûd'un es-Sünen'inde Şa'bî'den, onun da İbn Ömer (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet ettiğidir: O şöyle demiştir: 'Şarabın haramlığı indiği gün indi; o beş şeyden yapılıyordu: Üzüm, hurma, buğday, arpa ve mısır (darı). Hamr (şarap) ise aklı örten şeydir.' Bununla istidlal üç yöndendir: Birincisi: Ömer (radıyallâhu anh) şarabın haram kılındığı gün, üzüm ve hurmadan yapıldığı gibi buğday ve arpadan da yapıldığını haber vermiştir. Bu da onların bunların hepsine birden şarap (hamr) ismini verdiklerine delalet eder. İkincisi: O, 'Şarap haram kılındığı gün haram kılındı ve o bu beş şeyden yapılmaktaydı' demiştir; bu da şarabın haram kılınmasının bu beş türün haram kılınmasını kapsadığına dair açık bir ifade gibidir. Üçüncüsü: Ömer (radıyallâhu anh) içeceklerden aklı örten her şeyi ona katmıştır. Şüphe yok ki Ömer dili iyi bilmekteydi ve onun rivayeti şarabın, aklı örtüp değiştiren her şeyin adı olduğu yönündedir.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci Delil:
رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ مِنَ الْعِنَبِ خَمْرًا، وَإِنَّ مِنَ التَّمْرِ خَمْرًا، وَإِنَّ مِنَ الْعَسَلِ خَمْرًا، وَإِنَّ مِنَ الْبُرِّ خَمْرًا، وَإِنَّ مِنَ الشَّعِيرِ خَمْرًا»
Ebû Dâvûd'un Nu'mân b. Beşîr (radıyallâhu anh)'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz üzümden şarap olur, hurmadan şarap olur, baldan şarap olur, buğdaydan şarap olur ve arpadan şarap olur.»
وَالِاسْتِدْلَالُ بِهِ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ هَذَا صَرِيحٌ فِي أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ دَاخِلَةٌ تَحْتَ اسْمِ الْخَمْرِ فَتَكُونُ دَاخِلَةً تَحْتَ الْآيَةِ الدَّالَّةِ عَلَى تَحْرِيمِ الْخَمْرِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَيْسَ مَقْصُودُ الشَّارِعِ تَعْلِيمَ اللُّغَاتِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُرَادُهُ مِنْ ذَلِكَ بَيَانَ أَنَّ الْحُكْمَ الثَّابِتَ فِي الْخَمْرِ ثَابِتٌ فِيهَا، أَوِ الْحُكْمَ الْمَشْهُورَ الَّذِي اخْتَصَّ بِهِ الْخَمْرَ هُوَ حُرْمَةُ الشُّرْبِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ثَابِتًا فِي هَذِهِ الْأَشْرِبَةِ، قَالَ الْخَطَّابِيُّ ﵀: وَتَخْصِيصُ الْخَمْرِ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ الْخَمْسَةِ لَيْسَ لِأَجْلِ أَنَّ الْخَمْرَ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنْ هَذِهِ الْخَمْسَةِ بِأَعْيَانِهَا، وَإِنَّمَا جَرَى ذِكْرُهَا خُصُوصًا لِكَوْنِهَا مَعْهُودَةً فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ، فَكُلُّ
Bununla istidlal iki yöndendir: Birincisi: Bu, söz konusu şeylerin 'hamr' (şarap) isminin altına girdiğinde açıktır; dolayısıyla şarabın haramlığına delalet eden ayetin kapsamına girerler. İkincisi: Şâriin (hüküm koyucunun) maksadı dil öğretmek değildir; dolayısıyla bundan muradının şarapta sabit olan hükmün bunlarda da sabit olduğunu açıklamak olması gerekir; ya da şaraba mahsus meşhur hüküm içme haramlığı olduğuna göre, bu hükmün bu içeceklerde de sabit olması gerekir. Hattâbî (rahimehullâh) şöyle demiştir: Şarabın bu beş şeye tahsis edilmesi, şarabın bizzat bu beş şeyden başkasından olmayacağı anlamına gelmez; bunların özellikle zikredilmesi o dönemde bilinir ve yaygın olmalarından ötürüdür. Dolayısıyla
مَا كَانَ فِي مَعْنَاهَا مِنْ ذُرَةٍ أَوْ سُلْتٍ أَوْ عُصَارَةِ شَجَرَةٍ، فَحُكْمُهَا حُكْمُ هَذِهِ الْخَمْسَةِ، كَمَا أَنَّ تَخْصِيصَ الْأَشْيَاءِ السِّتَّةِ بِالذِّكْرِ فِي خَبَرِ الرِّبَا لَا يَمْنَعُ مِنْ ثُبُوتِ حُكْمِ الرِّبَا فِي غَيْرِهَا.
mısır, kabuksuz arpa veya ağaç usarelerinden olup bu manada bulunan her şeyin hükmü de bu beş şeyin hükmü gibidir; nitekim faiz hadisinde altı şeyin özellikle zikredilmesi faiz hükmünün bunların dışındakilerde sabit olmasına engel değildir.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ:
Üçüncü Delil:
رَوَى أَبُو دَاوُدَ أَيْضًا عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «كُلُّ مُسْكِرٍ خَمْرٌ، وَكُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ»
Yine Ebû Dâvûd'un Nâfi'den, onun da İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Her sarhoş edici şaraptır ve her sarhoş edici haramdır.»
قَالَ الْخَطَّابِيُّ:
Hattâbî şöyle demiştir:
قَوْلُهُ ﵇ «كُلُّ مُسْكِرٍ خَمْرٌ»
O'nun (aleyhisselâm) «Her sarhoş edici şaraptır» sözü,
دَلَّ عَلَى/ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْخَمْرَ اسْمٌ لِكُلِّ مَا وُجِدَ مِنْهُ السُّكْرُ مِنَ الْأَشْرِبَةِ كُلِّهَا، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنَّ الْآيَةَ لَمَّا دَلَّتْ عَلَى تَحْرِيمِ الْخَمْرِ، وَكَانَ مُسَمَّى الْخَمْرِ مَجْهُولًا لِلْقَوْمِ حَسُنَ مِنَ الشَّارِعِ أَنْ يُقَالَ: مُرَادُ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ هَذِهِ اللَّفْظَةِ هَذَا إِمَّا عَلَى سَبِيلِ أَنَّ هَذَا هُوَ مُسَمَّاهُ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، أَوْ عَلَى سَبِيلِ أَنْ يَضَعَ اسْمًا شَرْعِيًّا عَلَى سَبِيلِ الْإِحْدَاثِ كَمَا فِي الصَّلَاةِ وَالصَّوْمِ وَغَيْرِهِمَا.
iki yöne / delalet eder: Birincisi: Hamr (şarap), içeceklerin tamamından kendisinde sarhoşluk bulunan her şeyin adıdır. Bundan maksat şudur: Ayet şarabın haramlığına delalet edip hamrın müsemması da (adlandırıldığı şey) topluluk için bilinmez olunca, Şâri' tarafından 'Allah Teâlâ'nın bu lafızdan muradı şudur' denmesi güzel olmuştur; bu ya Arap dilinde onun adlandırıldığı şeyin bu olması yoluyla ya da namaz, oruç ve benzerlerinde olduğu gibi [şer'an] ihdas yoluyla şer'î bir isim koyması suretiyledir.
وَالْوَجْهُ الْآخَرُ: أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ كَالْخَمْرِ فِي الْحُرْمَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ هَذَا خَمْرٌ فَحَقِيقَةُ هَذَا اللَّفْظِ يُفِيدُ كَوْنَهُ فِي نَفْسِهِ خَمْرًا فَإِنْ قَامَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ مُمْتَنِعٌ وَجَبَ حَمْلُهُ مَجَازًا عَلَى الْمُشَابَهَةِ فِي الْحُكْمِ، الَّذِي هُوَ خَاصِّيَّةُ ذَلِكَ الشَّيْءِ.
Diğer yön ise: Bunun manasının haramlık bakımından şarap gibi olmasıdır. Çünkü onun 'Bu şaraptır' demesinde lafzın hakikati, o şeyin bizzat şarap olmasını ifade eder; eğer bunun imkânsız olduğuna dair bir delil bulunursa, o şeyin özelliği olan hükümdeki benzerliğe mecaz yoluyla hamledilmesi gerekir.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ:
Dördüncü Delil:
رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْبِتْعِ، فَقَالَ:
Ebû Dâvûd'un Âişe (radıyallâhu anhâ)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e bit' hakkında soruldu; o da şöyle buyurdu:
«كُلُّ شَرَابٍ أَسْكَرَ فَهُوَ حَرَامٌ»
«Sarhoş eden her içecek haramdır.»
قَالَ الْخَطَّابِيُّ: الْبِتْعُ شَرَابٌ يُتَّخَذُ مِنَ الْعَسَلِ، وَفِيهِ إِبْطَالُ كُلِّ تَأْوِيلٍ يَذْكُرُهُ أَصْحَابُ تَحْلِيلِ الْأَنْبِذَةِ، وَإِفْسَادٌ لِقَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْقَلِيلَ مِنَ الْمُسْكِرِ مُبَاحٌ، لِأَنَّهُ ﵇ سُئِلَ عَنْ نَوْعٍ وَاحِدٍ مِنَ الْأَنْبِذَةِ فَأَجَابَ عَنْهُ بِتَحْرِيمِ الْجِنْسِ، فَيَدْخُلُ فِيهِ الْقَلِيلُ وَالْكَثِيرُ مِنْهَا، وَلَوْ كَانَ هُنَاكَ تَفْصِيلٌ فِي شَيْءٍ مِنْ أَنْوَاعِهِ وَمَقَادِيرِهِ لَذَكَرَهُ وَلَمْ يُهْمِلْهُ.
Hattâbî şöyle demiştir: Bit', baldan yapılan bir içecektir. Bu hadiste nebizlerin helal olduğunu savunanların zikrettiği her türlü tevilin iptali ve 'Sarhoş edicinin azı mubahtır' diyen kimsenin sözünün çürütülmesi vardır; çünkü o (aleyhisselâm) nebizlerden tek bir tür hakkında sorulmuş, buna tüm cinsi haram kılarak cevap vermiştir; dolayısıyla onun azı da çoğu da bunun içine girer. Şayet onun türlerinden veya miktarlarından bir şeyde bir ayrıntı olsaydı, onu mutlaka zikreder ve ihmal etmezdi.
الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ:
Beşinci Delil:
رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا أَسْكَرَ كَثِيرُهُ فَقَلِيلُهُ حَرَامٌ» .
Ebû Dâvûd'un Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Çoğu sarhoş edenin azı da haramdır.»
الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ:
Altıncı Delil:
رُوِيَ أَيْضًا عَنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «كُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ وَمَا أَسْكَرَ مِنْهُ الْفَرَقُ فَمِلْءُ الْكَفِّ مِنْهُ حَرَامٌ»
Yine el-Kâsım'dan, onun da Âişe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i şöyle buyururken işittim: «Her sarhoş edici haramdır; bir farakı sarhoş eden şeyin bir avuç dolusu da haramdır.»
قَالَ الْخَطَّابِيُّ: «الْفَرَقُ» مِكْيَالٌ يَسَعُ سِتَّةَ عَشَرَ رَطْلًا، وَفِيهِ أَبْيَنُ الْبَيَانِ أَنَّ الْحُرْمَةَ شَامِلَةٌ لِجَمِيعِ أَجْزَاءِ الشَّرَابِ.
Hattâbî şöyle demiştir: 'Farak', on altı rıtl alan bir ölçü birimidir. Bu hadiste, haramlığın o içeceğin tüm cüzlerini kapsadığına dair en açık beyan bulunmaktadır.
الْحُجَّةُ السَّابِعَةُ:
Yedinci Delil:
رَوَى أَبُو دَاوُدَ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ كُلِّ مُسْكِرٍ وَمُفَتِّرٍ،
Ebû Dâvûd'un Şehr b. Havşeb'den, onun da Ümmü Seleme'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) her sarhoş edici ve müfettir (gevşeklik verici) şeyi yasaklamıştır.
قَالَ الْخَطَّابِيُّ: الْمُفَتِّرُ كُلُّ شَرَابٍ يُورِثُ الْفُتُورَ وَالْخَدَرَ فِي الْأَعْضَاءِ، وَهَذَا لَا شَكَّ أَنَّهُ مُتَنَاوِلٌ لِجَمِيعِ أَنْوَاعِ الْأَشْرِبَةِ، فَهَذِهِ الْأَحَادِيثُ كُلُّهَا دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ كُلَّ مُسْكِرٍ فَهُوَ خَمْرٌ، وَهُوَ حَرَامٌ.
Hattâbî şöyle demiştir: Müfettir, organlarda gevşeklik ve uyuşukluk meydana getiren her içecektir. Şüphe yok ki bu, bütün içecek türlerini kapsamaktadır. Dolayısıyla bu hadislerin tamamı, her sarhoş edicinin şarap olduğuna ve haram olduğuna delalet etmektedir.
النَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ كُلَّ مُسْكِرٍ خَمْرٌ التَّمَسُّكُ بِالِاشْتِقَاقَاتِ، قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: أَصْلُ هَذَا الْحَرْفِ التَّغْطِيَةُ، سُمِّيَ الْخِمَارُ خِمَارًا لِأَنَّهُ يُغَطِّي رَأْسَ الْمَرْأَةِ، وَالْخَمْرُ مَا وَارَاكَ مِنْ شَجَرٍ وَغَيْرِهِ، مِنْ وَهْدَةٍ وَأَكَمَةٍ، وَخَمَّرْتُ رَأْسَ الْإِنَاءِ أَيْ غَطَّيْتُهُ، وَالْخَامِرُ هُوَ الَّذِي يَكْتُمُ شَهَادَتَهُ، قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: سُمِّيَتْ خَمْرًا لِأَنَّهَا تُخَامِرُ الْعَقْلَ، أَيْ تُخَالِطُهُ، يُقَالُ: خَامَرَهُ الدَّاءُ إِذَا خَالَطَهُ، وَأَنْشَدَ لِكُثَيِّرٍ:
İkinci Tür Deliller: Her sarhoş edicinin şarap olduğuna dair iştikaklara (kelime türeyişlerine) tutunmaktır. Dil ehli şöyle demiştir: Bu harfin (kökün) aslı örtmektir. Başörtüsüne kadının başını örttüğü için Hımâr (خِمَار) denilmiştir. Ağaç ve benzerlerinden, çukurdan veya tepeden seni örten şeylere Hamar (خَمَر) denir. Kabın ağzını örttüğümde 'Hammetü re'se'l-inâ'' denir. Şahitliğini gizleyen kimseye de Hâmir (خَامِر) denir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Aklı örttüğü, yani ona karıştığı için şaraba hamr denilmiştir. Bir hastalık insana karıştığında 'Hâmarehu'd-dâ'' denir. [İbnü'l-Enbârî] Küseyyir'in şu beytini okumuştur:
هَنِيئًا مَرِيئًا غَيْرَ دَاءٍ مُخَامِرٍ
Afiyet ve şifa olsun, bünyeye karışan bir hastalık olmaksızın.
وَيُقَالُ خَامَرَ السِّقَامُ كَبِدَهُ، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ رَاجِعٌ إِلَى الْأَوَّلِ، لِأَنَّ الشَّيْءَ إِذَا خَالَطَ الشَّيْءَ صَارَ بِمَنْزِلَةِ
Hastalık ciğerine karışıp sirayet ettiğinde 'Hâmare's-sikâmu kebidehû' denir. Onun bu zikrettiği şey de birinciye racidir; çünkü bir şey bir şeye karıştığında onu
السَّاتِرِ لَهُ، فَهَذِهِ الِاشْتِقَاقَاتُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْخَمْرَ مَا يَكُونُ سَاتِرًا لِلْعَقْلِ، كَمَا سُمِّيَتْ مُسْكِرًا لِأَنَّهَا تُسْكِرُ الْعَقْلَ أَيْ تَحْجِزُهُ، وَكَأَنَّهَا سُمِّيَتْ بِالْمَصْدَرِ مِنْ خَمَّرَهُ خَمْرًا إِذَا سَتَرَهُ لِلْمُبَالَغَةِ، وَيَرْجِعُ حَاصِلُهُ إِلَى أَنَّ الْخَمْرَ هُوَ السُّكْرُ، لِأَنَّ السُّكْرَ يُغَطِّي الْعَقْلَ، وَيَمْنَعُ مِنْ وُصُولِ نُورِهِ إِلَى الْأَعْضَاءِ، فَهَذِهِ الِاشْتِقَاقَاتُ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ مُسَمَّى الْخَمْرِ هُوَ الْمُسْكِرُ، فَكَيْفَ إِذَا انْضَافَتِ الْأَحَادِيثُ الْكَثِيرَةُ إِلَيْهِ لَا يُقَالُ هَذَا إِثْبَاتٌ لِلُّغَةٍ بِالْقِيَاسِ، وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ، لِأَنَّا نَقُولُ: لَيْسَ هَذَا إِثْبَاتًا لِلُّغَةٍ بِالْقِيَاسِ، بَلْ هُوَ تَعْيِينُ الْمُسَمَّى بِوَاسِطَةِ هَذِهِ الِاشْتِقَاقَاتِ، كَمَا أَنَّ أَصْحَابَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵏ يَقُولُونَ إِنَّ مُسَمَّى النِّكَاحِ هُوَ الْوَطْءُ وَيُثْبِتُونَهُ بِالِاشْتِقَاقَاتِ، وَمُسَمَّى الصَّوْمِ هُوَ الْإِمْسَاكُ، وَيُثْبِتُونَهُ بِالِاشْتِقَاقَاتِ.
örten konumunda olur. Dolayısıyla bu iştikaklar şarabın aklı örten şey olduğuna delalet eder; nitekim aklı engellediği, yani onu hapsettiği için ona müskir (sarhoş edici) denilmiştir. Sanki mübalağa kastıyla, bir şeyi örttüğünde kullanılan 'hammerehû hamren' ifadesinin mastarıyla isimlendirilmiş gibidir. İşin özü, hamrın sarhoşluk olduğuna varır; zira sarhoşluk aklı örter ve onun nurunun organlara ulaşmasını engeller. Bu iştikaklar, hamrın müsemmasının sarhoş edici şey olduğuna dair en kuvvetli delillerdendir; hele buna çok sayıdaki hadisler de eklenirse [nasıl olmasın]! 'Bu, kıyas ile dil kuralı sabitlemektir ve bu caiz değildir' denilemez; zira biz deriz ki: Bu, kıyasla dil kuralı sabitlemek değil, aksine bu iştikaklar vasıtasıyla müsemmayı belirlemektir; nitekim Ebû Hanîfe'nin arkadaşları (rahimehumullâh) da nikâhın müsemmasının cinsel ilişki olduğunu söyler ve bunu iştikaklarla ispat ederler; savmın (orucun) müsemmasının imsak (tutmak/kendini alıkoymak) olduğunu söyler ve bunu iştikaklarla ispat ederler.
النَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنَ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الْخَمْرَ هُوَ الْمُسْكِرُ، أَنَّ الْأُمَّةَ مُجْمِعَةٌ عَلَى أَنَّ الْآيَاتِ الْوَارِدَةَ فِي الْخَمْرِ ثلاثة، اثنان مِنْهَا وَرَدَا بِلَفْظِ الْخَمْرِ أَحَدُهُمَا: هَذِهِ الْآيَةُ وَالثَّانِيَةُ: آيَةُ الْمَائِدَةِ وَالثَّالِثَةُ: وَرَدَتْ فِي السُّكْرِ وَهُوَ قَوْلُهُ: لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى [النِّسَاءِ: ٤٣] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْخَمْرِ هُوَ الْمُسْكِرُ.
Üçüncü Tür Deliller: Şarabın sarhoş edici şey olduğuna delalet eden delillerden biri şudur: Ümmet, şarap hakkında gelen ayetlerin üç tane olduğu hususunda icma etmiştir; bunlardan ikisi hamr lafzıyla gelmiştir: Biri bu ayet, ikincisi Mâide ayetidir. Üçüncüsü ise sarhoşluk hakkında gelmiştir ki o da: { لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } “Sarhoş iken namaza yaklaşmayın” [Nisâ 43] buyruğudur. Bu da hamrdan muradın sarhoş edici şey olduğuna delalet eder.
النَّوْعُ الرَّابِعُ: مِنَ الْحُجَّةِ أَنَّ سَبَبَ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ هُوَ أَنَّ عُمَرَ وَمُعَاذًا قَالَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ الْخَمْرَ مُسْلِبَةٌ لِلْعَقْلِ، مُذْهِبَةٌ لِلْمَالِ، فَبَيِّنْ لَنَا فِيهِ، فَهُمَا إِنَّمَا طَلَبَا الْفَتْوَى مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ بِسَبَبِ كَوْنِ الْخَمْرِ مُذْهِبَةً لِلْعَقْلِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ كُلُّ مَا كَانَ مُسَاوِيًا لِلْخَمْرِ فِي هَذَا الْمَعْنَى إِمَّا أَنْ يَكُونَ خَمْرًا وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُسَاوِيًا لِلْخَمْرِ فِي هَذَا الْحُكْمِ.
Dördüncü Tür Delil: Şarabın haram kılınış sebebi, Ömer ve Muâz'ın: 'Ey Allah'ın Resûlü! Şarap aklı giderir, malı yok eder; bu konuda bize [hükmü] açıkla' demeleridir. Onlar Allah'tan ve Resûlünden ancak şarabın aklı giderici olması sebebiyle fetva istemişlerdir; dolayısıyla bu manada şaraba eşit olan her şeyin ya şarap olması ya da bu hükümde şaraba eşit olması zorunludur.
النَّوْعُ الْخَامِسُ: مِنَ الْحُجَّةِ أَنَّ اللَّهَ عَلَّلَ تَحْرِيمَ الْخَمْرِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ [الْمَائِدَةِ: ٩١] وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الْأَفْعَالَ مُعَلَّلَةٌ بِالسُّكْرِ، وَهَذَا التَّعْلِيلُ يَقِينِيٌّ، فَعَلَى هَذَا تَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ نَصًّا فِي أَنَّ حُرْمَةَ الْخَمْرِ مُعَلَّلَةٌ بِكَوْنِهَا مُسْكِرَةً، فَأَمَّا أَنْ يَجِبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ كُلَّ مُسْكِرٍ خَمْرٌ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ فَلَا بُدَّ مِنْ ثُبُوتِ هَذَا الْحُكْمِ فِي كُلِّ مُسْكِرٍ، وَكُلُّ مَنْ أَنْصَفَ وَتَرَكَ الْعِنَادَ، عَلِمَ أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ ظَاهِرَةٌ جَلِيَّةٌ فِي إِثْبَاتِ هَذَا الْمَطْلُوبِ حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً [النَّحْلِ: ٦٧] مَنَّ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْنَا بِاتِّخَاذِ السَّكَرِ وَالرِّزْقِ الْحَسَنِ، وَمَا نَحْنُ فِيهِ سُكْرٌ وَرِزْقٌ حَسَنٌ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُبَاحًا لِأَنَّ الْمِنَّةَ لَا تَكُونُ إِلَّا بِالْمُبَاحِ.
Beşinci Tür Delil: Allah Teâlâ şarabın haram kılınmasını: { إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ } “Şeytan, içki ve kumarla ancak aranıza düşmanlık ve kin sokmak; sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister” [Mâide 91] buyruğuyla illetlendirmiştir. Şüphe yok ki bu fiiller sarhoşlukla illetlendirilmiştir ve bu ta'lil kesindir. Buna göre bu ayet, şarabın haramlığının sarhoş edici olmasıyla illetlendirildiğine dair açık bir nasstır. Dolayısıyla ya her sarhoş edicinin şarap olduğuna kesin hükmetmek gerekir ya da öyle olmasa bile bu hükmün her sarhoş edicide sabit olması kaçınılmazdır. İnsaf edip inatçılığı bırakan herkes, bu yönlerin bu matlubun ispatında açık ve zahir olduğunu bilir. Ebû Hanîfe'nin (rahimehullâh) delili ise birkaç yöndendir: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً } “Hurma ağaçlarının meyvelerinden ve üzümlerden hem bir içki/sarhoşluk veren şey hem de güzel bir rızık elde edersiniz” [Nahl 67] buyruğudur. Allah Teâlâ seker (içki) ve güzel rızık edinilmesini bize bir lütuf olarak zikretmiştir; bizim bahsettiğimiz şey de seker ve güzel rızıktır; dolayısıyla mubah olması gerekir, çünkü lütuf ancak mubah olan şeyle olur.
وَالْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: مَا
İkinci Delil ise şu rivayettir:
رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّهُ ﵊ أَتَى السِّقَايَةَ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ فَاسْتَنَدَ إِلَيْهَا، وَقَالَ: اسْقُونِي، فَقَالَ الْعَبَّاسُ: أَلَا أَسْقِيكَ مِمَّا نَنْبِذُهُ فِي بُيُوتِنَا؟ فَقَالَ: مَا تَسْقِي النَّاسَ، فَجَاءَهُ بِقَدَحٍ مِنْ نَبِيذٍ فَشَمَّهُ، فَقَطَّبَ وَجْهَهُ وَرَدَّهُ، فَقَالَ الْعَبَّاسُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفْسَدْتَ عَلَى/ أَهْلِ مَكَّةَ شَرَابَهُمْ، فَقَالَ: رُدُّوا عَلَيَّ الْقَدَحَ، فَرَدُّوهُ عَلَيْهِ، فَدَعَا بِمَاءٍ مِنْ زَمْزَمَ وَصَبَّ عَلَيْهِ وَشَرِبَ، وَقَالَ: إِذَا اغتلمت عليكم هذه الأشربة فاقطعوا متنها بِالْمَاءِ.
İbn Abbâs'ın rivayet ettiğine göre o (aleyhisselâm) Vedâ Haccı senesinde Sikâye'ye gelip oraya yaslandı ve: 'Bana su içirin' dedi. Abbâs: 'Sana evlerimizde nebiz yaptığımız şeyden içireyim mi?' dedi. Resûlullah: 'İnsanlara içirdiğinden [içir]' buyurdu. Bunun üzerine ona bir kadeh nebiz getirdi, onu kokladı, yüzünü buruşturdu ve geri verdi. Abbâs: 'Ey Allah'ın Resûlü! / Mekkelilerin içeceğini onlara kusurlu gösterdin' dedi. Resûlullah: 'Kadehi bana geri verin' buyurdu; geri verdiler. Zemzem suyundan istedi, üzerine döktü, içti ve şöyle buyurdu: «Bu içecekler size sertleşip kabardığında onun sertliğini su ile kırın.»
وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهِ أَنَّ التَّقْطِيبَ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنَ الشَّدِيدِ، وَلِأَنَّ الْمَزْجَ بِالْمَاءِ كَانَ لِقَطْعِ الشِّدَّةِ بِالنَّصِّ، وَلِأَنَّ اغْتِلَامَ الشَّرَابِ شِدَّتُهُ، كَاغْتِلَامِ الْبَعِيرِ سُكْرُهُ.
Bununla istidlal yönü şudur: Yüz buruşturmak ancak sert olandan ötürü olur; ayrıca su ile karıştırmak nassın ifadesiyle sertliği kırmak içindir ve içeceğin kabarması/kızışması, devenin kızışmasının onun sarhoşluğu gibi olması misali, onun sertleşmesidir.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: التَّمَسُّكُ بآثار الصحابة.
Üçüncü Delil: Sahabe rivayetlerine (âsârına) tutunmaktır.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً نَكِرَةٌ فِي الْإِثْبَاتِ، فَلِمَ قُلْتُمْ: إِنَّ ذَلِكَ السَّكَرَ وَالرِّزْقَ الْحَسَنَ هُوَ هَذَا النَّبِيذُ؟ ثُمَّ أَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الْآيَةَ كَانَتْ نَازِلَةً قَبْلَ هَذِهِ الْآيَاتِ الثَّلَاثِ الدَّالَّةِ عَلَى تَحْرِيمِ الْخَمْرِ، فَكَانَتْ هَذِهِ الثَّلَاثَةُ إِمَّا نَاسِخَةً، أَوْ مُخَصِّصَةً لَهَا.
Birinciye cevap şudur: Yüce Allah'ın: { تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً } buyruğu olumlu cümlede nekredir; o halde bu seker ve güzel rızkın bu nebiz olduğunu nereden söylediniz? Kaldı ki müfessirler bu ayetin, şarabın haram kılındığına delalet eden bu üç ayetten önce indiği hususunda icma etmişlerdir; dolayısıyla bu üç ayet onun için ya nâsihtir ya da tahsis edicidir.
وَأَمَّا الْحَدِيثُ فَلَعَلَّ ذَلِكَ النَّبِيذَ كَانَ مَاءً نُبِذَتْ تَمَرَاتٍ فِيهِ لِتَذْهَبَ الْمُلُوحَةُ فَتَغَيَّرَ طَعْمُ الْمَاءِ قَلِيلًا إِلَى الْحُمُوضَةِ، وَطَبْعُهُ ﵇ كَانَ فِي غَايَةِ اللَّطَافَةِ، فَلَمْ يَحْتَمِلْ طَبْعُهُ الْكَرِيمُ ذَلِكَ الطَّعْمَ، فَلِذَلِكَ قَطَّبَ وَجْهَهُ، وَأَيْضًا كَانَ الْمُرَادُ بِصَبِّ الْمَاءِ فيه إزالة ذلك القذر مِنَ الْحُمُوضَةِ أَوِ الرَّائِحَةِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَكُلُّ عَاقِلٍ يَعْلَمُ أَنَّ الْإِعْرَاضَ عَنْ تِلْكَ الدَّلَائِلِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا بِهَذَا الْقَدْرِ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ الضَّعِيفِ غَيْرُ جَائِزٍ.
Hadise gelince; muhtemelen o nebiz, tuzluluğu gitsin diye içine birkaç hurma atılmış suydu ve suyun tadı hafifçe ekşiye dönmüştü. O'nun (aleyhisselâm) tabiatı ise son derece nezih ve latifti, yüce tabiatı bu tadı kaldıramadı; bu yüzden yüzünü buruşturdu. Ayrıca içine su dökülmesinden maksat, o ekşilik veya kokudan kaynaklanan hoşnutsuzluğu gidermekti. Velhasıl her akıl sahibi bilir ki zikrettiğimiz o delillerden böylesi zayıf bir istidlal sebebiyle yüz çevirmek caiz değildir.
وَأَمَّا آثَارُ الصَّحَابَةِ فَهِيَ مُتَدَافِعَةٌ مُتَعَارِضَةٌ، فَوَجَبَ تَرْكُهَا وَالرُّجُوعُ إِلَى ظَاهِرِ كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ الرَّسُولِ ﵇، فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي حَقِيقَةِ الْخَمْرِ.
Sahabe rivayetlerine gelince; bunlar birbirini nakzedici ve çelişkilidir; dolayısıyla onları terk edip Allah'ın Kitabı'nın ve Resûlün (aleyhisselâm) sünnetinin zahirine dönmek zorunludur. İşte şarabın hakikati hakkındaki söz bundan ibarettir.
الْمَقَامُ الثَّانِي: فِي بَيَانِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى تَحْرِيمِ الْخَمْرِ وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْخَمْرَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى الْإِثْمِ، وَالْإِثْمُ حَرَامٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ [الْأَعْرَافِ: ٣٣] فَكَانَ مَجْمُوعُ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ دَلِيلًا عَلَى تَحْرِيمِ الْخَمْرِ الثَّانِي: أَنَّ الْإِثْمَ قَدْ يُرَادُ بِهِ الْعِقَابُ، وَقَدْ يُرَادُ بِهِ مَا يُسْتَحَقُّ بِهِ الْعِقَابُ مِنَ الذُّنُوبِ، وَأَيُّهُمَا كَانَ فَلَا يَصِحُّ أَنْ يُوصَفَ بِهِ إِلَّا الْمُحَرَّمُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما صَرَّحَ بِرُجْحَانِ الْإِثْمِ وَالْعِقَابِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ التَّحْرِيمَ.
İkinci Makam: Bu ayetin şarabın haramlığına delalet ettiğinin beyanı hakkındadır. Bunun beyanı birkaç yöndendir: Birincisi: Ayet, şarabın günah içerdiğine delalet etmektedir; günah ise Allah Teâlâ'nın: { قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ } “De ki: Rabbim ancak açık ve gizli çirkinlikleri, günahı ve haksız saldırıyı haram kılmıştır” [A'râf 33] buyruğu gereğince haramdır. Dolayısıyla bu iki ayetin toplamı şarabın haramlığına delil olmuştur. İkincisi: İsm (günah) kelimesi ile bazen ceza kastedilir, bazen de günahlardan cezayı hak ettiren şey kastedilir; hangisi olursa olsun bununla ancak haram olan şey nitelenebilir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما } “Onların günahı faydasından daha büyüktür” buyurarak günah ve cezanın baskın olduğunu açıkça belirtmiş olmasıdır; bu da haramlığı gerektirir.
فَإِنْ قِيلَ: الْآيَةُ لَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ شُرْبَ الْخَمْرِ إِثْمٌ، بَلْ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِيهِ إِثْمًا، فَهَبْ أَنَّ ذَلِكَ الْإِثْمَ حَرَامٌ فَلِمَ قُلْتُمْ: إِنَّ شُرْبَ الْخَمْرِ لَمَّا حَصَلَ فِيهِ ذَلِكَ الْإِثْمُ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ حَرَامًا؟.
Eğer: 'Ayet şarap içmenin günah olduğuna delalet etmiyor, aksine onda günah bulunduğuna delalet ediyor. O günahın haram olduğunu varsaysak bile, şarap içmede o günah hasıl oldu diye onun bizzat haram olmasının gerektiğini nereden çıkardınız?' denilirse,
قُلْنَا: لِأَنَّ السُّؤَالَ كَانَ وَاقِعًا عَنْ مُطْلَقِ الْخَمْرِ، فَلَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ فِيهِ إِثْمًا، كَانَ الْمُرَادُ أَنَّ ذَلِكَ الْإِثْمَ لَازِمٌ لَهُ عَلَى جَمِيعِ التَّقْدِيرَاتِ، فَكَانَ شُرْبُ الْخَمْرِ مُسْتَلْزِمًا لِهَذِهِ الْمُلَازَمَةِ الْمُحَرَّمَةِ، وَمُسْتَلْزِمُ الْمُحَرَّمِ مُحَرَّمٌ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الشُّرْبُ مُحَرَّمًا، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ لَا تَدُلُّ عَلَى حُرْمَةِ الْخَمْرِ، وَاحْتَجَّ عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ فِيهَا مَنَافِعَ لِلنَّاسِ، وَالْمُحَرَّمُ لَا يَكُونُ فِيهِ مَنْفَعَةٌ وَالثَّانِي: / لَوْ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى حُرْمَتِهَا فَلِمَ لَمْ يَقْنَعُوا بِهَا حَتَّى نَزَلَتْ آيَةُ الْمَائِدَةِ وَآيَةُ تَحْرِيمِ الصَّلَاةِ؟ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّ فِيهِمَا إِثْمًا كَبِيرًا فَمُقْتَضَاهُ أَنَّ ذَلِكَ الْإِثْمَ الْكَبِيرَ يَكُونُ حَاصِلًا مَا دَامَا مَوْجُودَيْنِ، فَلَوْ كَانَ ذَلِكَ الْإِثْمُ الْكَبِيرُ سَبَبًا لِحُرْمَتِهَا لَوَجَبَ الْقَوْلُ بِثُبُوتِ حُرْمَتِهَا فِي سَائِرِ الشَّرَائِعِ.
biz deriz ki: Çünkü soru mutlak olarak şarap hakkında vaki olmuştur; Yüce Allah onda günah olduğunu beyan edince murat, o günahın her ihtimalde ona ayrılmaz bir biçimde bağlı olmasıdır. Dolayısıyla şarap içmek bu haram olan ayrılmazlığı gerektirici olmuştur; haramı gerektiren şey de haramdır, bu yüzden içmenin haram olması vacip olmuştur. Onlardan bazıları ise şöyle demiştir: Bu ayet şarabın haramlığına delalet etmez. Buna karşı şu gerekçelerle delil getirmişlerdir: Birincisi: Yüce Allah onda insanlar için faydalar bulunduğunu sabit kılmıştır; haram olanda ise fayda olmaz. İkincisi: / Şayet bu ayet onun haramlığına delalet etseydi, Mâide ayeti ve namazdaki haramlık ayeti inene kadar bununla neden yetinmediler? Üçüncüsü: Yüce Allah o ikisinde büyük bir günah olduğunu haber vermiştir; bunun gereği o ikisi var oldukça bu büyük günahın hasıl olmasıdır. Şayet o büyük günah onun haramlığının sebebi olsaydı, diğer bütün şeriatlarda da haramlığının sabit olduğunu söylemek gerekirdi.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ حُصُولَ النَّفْعِ الْعَاجِلِ فِيهِ فِي الدُّنْيَا لَا يمنع كَوْنِهِ مُحَرَّمًا، وَمَتَى كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ حُصُولُ النَّفْعِ فِيهِمَا مَانِعًا مِنْ حُرْمَتِهِمَا لِأَنَّ صِدْقَ الْخَاصِّ يُوجِبُ صِدْقَ الْعَامِّ.
Birinciye cevap: Dünyada onda peşin bir faydanın hasıl olması haram olmasına engel değildir. Böyle olunca ikisinde bir faydanın bulunması haram kılınmalarına engel teşkil etmez; çünkü hususî olanın doğruluğu umumî olanın da doğruluğunu gerektirir.
وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: أَنَّا رُوِّينَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي تَحْرِيمِ الْخَمْرِ، وَالتَّوَقُّفُ الَّذِي ذَكَرْتُهُ غَيْرَ مَرْوِيٍّ عَنْهُمْ، وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يَطْلُبَ الْكِبَارُ مِنَ الصَّحَابَةِ نُزُولَ مَا هُوَ آكَدُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ فِي التَّحْرِيمِ، كَمَا الْتَمَسَ إِبْرَاهِيمُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ مُشَاهَدَةَ إِحْيَاءِ الْمَوْتَى لِيَزْدَادَ سُكُونًا وَطُمَأْنِينَةً.
İkinciye cevap: Biz İbn Abbâs'tan bu ayetin şarabın haramlığı hakkında indiğini rivayet ettik; senin zikrettiğin tereddüt/duraksama ise onlardan rivayet edilmiş değildir. İbrâhim'in (salavâtullâhi aleyh) içi daha çok yatışsın ve mutmain olsun diye ölülerin diriltilmesini müşahede etmeyi talep etmesi gibi, sahabenin ileri gelenlerinin de haram kılma hususunda bu ayetten daha kuvvetli ve pekiştirici bir ayetin inmesini istemeleri mümkündür.
وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّالِثِ: أَنَّ قَوْلَهُ: فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ إِخْبَارٌ عَنِ الْحَالِ لَا عَنِ الْمَاضِي، وَعِنْدَنَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى
Üçüncüye cevap: O'nun: { فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ } buyruğu geçmişten değil, şimdiki halden bir haberdir. Bize göre Yüce Allah,
عَلِمَ أَنَّ شُرْبَ الْخَمْرِ مَفْسَدَةٌ لَهُمْ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ، وَعَلِمَ أَنَّهُ مَا كَانَ مَفْسَدَةً لِلَّذِينِ كَانُوا قَبْلَ هَذِهِ الْأُمَّةِ فَهَذَا تَمَامُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْبَابِ.
şarap içmenin o dönemde onlar için bir fesat olduğunu bildi; bu ümmetten öncekiler için ise fesat olmadığını bildi. Bu konudaki sözün tamamı bundan ibarettir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي حَقِيقَةِ الْمَيْسِرِ فَنَقُولُ: الْمَيْسِرُ الْقِمَارُ، مَصْدَرٌ مِنْ يَسَرَ كَالْمَوْعِدِ وَالْمَرْجِعِ مِنْ فِعْلِهِمَا، يُقَالُ يَسَرْتُهُ إِذَا قَمَرْتُهُ، وَاخْتَلَفُوا فِي اشْتِقَاقِهِ عَلَى وُجُوهٍ أَحَدُهَا: قَالَ مُقَاتِلٌ: اشْتِقَاقُهُ مِنَ الْيُسْرِ لِأَنَّهُ أَخْذٌ لِمَالِ الرَّجُلِ بِيُسْرٍ وَسُهُولَةٍ مِنْ غَيْرِ كَدٍّ وَلَا تَعَبٍ، كَانُوا يَقُولُونَ: يَسِّرُوا لَنَا ثَمَنَ الْجَزُورِ، أَوْ مِنَ الْيَسَارِ لِأَنَّهُ سَبَبُ يَسَارِهِ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: كَانَ الرَّجُلُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يُخَاطِرُ عَلَى أَهْلِهِ وَمَالِهِ وَثَانِيهَا: قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: الْمَيْسِرُ مِنَ التَّجْزِئَةِ وَالِاقْتِسَامِ، يُقَالُ: يَسَرُوا الشَّيْءَ، أَيِ اقْتَسَمُوهُ، فَالْجَزُورُ نَفْسُهُ يُسَمَّى مُيَسَّرًا لِأَنَّهُ يُجَزَّأُ أَجْزَاءً، فَكَأَنَّهُ مَوْضِعُ التَّجْزِئَةِ، وَالْيَاسِرُ الْجَازِرُ، لِأَنَّهُ يُجَزِّئُ لَحْمَ الْجَزُورِ، ثُمَّ يقال لضاربين بالقدح والمتقاربين عَلَى الْجَزُورِ: إِنَّهُمْ يَاسِرُونَ لِأَنَّهُمْ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْفِعْلِ يُجَزِّءُونَ لَحْمَ الْجَزُورِ وَثَالِثُهَا: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: إِنَّهُ مِنْ قَوْلِهِمْ: يَسَّرَ لِي هَذَا الشَّيْءَ يُيَسِّرُ يُسْرًا وَمَيْسِرًا إِذَا وَجَبَ، وَالْيَاسِرُ الْوَاجِبُ بِسَبَبِ الْقِدَاحِ، هَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي اشْتِقَاقِ هَذِهِ اللَّفْظَةِ.
Üçüncü Mesele: Meysirin (kumarın) hakikati hakkındadır. Deriz ki: Meysir kumardır; tıpkı 'mev'ıd' ve 'merci'' kelimelerinin kendi fiillerinden mastar olması gibi 'yesere' fiilinden bir mastardır. Bir kimseyi kumarda yendiğinde 'yesertühû' denir. İştikakında birkaç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Mukâtil şöyle demiştir: İştikakı 'yüsr' (kolaylık) kökündendir; çünkü bu, zahmet ve yorgunluk olmaksızın bir kimsenin malını kolaylıkla ve zahmetsizce almaktır. Nitekim 'Bize kesilecek devenin bedelini kolaylaştırın' derlerdi. Yahut zenginlik sebebi olduğu için 'yesâr' (zenginlik) kökündendir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre: Câhiliye döneminde adam ailesi ve malı üzerine kumar oynardı. İkincisi: İbn Kuteybe şöyle demiştir: Meysir, cüzlere ayırmak ve taksim etmek manasındadır. Bir şeyi taksim ettiklerinde 'yeserû'ş-şey'' denir. Kesilen devenin (cezûr) bizzat kendisine de parçalara ayrıldığı için 'müyesser' denir; sanki taksim edilme yeridir. Yâsir ise deveyi parçalara ayıran kasaptır. Sonra kumar oklarını atanlara ve deve üzerinde kumarlaşanlara 'yâsirûn' denir; zira bu fiilleri sebebiyle devenin etini parçalara ayırmış olurlar. Üçüncüsü: Vâhidî şöyle demiştir: Bu, onların 'Bu şey kesinleşti/vacip oldu' anlamında kullandıkları 'yesera lî hâze'ş-şey'ü yeyziru yusran ve meysiran' sözündendir; yâsir ise oklar vasıtasıyla vacip olan/hak kazanan kimsedir. Bu lafzın iştikakı hakkındaki söz budur.
وَأَمَّا صِفَةُ الْمَيْسِرِ فَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : كَانَتْ لَهُمْ عَشْرَةُ قِدَاحٍ، وَهِيَ الْأَزْلَامُ والأقلام الفذ، والتوأم، وَالرَّقِيبُ، وَالْحَلِسُ، بِفَتْحِ الْحَاءِ وَكَسْرِ اللَّامِ، وَقِيلَ بِكَسْرِ الْحَاءِ وَسُكُونِ اللَّامِ، وَالْمُسْبِلُ، وَالْمُعَلَّى، وَالنَّافِسُ، وَالْمَنِيحُ، وَالسَّفِيحُ، وَالْوَغْدُ، لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا نَصِيبٌ معلوم من جزور ينحرونها ويجزؤونها عَشْرَةَ أَجْزَاءٍ، وَقِيلَ: ثَمَانِيَةً وَعِشْرِينَ جُزْءًا إِلَّا ثلاثة، وهي: المنيح والسفيح، والوعد، وَلِبَعْضِهِمْ فِي هَذَا الْمَعْنَى شِعْرٌ:
Meysirin keyfiyetine gelince; el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Onların on tane kumar oku vardı ki bunlar ezlâm ve aklâmdır: Fezz, tevm, rakîb, hâ'nın fethası ve lâm'ın kesresiyle -hâ'nın kesresi ve lâm'ın sükûnuyla da söylenmiştir- hılis, musbil, muallâ, nâfis, menîh, sefîh ve vağd. Boğazlayıp on parçaya -yirmi sekiz parçaya bölündüğü de söylenmiştir- ayırdıkları deveden, menîh, sefîh ve vağd olan üçü hariç, bunların her birinin belirli bir hissesi vardı. Bir şairin bu manada şu şiiri vardır:
لِي فِي الدُّنْيَا سِهَامٌ ... لَيْسَ فِيهِنَّ رَبِيحُ
Dünyada benim oklarım vardır ki... İçlerinde kazançlı hiçbir pay yoktur.
وَأَسَامِيهِنَّ وَغْدٌ ... وسفيح ومنيح
Onların isimleri vağd... sefîh ve menîhtir.
فللفذ سهم، وللتوأم سَهْمَانِ، وَلِلرَّقِيبِ ثَلَاثَةٌ، وَلِلْحَلِسِ أَرْبَعَةٌ، وَلِلنَّافِسِ خَمْسَةٌ، وَلِلْمُسْبِلِ/ سِتَّةٌ، وَلِلْمُعَلَّى سَبْعَةٌ، يَجْعَلُونَهَا فِي الرَّبَابَةِ، وَهِيَ الْخَرِيطَةُ وَيَضَعُونَهَا عَلَى يَدِ عَدْلٍ، ثُمَّ يُجَلْجِلُهَا وَيُدْخِلُ يَدَهُ فَيُخْرِجُ بِاسْمِ رَجُلٍ رَجُلٍ قَدَحًا مِنْهَا فَمَنْ خَرَجَ لَهُ قَدَحٌ مِنْ ذوات الأنصباء أخذ النصب الْمَوْسُومَ بِهِ ذَلِكَ الْقَدَحُ، وَمَنْ خَرَجَ لَهُ قَدَحٌ لَا نَصِيبَ لَهُ لَمْ يَأْخُذْ شَيْئًا، وَغَرِمَ ثَمَنَ الْجَزُورِ كُلِّهِ، وَكَانُوا يَدْفَعُونَ تِلْكَ الْأَنْصِبَاءَ إِلَى الْفُقَرَاءِ، وَلَا يَأْكُلُونَ مِنْهَا، وَيَفْتَخِرُونَ بِذَلِكَ وَيَذُمُّونَ مَنْ لَمْ يَدْخُلْ فِيهِ وَيُسَمُّونَهُ الْبَرَمَ.
Fezz'in bir payı, tevm'in iki payı, rakîb'in üç, hılis'in dört, nâfis'in beş, musbil'in / altı ve muallâ'nın yedi payı vardı. Bunları 'rabâbe' denilen bir torbaya koyar, güvenilir bir kimsenin eline verirlerdi. Sonra o kişi torbayı sallar, elini sokar ve her bir adamın adına bir ok çekerdi. Kime hisseli oklardan biri çıkarsa, o okun üzerinde işaretli olan payı alırdı; kime de hissesi olmayan boş oklardan biri çıkarsa hiçbir şey alamaz, devenin bütün bedelini tazmin ederdi (ödemek zorunda kalırdı). Onlar bu hisseleri fakirlere verir, kendileri ondan yemezlerdi; bununla övünürler, bu oyuna girmeyeni yerer ve ona 'berem' adını verirlerdi.