Binûn

Bakara Suresi — 68. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْمَيْسِرَ هَلْ هُوَ اسْمٌ لِذَلِكَ الْقِمَارِ الْمُعَيَّنِ، أَوْ هُوَ اسْمٌ لِجَمِيعِ أَنْوَاعِ الْقِمَارِ،

Dördüncü Mesele: Meysir lafzının o belirli kumara has bir isim mi, yoksa kumarın bütün türleri için bir isim mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir.

رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «إِيَّاكُمْ وَهَاتَيْنِ الْكَعْبَتَيْنِ فَإِنَّهُمَا مِنْ مَيْسِرِ الْعَجَمِ»

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: { إِيَّاكُمْ وَهَاتَيْنِ الْكَعْبَتَيْنِ فَإِنَّهُمَا مِنْ مَيْسِرِ الْعَجَمِ } “Bu iki zardan sakının; zira onlar Acemlerin kumarındandır.”

وَعَنِ ابْنِ سِيرِينَ وَمُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ: كُلُّ شَيْءٍ فِيهِ خَطَرٌ فَهُوَ مِنَ الْمَيْسِرِ، حَتَّى لَعِبِ الصِّبْيَانِ بِالْجَوْزِ، وَأَمَّا الشِّطْرَنْجُ

İbn Sîrîn, Mücâhid ve Atâ'dan da şöyle rivayet edilmiştir: “İçinde tehlike (şans ve risk) bulunan her şey meysirdendir; hatta çocukların cevizle oynaması bile.” Satranca gelince;

فَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: النَّرْدُ وَالشِّطْرَنْجُ مِنَ الْمَيْسِرِ،

Ali aleyhisselâm'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Tavla da satranç da meysirdendir (kumardandır).”

وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: إِذَا خَلَا الشِّطْرَنْجُ عَنِ الرِّهَانِ، وَاللِّسَانُ عَنِ الطُّغْيَانِ وَالصَّلَاةُ عَنِ النِّسْيَانِ، لَمْ يَكُنْ حَرَامًا، وَهُوَ خَارِجٌ عَنِ الْمَيْسِرِ، لِأَنَّ الْمَيْسِرَ مَا يُوجِبُ دَفْعَ الْمَالِ، أَوْ أَخْذَ مَالٍ، وَهَذَا لَيْسَ كَذَلِكَ، فَلَا يَكُونُ قِمَارًا وَلَا مَيْسِرًا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ، أَمَّا السَّبَقُ فِي الْخُفِّ وَالْحَافِرِ فَبِالِاتِّفَاقِ لَيْسَ مِنَ الْمَيْسِرِ، وَشَرْحُهُ مَذْكُورٌ فِي كِتَابِ السَّبَقِ وَالرَّمْيِ مِنْ كُتُبِ الْفِقْهِ.

Şâfiî radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: “Satranç bahisten (iddialaşmaktan), dil taşkınlıktan ve namaz da unutulmaktan uzak kaldığında haram olmaz ve meysir kapsamı dışındadır. Çünkü meysir, mal vermeyi veya mal almayı gerektiren şeydir; bu ise öyle değildir. Dolayısıyla ne kumar ne de meysir olur.” Doğrusunu Allah bilir. [At ve deve gibi] tırnaklı ve toynaklı hayvanlarla yapılan yarışa gelince; icma ile meysirden değildir. Bunun açıklaması fıkıh kitaplarının yarış ve atıcılık bölümlerinde zikredilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْإِثْمُ الْكَبِيرُ، فِيهِ أُمُورٌ أَحَدُهَا: أَنَّ عَقْلَ الْإِنْسَانِ أَشْرَفُ صِفَاتِهِ، وَالْخَمْرُ عَدُوُّ الْعَقْلِ، وَكُلُّ مَا كَانَ عَدُوَّ الْأَشْرَفِ فَهُوَ أَخَسُّ، فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ شُرْبُ الْخَمْرِ أَخَسَّ الْأُمُورِ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الْعَقْلَ إنما سمي

Beşinci Mesele: Büyük günah konusunda birkaç husus vardır: Birincisi: İnsanın aklı, onun en şerefli sıfatıdır; içki ise aklın düşmanıdır. En şerefli olanın düşmanı olan her şey en aşağılıktır; dolayısıyla içki içmenin de işlerin en aşağılığı olması gerekir. Bunun açıklaması şudur: Akla

عَقْلًا لِأَنَّهُ يَجْرِي مَجْرَى عِقَالِ النَّاقَةِ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا دَعَاهُ طَبْعُهُ إِلَى فِعْلٍ قَبِيحٍ، كَانَ عَقْلُهُ مَانِعًا لَهُ مِنَ الْإِقْدَامِ عَلَيْهِ، فَإِذَا شَرِبَ الْخَمْرَ بَقِيَ الطَّبْعُ الدَّاعِي إِلَى فِعْلِ الْقَبَائِحِ خَالِيًا عَنِ الْعَقْلِ الْمَانِعِ مِنْهَا، وَالتَّقْرِيبُ بَعْدَ ذَلِكَ مَعْلُومٌ، ذَكَرَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا أَنَّهُ مَرَّ عَلَى سَكْرَانَ وَهُوَ يَبُولُ فِي يَدِهِ وَيَمْسَحُ بِهِ وَجْهَهُ كَهَيْئَةِ الْمُتَوَضِّئِ، وَيَقُولُ:

ancak devenin kösteği (ikâl) mesabesinde olduğu için akıl (akl) denilmiştir. Zira insanın tabiatı kendisini çirkin bir fiile çağırdığında, aklı onu buna kalkışmaktan alıkoyar. İçki içtiğinde ise, çirkinlikleri işlemeye çağıran tabiat, bunlara engel olan akıldan yoksun kalır. Bundan sonrası ise malumdur. İbn Ebi'd-Dünyâ, sarhoş bir adama rastladığını; adamın eline bevledip abdest alan kimse gibi yüzünü bununla sıvazladığını ve şöyle dediğini zikretmiştir:

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَ الْإِسْلَامَ نُورًا وَالْمَاءَ طَهُورًا، وَعَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مِرْدَاسٍ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ: لِمَ لَا تَشْرَبُ الْخَمْرَ فَإِنَّهَا تَزِيدُ فِي جَرَاءَتِكَ؟ فَقَالَ مَا أَنَا بِآخِذٍ جَهْلِي بِيَدِي فَأُدْخِلُهُ جَوْفِي، وَلَا أَرْضَى أَنْ أُصْبِحَ سَيِّدَ قَوْمٍ وَأُمْسِيَ سَفِيهَهُمْ وَثَانِيهَا: مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ إِيقَاعِ الْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ وَالصَّدِّ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ وَثَالِثُهَا:

“İslam'ı nur, suyu da temizleyici kılan Allah'a hamdolsun.” Abbâs b. Mirdâs'a da Câhiliye döneminde: “Niçin içki içmiyorsun, o senin cesaretini artırır?” denildiğinde şöyle demiştir: “Ben cehaletimi kendi elimle alıp karnıma sokacak değilim; gündüz kavminin efendisi olup akşam onların sefihi haline gelmeye de razı olmam.” İkincisi: Allah Teâlâ'nın zikrettiği, [içkinin] düşmanlık ve kin sokması, Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymasıdır. Üçüncüsü:

أَنَّ هَذِهِ الْمَعْصِيَةَ مِنْ خَوَاصِّهَا أَنَّ الْإِنْسَانَ كُلَّمَا كَانَ اشْتِغَالُهُ بِهَا أَكْثَرَ، وَمُوَاظَبَتُهُ عَلَيْهَا أَتَمَّ كَانَ الْمَيْلُ إِلَيْهَا أَكْثَرَ وَقُوَّةُ النَّفْسِ عَلَيْهَا أَقْوَى بِخِلَافِ سَائِرِ الْمَعَاصِي، مِثْلُ الزَّانِي إِذَا فَعَلَ مَرَّةً وَاحِدَةً فَتَرَتْ رَغْبَتُهُ فِي ذَلِكَ الْعَمَلِ، وَكُلَّمَا كَانَ فِعْلُهُ لِذَلِكَ الْعَمَلِ أَكْثَرَ كَانَ فُتُورُهُ أَكْثَرَ وَنُفْرَتُهُ أَتَمَّ، بِخِلَافِ الشُّرْبِ، فَإِنَّهُ كُلَّمَا كَانَ إِقْدَامُهُ عَلَيْهِ أَكْثَرَ، كَانَ نَشَاطُهُ أَكْثَرَ، وَرَغْبَتُهُ فِيهِ أَتَمَّ. فَإِذَا وَاظَبَ الْإِنْسَانُ عَلَيْهِ صَارَ الْإِنْسَانُ غَرِقًا فِي اللَّذَّاتِ الْبَدَنِيَّةِ، مُعْرِضًا عَنْ تَذَكُّرِ الْآخِرَةِ وَالْمَعَادِ، حَتَّى يَصِيرَ مِنَ الَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْخَمْرُ يُزِيلُ الْعَقْلَ، وَإِذَا زَالَ الْعَقْلُ/ حَصَلَتِ الْقَبَائِحُ بِأَسْرِهَا وَلِذَلِكَ

Bu günahın özelliklerinden biri de şudur: İnsan onunla ne kadar çok meşgul olur ve ona ne kadar devam ederse, ona olan meyli o kadar artar ve nefsin ona olan düşkünlüğü o kadar güçlenir. Diğer günahlar ise böyle değildir. Mesela zina eden kimse, bunu bir defa yaptığında o fiile olan arzusu gevşer; o fiili ne kadar çok yaparsa gevşemesi o kadar artar ve nefret etmesi o kadar tam olur. İçki içmek ise böyle değildir; zira insan ona ne kadar çok yönelirse, iştahı o kadar artar ve ona olan arzusu o kadar pekişir. İnsan buna devam ettiğinde bedensel lezzetlere batar; ahireti ve dönüş gününü hatırlamaktan yüz çevirir, nihayet Allah'ı unutan ve [Allah'ın da] kendilerine kendilerini unutturduğu kimselerden olur. Özetle, içki aklı giderir; akıl gittiğinde ise / kötülüklerin tamamı meydana gelir. Bundan dolayıdır ki

قَالَ ﵊: «الْخَمْرُ أُمُّ الْخَبَائِثِ»

[Nebi] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: { الْخَمْرُ أُمُّ الْخَبَائِثِ } “İçki, bütün kötülüklerin anasıdır.”

وَأَمَّا الْمَيْسِرُ فَالْإِثْمُ فِيهِ أَنَّهُ يُفْضِي إِلَى الْعَدَاوَةِ، وَأَيْضًا لِمَا يَجْرِي بَيْنَهُمْ مِنَ الشَّتْمِ وَالْمُنَازَعَةِ وَأَنَّهُ أَكْلُ مَالٍ بِالْبَاطِلِ وَذَلِكَ أَيْضًا يُورِثُ الْعَدَاوَةَ، لِأَنَّ صَاحِبَهُ إِذَا أَخَذَ مَالَهُ مَجَّانًا أَبْغَضَهُ جِدًّا، وَهُوَ أَيْضًا يَشْغَلُ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ، وَأَمَّا الْمَنَافِعُ الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ فَمَنَافِعُ الْخَمْرِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَتَغَالَوْنَ بِهَا إِذَا جَلَبُوهَا مِنَ النَّوَاحِي، وَكَانَ الْمُشْتَرِي إِذَا تَرَكَ الْمُمَاكَسَةَ فِي الثَّمَنِ كَانُوا يَعُدُّونَ ذَلِكَ فَضِيلَةً وَمَكْرُمَةً، فَكَانَ تَكْثُرُ أَرْبَاحُهُمْ بِذَلِكَ السَّبَبِ، وَمِنْهَا أَنَّهُ يُقَوِّي الضَّعِيفَ وَيَهْضِمُ الطَّعَامَ وَيُعِينُ عَلَى الْبَاهِ، وَيُسَلِّي الْمَحْزُونَ، وَيُشَجِّعُ الْجَبَانَ، وَيُسَخِّي الْبَخِيلَ وَيُصَفِّي اللَّوْنَ، وَيُنْعِشُ الْحَرَارَةَ الْغَرِيزِيَّةَ وَيَزِيدُ فِي الْهِمَّةِ وَالِاسْتِعْلَاءِ وَمِنْ مَنَافِعِ الْمَيْسِرِ: التَّوْسِعَةُ عَلَى ذَوِي الْحَاجَةِ لِأَنَّ مَنْ قَمَرَ لَمْ يَأْكُلْ مِنَ الْجَزُورِ، وَإِنَّمَا كَانَ يُفَرِّقُهُ فِي الْمُحْتَاجِينَ وَذَكَرَ الْوَاقِدِيُّ أَنَّ الْوَاحِدَ مِنْهُمْ كَانَ رُبَّمَا قَمَرَ فِي الْمَجْلِسِ الْوَاحِدِ مِائَةَ بَعِيرٍ، فَيَحْصُلُ لَهُ مَالٌ مِنْ غَيْرِ كَدٍّ وَتَعَبٍ، ثُمَّ يَصْرِفُهُ إِلَى الْمُحْتَاجِينَ، فَيَكْتَسِبُ مِنْهُ الْمَدْحَ وَالثَّنَاءَ.

Meysire gelince; ondaki günah ise düşmanlığa yol açmasıdır. Ayrıca aralarında cereyan eden sövüşme ve çekişmeler ile haksız yoldan mal yemek olmasıdır ki bu da düşmanlık doğurur; çünkü kaybeden kimse, malı karşılıksız olarak alındığında [kazanana] son derece buğzeder. O aynı zamanda Allah'ı anmaktan ve namazdan da alıkoyar. Allah Teâlâ'nın { وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ } “ve insanlar için birtakım faydalar vardır” sözünde zikredilen faydalara gelince; içkinin faydaları şudur: Onlar diğer bölgelerden getirdiklerinde içkiyi yüksek fiyatlarla satarlardı; alıcı da fiyatta pazarlık yapmadığı zaman bunu bir fazilet ve cömertlik sayarlardı, böylece bu yolla kârları çoğalırdı. Yine zayıfı güçlendirmesi, yemeği hazmettirmesi, cinsel güce yardım etmesi, kederliyi teselli etmesi, korkağa cesaret vermesi, cimriyi cömertleştirmesi, ten rengini parlatması, fıtrî harareti canlandırması, gayreti ve üstünlük duygusunu artırması da bu faydalardandır. Meysirin faydalarından biri de: İhtiyaç sahiplerine bolluk sağlamaktır; zira kumarda kazanan kimse kesilen deveden yemez, onu sadece muhtaçlara dağıtırdı. Vâkıdî, onlardan birinin tek bir mecliste bazen yüz deve kazandığını, böylece meşakkatsiz ve yorulmaksızın bir mal elde ettiğini, sonra da bunu muhtaçlara harcayarak bu sayede övgü ve sena kazandığını zikretmiştir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ كَثِيرٌ بِالثَّاءِ الْمَنْقُوطَةِ مِنْ فَوْقُ وَالْبَاقُونَ بِالْبَاءِ الْمَنْقُوطَةِ مِنْ تَحْتُ حُجَّةُ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ، أَنَّ اللَّهَ وَصَفَ أَنْوَاعًا كَثِيرَةً مِنَ الْإِثْمِ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ [الْمَائِدَةِ: ٩١] فَذَكَرَ أَعْدَادًا مِنَ الذُّنُوبِ فِيهِمَا وَلِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَعَنَ عَشْرَةً بِسَبَبِ الْخَمْرِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَثْرَةِ الْإِثْمِ فِيهِمَا، وَلِأَنَّ الْإِثْمَ في هذه الآية كالمضاد

Altıncı Mesele: Hamza ve el-Kisâî [bu kelimeyi] üstten noktalı [peltek se (ث) harfiyle] { كَثِيرٌ } (pek çok), diğer [kıraat imamları] ise alttan noktalı [be (ب) harfiyle { كَبِيرٌ } (büyük)] olarak okumuşlardır. Hamza ve el-Kisâî'nin delili şudur: Allah, içki ve kumarda birçok günah türü vasfetmiştir ki bu O'nun şu sözüdür: { إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ } [el-Mâide: 91] “Şeytan içki ve kumarla sadece aranıza düşmanlık ve kin sokmak… ister.” Böylece o ikisinde pek çok günah çeşidi zikretmiştir. Ayrıca Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem içki sebebiyle on kişiye lanet etmiştir; bu da her ikisindeki günahın çokluğuna delalet eder. Yine bu ayetteki günah [kavramı] zıt gibidir

لِلْمَنَافِعِ لِأَنَّهُ قَالَ: فِيهِمَا إِثْمٌ وَمَنَافِعُ، وَكَمَا أَنَّ الْمَنَافِعَ أَعْدَادٌ كَثِيرَةٌ فَكَذَا الْإِثْمُ فَصَارَ التَّقْدِيرُ كَأَنَّهُ قَالَ: فِيهِمَا مَضَارٌّ كَثِيرَةٌ وَمَنَافِعُ كَثِيرَةٌ حُجَّةُ الْبَاقِينَ أَنَّ الْمُبَالَغَةَ فِي تَعْظِيمِ الذَّنْبِ إِنَّمَا تَكُونُ بِالْكِبَرِ لَا بِكَوْنِهِ كَثِيرًا يدل عليه قوله تعالى: كَبائِرَ الْإِثْمِ [النجم: ٣٢] ، كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ [النِّسَاءِ: ٣١] ، إِنَّهُ كانَ حُوباً كَبِيراً [النِّسَاءِ:

zira: { فِيهِمَا إِثْمٌ وَمَنَافِعُ } “o ikisinde hem günah hem de faydalar vardır” buyurmuştur. Faydalar çok sayıda olduğu gibi günah da öyledir; dolayısıyla takdir sanki şöyle demiş gibidir: “O ikisinde pek çok zarar ve pek çok fayda vardır.” Diğer kıraat imamlarının delili ise şudur: Günahta büyüklük ifadesi, onun çokluğuyla değil büyüklüğüyle olur. Buna Allah Teâlâ'nın şu sözleri delalet eder: { كَبائِرَ الْإِثْمِ } “Günahın büyükleri” [Necm 32], { كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ } “Yasaklandığınız şeylerin büyükleri” [Nisâ 31], { إِنَّهُ كانَ حُوباً كَبِيراً } “Şüphesiz o, büyük bir günahtır” [Nisâ

٢] وَأَيْضًا الْقُرَّاءُ اتَّفَقُوا عَلَى قَوْلِهِ: وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ بِالْبَاءِ الْمَنْقُوطَةِ مِنْ تَحْتُ، وَذَلِكَ يُرَجِّحُ مَا قُلْنَاهُ.

2]. Ayrıca kıraat imamları, alttan noktalı be (ب) harfiyle { وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ } “onların günahı daha büyüktür” sözünde ittifak etmişlerdir; bu da söylediğimizi tercih ettirir.

الْحُكْمُ الرَّابِعُ فِي الإنفاق

İnfak Hakkındaki Dördüncü Hüküm

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا السُّؤَالَ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فأجيب عنه بذكر المصرف وأعيد هاهنا فَأُجِيبُ عَنْهُ بِذِكْرِ الْكَمِّيَّةِ، قَالَ الْقَفَّالُ: قَدْ يَقُولُ الرَّجُلُ لِآخَرَ يَسْأَلُهُ عَنْ مَذْهَبِ رَجُلٍ وَخُلُقِهِ مَا فُلَانٌ هَذَا؟ فَيَقُولُ: هُوَ رَجُلٌ مِنْ مَذْهَبِهِ كَذَا، وَمِنْ خُلُقِهِ كَذَا إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: كَانَ النَّاسُ لَمَّا رَأَوُا اللَّهَ وَرَسُولَهُ يَحُضَّانِ عَلَى الْإِنْفَاقِ وَيَدُلَّانِ عَلَى عَظِيمِ ثَوَابِهِ، سَأَلُوا عَنْ مِقْدَارِ مَا كُلِّفُوا بِهِ، هَلْ هُوَ كُلُّ الْمَالِ أَوْ بَعْضُهُ، فَأَعْلَمَهُمُ اللَّهُ أَنَّ الْعَفْوَ مَقْبُولٌ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki bu sorunun zikri daha önce geçmiş, orada harcama yerine işaret edilerek cevap verilmişti; burada ise tekrar edilmiş ve miktarı zikredilerek cevap verilmiştir. Kaffâl şöyle demiştir: Bir kimse diğerine, bir adamın mezhebini ve ahlakını sorarak “Bu falan kimse kimdir?” diyebilir; o da: “O, mezhebi şöyle, ahlakı şöyle olan bir adamdır” der. Bunu anladığında deriz ki: İnsanlar Allah'ın ve Resûlü'nün infaka teşvik ettiğini ve onun büyük sevabına delalet ettiğini görünce, mükellef kılındıkları şeyin miktarını; bunun malın tamamı mı yoksa bir kısmı mı olduğunu sordular. Allah da onlara afvın (ihtiyaç fazlasının) makbul olduğunu bildirdi. Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: أَصْلُ الْعَفْوِ فِي اللُّغَةِ الزِّيَادَةُ، قَالَ تَعَالَى: خُذِ الْعَفْوَ [الْأَعْرَافِ: ١٩٩] أَيِ الزِّيَادَةَ، وَقَالَ أَيْضًا: حَتَّى عَفَوْا [الْأَعْرَافِ: ٩٥] أَيْ زَادُوا عَلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ الْعَدَدِ قَالَ الْقَفَّالُ: الْعَفْوُ مَا سَهُلَ وَتَيَسَّرَ مِمَّا يَكُونُ فَاضِلًا عَنِ الْكِفَايَةِ يُقَالُ: خُذْ مَا عَفَا لَكَ، أَيْ مَا تَيَسَّرَ وَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ الْعَفْوُ عَنِ الذَّنْبِ رَاجِعًا إِلَى التَّيَسُّرِ وَالتَّسْهِيلِ،

Birinci Mesele: Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: Lügatte afv (الْعَفْو) kelimesinin aslı fazlalıktır. Allah Teâlâ: { خُذِ الْعَفْوَ } “Sen afvı (kolay olanı / fazlalığı) al” [A‘râf 199], yani fazlalığı [al] buyurmuştur. Yine: { حَتَّى عَفَوْا } “Nihayet çoğaldılar” [A‘râf 95], yani sayıca bulundukları halin üzerine fazlalaştılar buyurmuştur. Kaffâl şöyle demiştir: Afv, yeterli olan miktardan arta kalan, kolay ve zahmetsizce elde edilen şeydir. “Sana kolay geleni al” anlamında (خُذْ مَا عَفَا لَكَ) denilir. Günahı affetmenin de kolaylığa ve kolaylaştırmaya raci olması muhtemeldir.

قَالَ ﵊: «عَفَوْتُ لَكُمْ عَنْ صَدَقَةِ الْخَيْلِ وَالرَّقِيقِ فَهَاتُوا رُبْعَ عُشْرِ أَمْوَالِكُمْ»

[Nebi] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: { عَفَوْتُ لَكُمْ عَنْ صَدَقَةِ الْخَيْلِ وَالرَّقِيقِ فَهَاتُوا رُبْعَ عُشْرِ أَمْوَالِكُمْ } “Atların ve kölelerin zekâtını sizden affettim (kaldırdım); mallarınızın kırkta birini getirin.”

مَعْنَاهُ التَّخْفِيفُ بِإِسْقَاطِ زَكَاةِ الْخَيْلِ وَالرَّقِيقِ، وَيُقَالُ: أَعْفَى فُلَانٌ فُلَانًا بِحَقِّهِ إِذَا أَوْصَلَهُ إِلَيْهِ مِنْ غَيْرِ إِلْحَاحٍ فِي الْمُطَالَبَةِ، وَهُوَ رَاجِعٌ إِلَى التَّخْفِيفِ وَيُقَالُ: أَعْطَاهُ كَذَا عَفْوًا صَفْوًا، إِذَا لَمْ يُكَدِّرْ عَلَيْهِ بِالْأَذَى، وَيُقَالُ: خُذْ مِنَ النَّاسِ مَا عَفَا لَكَ أَيْ مَا تَيَسَّرَ، وَمِنْهُ قوله تعالى: خُذِ الْعَفْوَ [الأعراف: ١٩٩] أَيْ مَا سَهُلَ لَكَ مِنَ النَّاسِ، وَيُقَالُ لِلْأَرْضِ السَّهْلَةِ: الْعَفْوُ وَإِذَا كَانَ الْعَفْوُ هُوَ التَّيْسِيرُ فَالْغَالِبُ أَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا يَكُونُ فِيمَا يَفْضُلُ عَنْ حَاجَةِ الْإِنْسَانِ فِي نَفْسِهِ وَعِيَالِهِ وَمَنْ تَلْزَمُهُ مَؤُنَتُهُمْ فَقَوْلُ مَنْ قَالَ: الْعَفْوُ هُوَ الزِّيَادَةُ رَاجِعٌ إِلَى التَّفْسِيرِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ وَجُمْلَةُ التَّأْوِيلِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَدَّبِ النَّاسَ فِي الْإِنْفَاقِ فَقَالَ تَعَالَى لِنَبِيِّهِ ﵊:

Bunun manası, at ve kölenin zekâtını düşürerek hafifletmektir. Bir kimse hakkını istemede ısrarcı olmadan karşı tarafa ulaştırdığında (أَعْفَى فُلَانٌ فُلَانًا بِحَقِّهِ) denilir ki bu da hafifletmeye döner. Eziyetle bulandırmadan verdiğinde (أَعْطَاهُ كَذَا عَفْوًا صَفْوًا) denilir. “İnsanlardan sana kolay geleni al” anlamında (خُذْ مِنَ النَّاسِ مَا عَفَا لَكَ) denilir; Allah Teâlâ'nın: { خُذِ الْعَفْوَ } “Sen afvı (kolay olanı) al” [A‘râf 199] yani insanlardan senin için kolay olanı [al] sözü de bundandır. Düz ve engebesiz araziye de (الْعَفْو) denir. Afv kolaylaştırmak olduğuna göre, bu çoğunlukla insanın bizzat kendisinin, ailesinin ve nafakasını temin etmekle yükümlü olduğu kimselerin ihtiyacından artakalan şeyde olur. Dolayısıyla: “Afv, fazlalıktır” diyen kimsenin sözü de zikrettiğimiz tefsire döner. Tevilin özeti şudur: Allah Teâlâ insanları infak konusunda terbiye etmiş ve Nebisi aleyhisselâm'a şöyle buyurmuştur:

وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ [الْإِسْرَاءِ:

{ وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ } “Akrabaya, yoksula ve yolda kalmışa hakkını ver. Saçıp savurma. Çünkü saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir” [İsrâ

٢٦، ٢٧] وَقَالَ: وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ [الْإِسْرَاءِ: ٢٩] وَقَالَ: وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا [الْفُرْقَانِ: ٦٧]

26-27]; { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ } “Elini boynuna bağlanmış kılma (cimri olma), büsbütün de açıp saçma” [İsrâ 29] ve: { وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا } “Onlar harcadıklarında ne israf ederler ne de cimrilik yaparlar” [Furkân 67].

وَقَالَ ﷺ: «إِذَا كَانَ عِنْدَ أَحَدِكُمْ شَيْءٌ فَلْيَبْدَأْ بِنَفْسِهِ، ثُمَّ بِمَنْ يَعُولُ وَهَكَذَا وَهَكَذَا»

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: { إِذَا كَانَ عِنْدَ أَحَدِكُمْ شَيْءٌ فَلْيَبْدَأْ بِنَفْسِهِ، ثُمَّ بِمَنْ يَعُولُ وَهَكَذَا وَهَكَذَا } “Birinizin yanında bir şey olduğu zaman önce kendisinden başlasın, sonra geçimini üstlendiklerine versin, sonra şöyle şöyle [etrafa versin].”

وَقَالَ/ ﵊: «خَيْرُ الصَّدَقَةِ مَا أَبْقَتْ غِنًى وَلَا يُلَامُ عَلَى كَفَافٍ»

Yine / [Nebi] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: { خَيْرُ الصَّدَقَةِ مَا أَبْقَتْ غِنًى وَلَا يُلَامُ عَلَى كَفَافٍ } “Sadakanın en hayırlısı, geride zenginlik bırakan (ihtiyaçsız kılan)dır; yetecek kadarı için kınanma olmaz.”

وَعَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ بَيْنَمَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، إِذْ جَاءَهُ رَجُلٌ بِمِثْلِ الْبَيْضَةِ مِنْ ذَهَبٍ فَقَالَ: يا رسول الله خذها صدقة فو الله لَا أَمْلِكُ غَيْرَهَا، فَأَعْرَضَ عَنْهُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ أَتَاهُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ، فَقَالَ: هَاتِهَا مُغْضَبًا فَأَخَذَهَا مِنْهُ، ثُمَّ حَذَفَهُ بِهَا حَيْثُ لَوْ أَصَابَتْهُ لَأَوْجَعَتْهُ، ثُمَّ قَالَ: يَأْتِينِي أَحَدُكُمْ بِمَالِهِ لَا يَمْلِكُ غَيْرَهُ، ثُمَّ يَجْلِسُ يَتَكَفَّفُ النَّاسَ إِنَّمَا الصَّدَقَةُ عَنْ ظَهْرِ غِنًى خُذْهَا فَلَا حَاجَةَ لَنَا فِيهَا،

Câbir b. Abdillâh'tan şöyle rivayet edilmiştir: “Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındayken yumurta büyüklüğünde bir altınla bir adam geldi ve: ‘Ey Allah'ın Resûlü! Bunu sadaka olarak al; Allah'a yemin olsun ki bundan başka hiçbir şeye sahip değilim’ dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ondan yüz çevirdi. Sonra adam onun ön tarafından geldi. Bunun üzerine öfkeli bir halde: ‘Getir onu!’ dedi ve onu ondan aldı. Sonra o altını adama öyle bir fırlattı ki şayet ona isabet etseydi canını yakardı. Ardından şöyle buyurdu: ‘Biriniz sahip olduğu bütün malıyla bana geliyor, başka hiçbir şeyi kalmıyor; sonra da oturup insanlara el açıyor! Sadaka ancak zenginlikten (ihtiyaç fazlasından) sonradır. Onu al, bizim ona ihtiyacımız yoktur.’”

وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ كَانَ يَحْبِسُ لِأَهْلِهِ قُوتَ

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in, ailesi için bir yıllık erzağı

سَنَةٍ،

sakladığı da rivayet edilmiştir.

وَقَالَ الْحُكَمَاءُ: الْفَضِيلَةُ بَيْنَ طَرَفَيِ الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ، فَالْإِنْفَاقُ الْكَثِيرُ هُوَ التَّبْذِيرُ، وَالتَّقْلِيلُ جِدًّا هُوَ التَّقْتِيرُ، وَالْعَدْلُ هُوَ الْفَضِيلَةُ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: قُلِ الْعَفْوَ وَمَدَارُ شَرْعِ مُحَمَّدٍ ﷺ عَلَى رِعَايَةِ هَذِهِ الدَّقِيقَةِ فَشَرْعُ الْيَهُودِ مَبْنَاهُ عَلَى الْخُشُونَةِ التَّامَّةِ، وَشَرْعُ النَّصَارَى عَلَى الْمُسَامَحَةِ التَّامَّةِ، وَشَرْعُ مُحَمَّدٍ ﷺ مُتَوَسِّطٌ فِي كُلِّ هَذِهِ الْأُمُورِ، فَلِذَلِكَ كَانَ أَكْمَلَ مِنَ الْكُلِّ.

Hikmet ehli şöyle demiştir: “Fazilet, ifrat ile tefrit uçları arasındaki orta yoldur.” Çok fazla harcama tebzîr (saçıp savurma), çok kısmak ise taktîr (cimrilik)tir; adalet ise fazilettir ve: { قُلِ الْعَفْوَ } “De ki: İhtiyaç fazlasını” sözünden kastedilen de budur. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatının esası bu inceliğin gözetilmesine dayanır. Yahudilerin şeriatının esası tam bir katılığa, Hristiyanların şeriatı ise tam bir müsamahaya dayanmaktadır; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatı ise bütün bu hususlarda vasattır (orta yoldadır); bu sebeple de hepsinden daha kâmildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو (الْعَفْوُ) بِضَمِّ الْوَاوِ وَالْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ، فَمَنْ رَفَعَ جَعَلَ (ذَا) بِمَعْنَى (الَّذِي) وَيُنْفِقُونَ صِلَتَهُ كَأَنَّهُ قَالَ: مَا الَّذِي يُنْفِقُونَ؟ فَقَالَ: هُوَ الْعَفْوُ وَمَنْ نَصَبَ كَانَ التَّقْدِيرُ: مَا يُنْفِقُونَ وَجَوَابُهُ: يُنْفِقُونَ الْعَفْوَ.

İkinci Mesele: Ebû Amr, vâv harfinin zammesiyle (الْعَفْوُ) şeklinde, diğerleri ise nasb ile [ (الْعَفْوَ) şeklinde] okumuşlardır. Merfû okuyan kimse, { ذَا } kelimesini { الَّذِي } manasında kılmış, { يُنْفِقُونَ } fiilini de onun sılası yapmıştır; sanki: “İnfak edecekleri şey nedir?” demiş, O da: “O, afvdır (ihtiyaç fazlasıdır)” buyurmuştur. Mensûb okuyana göre ise takdir şöyledir: “Neyi infak edecekler?” Cevabı da: “Afvı (ihtiyaç fazlasını) infak edecekler” şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الْإِنْفَاقِ هُوَ الْإِنْفَاقُ الْوَاجِبُ أَوِ التَّطَوُّعُ، أَمَّا الْقَائِلُونَ بِأَنَّهُ هُوَ الْإِنْفَاقُ الْوَاجِبُ، فَلَهُمْ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ العفو هو الزكاة فجاء ذكرها هاهنا عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ، وَأَمَّا تَفَاصِيلُهَا فَمَذْكُورَةٌ فِي السُّنَّةِ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا كَانَ قَبْلَ نُزُولِ آيَةِ الصَّدَقَاتِ فَالنَّاسُ كَانُوا مَأْمُورِينَ بِأَنْ يَأْخُذُوا مِنْ مَكَاسِبِهِمْ مَا يَكْفِيهِمْ فِي عَامِهِمْ، ثُمَّ يُنْفِقُوا الْبَاقِي، ثُمَّ صَارَ هَذَا مَنْسُوخًا بِآيَةِ الزَّكَاةِ فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَكُونُ الْآيَةُ مَنْسُوخَةً.

Üçüncü Mesele: Bu infaktan kastedilenin vacip olan infak mı yoksa nafile mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bunun vacip infak olduğunu söyleyenlerin iki görüşü vardır: Birincisi: Ebû Müslim'in görüşüdür; afvın zekât olması caizdir, dolayısıyla burada zikri icmâlî olarak gelmiş, ayrıntıları ise sünnette zikredilmiştir. İkincisi: Bu, zekât ayeti inmeden önceydi; insanlar kazançlarından kendilerine bir yıl yetecek kadarını alıp gerisini infak etmekle emrolunmuşlardı, sonra bu durum zekât ayetiyle neshedildi. Bu takdire göre ayet mensuhtur.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الْإِنْفَاقِ هُوَ الْإِنْفَاقُ عَلَى سَبِيلِ التَّطَوُّعِ وَهُوَ الصَّدَقَةُ وَاحْتَجَّ هَذَا الْقَائِلُ بِأَنَّهُ لَوْ كَانَ مَفْرُوضًا لَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى مِقْدَارَهُ فَلَمَّا لَمْ يُبَيِّنْ بَلْ فَوَّضَهُ إِلَى رَأْيِ الْمُخَاطَبِ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَيْسَ بِفَرْضٍ.

İkinci Görüş: Bu infaktan kastedilenin nafile yoluyla yapılan infak, yani sadaka olduğudur. Bu görüşü savunan kimse şöyle delil getirmiştir: Şayet farz olsaydı Allah Teâlâ onun miktarını beyan ederdi. Beyan etmeyip muhatabın görüşüne havale edince, bunun farz olmadığını anladık.

وَأُجِيبُ عَنْهُ: بِأَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يُوجِبَ اللَّهُ شَيْئًا عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ، ثم يذكر تفصيله وبيانه بطريق آخر.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Allah'ın bir şeyi icmâlî olarak vacip kılması, sonra da onun ayrıntısını ve açıklamasını başka bir yolla zikretmesi uzak bir ihtimal değildir.

ما قَوْلُهُ: كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ فَمَعْنَاهُ أَنِّي بَيَّنْتُ لَكُمُ الْأَمْرَ فِيمَا سَأَلْتُمْ عَنْهُ مِنْ وُجُوهِ الْإِنْفَاقِ وَمَصَارِفِهِ فَهَكَذَا أُبَيِّنُ لَكُمْ فِي مُسْتَأْنَفِ أَيَّامِكُمْ جَمِيعَ مَا تَحْتَاجُونَ.

O'nun: { كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ } “Allah size ayetleri böylece açıklar” sözüne gelince; bunun manası şudur: İnfak türleri ve harcama yerleri hakkında sorduğunuz şeylerde hükmü size nasıl açıkladıysam, gelecekteki günlerinizde de ihtiyaç duyduğunuz her şeyi size böylece açıklayacağım.

وَقَوْلُهُ: لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَالَ الْحَسَنُ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالتَّقْدِيرُ: كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ وَالثَّانِي: كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ فَيُعَرِّفُكُمْ أَنَّ الْخَمْرَ وَالْمَيْسِرَ فِيهِمَا مَنَافِعُ فِي الدُّنْيَا وَمَضَارٌّ فِي الْآخِرَةِ/ فَإِذَا تَفَكَّرْتُمْ فِي أَحْوَالِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ عَلِمْتُمْ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ تَرْجِيحِ الْآخِرَةِ عَلَى الدُّنْيَا الثَّالِثُ: يُعَرِّفُكُمْ أَنَّ إِنْفَاقَ الْمَالِ فِي وُجُوهِ الْخَيْرِ لِأَجْلِ الْآخِرَةِ وَإِمْسَاكَهُ لِأَجْلِ الدُّنْيَا فَتَتَفَكَّرُونَ فِي أَمْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَتَعْلَمُونَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ تَرْجِيحِ الْآخِرَةِ عَلَى الدُّنْيَا.

O'nun: { لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “Dünya ve ahiret hakkında düşünesiniz diye” sözünde birkaç vecih vardır: Birincisi: Hasan demiştir ki: Burada bir takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır; takdiri şöyledir: “Allah dünya ve ahiret hususunda düşünesiniz diye ayetleri size böyle açıklar.” İkincisi: { كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ } “Allah size ayetleri böylece açıklar” yani içki ve kumarda dünyada menfaatler, ahirette ise zararlar bulunduğunu size bildirir / ki böylece dünya ve ahiretin halleri üzerinde düşündüğünüzde, ahireti dünyaya tercih etmenin zorunlu olduğunu bilesiniz. Üçüncüsü: Malı hayır yollarına infak etmenin ahiret için, onu elde tutmanın ise dünya için olduğunu size bildirir; böylece dünya ve ahiret işi üzerinde düşünür ve ahireti dünyaya tercih etmenin zorunlu olduğunu bilirsiniz.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا أَمْكَنَ إِجْرَاءُ الْكَلَامِ عَلَى ظَاهِرِهِ كَمَا قَرَّرْنَاهُ فِي هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ فَفَرْضُ التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ عَلَى مَا قَالَهُ الْحَسَنُ يَكُونُ عُدُولًا عَنِ الظَّاهِرِ لَا لِدَلِيلٍ وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ.

Bil ki bu iki vecihte açıkladığımız üzere sözü zahiri üzere yürütmek mümkün olduğuna göre, Hasan'ın söylediği gibi takdim ve tehir takdir etmek, delilsiz olarak zahirden sapmak olur ve bu caiz değildir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٢٠]

[Bakara Suresi (2), Ayet 220]

فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٠)

{ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Dünya ve ahiret hakkında... Sana yetimleri de soruyorlar. De ki: Onları ıslah etmek (yararlarına olanı yapmak) hayırlıdır. Eğer onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah bozguncuyu ıslah ediciden ayırt etmesini bilir. Eğer Allah dileseydi sizi muhakkak sıkıntıya sokardı. Şüphesiz Allah Azîzdir, Hakîmdir.” (220)

الحكم الخامس في اليتامى

Yetimler Hakkındaki Beşinci Hüküm

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا قَدِ اعْتَادُوا الِانْتِفَاعَ بِأَمْوَالِ الْيَتَامَى وَرُبَّمَا تَزَوَّجُوا بِالْيَتِيمَةِ طَمَعًا فِي مَالِهَا أَوْ يُزَوِّجُهَا مِنِ ابْنٍ لَهُ لِئَلَّا يَخْرُجَ مَالُهَا مِنْ يَدِهِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْزَلَ قوله: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا [النِّسَاءِ: ١٠] وَأَنْزَلَ فِي الْآيَاتِ: وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ [النِّسَاءِ: ٣] وَقَوْلَهُ: وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ، وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ، وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ، وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً [النِّسَاءِ: ١٢٧] وَقَوْلِهِ: وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ

Birinci Mesele: Câhiliye ehli yetimlerin mallarından yararlanmayı adet edinmişlerdi; bazen malına tamah ederek yetim kızla evlenir veya malı elinden çıkmasın diye onu bir oğluyla evlendirirlerdi. Sonra Allah Teâlâ şu sözünü indirdi: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا } “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler, karınlarına ancak ateş doldurmuş olurlar” [Nisâ 10]. Yine şu ayetleri indirdi: { وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ } “Eğer yetimler konusunda adaleti gözetememekten korkarsanız, sizin için uygun olan kadınlarla nikâhlanın” [Nisâ 3] ve: { وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ، وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ، وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ، وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً } “Senden kadınlar hakkında fetva istiyorlar. De ki: Onlar hakkında ve kendilerine yazılanı vermeyip kendileriyle evlenmek istediğiniz yetim kadınlar, güçsüz çocuklar ve yetimlere karşı adaleti ayakta tutmanız hususunda kitapta size okunanlar hakkında fetvayı Allah veriyor. Hayırdan ne yaparsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir” [Nisâ 127] ve: { وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Yetimin malına en güzel şeklin dışında yaklaşmayın”

[الْأَنْعَامِ: ١٥٢] فَعِنْدَ ذَلِكَ تَرَكَ الْقَوْمُ مُخَالَطَةَ الْيَتَامَى، وَالْمُقَارَبَةَ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، وَالْقِيَامَ بِأُمُورِهِمْ، فَعِنْدَ ذَلِكَ اخْتَلَّتْ مَصَالِحُ الْيَتَامَى وَسَاءَتْ مَعِيشَتُهُمْ، فَثَقُلَ ذَلِكَ عَلَى النَّاسِ، وَبَقَوْا مُتَحَيِّرِينَ إِنْ خَالَطُوهُمْ وَتَوَلَّوْا أَمْرَ أَمْوَالِهِمْ، اسْتَعَدُّوا لِلْوَعِيدِ الشَّدِيدِ، وَإِنْ تَرَكُوا وَأَعْرَضُوا عَنْهُمْ، اخْتَلَّتْ مَعِيشَةُ اليتامى، فتحير القوم عند ذلك.

[En‘âm 152]. Bunun üzerine insanlar yetimlerle bir arada bulunmayı, mallarına yaklaşmayı ve onların işlerini üstlenmeyi terk ettiler. Bu durumda yetimlerin işleri bozuldu ve geçimleri kötüleşti. Bu durum insanlara ağır geldi ve şaşkınlık içinde kaldılar; zira onlarla bir arada yaşayıp mallarının idaresini üstlenseler şiddetli azap tehdidine maruz kalacaklar, onları terk edip yüz çevirseler yetimlerin geçimi bozulacaktı. İnsanlar bu durumda hayrete düştüler.

ثم هاهنا يُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ سَأَلُوا الرَّسُولَ عَنْ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ، يحتمل أَنَّ السُّؤَالَ كَانَ فِي قَلْبِهِمْ، وَأَنَّهُمْ/ تَمَنَّوْا أَنْ يُبَيِّنَ اللَّهُ لَهُمْ كَيْفِيَّةَ الْحَالِ فِي هَذَا الْبَابِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ،

Burada onların bu durumu Resûl'e sormuş olmaları muhtemel olduğu gibi, sorunun içlerinde kalmış olması ve / Allah'ın bu konudaki halin keyfiyetini kendilerine beyan etmesini temenni etmiş olmaları da muhtemeldir; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

وَيُرْوَى أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ تِلْكَ الْآيَاتُ اعْتَزَلُوا أَمْوَالَ الْيَتَامَى، وَاجْتَنَبُوا مُخَالَطَتَهُمْ فِي كُلِّ شَيْءٍ، حَتَّى كَانَ يُوضَعُ لِلْيَتِيمِ طَعَامٌ فَيَفْضُلُ مِنْهُ شَيْءٌ فَيَتْرُكُونَهُ وَلَا يَأْكُلُونَهُ حَتَّى يَفْسَدَ، وَكَانَ صَاحِبُ الْيَتِيمِ يُفْرِدُ لَهُ مَنْزِلًا وَطَعَامًا وَشَرَابًا فَعَظُمَ ذَلِكَ عَلَى ضَعَفَةِ الْمُسْلِمِينَ، فَقَالَ عَبْدُ الله بن رواحة: يا رسول الله مالكنا مَنَازِلُ تَسْكُنُهَا الْأَيْتَامُ وَلَا كُلُّنَا يَجِدُ طَعَامًا وَشَرَابًا يُفْرِدُهُمَا لِلْيَتِيمِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.

Rivayet edilir ki o ayetler indiğinde yetimlerin mallarından uzak durdular ve her şeyde onlarla bir arada yaşamaktan çekindiler; öyle ki yetim için yemek konur, ondan bir şey artarsa onu bırakırlar ve bozuluncaya kadar yemezlerdi. Yetimin velisi onun için ayrı bir ev, ayrı yiyecek ve içecek ayırırdı. Bu durum Müslümanların zayıflarına ağır geldi. Bunun üzerine Abdullah b. Revâha: “Ey Allah'ın Resûlü! Yetimlerin barınacağı evler hepimizde yok; hiçbirimiz de yetime ayrı tutacağı yiyecek ve içecek bulamıyor” dedi ve bu ayet indi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: قَالَ الْقَاضِي: هَذَا الْكَلَامُ يَجْمَعُ النَّظَرَ فِي صَلَاحِ مَصَالِحِ الْيَتِيمِ بِالتَّقْوِيمِ وَالتَّأْدِيبِ وَغَيْرِهِمَا، لِكَيْ يَنْشَأَ عَلَى عِلْمٍ وَأَدَبٍ وَفَضْلٍ لِأَنَّ هَذَا الصُّنْعَ أَعْظَمُ تَأْثِيرًا فِيهِ مِنْ إِصْلَاحِ حَالِهِ بِالتِّجَارَةِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ أَيْضًا إِصْلَاحُ مَالِهِ كَيْ لَا تَأْكُلَهُ النَّفَقَةُ مِنْ جِهَةِ التِّجَارَةِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ أَيْضًا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ [النِّسَاءِ: ٢] وَمَعْنَى قَوْلِهِ:

İkinci Mesele: O'nun: { قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ } “De ki: Onları ıslah etmek hayırlıdır” sözünde birkaç vecih vardır: Birincisi: Kādî şöyle demiştir: Bu söz, yetimin ilim, edep ve fazilet üzere yetişmesi için onu terbiye ve te'dip etmek gibi maslahatlarının gözetilmesini kapsar; zira bu muamele, onun durumunu ticaretle düzeltmekten daha büyük bir etkiye sahiptir. Ticaret yoluyla nafakanın onu tüketmemesi için malını ıslah etmek de bunun içine girer. Yine Allah Teâlâ'nın: { وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ } “Yetimlere mallarını verin ve temizi pis olanla değiştirmeyin” [Nisâ 2] sözünün manası da buna dahildir. O'nun:

خَيْرٌ يَتَنَاوَلُ حَالَ الْمُتَكَفِّلِ، أَيْ هَذَا الْعَمَلُ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَكُونَ مُقَصِّرًا فِي حَقِّ الْيَتِيمِ، وَيَتَنَاوَلُ حَالَ اليتيم

{ خَيْرٌ } “hayırlıdır” sözü, velinin durumunu kapsar; yani bu amel, yetimin hakkı konusunda kusurlu davranmasından onun için daha hayırlıdır. Yine yetimin durumunu da

أَيْضًا، أَيْ هَذَا الْعَمَلُ خَيْرٌ لِلْيَتِيمِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يَتَضَمَّنُ صَلَاحَ نَفْسِهِ، وَصَلَاحَ مَالِهِ، فَهَذِهِ الْكَلِمَةُ جَامِعَةٌ لِجَمِيعِ مَصَالِحِ الْيَتِيمِ وَالْوَلِيِّ.

kapsar; yani bu amel, bizzat kendisinin ve malının salahını içermesi bakımından yetim için daha hayırlıdır. Dolayısıyla bu kelime, yetimin ve velinin bütün maslahatlarını cem edicidir.

فَإِنْ قِيلَ: ظَاهِرُ قَوْلِهِ: قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ لَا يَتَنَاوَلُ إِلَّا تَدْبِيرَ أَنْفُسِهِمْ دُونَ مَالِهِمْ.

Eğer: “ { قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ } ‘De ki: Onları ıslah etmek hayırlıdır’ sözünün zahiri mallarını değil, sadece şahıslarının idaresini kapsar” denilirse;

قُلْنَا: لَيْسَ كَذَلِكَ لِأَنَّ مَا يُؤَدِّي إِلَى إِصْلَاحِ مَالِهِ بِالتَّنْمِيَةِ وَالزِّيَادَةِ يَكُونُ إِصْلَاحًا لَهُ، فَلَا يَمْتَنِعُ دُخُولُهُ تَحْتَ الظَّاهِرِ، وَهَذَا الْقَوْلُ أَحْسَنُ الْأَقْوَالِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ وَثَانِيهَا: قَوْلُ مَنْ قَالَ: الْخَبَرُ عَائِدٌ إِلَى الولي، يعني إِصْلَاحَ أَمْوَالِهِمْ مِنْ غَيْرِ عِوَضٍ وَلَا أُجْرَةٍ خَيْرٌ لِلْوَلِيِّ وَأَعْظَمُ أَجْرًا لَهُ، وَالثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْخَبَرُ عَائِدًا إِلَى الْيَتِيمِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ مُخَالَطَتَهُمْ بِالْإِصْلَاحِ خَيْرٌ لَهُمْ مِنَ التَّفَرُّدِ عَنْهُمْ وَالْإِعْرَاضِ عَنْ مُخَالَطَتِهِمْ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّ اللَّفْظَ مُطْلَقٌ فَتَخْصِيصُهُ بِبَعْضِ الْجِهَاتِ دُونَ الْبَعْضِ، تَرْجِيحٌ مِنْ غَيْرِ مُرَجِّحٍ وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى الْخَيْرَاتِ الْعَائِدَةِ إِلَى الْوَلِيِّ، وَإِلَى الْيَتِيمِ فِي إِصْلَاحِ النَّفْسِ، وَإِصْلَاحِ الْمَالِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ جِهَاتِ الْمَصَالِحِ مُخْتَلِفَةٌ غَيْرُ مَضْبُوطَةٍ، فَيَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ عَيْنُ الْمُتَكَفِّلِ لِمَصَالِحِ الْيَتِيمِ عَلَى تَحْصِيلِ الْخَيْرِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ لِنَفْسِهِ، وَالْيَتِيمِ فِي مَالِهِ وَفِي نَفْسِهِ، فَهَذِهِ كَلِمَةٌ جَامِعَةٌ لِهَذِهِ الْجِهَاتِ بِالْكُلِّيَّةِ.

şöyle deriz: Durum öyle değildir; çünkü malının nemalandırılarak ve artırılarak ıslahına yol açan şey de onun için bir ıslahtır; dolayısıyla bunun zahirin altına girmesine bir engel yoktur. Bu görüş, bu hususta zikredilen görüşlerin en güzelidir. İkincisi: Hükmün veliye raci olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür; yani onların mallarını karşılıksız ve ücretsiz olarak ıslah etmek, veli için daha hayırlı ve ecir bakımından onun için daha büyüktür. Üçüncüsü: Hükmün yetime raci olmasıdır; manası şudur: Islah amacıyla onlarla bir arada yaşamak, onlardan ayrı durmaktan ve onlarla birliktelikten yüz çevirmekten yetimler için daha hayırlıdır. Birinci görüş daha evladır; zira lafız mutlaktır (geneldir), dolayısıyla bazı cihetleri hariç tutup bazılarına has kılmak mercîsiz (delilsiz) bir tercih olur ki bu caiz değildir. Bu sebeple nefsin ve malın ıslahı konusunda hem veliye hem de yetime dönen hayırlara hamledilmesi vacip olmuştur. Özetle, ayetten murad; maslahat cihetlerinin farklı ve sınırlandırılamaz olmasıdır; dolayısıyla yetimin maslahatlarını üstlenen kimsenin gözü, dünya ve ahirette kendisi için, malında ve nefsinde de yetim için hayrı elde etmekte olmalıdır. Bu, söz konusu yönlerin tamamını kapsayan bir ifadedir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ } “Eğer onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir” sözüne gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُخَالَطَةُ جَمْعٌ يَتَعَذَّرُ فِيهِ التَّمْيِيزُ، وَمِنْهُ يُقَالُ لِلْجِمَاعِ: الْخِلَاطُ وَيُقَالُ: خُولِطَ الرَّجُلُ إِذَا جُنَّ، وَالْخِلَاطُ الْجُنُونُ لِاخْتِلَاطِ الْأُمُورِ عَلَى صَاحِبِهِ بِزَوَالِ عَقْلِهِ.

Birinci Mesele: Muhâlata (مُخَالَطَة), birbirinden ayırt edilmesi güç olacak şekilde bir araya gelmektir. Cinsel ilişkiye de bu kökten (الْخِلَاط) denilir. Bir kimse delirdiğinde aklının gitmesiyle işler birbirine karıştığı için (خُولِطَ الرَّجُلُ) denilir; deliliğe de (الْخِلَاط) denir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: الْمُرَادُ: وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فِي الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ وَالْمَسْكَنِ وَالْخَدَمِ فَإِخْوَانُكُمْ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْقَوْمَ مَيَّزُوا طَعَامَهُ عَنْ طَعَامِ أَنْفُسِهُمْ، وَشَرَابَهُ عَنْ شَرَابِ أَنْفُسِهُمْ وَمَسْكَنَهُ عَنْ مَسْكَنِ أَنْفُسِهُمْ، فَاللَّهُ تَعَالَى أَبَاحَ لَهُمْ خَلْطَ الطَّعَامَيْنِ وَالشَّرَابَيْنِ، وَالِاجْتِمَاعَ/ فِي الْمَسْكَنِ الْوَاحِدِ، كَمَا يَفْعَلُهُ الْمَرْءُ بِمَالِ وَلَدِهِ، فَإِنَّ هَذَا أَدْخَلُ فِي حُسْنِ الْعِشْرَةِ وَالْمُؤَالَفَةِ، وَالْمَعْنَى وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ بِمَا لَا يَتَضَمَّنُ إِفْسَادَ أَمْوَالِهِمْ فَذَلِكَ جَائِزٌ وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْمُخَالَطَةِ أَنْ يَنْتَفِعُوا بِأَمْوَالِهِمْ بِقَدْرِ مَا يَكُونُ أَجْرُهُ مِثْلَ ذَلِكَ الْعَمَلِ وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ مِنْهُمْ مَنْ جَوَّزَ ذَلِكَ سَوَاءٌ كَانَ الْقَيِّمُ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِذَا كَانَ الْقَيِّمُ غَنِيًّا لَمْ يَأْكُلْ مِنْ مَالِهِ لِأَنَّ ذَلِكَ فَرْضٌ عَلَيْهِ وَطَلَبُ الْأُجْرَةِ عَلَى الْعَمَلِ الْوَاجِبِ لَا يَجُوزُ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:

İkinci Mesele: Ayetin tefsirinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Kastedilen; “Eğer onlarla yeme, içme, barınma ve hizmetkârlar hususunda bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir” manasıdır. Bunun anlamı şudur: İnsanlar yetimin yemeğini kendi yemeklerinden, içeceğini kendi içeceklerinden ve meskenini kendi meskenlerinden ayırmışlardı. Allah Teâlâ da bir kimsenin kendi çocuğunun malında yaptığı gibi iki yemeği ve iki içeceği birbirine karıştırmayı ve tek bir meskende / bir arada bulunmayı onlara mubah kıldı; zira bu, güzel geçim ve kaynaşmaya daha uygundur. Manası şudur: Şayet mallarını ifsat etmeyecek şekilde onlarla bir arada yaşarsanız bu caizdir. İkincisi: Bu muhâlatadan (birlikte yaşamaktan) maksat, o işin karşılığı olacak ücret kadar onların mallarından yararlanmalarıdır. Bu görüşü savunanlardan kimi, veli ister zengin ister fakir olsun buna cevaz vermiştir. Kimi de şöyle demiştir: Veli zengin olduğu takdirde onun malından yemez; zira bu onun üzerine bir farzdır ve vacip olan amel karşılığında ücret istemek caiz değildir. Buna karşı Allah Teâlâ'nın şu sözünü delil getirmişlerdir:

وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ وَأَمَّا إِنْ كَانَ الْقَيِّمُ فَقِيرًا فَقَالُوا إِنَّهُ يَأْكُلُ بِقَدْرِ الْحَاجَةِ وَيَرُدُّهُ إِذَا أَيْسَرَ، فَإِنْ لَمْ يُوسِرْ تَحَلَّلَهُ مِنَ الْيَتِيمِ، وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: أَنْزَلْتُ نَفْسِي مِنْ مَالِ اللَّهِ تَعَالَى بِمَنْزِلَةِ وَلِيِّ الْيَتِيمِ: إِنِ اسْتَغْنَيْتُ اسْتَعْفَفْتُ، وَإِنِ افْتَقَرْتُ أَكَلْتُ قَرْضًا بِالْمَعْرُوفِ ثُمَّ قَضَيْتُ، وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ إِذَا كَانَ فَقِيرًا وَأَكَلَ بِالْمَعْرُوفِ فَلَا قَضَاءَ عَلَيْهِ.

{ وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ } “Zengin olan iffetli davransın (yetim malından uzak dursun), fakir olan da meşru ölçüde yesin”. Veli fakir olduğu takdirde ise şöyle dediler: İhtiyacı kadar yer, hali vakti yerinde olduğunda bunu geri öder; şayet zenginleşemezse yetimden helallik ister. Ömer’den (radıyallâhu anh) şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Kendimi Allah Teâlâ'nın malı karşısında yetimin velisi konumunda gördüm: Zenginsem iffetli davranır [ondan uzak dururum], fakir düşersem meşru ölçüde borç olarak yer, sonra da öderim.” Mücâhid’den ise fakir olup meşru ölçüde yediği takdirde üzerine kaza/ödeme gerekmediği [rivayet edilmiştir].

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ مَعْنَى الْآيَةِ أَنْ يَخْلِطُوا أَمْوَالَ الْيَتَامَى بِأَمْوَالِ أَنْفُسِهِمْ عَلَى سَبِيلِ الشَّرِكَةِ بِشَرْطِ رِعَايَةِ جِهَاتِ الْمَصْلَحَةِ وَالْغِبْطَةِ لِلصَّبِيِّ.

Üçüncü Görüş: Ayetin manasının, çocuk için maslahat ve en faydalı olan yönleri gözetmek şartıyla yetimlerin mallarını ortaklık yoluyla kendi mallarına katmaları olmasıdır.

وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي مُسْلِمٍ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْخَلْطِ الْمُصَاهَرَةُ فِي النِّكَاحِ، عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ: وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى فَانْكِحُوا [النِّسَاءِ: ٣] وَقَوْلِهِ عَزَّ مِنْ قَائِلٍ: وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ [النِّسَاءِ: ١٢٧] قَالَ وَهَذَا الْقَوْلُ رَاجِحٌ عَلَى غيره من

Dördüncü Görüş: Bu da Ebû Müslim’in tercihidir: Karışmaktan muradın, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى فَانْكِحُوا } [en-Nisâ: 3] “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız nikâhlayın...” sözü ve aziz olan Söz Sahibi'nin: { وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ } [en-Nisâ: 127] “Senden kadınlar hakkında fetva istiyorlar. De ki: Onlar hakkında ve kitapta size okunan yetim kadınlar hakkında fetvayı size Allah veriyor...” sözü gereğince evlilik yoluyla hısımlık kurmak olmasıdır. [Ebû Müslim] şöyle demiştir: Bu görüş, diğerine şu...

وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ خَلْطٌ لِلْيَتِيمِ نَفْسِهِ وَالشَّرِكَةُ خَلْطٌ لِمَالِهِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الشَّرِكَةَ دَاخِلَةٌ فِي قَوْلِهِ: قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَالْخَلْطُ مِنْ جِهَةِ النِّكَاحِ، وَتَزْوِيجُ الْبَنَاتِ مِنْهُمْ لَمْ يَدْخُلْ فِي ذَلِكَ، فَحَمْلُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْخَلْطِ أَقْرَبُ وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَإِخْوانُكُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْخَلْطِ هُوَ هَذَا النَّوْعُ مِنَ الْخَلْطِ، لِأَنَّ الْيَتِيمَ لَوْ لَمْ يَكُنْ مِنْ أَوْلَادِ الْمُسْلِمِينَ لَوَجَبَ أَنْ يَتَحَرَّى صَلَاحَ أَمْوَالِهِ كَمَا يَتَحَرَّاهُ إِذَا كَانَ مُسْلِمًا، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: فَإِخْوانُكُمْ إِلَى نَوْعٍ آخَرَ مِنَ الْمُخَالَطَةِ وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ [الْبَقَرَةِ: ٢٢١] فَكَانَ الْمَعْنَى أَنَّ الْمُخَالَطَةَ الْمَنْدُوبَ إِلَيْهَا إِنَّمَا هِيَ فِي الْيَتَامَى الَّذِينَ هُمْ لَكُمْ إِخْوَانٌ بِالْإِسْلَامِ فَهُمُ الَّذِينَ يَنْبَغِي أَنْ تُنَاكِحُوهُمْ لِتَأْكِيدِ الْأُلْفَةِ، فَإِنْ كَانَ الْيَتِيمُ مِنَ الْمُشْرِكَاتِ فَلَا تَفْعَلُوا ذَلِكَ.

...vecihlerden dolayı daha üstündür: Birincisi: Bu görüş bizzat yetimin şahsıyla kaynaşmayı, ortaklık ise onun malıyla karışmayı ifade eder. İkincisi: Ortaklık, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ } “De ki: Onları ıslah etmek hayırlıdır” sözünün kapsamına girmektedir; nikâh yönünden karışmak ve onlardan kızlarla evlenmek ise buna dahil olmamıştır; dolayısıyla sözü bu karışmaya hamletmek daha uygundur. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { فَإِخْوانُكُمْ } “Onlar sizin kardeşlerinizdir” sözü, karışmaktan muradın bu tür bir karışma olduğuna delalet eder; zira yetim Müslümanların çocuklarından olmasaydı bile, Müslüman olduğunda gözetildiği gibi onun malının ıslahını gözetmek gerekirdi; dolayısıyla { فَإِخْوانُكُمْ } “Onlar sizin kardeşlerinizdir” sözüyle yapılan işaretin başka bir birliktelik/kaynaşma türüne olması vacip olmuştur. Dördüncüsü: Allah Teâlâ bu ayetten sonra: { وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ } [el-Bakara: 221] “İman edinceye kadar müşrik kadınlarla evlenmeyin” buyurmuştur; böylece mana, teşvik edilen kaynaşmanın ancak İslâm ile sizin kardeşleriniz olan yetimler hakkında olduğu, kaynaşmayı pekiştirmek için evlenmeniz gerekenlerin onlar olduğu, şayet yetim müşrik kadınlardan ise bunu yapmamanız gerektiği şeklinde olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: فَإِخْوانُكُمْ أَيْ فَهُمْ إِخْوَانُكُمْ، قَالَ الْفَرَّاءُ: وَلَوْ نَصَبْتَهُ كَانَ صَوَابًا، وَالْمَعْنَى فَإِخْوَانُكُمْ تُخَالِطُونَ.

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { فَإِخْوانُكُمْ } “onlar sizin kardeşlerinizdir” sözü, yani “onlar sizin kardeşlerinizdir” (fe-hüm ihvânuküm) demektir. Ferrâ şöyle demiştir: Eğer bunu nasb ile okusaydın [da] doğru olurdu; manası da “kardeşlerinizle bir arada yaşamış olursunuz” (fe-ihvâneküm tuhâlitûn) demek olurdu.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ فَقِيلَ: الْمُفْسِدُ لِأَمْوَالِهِمْ مِنَ الْمُصْلِحِ لَهَا، وَقِيلَ: يَعْلَمُ ضَمَائِرَ مَنْ أَرَادَ الْإِفْسَادَ وَالطَّمَعَ فِي مَالِهِمْ بِالنِّكَاحِ مِنَ الْمُصْلِحِ، يَعْنِي: أَنَّكُمْ إِذَا أَظْهَرْتُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ إِرَادَةَ الْإِصْلَاحِ فَإِذَا لَمْ تُرِيدُوا ذَلِكَ فِي قُلُوبِكُمْ بَلْ كَانَ مُرَادُكُمْ مِنْهُ غَرَضًا آخَرَ فَاللَّهُ مُطَّلِعٌ عَلَى ضَمَائِرِكُمْ عَالِمٌ بِمَا فِي قُلُوبِكُمْ، وَهَذَا تَهْدِيدٌ عَظِيمٌ، وَالسَّبَبُ أَنَّ الْيَتِيمَ لَا يُمْكِنُهُ رِعَايَةَ الغبطة لنفسه، وليس له/ أَحَدٌ يُرَاعِيهَا فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لَمَّا لَمْ يَكُنْ لَهُ أَحَدٌ يَتَكَفَّلُ بِمَصَالِحِهِ فَأَنَا ذَلِكَ الْمُتَكَفِّلُ وَأَنَا الْمُطَالِبُ لِوَلِيِّهِ، وَقِيلَ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُصْلِحَ الَّذِي يَلِي مِنْ أَمْرِ الْيَتِيمِ مَا يَجُوزُ لَهُ بِسَبَبِهِ الِانْتِفَاعُ بِمَالِهِ وَيَعْلَمُ الْمُفْسِدَ الَّذِي لَا يَلِي مِنْ إِصْلَاحِ أَمْرِ الْيَتِيمِ مَا يَجُوزُ لَهُ بِسَبَبِهِ الِانْتِفَاعُ بِمَالِهِ، فَاتَّقُوا أَنْ تَتَنَاوَلُوا مِنْ مَالِ الْيَتِيمِ شَيْئًا مِنْ غَيْرِ إِصْلَاحٍ مِنْكُمْ لِمَالِهِمْ.

Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ } “Allah bozanı düzeltenden ayırıp bilir” sözüne gelince; denildi ki: [Bu], mallarını ifsat eden ile ıslah edendir. Şöyle de denilmiştir: İfsat etmeyi ve nikâh yoluyla onların malına tamah etmeyi dileyenlerin gizli niyetlerini ıslah edenden ayırıp bilir. Yani siz kendi açınızdan ıslah etme iradesi gösterseniz de şayet kalplerinizde bunu istemeyip bilakis muradınız başka bir gaye ise, Allah sizin gizli niyetlerinize vakıftır, kalplerinizde olanı bilir. Bu büyük bir tehdittir. Bunun sebebi ise şudur: Yetimin kendi menfaatini gözetmesi mümkün değildir ve onun / bunu gözetecek kimsesi de yoktur; bu sebeple Allah Teâlâ sanki şöyle buyurmaktadır: “Onun maslahatlarını üstlenecek kimsesi olmadığına göre, o üstlenici Benim ve velisinden hesap soracak olan da Benim.” Şöyle de denilmiştir: Allah, yetimin işinden öyle bir kısmını üstlenen ıslah ediciyi bilir ki bu sebeple onun malından yararlanması caiz olur; yetimin işini ıslah etmekten onun malından yararlanmasını caiz kılacak bir şeyi üstlenmeyen bozguncuyu da bilir. O halde onların mallarını ıslah etmeksizin yetimin malından bir şey almaktan sakınınız!

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ } “Eğer Allah dileseydi sizi mutlaka sıkıntıya sokardı” sözüne gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: «الْإِعْنَاتُ» الْحَمْلُ عَلَى مَشَقَّةٍ لَا تُطَاقُ يُقَالُ: أَعْنَتَ فُلَانٌ فُلَانًا إِذَا أَوْقَعَهُ فِيمَا لَا يَسْتَطِيعُ الْخُرُوجَ مِنْهُ وَتَعَنَّتَهُ تَعَنُّتًا إِذَا لَبَّسَ عَلَيْهِ فِي سُؤَالِهِ، وَعَنَتَ الْعَظْمُ الْمَجْبُورُ إِذَا انْكَسَرَ بَعْدَ الْجَبْرِ وَأَصْلُ الْعَنَتِ مِنَ الْمَشَقَّةِ، وَأَكَمَةٌ عَنُوتٌ إِذَا كَانَتْ شَاقَّةً كَدُودًا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ [التَّوْبَةِ: ١٢٨] أَيْ شَدِيدٌ عَلَيْهِ مَا شَقَّ عَلَيْكُمْ، وَيُقَالُ أَعْنَتَنِي فِي السُّؤَالِ أَيْ شَدَّدَ عَلَيَّ وَطَلَبَ عَنَتِي وَهُوَ الْإِضْرَارُ وَأَمَّا الْمُفَسِّرُونَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَ مَا أَصَبْتُمْ مِنْ أَمْوَالِ الْيَتَامَى مُوبَقًا وَقَالَ عَطَاءٌ: وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَدْخَلَ عَلَيْكُمُ الْمَشَقَّةَ كَمَا أَدْخَلْتُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ وَلَضَيَّقَ الْأَمْرَ عَلَيْكُمْ فِي مُخَالَطَتِهِمْ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَكَلَّفَكُمْ مَا يَشْتَدُّ عَلَيْكُمْ.

Birinci Mesele: İ‘nât (الْإِعْنَاتُ), takat getirilemeyecek bir meşakkate sevk etmektir. Bir kimse birini içinden çıkamayacağı bir duruma düşürdüğünde “Falanca filancayı sıkıntıya soktu” (أَعْنَتَ فُلَانٌ فُلَانًا) denilir. Sorusunda onu şaşırtıp zor duruma düşürdüğünde “Ona güçlük çıkardı” (تَعَنَّتَهُ تَعَنُّتًا) denir. Sarılmış kemik kaynadıktan sonra tekrar kırıldığında (عَنَتَ الْعَظْمُ الْمَجْبُورُ) denilir. Anet (الْعَنَتُ) kelimesinin aslı meşakkatten gelir. Tırmanması meşakkatli ve yorucu tepeye (أَكَمَةٌ عَنُوتٌ) denir. Allah Teâlâ'nın: { عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ } [et-Tevbe: 128] “Sıkıntıya uğramanız O'na ağır gelir” sözü de bu köktendir; yani size meşakkat veren şey O’na ağır gelir. “Soruda bana güçlük çıkardı” (أَعْنَتَنِي فِي السُّؤَالِ) denilir; yani bana zorluk çıkardı ve bana zarar vermeyi (anetimi) istedi, demektir. Müfessirlere gelince; İbn Abbâs şöyle demiştir: “Şayet Allah dileseydi, yetimlerin mallarından aldığınız şeyleri helâk edici kılardı.” Atâ şöyle demiştir: “Şayet Allah dileseydi, sizin kendinize meşakkat soktuğunuz gibi üzerinize meşakkat sokar ve onlarla bir arada yaşama hususunda işi size daraltırdı.” Zeccâc da şöyle demiştir: “Şayet Allah dileseydi, size ağır gelecek şeyleri yüklerdi.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ الْجُبَّائِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ: إِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُكَلِّفِ الْعَبْدَ بِمَا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَفْعَلِ الْإِعْنَاتَ وَالضِّيقَ فِي التَّكْلِيفِ، وَلَوْ كَانَ مُكَلِّفًا بِمَا لَا يَقْدِرُ الْعَبْدُ عَلَيْهِ لَكَانَ قَدْ تَجَاوَزَ حَدَّ الْإِعْنَاتِ وَحَدَّ الضِّيقِ.

İkinci Mesele: Cübbâî bu ayeti delil getirerek şöyle demiştir: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın kula güç yetiremeyeceği şeyi teklif etmediğine delalet eder; zira O’nun: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ } “Eğer Allah dileseydi sizi mutlaka sıkıntıya sokardı” sözü, Allah Teâlâ'nın teklifte sıkıntı ve darlık yaratmadığına delalet eder. Şayet kula güç yetiremeyeceği şeyi teklif etmiş olsaydı, sıkıntı ve darlık sınırını aşmış olurdu.

وَاعْلَمْ أَنَّ وَجْهَ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ أَنَّ كَلِمَةَ (لَوْ) تُفِيدُ انْتِفَاءَ الشَّيْءِ لِانْتِفَاءِ غَيْرِهِ، ثُمَّ سَأَلُوا أَنْفُسَهُمْ بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ وَرَدَتْ فِي حَقِّ الْيَتِيمِ، وَأَجَابُوا عَنْهُ بِأَنَّ الِاعْتِبَارَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ وَأَيْضًا فَوَلِيُّ هَذَا الْيَتِيمِ قَدْ

Bil ki bu istidlalin yönü şudur: “Lev” (لَوْ) edatı bir şeyin bulunmamasından dolayı diğer bir şeyin de bulunmadığını ifade eder. Sonra kendilerine bu ayetin yetim hakkında vârid olduğu sorusunu yöneltmiş ve buna; hükmün sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğine göre olduğu şeklinde cevap vermişlerdir. Ayrıca bu yetimin velisinde...

لَا يَفْعَلُ تَعَالَى فِيهِ قُدْرَةَ الْإِصْلَاحِ، لِأَنَّ هَذَا هُوَ قَوْلُهُمْ فِيمَنْ يَخْتَارُ خِلَافَ الْإِصْلَاحِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَقُولَ تَعَالَى فِيهِ خَاصَّةً وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ مَعَ أَنَّهُ كَلَّفَهُ بِمَا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ، وَلَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى فِعْلِهِ، وَأَيْضًا فَالْإِعْنَاتُ لَا يَصِحُّ إِلَّا فِيمَنْ يَتَمَكَّنُ مِنَ الشَّيْءِ فَيَشُقُّ عَلَيْهِ وَيَضِيقُ، فَأَمَّا مَنْ لَا يَتَمَكَّنُ أَلْبَتَّةَ فَذَلِكَ لَا يَصِحُّ فِيهِ، وَعِنْدَ الْخَصْمِ الْوَلِيُّ إِذَا اخْتَارَ الصَّلَاحَ فَإِنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ فِعْلُ الْفَسَادِ، وَإِذَا لَمْ يَقْدِرْ عَلَى الْفَسَادِ لَا يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ فِيهِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ.

...Allah Teâlâ ıslah etme kudretini yaratmayabilir; çünkü ıslahın aksini seçen kimse hakkındaki görüşleri budur. Durum böyle olunca, Allah Teâlâ onu güç yetiremeyeceği ve yapmasına hiçbir imkân bulunmayan bir şeyle mükellef kılmışken bizzat onun hakkında nasıl { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ } “Eğer Allah dileseydi sizi mutlaka sıkıntıya sokardı” buyurması caiz olabilir? Ayrıca sıkıntıya sokmak (i‘nât) ancak bir şeye imkânı olup da o şey kendisine ağır ve dar gelen kimse hakkında sahih olur; hiçbir şekilde imkânı olmayan kimse hakkında ise bu sahih olmaz. Hasmın [Ehl-i Sünnet'in] görüşüne göre ise veli ıslahı seçtiğinde fesadı yapması mümkün değildir; fesada güç yetiremediğinde ise onun hakkında { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ } “Eğer Allah dileseydi sizi mutlaka sıkıntıya sokardı” denilmesi sahih olmaz.

وَالْجَوَابُ عَنْهُ: الْمُعَارَضَةُ بِمَسْأَلَةِ الْعِلْمِ وَالدَّاعِي وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Buna cevap: İlim ve dâî (yönlendirici irade) meselesiyle karşı tez getirmektir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ الْكَعْبِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى خِلَافِ الْعَدْلِ، لِأَنَّهُ لَوِ امْتَنَعَ وَصْفُهُ بِالْقُدْرَةِ عَلَى الْإِعْنَاتِ مَا جَازَ أَنْ يَقُولَ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ وَلِلنَّظَّامِ أَنْ يُجِيبَ بِأَنَّ هَذَا مُعَلَّقٌ عَلَى مَشِيئَةِ الْإِعْنَاتِ، فَلِمَ قُلْتُمْ بِأَنَّ هَذِهِ الْمَشِيئَةَ مُمْكِنَةُ الثُّبُوتِ فِي حَقِّهِ تعالى، والله أعلم.

Üçüncü Mesele: Ka‘bî, Allah Teâlâ'nın adaletin aksine de kâdir olduğuna bu ayeti delil getirmiştir; çünkü şayet O’nun sıkıntıya sokmaya (i‘nâta) kâdir olmasıyla nitelenmesi imkânsız olsaydı: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ } “Eğer Allah dileseydi sizi mutlaka sıkıntıya sokardı” buyurması caiz olmazdı. Nazzâm’ın ise buna şöyle cevap vermesi mümkündür: Bu, sıkıntıya sokma meşietine (dilemesine) bağlanmıştır; peki bu meşietin Allah Teâlâ hakkında sübutunun mümkün olduğunu nereden çıkardınız? En doğrusunu Allah bilir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٢١]

[Bakara Suresi (2), Ayet 221]

وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَيُبَيِّنُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٢١)

{ وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَيُبَيِّنُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “İman etmedikleri sürece müşrik kadınlarla evlenmeyin. Mümin bir cariye, hoşunuza gitse bile müşrik bir kadından kesinlikle daha hayırlıdır. İman etmedikleri sürece müşrik erkekleri de [mümin kadınlarla] evlendirmeyin. Mümin bir köle, hoşunuza gitse bile müşrik bir erkekten kesinlikle daha hayırlıdır. Onlar ateşe çağırırlar, Allah ise kendi izniyle cennete ve mağfirete çağırır. Düşünüp öğüt alsınlar diye insanlara ayetlerini açıklar. (221)”

الحكم السادس فيما يتعلق بالنكاح

Nikâhla İlgili Altıncı Hüküm

اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَظِيرُ قَوْلِهِ: وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ [الْمُمْتَحِنَةِ: ١٠] وَقُرِئَ بِضَمِّ التَّاءِ، أَيْ لَا تُزَوِّجُوهُنَّ وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ لَا يُزَوِّجُونَهُنَّ.

Bil ki bu ayet, Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ } [el-Mümtehine: 10] “Kâfir kadınların nikâh bağlarını tutmayın” sözünün benzeridir. [Fiil] tâ harfinin zammesiyle de okunmuştur (lâ tünkihû); yani “onları evlendirmeyin” demektir. Bu kıraate göre [müminler] onları evlendirmezler.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُفَسِّرِينَ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ ابْتِدَاءُ حُكْمٍ وَشَرْعٍ، أَوْ هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِمَا تَقَدَّمَ، فَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهُ ابْتِدَاءُ شَرْعٍ فِي بَيَانِ مَا يَحِلُّ وَيَحْرُمُ، وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: بَلْ هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِقِصَّةِ الْيَتَامَى، فَإِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ [البقرة: ٢٢٠] وَأَرَادَ مُخَالَطَةَ النِّكَاحِ عَطَفَ عَلَيْهِ مَا يَبْعَثُ عَلَى الرَّغْبَةِ فِي الْيَتَامَى، وَأَنَّ ذَلِكَ أَوْلَى مِمَّا كَانُوا يَتَعَاطَوْنَ مِنَ الرَّغْبَةِ فِي الْمُشْرِكَاتِ، وَبَيَّنَ أَنَّ أَمَةً مُؤْمِنَةً خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَإِنْ بَلَغَتِ النِّهَايَةَ فِيمَا يَقْتَضِي الرَّغْبَةَ فِيهَا، لِيَدُلَّ بِذَلِكَ عَلَى مَا يَبْعَثُ عَلَى التَّزَوُّجِ بِالْيَتَامَى، وَعَلَى تَزْوِيجِ الْأَيْتَامِ عِنْدَ الْبُلُوغِ لِيَكُونَ ذَلِكَ دَاعِيَةً لِمَا أَمَرَ بِهِ مِنَ النَّظَرِ فِي صَلَاحِهِمْ وَصَلَاحِ أَمْوَالِهِمْ، وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَحُكْمُ الْآيَةِ لَا يَخْتَلِفُ، ثُمَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki müfessirler bu ayetin müstakil bir hüküm ve şeriat başlangıcı mı olduğu, yoksa önceki [konu] ile mi bağlantılı bulunduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluk, helal ve haram olan şeylerin beyanında yeni bir hüküm başlangıcı olduğu görüşündedir. Ebû Müslim ise şöyle demiştir: Bilakis bu, yetimler kıssasıyla bağlantılıdır; çünkü Allah Teâlâ: { وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ } [el-Bakara: 220] “Eğer onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir” buyurup bununla nikâh birlikteliğini kastettiğinde, onun üzerine yetimlere rağbet etmeye sevk eden ve bunun müşrik kadınlara duydukları rağbetten daha evla olduğunu bildiren ifadeyi atfetmiştir; yetimlerle evlenmeye ve büluğa erdiklerinde yetimleri evlendirmeye sevk eden şeye delalet etmesi, bunun da onların ve mallarının ıslahını gözetme hususunda emredilen şeye bir vesile olması için mümin bir cariyenin -kendisine rağbet edilmesini gerektirecek niteliklerde son dereceye ulaşmış olsa bile- müşrik bir kadından daha hayırlı olduğunu beyan etmiştir. Her iki veche göre de ayetin hükmü değişmez. Sonra bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى:

Birinci Mesele:

رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ ﵊ بَعَثَ مَرْثَدَ بْنَ أَبِي مَرْثَدٍ حَلِيفًا لِبَنِي هَاشِمٍ إِلَى مَكَّةَ لِيُخْرِجَ أُنَاسًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ بِهَا سِرًّا، فَعِنْدَ قُدُومِهِ جَاءَتْهُ امْرَأَتُهُ يُقَالُ لَهَا عَنَاقُ خَلِيلَةٌ لَهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، أَعْرَضَتْ عَنْهُ عِنْدَ الْإِسْلَامِ، فَالْتَمَسَتِ الْخَلْوَةَ، فَعَرَّفَهَا أَنَّ الْإِسْلَامَ يَمْنَعُ مِنْ ذَلِكَ، ثُمَّ وَعَدَهَا أَنْ يَسْتَأْذِنَ الرَّسُولَ ﷺ ثُمَّ يَتَزَوَّجُ بِهَا، فَلَمَّا انْصَرَفَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَرَّفَهُ مَا جَرَى فِي أَمْرِ عَنَاقَ، وَسَأَلَهُ هَلْ يَحِلُّ لَهُ التَّزَوُّجُ بِهَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى/ هَذِهِ الْآيَةَ.

İbn Abbâs’tan rivayet edildiğine göre Peygamber (aleyhisselâm), Hâşimoğulları'nın müttefiki olan Mersed b. Ebî Mersed’i, oradaki bazı Müslümanları gizlice çıkarması için Mekke’ye göndermişti. Mersed geldiğinde, Câhiliye dönemindeki sevgilisi olan ve İslâm gelince kendisinden yüz çevirmiş bulunan Anâk adındaki bir kadın yanına gelip baş başa kalmayı talep etti. [Mersed] İslâm’ın bunu yasakladığını ona bildirdi, ardından Resûlullah’tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) izin isteyip sonrasında onunla evleneceğini vadetti. Resûlullah’ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanına döndüğünde, Anâk meselesinde olup biteni O’na anlattı ve onunla evlenmesinin helal olup olmadığını sordu; bunun üzerine Allah Teâlâ / bu ayeti indirdi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي لَفْظِ النِّكَاحِ، فَقَالَ أَكْثَرُ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ ﵀: إِنَّهُ حَقِيقَةٌ فِي

İkinci Mesele: İnsanlar nikâh (النِّكَاح) lafzı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî’nin (rahimehullâh) ashabının çoğu şöyle demiştir: Bu lafız...

الْعَقْدِ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ أَحَدُهَا:

...akitte hakikattir. Buna karşı birkaç vecihle delil getirmişlerdir. Birincisi:

قَوْلُهُ ﵊: «لَا نِكَاحَ إِلَّا بِوَلِيٍّ وَشُهُودٍ»

Peygamber’in (aleyhisselâm): “Veli ve şahitler olmadan nikâh olmaz” sözüdür.

وَقَفَ النِّكَاحَ عَلَى الْوَلِيِّ وَالشُّهُودِ، وَالْمُتَوَقِّفُ عَلَى الْوَلِيِّ وَالشُّهُودِ هُوَ الْعَقْدُ لَا الْوَطْءُ، وَالثَّانِي:

[Burada] nikâhı veliye ve şahitlere bağlamıştır; veliye ve şahitlere bağlı olan ise cinsi münasebet değil, akittir. İkincisi:

قَوْلُهُ ﵊: «وُلِدْتُ مِنْ نِكَاحٍ وَلَمْ أُولَدْ مِنْ سِفَاحٍ»

Peygamber’in (aleyhisselâm): “Ben nikahtan doğdum, zinadan doğmadım” sözüdür.

دَلَّ الْحَدِيثُ عَلَى أَنَّ النِّكَاحَ كَالْمُقَابِلِ لِلسِّفَاحِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ السِّفَاحَ مُشْتَمِلٌ عَلَى الْوَطْءِ، فَلَوْ كَانَ النِّكَاحُ اسْمًا لِلْوَطْءِ لَامْتَنَعَ كَوْنُ النِّكَاحِ مُقَابِلًا لِلسِّفَاحِ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ [النُّورِ: ٣٢] وَلَا شَكَّ أَنَّ لَفْظَ أَنْكِحُوا لَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ إِلَّا عَلَى الْعَقْدِ وَرَابِعُهَا: قَوْلُ الْأَعْشَى، أَنْشَدَهُ الْوَاحِدِيُّ فِي «الْبَسِيطِ» :

Bu hadis, nikâhın zinanın (sifâh) karşılığı olduğuna delalet etmiştir. Zinanın ise cinsi münasebeti içerdiği malumdur; şayet nikâh cinsi münasebetin ismi olsaydı, nikâhın zinaya mukabil olması imkânsız olurdu. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ } [en-Nûr: 32] “Aranızdaki bekârları, kölelerinizden ve cariyelerinizden elverişli olanları evlendirin” sözüdür. Hiç şüphe yoktur ki “evlendirin” (enkihû) lafzını akitten başkasına hamletmek mümkün değildir. Dördüncüsü: el-Vâhidî’nin el-Basît’te naklettiği el-A‘şâ’nın şu sözüdür:

فَلَا تَقْرَبَنْ مِنْ جَارَةٍ إِنَّ سِرَّهَا ... عَلَيْكَ حرام فانكحن أو تأيما

Sakın komşu kadına yaklaşma, çünkü onun mahremiyeti / Sana haramdır; öyleyse ya nikâh kıy ya da bekâr dur!

وقوله: فَانْكِحُوهُنَّ لَا يَحْتَمِلُ إِلَّا الْأَمْرَ بِالْعَقْدِ، لِأَنَّهُ

Şairin “Öyleyse nikâh kıy” (fe-nkıhûn) sözü ancak akit emrine muhtemeldir; çünkü o...

قَالَ: «لَا تَقْرَبَنْ جَارَةً»

“Komşu kadına yaklaşma” demiştir.

يَعْنِي مُقَارَبَتَهَا عَلَى الطَّرِيقِ الَّذِي يَحْرُمُ فَاعْقِدْ وَتَزَوَّجْ وَإِلَّا فَتَأَيَّمْ وَتَجَنَّبِ النِّسَاءَ، وَقَالَ الْجُمْهُورُ مِنْ أَصْحَابِ أَبِي حَنِيفَةَ: إِنَّهُ حَقِيقَةٌ فِي الْوَطْءِ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٠] نَفْيُ الْحِلِّ مُمْتَدٌّ إِلَى غَايَةِ النِّكَاحِ، وَالنِّكَاحُ الَّذِي تَنْتَهِي بِهِ هَذِهِ الْحُرْمَةُ لَيْسَ هُوَ الْعَقْدُ بِدَلِيلِ

Yani haram olan yoldan ona yaklaşmayı kastetmiştir; öyleyse akit yap ve evlen, aksi takdirde bekâr kal ve kadınlardan uzak dur! Ebû Hanîfe’nin ashabının cumhuru ise nikâhın cinsi münasebette hakikat olduğunu söylemiş ve buna karşı birkaç vecihle delil getirmişlerdir. Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } [el-Bakara: 230] “Eğer onu boşarsa, bundan sonra başka bir koca ile evlenmedikçe ona helal olmaz” sözüdür. Helalliğin nefyedilmesi nikâh gayesine kadar uzanmaktadır. Bu haramlığın kendisiyle sona erdiği nikâh ise akit değildir; nitekim bunun delili...

قَوْلِهِ ﵊: «لَا حَتَّى تَذُوقِي عُسَيْلَتَهُ وَيَذُوقَ عُسَيْلَتَكِ»

Peygamber’in (aleyhisselâm): “Hayır, sen onun balcığından tatmadıkça, o da senin balcığından tatmadıkça [helal olmaz]” sözüdür.

فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ هُوَ الْوَطْءَ وَثَانِيهَا:

Dolayısıyla bundan muradın cinsi münasebet olması vacip olmuştur. İkincisi:

قَوْلُهُ ﵊: «نَاكِحُ الْيَدِ مَلْعُونٌ وَنَاكِحُ الْبَهِيمَةِ مَلْعُونٌ»

Peygamber’in (aleyhisselâm): “Eliyle nikâhlanan (istimna yapan) lanetlenmiştir, hayvanla nikâhlanan (ilişkiye giren) lanetlenmiştir” sözüdür.

أَثْبَتَ النِّكَاحَ مَعَ عَدَمِ الْعَقْدِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ النِّكَاحَ فِي اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ الضَّمِّ وَالْوَطْءِ، يُقَالُ: نَكَحَ الْمَطَرُ الْأَرْضَ إِذَا وَصَلَ إِلَيْهَا، وَنَكَحَ النُّعَاسُ عَيْنَهُ، وَفِي المثل أنكحنا الفرا فسترى، وَقَالَ الشَّاعِرُ:

[Burada] akit bulunmadığı halde nikâhı sabit görmüştür. Üçüncüsü: Nikâh lügatte birbirine katmak ve cinsi münasebette bulunmaktan ibarettir. Yağmur yere ulaştığında “Yağmur toprağa kavuştu” (نَكَحَ الْمَطَرُ الْأَرْضَ) denir. “Uyku gözüne girdi” (نَكَحَ النُّعَاسُ عَيْنَهُ) denilir. Bir darb-ı meselde: “Biz yaban eşeğini çiftleştirdik, yakında görürsün” (أنكحنا الفرا فسترى) denmiştir. Şair de şöyle demiştir:

التَّارِكِينَ عَلَى طُهْرٍ نِسَاءَهُمُ ... وَالنَّاكِحِينَ بِشَطَّيْ دِجْلَةَ الْبَقَرَا

Kadınlarını temizlik vaktinde terk edenler / Dicle kıyılarında ineklerle cinsi münasebet kuranlar!

وَقَالَ الْمُتَنَبِّي:

Mütenebbî de şöyle demiştir:

أَنْكَحْتُ صُمَّ حَصَاهَا خُفَّ يَعْمَلَةٍ ... تَعَثَّرَتْ بِي إِلَيْكَ السَّهْلَ وَالْجَبَلَا

Sert çakıllarına güçlü dişi devenin tabanını bastırdım / O ki beni sana getirmek için ovada ve dağda tökezleyip durdu.

وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَعْنَى الضَّمِّ وَالْوَطْءِ فِي الْمُبَاشَرَةِ أَتَمُّ مِنْهُ فِي الْعَقْدِ، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَيْهِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ:

Birleştirme ve cinsi münasebet manasının fiilî birleşmede akte kıyasla daha tam olduğu malumdur; bu sebeple ona hamledilmesi vacip olmuştur. İnsanlardan kimi de şöyle demiştir:

النِّكَاحُ عِبَارَةٌ عَنِ الضَّمِّ، وَمَعْنَى الضَّمِّ حَاصِلٌ فِي الْعَقْدِ وَفِي الْوَطْءِ، فَيَحْسُنُ اسْتِعْمَالُ هَذَا اللَّفْظِ فِيهِمَا جَمِيعًا، قَالَ ابْنُ جِنِّيٍّ: سَأَلْتُ أَبَا عَلِيٍّ عَنْ قَوْلِهِمْ: نَكَحَ الْمَرْأَةَ، فَقَالَ: فَرَّقَتِ الْعَرَبُ فِي الِاسْتِعْمَالِ فَرْقًا لَطِيفًا حَتَّى لَا يَحْصُلَ الِالْتِبَاسُ، فَإِذَا قَالُوا: نَكَحَ فُلَانٌ فُلَانَةً: أَرَادُوا أَنَّهُ تَزَوَّجَهَا وَعَقَدَ عَلَيْهَا، وَإِذَا قَالُوا: نَكَحَ امْرَأَتَهُ أَوْ زَوْجَتَهُ، لَمْ يُرِيدُوا غَيْرَ الْمُجَامَعَةِ، لِأَنَّهُ إِذَا ذَكَرَ أَنَّهُ نَكَحَ امْرَأَتَهُ أَوْ زَوْجَتَهُ فَقَدِ اسْتَغْنَى عَنْ ذِكْرِ الْعَقْدِ، فَلَمْ تَحْتَمِلِ الْكَلِمَةُ غَيْرَ الْمُجَامَعَةِ، فَهَذَا تَمَامُ مَا فِي هَذَا/ اللَّفْظِ مِنَ الْبَحْثِ، وَأَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ:

Nikâh birleştirmekten ibarettir; birleştirme manası hem akitte hem de cinsi münasebette mevcuttur; dolayısıyla bu lafzın her ikisinde birden kullanılması uygundur. İbn Cinnî şöyle demiştir: Ebû Ali’ye Arapların “kadını nikâhladı” (نَكَحَ الْمَرْأَةَ) sözünü sordum; o da şöyle dedi: “Araplar karışıklık çıkmasın diye kullanımda ince bir ayrım yapmışlardır. ‘Falanca filancayı nikâhladı’ (نَكَحَ فُلَانٌ فُلَانَةً) dediklerinde, onunla evlendiğini ve onunla nikâh akdi yaptığını kastederler. ‘Kendi kadınını veya zevcesini nikâhladı’ (نَكَحَ امْرَأَتَهُ أَوْ زَوْجَتَهُ) dediklerinde ise yalnızca cinsi münasebeti kastederler; zira zevcesini nikâhladığını zikrettiğinde artık akdi zikretmeye gerek kalmamıştır; dolayısıyla bu kelime cinsi münasebetten başkasına muhtemel olmaz.” İşte bu / lafız hakkındaki incelemenin tamamı budur. Müfessirler Allah Teâlâ'nın şu sözünden muradın:

وَلا تَنْكِحُوا فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَيْ لَا تَعْقِدُوا عَلَيْهِنَّ عَقْدَ النِّكَاحِ.

{ وَلا تَنْكِحُوا } “Nikâhlamayın / evlenmeyin” ifadesiyle, yani “onlarla nikâh akdi yapmayın” manası olduğu hususunda icmâ etmişlerdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ لَفْظَ الْمُشْرِكِ هَلْ يَتَنَاوَلُ الْكُفَّارَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، فَأَنْكَرَ بَعْضُهُمْ ذَلِكَ، وَالْأَكْثَرُونَ مِنَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ لَفْظَ الْمُشْرِكِ يَنْدَرِجُ فِيهِ الْكُفَّارُ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَهُوَ الْمُخْتَارُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ [التَّوْبَةِ: ٣٠] ثُمَّ قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ: سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ [التَّوْبَةِ: ٣١] وَهَذِهِ الْآيَةُ صَرِيحَةٌ فِي أن اليهودي والنصراني مشرك وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النِّسَاءِ: ٤٨] دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ مَا سِوَى الشِّرْكِ قَدْ يَغْفِرُهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْجُمْلَةِ فَلَوْ كَانَ كُفْرُ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ لَيْسَ بِشِرْكٍ لَوَجَبَ

Üçüncü Mesele: Müşrik lafzının Ehl-i Kitap'tan olan kâfirleri kapsayıp kapsamadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları bunu inkâr etmiş, âlimlerin çoğunluğu ise müşrik lafzının içine Ehl-i Kitap'tan olan kâfirlerin de girdiği görüşünü benimsemiştir ki tercih edilen de budur. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ } [et-Tevbe: 30] “Yahudiler: 'Üzeyir Allah'ın oğludur' dediler; Hristiyanlar da: 'Mesih Allah'ın oğludur' dediler” sözü, ardından da ayetin sonunda: { سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } [et-Tevbe: 31] “O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir” buyurmasıdır. Bu ayet Yahudi ve Hristiyan'ın müşrik olduğu hususunda açıktır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } [en-Nisâ: 48] “Şüphesiz Allah kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” sözüdür. Bu ayet, şirk dışındakileri Allah Teâlâ'nın toptan bağışlayabileceğine delalet etmiştir. Şayet Yahudi ve Hristiyan'ın küfrü şirk olmasaydı...

بِمُقْتَضَى هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْجُمْلَةِ، وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ بَاطِلًا عَلِمْنَا أَنَّ كُفْرَهُمَا شِرْكٌ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ [الْمَائِدَةِ: ٧٣] فَهَذَا التَّثْلِيثُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ لِاعْتِقَادِهِمْ وُجُودَ صِفَاتٍ ثَلَاثَةٍ، أَوْ لِاعْتِقَادِهِمْ وُجُودَ ذَوَاتٍ ثَلَاثَةٍ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، لِأَنَّ الْمَفْهُومَ مِنْ كَوْنِهِ تَعَالَى عَالِمًا غَيْرُ الْمَفْهُومِ مِنْ كَوْنِهِ قَادِرًا وَمِنْ كَوْنِهِ حَيًّا، وَإِذَا كَانَتْ هَذِهِ الْمَفْهُومَاتُ الثَّلَاثَةُ لَا بُدَّ مِنَ الِاعْتِرَافِ بِهَا، كَانَ الْقَوْلُ بِإِثْبَاتِ صِفَاتٍ ثَلَاثَةٍ مِنْ ضَرُورَاتِ دِينِ الْإِسْلَامِ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ تَكْفِيرُ النَّصَارَى بِسَبَبِ ذَلِكَ، وَلَمَّا بَطَلَ ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا كَفَّرَهُمْ لِأَنَّهُمْ أَثْبَتُوا ذَوَاتًا ثَلَاثَةً قَدِيمَةً مُسْتَقِلَّةً، وَلِذَلِكَ فَإِنَّهُمْ جَوَّزُوا فِي أُقْنُومِ الْكَلِمَةِ أَنْ يَحِلَّ فِي عِيسَى، وَجَوَّزُوا فِي أُقْنُومِ الْحَيَاةِ أَنْ يَحِلَّ فِي مَرْيَمَ وَلَوْلَا أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ الْمُسَمَّاةَ عِنْدَهُمْ بِالْأَقَانِيمِ ذَوَاتٌ قَائِمَةٌ بِأَنْفُسِهَا، لَمَّا جَوَّزُوا عَلَيْهَا الِانْتِقَالَ مِنْ ذَاتٍ إِلَى ذَاتٍ، فَثَبَتَ أَنَّهُمْ قَائِلُونَ بِإِثْبَاتِ ذَوَاتٍ قَائِمَةٍ بِالنَّفْسِ قَدِيمَةٍ أَزَلِيَّةٍ وَهَذَا شِرْكٌ، وَقَوْلٌ بِإِثْبَاتِ الْآلِهَةِ، فَكَانُوا مُشْرِكِينَ، وَإِذَا ثَبَتَ دُخُولُهُمْ تَحْتَ اسْمِ الْمُشْرِكِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْيَهُودِيُّ كَذَلِكَ ضَرُورَةَ أَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ وَرَابِعُهَا: مَا

...bu ayetin muktezasınca Allah Teâlâ'nın [onları da] bağışlaması gerekirdi; bu batıl olduğuna göre bildik ki onların küfrü şirktir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ } [el-Mâide: 73] “Andolsun, 'Allah üçün üçüncüsüdür' diyenler kâfir olmuşlardır” sözüdür. Bu teslis (üçleme), ya üç sıfatın varlığına inanmalarından ya da üç zâtın varlığına inanmalarındandır. Birincisi batıldır; çünkü Allah Teâlâ'nın âlim olmasından anlaşılan mefhum, O’nun kadir olmasından ve diri (hayy) olmasından anlaşılan mefhumdan başkadır. Bu üç mefhumun ikrar edilmesi zorunlu olduğuna göre, üç sıfatı ispat etmek İslâm dininin zaruretlerindendir; öyleyse bundan ötürü Hristiyanların tekfir edilmesi nasıl mümkün olabilir? Bu ihtimal batıl olunca bildik ki Allah Teâlâ onları ancak kadîm ve müstakil üç zât ispat ettikleri için tekfir etmiştir; bu sebepledir ki onlar Kelime uknumunun Îsâ’ya hulûl etmesini, Hayat uknumunun da Meryem’e hulûl etmesini caiz görmüşlerdir. Şayet onların indinde uknûmlar olarak adlandırılan bu şeyler kendiliğinden kaim zâtlar olmasaydı, bir zâttan başka bir zâta intikal etmelerini caiz görmezlerdi. Böylece onların kendi başına kaim, kadîm ve ezelî zâtları ispat ettikleri sabit olmuştur ki bu şirktir ve ilahların varlığını söylemektir; dolayısıyla onlar müşriktirler. Onların müşrik ismi altına girdiği sabit olunca, aradaki farkı söyleyen kimse bulunmaması zaruretiyle Yahudi’nin de böyle olması vacip olmuştur. Dördüncüsü:

رُوِيَ أَنَّهُ ﵊ أَمَّرَ أَمِيرًا وَقَالَ: إِذَا لَقِيتَ عَدَدًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَادْعُهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ، فَإِنْ أَجَابُوكَ فَاقْبَلْ مِنْهُمْ، وَإِنْ أَبَوْا فَادْعُهُمْ إِلَى الْجِزْيَةِ وَعَقْدِ الذِّمَّةِ، فَإِنْ أَجَابُوكَ فَاقْبَلْ مِنْهُمْ وَكُفَّ عَنْهُمْ،

Rivayet edildiğine göre Peygamber (aleyhisselâm) bir komutan tayin etmiş ve şöyle buyurmuştur: “Müşriklerden bir toplulukla karşılaştığında onları İslâm’a davet et; icabet ederlerse onlardan kabul et. Eğer yüz çevirirlerse onları cizyeye ve zimmet akdine davet et; icabet ederlerse onlardan kabul et ve onlardan elini çek!”

سَمَّى مَنْ يُقْبَلُ مِنْهُ الْجِزْيَةُ وَعَقْدُ الذِّمَّةِ بِالْمُشْرِكِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الذِّمِّيَّ يُسَمَّى بِالْمُشْرِكِ وَخَامِسُهَا: مَا احْتَجَّ بِهِ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ فَقَالَ: كُلُّ مَنْ جَحَدَ رِسَالَتَهُ فَهُوَ مُشْرِكٌ، مِنْ حَيْثُ إِنَّ تِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ الَّتِي ظَهَرَتْ عَلَى يَدِهِ كَانَتْ خَارِجَةً عَنْ قُدْرَةِ الْبَشَرِ، وَكَانُوا مُنْكِرِينَ صُدُورَهَا عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، بَلْ كَانُوا يُضِيفُونَهَا إِلَى الْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ فِيهَا: إِنَّهَا سِحْرٌ وَحَصَلَتْ مِنَ الْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ، فَالْقَوْمُ قَدْ أَثْبَتُوا شَرِيكًا لِلَّهِ سُبْحَانَهُ فِي خَلْقِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الْخَارِجَةِ عَنْ قُدْرَةِ الْبَشَرِ، فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِكَوْنِهِمْ مُشْرِكِينَ لِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لِلْإِلَهِ إِلَّا مَنْ كَانَ قَادِرًا عَلَى خَلْقِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، وَاعْتَرَضَ الْقَاضِي فَقَالَ: إِنَّمَا يَلْزَمُ هَذَا إِذَا سَلَّمَ الْيَهُودِيُّ أَنَّ مَا ظَهَرَ عَلَى يَدِ مُحَمَّدٍ ﷺ/ من الْأُمُورِ الْخَارِجَةِ عَنْ قُدْرَةِ الْبَشَرِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ إِذَا أَضَافَهُ إِلَى غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى كَانَ مُشْرِكًا، أَمَّا إِذَا أَنْكَرَ ذَلِكَ وَزَعَمَ أَنَّ مَا ظَهَرَ عَلَى يَدِ مُحَمَّدٍ ﷺ مِنْ جِنْسِ مَا يَقْدِرُ الْعِبَادُ عَلَيْهِ لَمْ يَلْزَمْ أَنْ يَكُونَ مُشْرِكًا بِسَبَبِ ذَلِكَ إِلَى غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى.

[Burada] kendisinden cizye ve zimmet akdi kabul edilecek kimseyi müşrik olarak isimlendirmiştir; bu da zimmî kimsenin müşrik olarak isimlendirileceğine delalet eder. Beşincisi: Ebû Bekir el-Esamm’ın delil getirdiği şu görüştür: O’nun peygamberliğini inkâr eden herkes müşriktir; zira O’nun elinde zuhur eden bu mucizeler insan kudretinin dışındaydı ve onlar bunların Allah Teâlâ'dan sâdır olduğunu inkâr ediyor, bilakis bunları cinlere ve şeytanlara nispet ediyorlardı; çünkü onlar bunlar hakkında: “Bu bir sihirdir ve cinler ile şeytanlardan meydana gelmiştir” diyorlardı. Böylece o kavim, insan kudretinin dışındaki bu şeyleri yaratmada Allah Sübhânehû'ya ortak koşmuş oldular; dolayısıyla onların müşrik olduklarına kesin hükmetmek vacip olmuştur; çünkü ilahın manası bu şeyleri yaratmaya kâdir olandan başkası değildir. Kâdî ise buna itiraz ederek şöyle demiştir: Bu lüzum ancak Yahudi’nin Muhammed’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) elinde zuhur eden şeylerin / insan kudretinin dışındaki işlerden olduğunu teslim etmesi halinde geçerlidir; o takdirde bunu Allah Teâlâ'dan başkasına nispet ettiğinde müşrik olur. Fakat bunu inkâr edip Muhammed’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) elinde zuhur eden şeylerin kulların güç yetirebileceği cinsten olduğunu iddia ederse, bundan ötürü Allah Teâlâ'dan başkasına [nispet ederek] müşrik olması gerekmez.

وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ لَا اعْتِبَارَ بِإِقْرَارِهِ أَنَّ تِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ خَارِجَةٌ عَنْ مَقْدُورِ الْبَشَرِ أَمْ لَا، إِنَّمَا الِاعْتِبَارُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْمُعْجِزَ خَارِجٌ عَنْ قُدْرَةِ الْبَشَرِ، فَمَنْ نَسَبَ ذَلِكَ إِلَى غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى كَانَ مُشْرِكًا، كَمَا أَنَّ إِنْسَانًا لَوْ قَالَ: إِنَّ خَلْقَ الْجِسْمِ وَالْحَيَاةِ مِنْ جِنْسِ مَقْدُورِ الْبَشَرِ ثُمَّ أَسْنَدَ خَلْقَ الْحَيَوَانِ وَالنَّبَاتِ إِلَى الْأَفْلَاكِ وَالْكَوَاكِبِ كَانَ مُشْرِكًا فَكَذَا هاهنا، فَهَذَا مَجْمُوعُ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْيَهُودِيُّ وَالنَّصْرَانِيُّ يَدْخُلَانِ تَحْتَ اسْمِ الْمُشْرِكِ، وَاحْتَجَّ مَنْ أَبَاهُ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى فَصَلَ بَيْنَ أَهْلِ الْكِتَابِ وَبَيْنَ الْمُشْرِكِينَ فِي الذِّكْرِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ لَا يَدْخُلُونَ تَحْتَ اسْمِ الْمُشْرِكِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ تَعَالَى فَصَلَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصارى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا [الْحَجِّ: ١٧] وَقَالَ أَيْضًا: مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ [الْبَقَرَةِ:

Cevap şudur: Onun bu mucizelerin insan kudretinin dışında olduğunu ikrar edip etmemesine itibar edilmez; itibar ancak o mucizenin insan kudretinin dışında olduğuna delalet etmesinedir. Dolayısıyla bunu Allah Teâlâ'dan başkasına nispet eden kimse müşrik olur. Nitekim bir insan: “Cismin ve hayatın yaratılması beşerin kudreti dahilindeki şeylerdendir” deyip ardından hayvan ve bitkilerin yaratılmasını feleklere ve yıldızlara dayandırsa müşrik olacağı gibi burada da durum böyledir. İşte Yahudi ve Hristiyan'ın müşrik ismi altına girdiğine delalet eden delillerin toplamı budur. Bunu reddedenler ise Allah Teâlâ'nın zikirde Ehl-i Kitap ile müşriklerin arasını ayırdığını, bunun da Ehl-i Kitap'ın müşrik ismi altına girmediğine delalet ettiğini öne sürerek delil getirmişlerdir. Allah Teâlâ'nın [onların arasını] ayırdığını söylememiz, O’nun: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصارى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا } [el-Hacc: 17] “İman edenler, Yahudiler, Sâbiîler, Hristiyanlar, Mecûsîler ve şirk koşanlar...” sözü ve yine: { مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ } [el-Bakara:

١٠٥] وَقَالَ: لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ [الْبَيِّنَةِ: ١] فَفِي هَذِهِ الْآيَاتِ فَصَلَ بَيْنَ الْقِسْمَيْنِ وَعَطَفَ أَحَدَهُمَا عَلَى الْآخَرِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ التَّغَايُرَ.

105] “Ehl-i Kitap'tan inkâr edenler ve müşrikler istemezler ki...” ve: { لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ } [el-Beyyine: 1] “Ehl-i Kitap'tan ve müşriklerden inkâr edenler... ayrılacak değillerdi” sözünden ötürüdür. Bu ayetlerde iki kısmı birbirinden ayırmış ve birini diğerine atfetmiştir; bu da [iki grubun birbirinden] farklı olmasını gerektirir.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذَا مُشْكِلٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ [الْأَحْزَابِ: ٧] وَبِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ فَإِنْ قَالُوا إِنَّمَا خُصَّ بِالذِّكْرِ تَنْبِيهًا عَلَى كمال

Cevap: Bu [itiraz], Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ } [el-Ahzâb: 7] “Hani biz peygamberlerden söz almıştık; senden de, Nûh'tan da...” sözüyle ve Allah Teâlâ'nın: { مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } “Kim Allah'a, meleklerine, elçilerine, Cebrail'e ve Mikail'e düşman olursa...” sözüyle çürütülür. Şayet: “Zikre has kılınmaları ancak...

الدَّرَجَةِ فِي ذَلِكَ الْوَصْفِ الْمَذْكُورِ، قُلْنَا: فَهَهُنَا أَيْضًا إِنَّمَا خَصَّ عَبَدَةَ الْأَوْثَانِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ بِهَذَا الِاسْمِ تَنْبِيهًا عَلَى كَمَالِ دَرَجَتِهِمْ فِي هَذَا الْكُفْرِ، فَهَذَا جُمْلَةُ مَا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّ الْقَائِلِينَ بِأَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى يَنْدَرِجُونَ تَحْتَ اسْمِ الْمُشْرِكِ اخْتَلَفُوا عَلَى قَوْلَيْنِ فَقَالَ قَوْمٌ: وُقُوعُ هَذَا الِاسْمِ عَلَيْهِمْ مِنْ حَيْثُ اللُّغَةُ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى قَائِلُونَ بِالشِّرْكِ، وَقَالَ الْجُبَّائِيُّ وَالْقَاضِي هَذَا الِاسْمُ مِنْ جُمْلَةِ الْأَسْمَاءِ الشَّرْعِيَّةِ، وَاحْتَجَّا عَلَى ذَلِكَ بِأَنَّهُ قَدْ تَوَاتَرَ النَّقْلُ عَنِ الرَّسُولِ ﵊ أَنَّهُ كَانَ يُسَمِّي كُلَّ مَنْ كَانَ كَافِرًا بِالْمُشْرِكِ، وَمَنْ كَانَ فِي الْكُفَّارِ مَنْ لَا يُثْبِتُ إِلَهًا أَصْلًا أَوْ كَانَ شَاكًّا فِي وُجُودِهِ، أَوْ كَانَ شَاكًّا فِي وُجُودِ الشَّرِيكِ، وَقَدْ كَانَ فِيهِمْ مَنْ كَانَ عِنْدَ الْبَعْثَةِ مُنْكِرًا لِلْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ، فَلَا جَرَمَ كَانَ مُنْكِرًا لِلْبَعْثَةِ وَالتَّكْلِيفِ، وَمَا كَانَ يَعْبُدُ شَيْئًا مِنَ الْأَوْثَانِ، وَالَّذِينَ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْأَوْثَانَ فِيهِمْ مَنْ كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّهَا شُرَكَاءُ اللَّهِ فِي الْخَلْقِ وَتَدْبِيرِ الْعَالَمِ، بَلْ كَانُوا يَقُولُونَ:

...o zikredilen vasıfta derecelerinin kemaline dikkat çekmek içindir” derlerse, biz de deriz ki: Burada da bu ayetlerde putperestlerin bu isimle has kılınması, onların bu küfürdeki derecelerinin kemaline dikkat çekmek içindir. İşte bu meseledeki [sözlerin] toplamı budur. Sonra bil ki Yahudi ve Hristiyanların müşrik ismi altına girdiğini söyleyenler iki görüşe ayrılmışlardır: Bir topluluk; bu ismin onlara verilmesinin, açıkladığımız üzere Yahudi ve Hristiyanların şirki benimsemelerinden ötürü lügat bakımından olduğunu söylemiştir. Cübbâî ve Kâdî ise bu ismin şer‘î isimlerden olduğunu söylemiş ve buna şu delili getirmişlerdir: Resûl’den (aleyhisselâm) kâfir olan herkesi müşrik diye isimlendirdiği mütevâtir olarak nakledilmiştir; oysa kâfirler arasında hiçbir ilah kabul etmeyen, yahut ilahın varlığında şüphe eden, yahut ortağın varlığında şüphe eden kimseler de vardı. Onların içinde peygamberin gönderildiği sırada yeniden dirilmeyi ve kıyameti inkâr eden, dolayısıyla peygamberliği ve teklifi de inkâr eden, putlardan hiçbirine tapmayan kimseler de vardı. Putlara tapanlar arasında ise onların yaratmada ve âlemin idaresinde Allah’ın ortakları olduğunu söyleyen kimseler yoktu; bilakis şöyle diyorlardı:

هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ فَثَبَتَ أَنَّ الْأَكْثَرِينَ مِنْهُمْ كَانُوا مُقِرِّينَ بِأَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ وَاحِدٌ وَأَنَّهُ لَيْسَ لَهُ فِي الْإِلَهِيَّةِ مُعِينٌ فِي خَلْقِ الْعَالَمِ وَتَدْبِيرِهِ وَشَرِيكٌ وَنَظِيرٌ إِذَا ثَبَتَ هَذَا ظَهَرَ أَنَّ وُقُوعَ اسْمِ الْمُشْرِكِ عَلَى الْكَافِرِ لَيْسَ مِنَ الْأَسْمَاءِ اللُّغَوِيَّةِ، بَلْ مِنَ الْأَسْمَاءِ الشَّرْعِيَّةِ، كَالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَغَيْرِهِمَا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ انْدِرَاجُ كُلِّ كَافِرٍ تَحْتَ هَذَا الِاسْمِ، فَهَذَا جُمْلَةُ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ/ وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ.

“Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir.” Böylece onların çoğunun âlemin ilahının tek olduğunu, ilahlıkta, âlemin yaratılmasında ve idaresinde O’nun hiçbir yardımcısı, ortağı ve benzeri olmadığını ikrar ettikleri sabit olmuştur. Bu sabit olunca, müşrik isminin kâfire verilmesinin lügavî isimlerden değil, namaz ve zekât ve benzerleri gibi şer‘î isimlerden olduğu ortaya çıkmıştır. Durum böyle olunca her kâfirin bu isim altına girmesi vacip olmuştur. İşte bu / meseledeki sözün hülasası budur. Muvaffakiyet Allah’tandır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّ اسْمَ الْمُشْرِكِ لَا يَتَنَاوَلُ إِلَّا عَبَدَةَ الْأَوْثَانِ قَالُوا: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ نَهْيٌ عَنْ نِكَاحِ الْوَثَنِيَّةِ، أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّ اسْمَ الْمُشْرِكِ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْكُفَّارِ قَالُوا: ظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ نِكَاحُ الْكَافِرَةِ أَصْلًا، سَوَاءٌ كَانَتْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أَوْ لَا، ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا فَالْأَكْثَرُونَ مِنَ الْأَئِمَّةِ قَالُوا إِنَّهُ يَجُوزُ لِلرَّجُلِ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِالْكِتَابِيَّةِ، وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ وَمُحَمَّدِ بن الْحَنَفِيَّةِ وَالْهَادِي وَهُوَ أَحَدُ الْأَئِمَّةِ الزَّيْدِيَّةِ أَنَّ ذَلِكَ حَرَامٌ، حُجَّةُ الْجُمْهُورِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ [الْمَائِدَةِ: ٥] وَسُورَةُ الْمَائِدَةِ كُلُّهَا ثَابِتَةٌ لَمْ يُنْسَخْ مِنْهَا شَيْءٌ قَطُّ.

Dördüncü Mesele: Müşrik isminin sadece putperestleri kapsadığını söyleyenler, Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ } “Müşrik kadınlarla evlenmeyin” sözünün putperest kadınla evlenmekten nehiy olduğunu söylemişlerdir. Müşrik isminin bütün kâfirleri kapsadığını söyleyenler ise Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ } “Müşrik kadınlarla evlenmeyin” sözünün zahirinin, ister Ehl-i Kitap'tan olsun ister olmasın hiçbir kâfir kadınla evlenmenin caiz olmadığına delalet ettiğini söylemişlerdir. Sonra bu görüşü savunanlar kendi aralarında ihtilaf etmişlerdir: İmamların çoğu erkeğin Kitap ehli bir kadınla evlenmesinin caiz olduğunu söylemiştir. İbn Ömer, Muhammed b. el-Hanefiyye ve Zeydiyye imamlarından biri olan el-Hâdî’den ise bunun haram olduğu [rivayet edilmiştir]. Cumhûrun delili Mâide Suresi'nde yer alan Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } [el-Mâide: 5] “Kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar da [size helal kılındı]” sözüdür; Mâide Suresi'nin tamamı ise muhkemdir (sabittir), ondan hiçbir şey asla neshedilmemiştir.