فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ: مَنْ آمَنُ بَعْدَ أَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ؟.
Eğer: “Ayetten muradın, Ehl-i Kitap iken sonradan iman eden kimseler olması neden caiz olmasın?” denilirse,
قُلْنَا: هَذَا لَا يَصِحُّ مِنْ قِبَلِ أَنَّهُ تَعَالَى أَوَّلًا أَحَلَّ الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ، وَهَذَا يَدْخُلُ فِيهِ مَنْ آمَنَ مِنْهُنَّ بَعْدَ الْكُفْرِ، وَمَنْ كُنَّ عَلَى الْإِيمَانِ مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ، وَلِأَنَّ قوله: مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ
Şöyle deriz: Bu doğru olmaz; çünkü Allah Teâlâ önce mümin kadınlardan iffetli olanları helal kılmıştır ki küfürden sonra iman eden kadınlar da en başından beri iman üzere olanlar da buna dâhildir. Ayrıca O'nun: { مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ }
[البقرة: ١٠١] يُفِيدُ حُصُولَ هَذَا الْوَصْفِ فِي حَالَةِ الْإِبَاحَةِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ ذَلِكَ مَا رُوِيَ أَنَّ الصَّحَابَةَ كَانُوا يَتَزَوَّجُونَ بِالْكِتَابِيَّاتِ، وَمَا ظَهَرَ مِنْ أَحَدٍ مِنْهُمْ إِنْكَارٌ عَلَى ذَلِكَ، فَكَانَ هَذَا إِجْمَاعًا عَلَى الْجَوَازِ.
[el-Bakara: 101] “Kendilerine kitap verilenlerden” sözü, bu vasfın helallik anında mevcut olduğunu ifade eder. Bunun caiz olduğuna delalet eden hususlardan biri de sahabilerin Ehl-i Kitap kadınlarla evlendiklerine ve onlardan hiçbirinin buna karşı çıkmadığına dair rivayettir; bu durum cevaz üzerinde bir icma olmuştur.
نُقِلَ أَنَّ حُذَيْفَةَ تَزَوَّجَ بِيَهُودِيَّةٍ أَوْ نَصْرَانِيَّةٍ، فَكَتَبَ إِلَيْهِ عُمَرُ أَنْ خَلِّ سَبِيلَهَا، فَكَتَبَ إِلَيْهِ: أَتَزْعُمُ أَنَّهَا حَرَامٌ؟
Huzeyfe’nin Yahudi veya Hristiyan bir kadınla evlendiği, bunun üzerine Ömer’in ona: “Onu serbest bırak (boşa)” diye yazdığı, [Huzeyfe’nin de] ona: “Onun haram olduğunu mu iddia ediyorsun?” diye yazdığı,
فَقَالَ: لَا وَلَكِنَّنِي أَخَافُ.
[Ömer’in de]: “Hayır, fakat [fitneye düşmenden] korkuyorum” dediği nakledilmiştir.
وَعَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ﵁ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: «نَتَزَوَّجُ نِسَاءَ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا يَتَزَوَّجُونَ نِسَاءَنَا»
Câbir b. Abdullah radıyallâhu anh'tan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu [rivayet edilmiştir]: “Biz Ehl-i Kitap kadınlarıyla evleniriz, fakat onlar bizim kadınlarımızla evlenemezler.”
وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا الْخَبَرُ الْمَشْهُورُ، وَهُوَ مَا
Meşhur haber de buna delalet etmektedir ki o da şudur:
رَوَى عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ ﵁ أَنَّهُ ﵊ قَالَ فِي الْمَجُوسِ: «سُنُّوا بِهِمْ سُنَّةَ أَهْلِ الْكِتَابِ، غَيْرَ نَاكِحِي نِسَائِهِمْ وَلَا آكِلِي ذَبَائِحِهِمْ»
Abdurrahman b. Avf radıyallâhu anh, Peygamber aleyhisselâm'ın Mecusiler hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Kadınlarıyla evlenmemek ve kestiklerini yememek kaydıyla, onlara Ehl-i Kitap muamelesi yapınız.”
وَلَوْ لَمْ يَكُنْ نِكَاحُ نِسَائِهِمْ جَائِزًا لَكَانَ هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ عَبَثًا، واحتج القائلون بأنه لا يجوز بأمور أَوَّلُهَا: أَنَّ لَفْظَ الْمُشْرِكِ يَتَنَاوَلُ الْكِتَابِيَّةَ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ فَقَوْلُهُ: وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ صَرِيحٌ فِي تَحْرِيمِ نِكَاحِ الْكِتَابِيَّةِ، وَالتَّخْصِيصُ والنسخ خلاف
Eğer [Ehl-i Kitap] kadınlarıyla evlenmek caiz olmasaydı bu istisna anlamsız olurdu. Caiz olmadığını söyleyenler ise birtakım hususları delil getirmişlerdir; bunlardan birincisi: Açıkladığımız üzere “müşrik” lafzı Kitap ehli kadını da kapsamaktadır; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ } “İman edinceye kadar müşrik kadınlarla evlenmeyin” sözü Kitap ehli kadınla evlenmenin haramlığı konusunda açıktır; tahsis ve nesh ise zahire aykırıdır,
الظَّاهِرِ، فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ، ثُمَّ قَالُوا: وَفِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى تَأْكِيدِ مَا ذَكَرْنَاهُ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ: أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَالْوَصْفُ إِذَا ذُكِرَ عُقَيْبَ الْحُكْمِ، وَكَانَ الْوَصْفُ مُنَاسِبًا لِلْحُكْمِ فَالظَّاهِرُ أَنَّ ذَلِكَ الْوَصْفَ عِلَّةٌ لِذَلِكَ الْحُكْمِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: حَرَّمْتُ عَلَيْكُمْ نِكَاحَ الْمُشْرِكَاتِ لِأَنَّهُنَّ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَهَذِهِ الْعِلَّةُ قَائِمَةٌ فِي الْكِتَابِيَّةِ، فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِكَوْنِهَا مُحَرَّمَةً.
bu sebeple [zahire] tabi olmak vacip olmuştur. Sonra şöyle demişlerdir: Ayette zikrettiğimiz hususu teyit eden bir delil bulunmaktadır; zira Allah Teâlâ ayetin sonunda: { أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ } “Onlar ateşe çağırırlar” buyurmuştur. Vasıf, hükmün hemen ardından zikredildiğinde ve hükme münasip olduğunda, zahir olan o vasfın söz konusu hükmün illeti olmasıdır. Sanki Allah Teâlâ: “Ateşe çağırdıkları için müşrik kadınlarla evlenmeyi size haram kıldım” demiştir. Bu illet ise Kitap ehli kadında da mevcuttur; dolayısıyla onun da haram kılındığına kesin olarak hükmetmek vacip olmuştur.
وَالْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: لَهُمْ: أَنَّ ابْنَ عُمَرَ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَتَلَا آيَةَ التَّحْرِيمِ وَآيَةَ التَّحْلِيلِ، وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْأَبْضَاعِ الْحُرْمَةُ، فَلَمَّا تَعَارَضَ دَلِيلُ الْحُرْمَةِ تَسَاقَطَا، فَوَجَبَ بَقَاءُ/ حُكْمِ الْأَصْلِ، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ لَمَّا سُئِلَ عُثْمَانُ عَنِ الْجَمْعِ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ فِي مِلْكِ الْيَمِينِ، فَقَالَ: أَحَلَّتْهُمَا آيَةٌ وَحَرَّمَتْهُمَا آيَةٌ، فَحَكَمْتُمْ عِنْدَ ذَلِكَ بالتحريم للسبب الذي ذكرناه فكذا هاهنا.
Onların ikinci delili: İbn Ömer’e bu mesele sorulduğunda hem tahrim (yasaklama) ayetini hem de tahlil (helal kılma) ayetini okumuştur. İstidlal yönü şudur: Cinsel birlikteliklerde (ebda') asıl olan haramlıktır. İki delil çatıştığında birbirini düşürür; dolayısıyla aslî / hükmün baki kalması vacip olur. Nitekim cariye olarak iki kız kardeşi bir arada nikâh altında bulundurma meselesi Osman’a sorulduğunda bu usulle: “Bir ayet onları helal kıldı, diğer ayet ise haram kıldı” demiş ve siz zikrettiğimiz sebepten ötürü haram olduğuna hükmetmiştiniz; burada da durum aynıdır.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: لَهُمْ: حَكَى مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ تَحْرِيمَ أَصْنَافِ النِّسَاءِ إِلَّا الْمُؤْمِنَاتِ، وَاحْتَجَّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ [الْمَائِدَةِ: ٥] وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَتْ كَالْمُرْتَدَّةِ فِي أَنَّهُ لَا يَجُوزُ إِيرَادُ الْعَقْدِ عَلَيْهَا.
Onların üçüncü delili: Muhammed b. Cerîr et-Taberî, “Tefsir”inde İbn Abbas’tan, mümin kadınlar hariç diğer kadın sınıflarının haram olduğunu nakletmiş ve Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ } [el-Mâide: 5] “Kim imanı inkâr ederse ameli boşa gitmiştir” sözünü delil getirmiştir. Durum böyle olunca [Kitap ehli kadın], üzerine nikâh akdi kıyılamaması hususunda mürted kadın gibi olur.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: التَّمَسُّكُ بِأَثَرِ عُمَرَ: حُكِيَ أَنَّ طَلْحَةَ نَكَحَ يَهُودِيَّةً، وَحُذَيْفَةُ نَصْرَانِيَّةً، فَغَضِبَ عُمَرُ ﵁ عَلَيْهِمَا غَضَبًا شَدِيدًا، فَقَالَا: نَحْنُ نُطَلِّقُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَلَا تَغْضَبْ، فَقَالَ: إِنْ حَلَّ طَلَاقُهُنَّ فَقَدْ حَلَّ نِكَاحُهُنَّ، وَلَكِنْ أَنْتَزِعُهُنَّ مِنْكُمْ.
Dördüncü delil: Ömer’in eserine (sözüne) tutunmaktır: Talha’nın bir Yahudi kadınla, Huzeyfe’nin ise bir Hristiyan kadınla evlendiği, Ömer radıyallâhu anh'ın onlara çok şiddetli bir şekilde öfkelendiği, onların: “Biz [onları] boşarız ey Müminlerin Emiri, öfkelenme” dedikleri, bunun üzerine [Ömer’in]: “Eğer onları boşamak helal ise nikâhları da helaldir; fakat ben onları elinizden çekip alırım” dediği hikâye edilmiştir.
أَجَابَ الْأَوَّلُونَ عَنِ الْحُجَّةِ الْأُولَى بِأَنَّ مَنْ قَالَ: الْيَهُودِيُّ وَالنَّصْرَانِيُّ لَا يَدْخُلُ تَحْتَ اسْمِ الْمُشْرِكِ فَالْإِشْكَالُ عَنْهُ سَاقِطٌ، وَمَنْ سَلَّمَ ذَلِكَ قَالَ: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ [الْمَائِدَةِ: ٥] أَخَصُّ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنْ صَحَّتِ الرِّوَايَةُ أَنَّ هَذِهِ الْحُرْمَةَ ثَبَتَتْ ثُمَّ زَالَتْ جَعَلْنَا قَوْلَهُ: وَالْمُحْصَناتُ نَاسِخًا، وَإِنْ لَمْ تَثْبُتْ جَعَلْنَاهُ مُخَصَّصًا، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّ النَّسْخَ وَالتَّخْصِيصَ خِلَافُ الْأَصْلِ، إلا أنه لما كان لا سبيل إلا التَّوْفِيقِ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ إِلَّا بِهَذَا الطَّرِيقِ وَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ، أَمَّا قَوْلُهُ ثَانِيًا إِنَّ تَحْرِيمَ نِكَاحِ الْوَثَنِيَّةِ إِنَّمَا كَانَ لِأَنَّهَا تَدْعُو إِلَى النَّارِ، وَهَذَا الْمَعْنَى قَائِمٌ فِي الْكِتَابِيَّةِ، قُلْنَا: الْفَرْقُ بَيْنَهُمَا أَنَّ الْمُشْرِكَةَ مُتَظَاهِرَةٌ بِالْمُخَالَفَةِ وَالْمُنَاصَبَةِ، فَلَعَلَّ الزَّوْجَ يُحِبُّهَا، ثُمَّ إِنَّهَا تَحْمِلُهُ عَلَى الْمُقَاتَلَةِ مَعَ الْمُسْلِمِينَ، وَهَذَا الْمَعْنَى غَيْرُ مَوْجُودٍ فِي الذِّمِّيَّةِ، لِأَنَّهَا مَقْهُورَةٌ رَاضِيَةٌ بِالذِّلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ، فَلَا يُفْضِي حُصُولُ ذَلِكَ النِّكَاحِ إِلَى الْمُقَاتَلَةِ، أَمَّا قَوْلُهُ ثَالِثًا إِنَّ آيَةَ التَّحْرِيمِ وَالتَّحْلِيلِ قَدْ تَعَارَضَتَا، فَنَقُولُ: لَكِنَّ آيَةَ التَّحْلِيلِ خَاصَّةٌ وَمُتَأَخِّرَةٌ بِالْإِجْمَاعِ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ مُتَقَدِّمَةً عَلَى آيَةِ التَّحْرِيمِ وَهَذَا بِخِلَافِ الْآيَتَيْنِ فِي الْجَمْعِ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ فِي مِلْكِ الْيَمِينِ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْ تَيْنِكَ الْآيَتَيْنِ أَخَصُّ مِنَ الْأُخْرَى مِنْ وَجْهٍ وَأَعَمُّ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، فَلَمْ يحصل سبب الترجيح فيه.
Birinci görüş sahipleri birinci delile şöyle cevap vermişlerdir: “Yahudi ve Hristiyan, müşrik isminin altına girmez” diyen kimse açısından bu müşkilat zaten düşmüştür. Bunu kabul eden kimse ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } [el-Mâide: 5] “Kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar da [size helal kılındı]” sözü bu ayetten daha hususidir (hastır). Eğer bu haramlığın sabit olup sonra ortadan kalktığına dair rivayet sahih ise { وَالْمُحْصَناتُ } ayetini nasih (hükmü kaldıran) kılarız; eğer sabit değilse onu muhassis (geneli daraltan) kılarız. Bu konudaki en ileri itiraz neshin ve tahsisin asla aykırı olduğudur; ancak iki ayeti uzlaştırmanın bu yoldan başka bir çaresi bulunmadığı için buna yönelmek vacip olmuştur. İkinci olarak; putperest kadınla evlenmenin haram kılınışının onun ateşe çağırmasından kaynaklandığı ve bu anlamın Kitap ehli kadında da bulunduğu sözüne gelince; şöyle deriz: İkisi arasındaki fark şudur: Müşrik kadın açıkça düşmanlık ve karşıtlık gösterir; belki koca onu sever, sonra da kadın onu Müslümanlarla savaşmaya sevk eder. Bu anlam ise zimmî kadında mevcut değildir; çünkü o boyun eğdirilmiş, zillet ve meskenete razı olmuştur; dolayısıyla o nikâhın gerçekleşmesi savaşa yol açmaz. Üçüncü olarak; tahrim ve tahlil ayetlerinin çatıştığı sözüne gelince; şöyle deriz: Fakat tahlil ayeti icma ile daha hususidir ve daha sonra inmiştir; dolayısıyla tahrim ayetine takdim edilmesi (üstün tutulması) vacip olmuştur. Bu durum, mülk-i yemîn ile iki kız kardeşi bir arada bulundurma konusundaki iki ayetten farklıdır; zira o iki ayetin her biri bir yönden diğerinden daha hususi, başka bir yönden ise daha umumidir; bu sebeple onda tercih sebebi gerçekleşmemiştir.
أما قوله هاهنا: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ [الْمَائِدَةِ: ٥] أَخَصُّ مِنْ قَوْلِهِ: وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ مُطْلَقًا، فَوَجَبَ حُصُولُ التَّرْجِيحِ.
Buradaki: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } [el-Mâide: 5] “Kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar da [size helal kılındı]” sözü ise mutlak olarak O’nun: { وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ } “İman edinceye kadar müşrik kadınlarla evlenmeyin” sözünden daha hususidir; dolayısıyla tercihin gerçekleşmesi vacip olmuştur.
وَأَمَّا التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ [الْمَائِدَةِ: ٥] .
Allah Teâlâ'nın: { فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ } [el-Mâide: 5] “Ameli boşa gitmiştir” sözüne tutunmaya gelince,
فَجَوَابُهُ: أَنَّا لَمَّا فَرَّقْنَا بَيْنَ الْكِتَابِيَّةِ وَبَيْنَ الْمُرْتَدَّةِ فِي أَحْكَامٍ كَثِيرَةٍ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ الْفَرْقُ بَيْنَهُمَا أَيْضًا فِي هَذَا الْحُكْمِ؟.
Bunun cevabı şudur: Biz birçok hükümde Kitap ehli kadın ile mürted kadını birbirinden ayırdığımıza göre, bu hükümde de ikisini birbirinden ayırmak neden caiz olmasın?
وَأَمَّا التَّمَسُّكُ بِأَثَرِ عُمَرَ فَقَدْ نَقَلْنَا عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: لَيْسَ بِحَرَامٍ، وَإِذَا حَصَلَ التَّعَارُضُ سَقَطَ الِاسْتِدْلَالُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Ömer’in eserine (rivayetine) tutunmaya gelince: Ondan, “Haram değildir” dediğini nakletmiş bulunuyoruz. Çelişki meydana gelince istidlal düşer. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اتَّفَقَ الْكُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: حَتَّى يُؤْمِنَّ الْإِقْرَارُ بِالشَّهَادَةِ وَالْتِزَامُ/ أَحْكَامِ الْإِسْلَامِ، وَعِنْدَ هَذَا احْتَجَّتِ الْكَرَّامِيَّةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ عِبَارَةٌ عَنْ مُجَرَّدِ الْإِقْرَارِ وَقَالُوا إِنَّ الله تعالى جعل الإيمان هاهنا غاية التحريم والذي هو غاية التحريم هاهنا الْإِقْرَارُ، فَثَبَتَ أَنَّ الْإِيمَانَ فِي عُرْفِ الشَّرْعِ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِقْرَارِ، وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا عَلَى فَسَادِ هَذَا الْمَذْهَبِ بِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّا بَيَّنَّا بِالدَّلَائِلِ الْكَثِيرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ:
Beşinci Mesele: Herkes, { حَتَّى يُؤْمِنَّ } “İman edinceye kadar” sözünden muradın kelime-i şehadeti ikrar etmek ve İslam’ın / hükümlerine bağlanmak olduğu hususunda ittifak etmiştir. Bu noktada Kerrâmiyye, imanın sadece ikrardan ibaret olduğuna dair bu ayeti delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: “Allah Teâlâ burada imanı haramlığın gayesi (son sınırı) kılmıştır; burada haramlığın gayesi olan şey ise ikrardır; dolayısıyla şeriat örfünde imanın ikrardan ibaret olduğu sabit olmuştur.” Bizim âlimlerimiz ise bu mezhebin batıl olduğuna birtakım vecihlerle delil getirmişlerdir: Birincisi: Biz Allah Teâlâ'nın:
الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ [الْبَقَرَةِ: ٣] أَنَّ الْإِيمَانَ عِبَارَةٌ عَنِ التَّصْدِيقِ بِالْقَلْبِ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ [الْبَقَرَةِ: ٨] وَلَوْ كَانَ الْإِيمَانُ عِبَارَةً عَنْ مُجَرَّدِ الإقرار لكان قوله تعالى: ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ كَذِبًا وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا [الْحُجُرَاتِ: ١٤] وَلَوْ كَانَ الْإِيمَانُ عِبَارَةً عَنْ مُجَرَّدِ الْإِقْرَارِ لَكَانَ قَوْلُهُ: قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا كَذِبًا، ثُمَّ أَجَابُوا عَنْ تَمَسُّكِهِمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ بِأَنَّ التَّصْدِيقَ الَّذِي فِي الْقَلْبِ لَا يُمْكِنُ الِاطِّلَاعُ عَلَيْهِ فَأُقِيمَ الْإِقْرَارُ بِاللِّسَانِ مَقَامَ التَّصْدِيقِ بِالْقَلْبِ.
{ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } [el-Bakara: 3] “Onlar gayba iman ederler” sözünün tefsirinde, imanın kalbin tasdikinden ibaret olduğunu pek çok delille açıkladık. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } [el-Bakara: 8] “İnsanlardan öyleleri vardır ki: ‘Allah'a ve ahiret gününe iman ettik’ derler, oysa onlar mümin değillerdir” sözüdür. Eğer iman sırf ikrardan ibaret olsaydı, Allah Teâlâ'nın: { ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } “Onlar mümin değillerdir” sözü yalan olurdu. Üçüncüsü: O’nun: { قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا } [el-Hucurât: 14] “Bedeviler: ‘İman ettik’ dediler. De ki: ‘İman etmediniz’” sözüdür. Eğer iman sadece ikrardan ibaret olsaydı, O’nun: { قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا } “De ki: ‘İman etmediniz’” sözü yalan olurdu. Sonra [âlimlerimiz], onların bu ayete tutunmalarına şöyle cevap vermişlerdir: Kalpteki tasdike muttali olmak mümkün değildir; bu sebeple dil ile ikrar kalpteki tasdikin yerine ikame edilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: نُقِلَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ نَاسِخَةٌ لِمَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنْ تَزْوِيجِ الْمُشْرِكَاتِ قَالَ الْقَاضِي: كَوْنُهُمْ قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ مُقْدِمِينَ عَلَى نِكَاحِ الْمُشْرِكَاتِ إِنْ كَانَ عَلَى سَبِيلِ الْعَادَةِ لَا مِنْ قِبَلِ الشَّرْعِ امْتَنَعَ وَصْفُ هَذِهِ الْآيَةِ بِأَنَّهَا نَاسِخَةٌ، لِأَنَّهُ ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ النَّاسِخَ وَالْمَنْسُوخَ يَجِبُ أَنْ يكون حُكْمَيْنِ شَرْعِيَّيْنِ، أَمَّا إِنْ كَانَ جَوَازُ نِكَاحِ الْمُشْرِكَةِ قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ ثَابِتًا مِنْ قِبَلِ الشَّرْعِ كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ نَاسِخَةً.
Altıncı Mesele: Hasan[’ul-Basrî]’den onun şöyle dediği nakledilmiştir: “Bu ayet, onların daha önce müşrik kadınlarla evlenmelerine dair olan uygulamayı neshetmiştir.” Kādî şöyle demiştir: Onların bu ayetin nüzulünden önce müşrik kadınlarla evlenmeye yönelmeleri şeriat kanalıyla değil de adet gereği idiyse, bu ayetin nasih olarak nitelenmesi imkânsızdır; çünkü usûl-i fıkıhta hem nasihin hem de mensuhun şer‘î iki hüküm olması gerektiği sabit olmuştur. Şayet bu ayetin inmesinden önce müşrik kadınla evlenmenin caiz oluşu şeriat tarafından sabit kılınmış idiyse, o zaman bu ayet nasih olur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ } “Elbette mümin bir cariye, hoşunuza gitse bile müşrik bir kadından daha hayırlıdır” sözüne gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: وَلَأَمَةٌ فِي إِفَادَةِ التَّوْكِيدِ تُشْبِهُ لَامَ الْقَسَمِ.
Birinci Mesele: Ebû Müslim şöyle demiştir: { وَلَأَمَةٌ } sözündeki “lâm”, tekit bildirme hususunda kasem lâmına benzer.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الخير هو النفع الحسن: والمعنى: أن الشركة لَوْ كَانَتْ ثَابِتَةً فِي الْمَالِ وَالْجِمَالِ وَالنَّسَبِ، فَالْأَمَةُ الْمُؤْمِنَةُ خَيْرٌ مِنْهَا لَأَنَّ الْإِيمَانَ مُتَعَلِّقٌ بِالدِّينِ وَالْمَالُ وَالْجَمَالُ وَالنَّسَبُ مُتَعَلِّقٌ بِالدُّنْيَا وَالدِّينُ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَلِأَنَّ الدِّينَ أَشْرَفُ الْأَشْيَاءِ عِنْدَ كُلِّ أَحَدٍ فَعِنْدَ التَّوَافُقِ فِي الدِّينِ تَكْمُلُ الْمَحَبَّةُ فَتَكْمُلُ مَنَافِعُ الدُّنْيَا مِنَ الصِّحَّةِ وَالطَّاعَةِ وَحِفْظِ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ وَعِنْدَ الِاخْتِلَافِ فِي الدِّينِ لَا تَحْصُلُ الْمَحَبَّةُ، فَلَا يَحْصُلُ شَيْءٌ مِنْ مَنَافِعِ الدُّنْيَا مِنْ تِلْكَ الْمَرْأَةِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ الْمُرَادُ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ حُرَّةٍ مُشْرِكَةٍ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا حَاجَةَ إِلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لِوَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ اللَّفْظَ مُطْلَقٌ وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ يَدُلُّ عَلَى صِفَةِ الْحُرِّيَّةِ، لِأَنَّ التَّقْدِيرَ: وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ بِحُسْنِهَا أَوْ مَالِهَا أَوْ حُرِّيَّتِهَا أَوْ نَسَبِهَا، فَكُلُّ ذَلِكَ دَاخِلٌ تَحْتَ قَوْلِهِ: وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ.
İkinci Mesele: Hayır, güzel menfaattir. Anlamı şudur: Müşrik kadın mal, güzellik ve soy bakımından üstün olsa bile mümin cariye ondan daha hayırlıdır; çünkü iman dine taalluk eder; mal, güzellik ve soy ise dünyaya taalluk eder. Din ise dünyadan daha hayırlıdır. Ayrıca din herkesin katında en şerefli şeydir; dinde uyum sağlandığında sevgi kemale erer; böylece afiyet, itaat, malların ve çocukların korunması gibi dünya menfaatleri kemale erer. Dinde ihtilaf olduğunda ise sevgi gerçekleşmez, dolayısıyla o kadından dünya menfaatlerinden hiçbir şey elde edilemez. Bazıları ise bundan muradın: “Mümin bir cariye, hür bir müşrik kadından daha hayırlıdır” şeklinde olduğunu söylemişlerdir. Bil ki iki vecihten ötürü bu takdire ihtiyaç yoktur: Birincisi: Lafız mutlaktır. İkincisi: { وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ } “Hoşunuza gitse bile” sözü hürriyet sıfatına delalet etmektedir; çünkü takdir şöyledir: “Güzelliğiyle, malıyla, hürriyetiyle veya soyuyla hoşunuza gitse bile.” Bütün bunlar { وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ } sözünün kapsamına dâhildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: إِنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْقَادِرَ عَلَى طَوْلِ الْحُرَّةِ يَجُوزُ لَهُ التَّزَوُّجُ بِالْأَمَةِ عَلَى مَا هُوَ مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الْوَاجِدَ لطول الحرة المشركة يجوز له التزوج بِالْأَمَةِ لَكِنَّ الْوَاجِدَ لِطَوْلِ الْحُرَّةِ الْمُشْرِكَةِ يَكُونُ لَا مَحَالَةَ وَاجِدًا لِطَوْلِ الْحُرَّةِ الْمُسْلِمَةِ لِأَنَّ سَبَبَ التَّفَاوُتِ فِي الْكُفْرِ وَالْإِيمَانِ لَا يَتَفَاوَتُ بِقَدْرِ الْمَالِ الْمُحْتَاجِ إِلَيْهِ فِي أُهْبَةِ النِّكَاحِ، / فَيَلْزَمُ قَطْعًا أَنْ يَكُونَ الْوَاجِدُ لِطَوْلِ الْحُرَّةِ الْمُسْلِمَةِ يَجُوزُ لَهُ نِكَاحُ الْأَمَةِ، وَهَذَا اسْتِدْلَالٌ لِطَيْفٌ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.
Üçüncü Mesele: Cübbâî şöyle demiştir: Bu ayet, Ebû Hanîfe’nin mezhebinde olduğu üzere, hür bir kadını nikâhlayacak güce (tavla) sahip olan kimsenin cariye ile evlenmesinin caiz olduğuna delalet etmektedir. Zira ayet, hür müşrik kadını nikâhlayacak gücü olan kimsenin cariye ile evlenmesinin caiz olduğuna delalet etmiştir. Fakat hür müşrik kadını nikâhlayacak gücü olan kimse, şüphesiz hür Müslüman kadını nikâhlayacak güce de sahiptir; zira küfür ve iman konusundaki farklılık sebebi, nikâh hazırlığında ihtiyaç duyulan mal miktarını farklı kılmaz. / Dolayısıyla hür Müslüman kadını nikâhlayacak güce sahip olan kimsenin cariye ile nikâhlanmasının caiz olması kesin olarak gerekir. Bu, söz konusu meselede latif bir istidlaldir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي الْآيَةِ إِشْكَالٌ وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ يَقْتَضِي حُرْمَةَ نِكَاحِ الْمُشْرِكَةِ،
Dördüncü Mesele: Ayette bir müşkilat vardır ki o da şudur: O’nun: { وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ } “Müşrik kadınlarla evlenmeyin” sözü müşrik kadınla nikâhın haramlığını gerektirmektedir,
ثُمَّ قَوْلُهُ: وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ يَقْتَضِي جَوَازَ التَّزَوُّجِ بِالْمُشْرِكَةِ لِأَنَّ لَفْظَةَ أَفْعَلَ تَقْتَضِي الْمُشَارَكَةَ فِي الصِّفَةِ وَلِأَحَدِهِمَا مَزِيَّةٌ.
Ardından gelen: { وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ } “Elbette mümin bir cariye, müşrik bir kadından daha hayırlıdır” sözü ise müşrik kadınla evlenmenin caiz olmasını gerektirmektedir; zira [ism-i tafdil olan] ef‘al (أَفْعَل) lafzı, sıfatta ortaklığı ve birinin bir üstünlüğe sahip olduğunu gerektirir.
قُلْنَا: نِكَاحُ الْمُشْرِكَةِ مُشْتَمِلٌ عَلَى مَنَافِعِ الدُّنْيَا، وَنِكَاحُ الْمُؤْمِنَةِ مُشْتَمِلٌ عَلَى مَنَافِعِ الْآخِرَةِ، وَالنَّفْعَانِ يَشْتَرِكَانِ في أصل كونهما نفعا، إلا أن نَفْعًا، إِلَّا أَنَّ نَفْعَ الْآخِرَةِ لَهُ الْمَزِيَّةُ الْعُظْمَى، فَانْدَفَعَ السُّؤَالُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Biz deriz ki: Müşrik kadınla evlenmek dünya menfaatlerini, mümin kadınla evlenmek ise ahiret menfaatlerini içerir. İki menfaat, menfaat olmanın aslında ortaktır; ancak ahiret menfaatinin en büyük üstünlüğü vardır. Böylece soru bertaraf edilmiş olur. En doğrusunu Allah bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا فَلَا خلاف هاهنا أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْكُلُّ وَأَنَّ الْمُؤْمِنَةَ لَا يَحِلُّ تَزْوِيجُهَا مِنَ الْكَافِرِ أَلْبَتَّةَ عَلَى اخْتِلَافِ أَنْوَاعِ الْكَفَرَةِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا } “İman edinceye kadar müşrik erkekleri [mümin kadınlarla] evlendirmeyin” sözüne gelince, burada bununla [bütün kâfirlerin] tamamının kastedildiği ve kâfirlerin çeşitleri farklı olsa bile hiçbir kâfirle mümin bir kadının evlendirilmesinin asla helal olmadığı hususunda ihtilaf yoktur.
وَقَوْلُهُ: وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ فَالْكَلَامُ فِيهِ عَلَى نَحْوِ مَا تَقَدَّمَ.
O’nun: { وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ } “Elbette mümin bir köle, müşrik bir erkekten daha hayırlıdır” sözündeki izah ise daha önce geçen şekildedir.
أَمَّا قَوْلُهُ: أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
O’nun: { أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ } “Onlar ateşe çağırırlar” sözüne gelince, bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذِهِ الْآيَةُ نَظِيرُ قَوْلِهِ: مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ [غَافِرٍ: ٤١] .
Birinci Mesele: Bu ayet, O’nun: { مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ } [Gâfir: 41] “Bana ne oluyor ki ben sizi kurtuluşa çağırıyorum, siz ise beni ateşe çağırıyorsunuz” sözünün benzeridir.
فَإِنْ قِيلَ: فَكَيْفَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَرُبَّمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِالنَّارِ أَصْلًا، فَكَيْفَ يَدْعُونَ إِلَيْهَا.
Eğer: “Ateşe nasıl çağırırlar? Hâlbuki onlar belki de ateşe hiç inanmıyorlar; öyleyse ona nasıl çağırırlar?” denilirse,
وَجَوَابُهُ: أَنَّهُمْ ذَكَرُوا فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ وُجُوهًا أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ يَدْعُونَ إِلَى مَا يُؤَدِّي إِلَى النَّارِ، فَإِنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الزَّوْجِيَّةَ مَظِنَّةُ الْأُلْفَةِ وَالْمَحَبَّةِ وَالْمَوَدَّةِ، وَكُلُّ ذَلِكَ يُوجِبُ الْمُوَافَقَةَ فِي الْمَطَالِبِ وَالْأَغْرَاضِ، وَرُبَّمَا يُؤَدِّي ذَلِكَ إِلَى انْتِقَالِ الْمُسْلِمِ عَنِ الْإِسْلَامِ بِسَبَبِ مُوَافَقَةِ حَبِيبِهِ.
Bunun cevabı şudur: Onlar bu ayetin tevilinde birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Onlar ateşe götüren şeye çağırırlar; zira zahir olan şudur ki evlilik ünsiyet, muhabbet ve meveddet ortamıdır. Bütün bunlar ise maksatlarda ve gayelerde uyuşmayı gerektirir; bu da bazen sevdiğine uyma sebebiyle Müslümanın İslam’dan çıkmasına yol açabilir.
فَإِنْ قِيلَ: احْتِمَالُ الْمَحَبَّةِ حَاصِلٌ مِنَ الْجَانِبَيْنِ، فَكَمَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَصِيرَ الْمُسْلِمُ كَافِرًا بِسَبَبِ الْأُلْفَةِ وَالْمَحَبَّةِ، يُحْتَمَلُ أَيْضًا أَنْ يَصِيرَ الْكَافِرُ مُسْلِمًا بِسَبَبِ الْأُلْفَةِ وَالْمَحَبَّةِ، وَإِذَا تَعَارَضَ الِاحْتِمَالَانِ وَجَبَ أَنْ يَتَسَاقَطَا، فَيَبْقَى أَصْلُ الْجَوَازِ.
Eğer: “Muhabbet ihtimali her iki taraf için de geçerlidir; nasıl ki ünsiyet ve muhabbet sebebiyle Müslümanın kâfir olması ihtimal dâhilinde ise, aynı şekilde ünsiyet ve muhabbet sebebiyle kâfirin Müslüman olması da ihtimal dâhilindedir. İki ihtimal çatıştığında birbirini düşürmesi gerekir; dolayısıyla asıl olan cevaz [hükmü] baki kalır” denilirse,
قُلْنَا: إِنَّ الرُّجْحَانَ لِهَذَا الْجَانِبِ لِأَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَنْتَقِلَ الْكَافِرُ عَنْ كُفْرِهِ يَسْتَوْجِبُ الْمُسْلِمُ بِهِ مَزِيدَ ثَوَابٍ وَدَرَجَةٍ، وَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَنْتَقِلَ الْمُسْلِمُ عَنْ إِسْلَامِهِ يَسْتَوْجِبُ الْعُقُوبَةَ الْعَظِيمَةَ، وَالْإِقْدَامُ عَلَى هَذَا الْعَمَلِ دَائِرٌ بَيْنَ أَنْ يَلْحَقَهُ مَزِيدُ نَفْعٍ، وَبَيْنَ أَنْ يَلْحَقَهُ ضَرَرٌ عَظِيمٌ، وَفِي مِثْلِ هَذِهِ الصُّورَةِ يَجِبُ الِاحْتِرَازُ عَنِ الضَّرَرِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ رَجَّحَ اللَّهُ تَعَالَى جَانِبَ الْمَنْعِ عَلَى جَانِبِ الْإِطْلَاقِ.
Deriz ki: Üstünlük bu tarafadır; zira kâfirin küfründen dönmesi takdirinde Müslüman bununla fazladan bir sevap ve derece hak eder; Müslümanın İslam’ından dönmesi takdirinde ise büyük bir cezayı hak eder. Bu işe girişmek, kendisine fazladan bir menfaatin ulaşması ile büyük bir zararın ulaşması arasında dönüp durmaktadır. Böyle bir durumda ise zarardan sakınmak vaciptir; işte bu sebeple Allah Teâlâ yasaklama tarafını serbest bırakma tarafına tercih etmiştir.
التَّأْوِيلُ الثَّانِي: أَنَّ فِي النَّاسِ مَنْ حَمَلَ قَوْلَهُ: أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ أَنَّهُمْ يَدْعُونَ إِلَى تَرْكِ الْمُحَارَبَةِ وَالْقِتَالِ، وَفِي تَرْكِهِمَا وُجُوبُ اسْتِحْقَاقِ النَّارِ وَالْعَذَابِ وَغَرَضُ هَذَا الْقَائِلِ مِنْ هَذَا التَّأْوِيلِ أَنْ يَجْعَلَ هَذَا فَرْقًا بَيْنَ الذِّمِّيَّةِ وَبَيْنَ غَيْرِهَا، فَإِنَّ الذِّمِّيَّةَ لَا تَحْمِلُ زَوْجَهَا عَلَى الْمُقَاتَلَةِ فَظَهَرَ الْفَرْقُ.
İkinci Tevil: İnsanlardan bazıları: { أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ } “Onlar ateşe çağırırlar” sözünü, onların savaşı ve cihadı terk etmeye çağırdıkları, bunların terkinde ise cehennemi ve azabı hak etmenin vacip olduğu şeklinde yorumlamışlardır. Bu tevili yapan kimsenin gayesi, bunu zimmî kadın ile diğerleri arasında bir fark kılmaktır; zira zimmî kadın kocasını [Müslümanlarla] savaşa sevk etmez, böylece fark ortaya çıkar.
التَّأْوِيلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْوَلَدَ الَّذِي يَحْدِثُ رُبَّمَا دَعَاهُ الْكَافِرُ إِلَى الْكُفْرِ فَيَصِيرُ الْوَلَدُ مِنْ أَهْلِ/ النَّارِ، فَهَذَا هُوَ الدعوة إلى النار وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ حَيْثُ أَمَرَنَا بِتَزْوِيجِ الْمُسْلِمَةِ حَتَّى يَكُونَ الْوَلَدُ مُسْلِمًا مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ.
Üçüncü Tevil: Doğan çocuğu belki de kâfir olan taraf küfre çağırır da çocuk cehennem / ehlinden olur; işte ateşe çağırma budur. Allah ise çocuk Müslüman olup cennet ehlinden olsun diye Müslüman kadınla evlenmemizi emrederek cennete çağırmaktadır.
أَمَّا قوله تعالى: وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ فَفِيهِ قَوْلَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ } “Allah ise kendi izniyle cennete ve mağfirete çağırır” sözüne gelince, bunda iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَعْنَى وَأَوْلِيَاءُ اللَّهِ يَدْعُونَ إِلَى الْجَنَّةِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: أَعْدَاءُ اللَّهِ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَأَوْلِيَاءُ اللَّهِ يَدْعُونَ إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ فَلَا جَرَمَ يَجِبُ عَلَى الْعَاقِلِ أَنْ لَا يدور حول المشركات اللواتي هُنَّ أَعْدَاءُ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَنْ يَنْكِحَ الْمُؤْمِنَاتُ فَإِنَّهُنَّ يَدْعُونَ إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا بَيَّنَ هَذِهِ الْأَحْكَامَ وَأَبَاحَ بَعْضَهَا
Birinci Görüş: Anlamı, “Allah’ın dostları cennete çağırırlar” şeklindedir; sanki şöyle denilmiştir: Allah’ın düşmanları ateşe çağırırlar, Allah’ın dostları ise cennete ve mağfirete çağırırlar. Dolayısıyla akıl sahibine düşen, Allah Teâlâ’nın düşmanları olan müşrik kadınların etrafında dolaşmamak ve cennete ve mağfirete çağıran mümin kadınlarla evlenmektir. İkincisi: O Subhânehû bu hükümleri beyan edip bir kısmını helal,
وحرم بعضها، قال: وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ لِأَنَّ مَنْ تَمَسَّكَ بِهَا اسْتَحَقَّ الْجَنَّةَ وَالْمَغْفِرَةَ.
Bir kısmını da haram kılınca: { وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ } “Allah ise cennete ve mağfirete çağırır” buyurmuştur; çünkü bu hükümlere sarılan kimse cenneti ve mağfireti hak eder.
أَمَّا قَوْلُهُ: بِإِذْنِهِ فَالْمَعْنَى بِتَيْسِيرِ اللَّهِ وَتَوْفِيقِهِ لِلْعَمَلِ الَّذِي يَسْتَحِقُّ بِهِ الْجَنَّةَ وَالْمَغْفِرَةَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ:
O’nun: { بِإِذْنِهِ } “Kendi izniyle” sözüne gelince; manası, Allah’ın kolaylaştırması ve kulunu cenneti ve mağfireti hak edeceği amele muvaffak kılmasıyladır. Bunun benzeri O’nun şu sözleridir:
وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ [يُونُسَ: ١٠٠] وَقَوْلُهُ: وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤٥] وَقَوْلُهُ: وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ١٠٢] وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ بِالرَّفْعِ أَيْ وَالْمَغْفِرَةُ حَاصِلَةٌ بِتَيْسِيرِهِ.
{ وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } [Yûnus: 100] “Allah'ın izni olmadıkça hiçbir nefis iman edemez”, O’nun: { وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } [Âl-i İmrân: 145] “Allah'ın izni olmadıkça hiçbir nefis ölmez” ve O’nun: { وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } [el-Bakara: 102] “Onlar, Allah'ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezler” sözüdür. Hasan[-ı Basrî] { وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ } ibaresini ref‘ ile (ve’l-mağfiretü bi-iznihî şeklinde) okumuştur; yani “Mağfiret O’nun kolaylaştırmasıyla hâsıldır.”
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُبَيِّنُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ فمعناه ظاهر.
Allah Teâlâ'nın: { وَيُبَيِّنُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “İyice düşünüp öğüt alsınlar diye insanlara ayetlerini açıklar” sözüne gelince, bunun anlamı açıktır.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٢٢]
[Bakara Suresi (2), Ayet 222]
وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ (٢٢٢)
{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ (٢٢٢) } “Sana hayızdan (kadınların ay halinden) soruyorlar. De ki: ‘O bir eziyettir. Bu sebeple hayız halinde iken kadınlardan uzak durun ve temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın. Temizlendikleri zaman ise Allah'ın size emrettiği yerden onlara yaklaşın. Şüphesiz Allah, çokça tevbe edenleri sever ve temizlenenleri de sever.’ (222)”
الحكم السابع في المحيض
Hayız Hakkındaki Yedinci Hüküm
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى جَمَعَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ سِتَّةً مِنَ الْأَسْئِلَةِ، فَذَكَرَ الثَّلَاثَةَ الْأُوَلَ بِغَيْرِ الْوَاوِ، وَذَكَرَ الثَّلَاثَةَ الْأَخِيرَةَ بِالْوَاوِ، وَالسَّبَبُ أَنَّ سُؤَالَهُمْ عَنْ تِلْكَ الْحَوَادِثِ الْأُوَلِ وَقَعَ فِي أَحْوَالٍ مُتَفَرِّقَةٍ فَلَمْ يُؤْتَ فِيهَا بِحَرْفِ الْعَطْفِ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ السُّؤَالَاتِ سُؤَالٌ مُبْتَدَأٌ، / وَسَأَلُوا عَنِ الْمَسَائِلِ الثَّلَاثَةِ الْأَخِيرَةِ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ، فَجِيءَ بِحَرْفِ الْجَمْعِ لِذَلِكَ، كَأَنَّهُ قِيلَ: يَجْمَعُونَ لَكَ بَيْنَ السُّؤَالِ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ، وَالسُّؤَالِ عَنْ كَذَا، وَالسُّؤَالِ عَنْ كَذَا.
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ bu makamda altı soruyu bir araya getirmiştir; ilk üçünü “vav” harfi olmaksızın, son üçünü ise “vav” harfi ile zikretmiştir. Bunun sebebi şudur: Onların o ilk olaylar hakkındaki soruları farklı durumlarda vaki olmuş, bu yüzden o sorularda atıf harfi getirilmemiştir; zira bu soruların her biri müstakil bir sorudur. / Son üç meseleyi ise aynı anda sormuşlardır; bu sebeple birleştirme harfi getirilmiştir; sanki şöyle denilmiştir: “Onlar sana içki ve kumar hakkındaki soru ile falanca konudaki soruyu ve filanca konudaki soruyu bir arada sormaktadırlar.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci Mesele:
رُوِيَ أَنَّ الْيَهُودَ وَالْمَجُوسَ كَانُوا يُبَالِغُونَ فِي التَّبَاعُدِ عَنِ الْمَرْأَةِ حَالَ حَيْضِهَا، وَالنَّصَارَى كَانُوا يُجَامِعُونَهُنَّ، وَلَا يُبَالُونَ بِالْحَيْضِ، وَأَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا إِذَا حَاضَتِ الْمَرْأَةُ لَمْ يُؤَاكِلُوهَا، وَلَمْ يُشَارِبُوهَا، وَلَمْ يُجَالِسُوهَا عَلَى فُرُشٍ وَلَمْ يُسَاكِنُوهَا فِي بَيْتٍ كَفِعْلِ الْيَهُودِ وَالْمَجُوسِ فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَخَذَ الْمُسْلِمُونَ بِظَاهِرِ الْآيَةِ فَأَخْرَجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ فَقَالَ نَاسٌ مِنَ الْأَعْرَابِ: يَا رَسُولَ اللَّهِ الْبَرْدُ شَدِيدٌ، وَالثِّيَابُ قَلِيلَةٌ، فَإِنْ آثَرْنَاهُنَّ بِالثِّيَابِ هَلَكَ سَائِرُ أَهْلِ الْبَيْتِ، وَإِنِ اسْتَأْثَرْنَاهَا هَلَكَتِ الْحُيَّضُ، فَقَالَ ﵊: إِنَّمَا أَمَرْتُكُمْ أَنْ تَعْتَزِلُوا مُجَامَعَتَهُنَّ إِذَا حِضْنَ، وَلَمْ آمُرْكُمْ بِإِخْرَاجِهِنَّ مِنَ الْبُيُوتِ كَفِعْلِ الْأَعَاجِمِ، فَلَمَّا سَمِعَ الْيَهُودُ ذَلِكَ قَالُوا: هَذَا الرَّجُلُ يُرِيدُ أَنْ لَا يَدَعَ شَيْئًا مِنْ أَمْرِنَا إِلَّا خَالَفَنَا فِيهِ، ثُمَّ جَاءَ عَبَّادُ بْنُ بَشِيرٍ، وَأُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَخْبَرَاهُ بِذَلِكَ وَقَالَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفَلَا نَنْكِحُهُنَّ فِي الْمَحِيضِ؟ فَتَغَيَّرَ وَجْهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى ظننا أنه غضب عليها فَقَامَا، فَجَاءَتْهُ هَدِيَّةٌ مِنْ لَبَنٍ، فَأَرْسَلَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَيْهِمَا فَسَقَاهُمَا فَعَلِمْنَا أَنَّهُ لَمْ يَغْضَبْ عَلَيْهِمَا.
Rivayet edildiğine göre Yahudiler ve Mecûsîler hayız halindeyken kadından uzak durma konusunda aşırıya kaçarlar, Hristiyanlar ise onlarla cinsel ilişkide bulunur ve hayza aldırış etmezlerdi. Câhiliye ehli de kadın hayız gördüğünde tıpkı Yahudiler ve Mecûsîlerin yaptığı gibi onunla birlikte yemek yemez, bir şey içmez, aynı sergi (yatak) üzerinde oturmaz ve aynı evde birlikte kalmazlardı. Bu ayet inince Müslümanlar ayetin zahirine sarılarak kadınları evlerinden çıkardılar. Bunun üzerine bedevilerden bazı kimseler şöyle dedi: “Ey Allah'ın Resûlü! Soğuk şiddetli, giysi ise azdır. Eğer giysileri onlara tahsis edersek ev halkının kalanı helak olur; şayet giysileri kendimize ayırırsak hayızlı kadınlar helak olur.” Bunun üzerine aleyhisselâm şöyle buyurdu: “Ben size kadınlar hayız gördüklerinde sadece onlarla cinsel ilişkiyi terk etmenizi emrettim; gayrimüslimlerin yaptığı gibi onları evlerden çıkarmanızı emretmedim.” Yahudiler bunu işitince: “Bu adam işlerimizden muhalefet etmediği hiçbir şey bırakmak istemiyor” dediler. Daha sonra Abbâd b. Bişr ve Üseyd b. Hudayr, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu ona haber verdiler ve: “Ey Allah'ın Resûlü! Kadınlarla hayız halindeyken cinsel ilişkide bulunmayalım mı?” dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzü o derece değişti ki biz onun ikisine öfkelendiğini zannettik. Bunun üzerine kalkıp gittiler. Derken [Resûlullah'a] süt hediyesi geldi; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ikisinin arkasından [haber] gönderip onlara [süt] içirdi. Böylece onlara kızmadığını anladık.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَصْلُ الْحَيْضِ فِي اللُّغَةِ السَّيْلُ يُقَالُ: حَاضَ السَّيْلُ وَفَاضَ، قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: وَمِنْهُ قِيلَ لِلْحَوْضِ حَوْضٌ، لِأَنَّ الْمَاءَ يَحِيضُ إِلَيْهِ أَيْ يَسِيلُ إِلَيْهِ، وَالْعَرَبُ تُدْخِلُ الْوَاوَ عَلَى الْيَاءِ وَالْيَاءَ عَلَى الْوَاوِ لِأَنَّهُمَا مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ.
Üçüncü Mesele: Hayız (الْحَيْض) kelimesinin lügatteki asıl anlamı akmaktır. Sel aktığında ve taştığında “حَاضَ السَّيْلُ وَفَاضَ” denilir. Ezherî şöyle demiştir: “Havuzun ‘havz’ (حَوْض) olarak isimlendirilmesi de bundandır; zira su ona doğru hayz eder, yani ona doğru akar. Araplar ise vav harfini yâ harfinin, yâ harfini de vav harfinin yerine dâhil ederler; çünkü ikisi de aynı cinstendir.”
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ هَذَا الْبِنَاءَ قَدْ يَجِيءُ لِلْمَوْضِعِ، كَالْمَبِيتِ، وَالْمَقِيلِ، وَالْمَغِيبِ، وَقَدْ يَجِيءُ أَيْضًا بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ، يُقَالُ: حَاضَتْ مَحِيضًا، وَجَاءَ مَجِيئًا، وَبَاتَ مَبِيتًا، وَحَكَى الْوَاحِدِيُّ فِي «الْبَسِيطِ» عَنِ ابْنِ السِّكِّيتِ: إِذَا كَانَ الْفِعْلُ مِنْ ذَوَاتِ الثَّلَاثَةِ، نَحْوَ: كَالَ يَكِيلُ، وَحَاضَ يَحِيضُ، وَأَشْبَاهُهُ فَإِنَّ الِاسْمَ مِنْهُ مَكْسُورٌ، وَالْمَصْدَرَ مَفْتُوحٌ مِنْ ذَلِكَ مَالَ مُمَالًا، وَهَذَا مُمِيلُهُ يَذْهَبُ بِالْكَسْرِ إِلَى الِاسْمِ، وَبِالْفَتْحِ إِلَى الْمَصْدَرِ، وَلَوْ فَتَحَهُمَا جَمِيعًا أَوْ كَسَرَهُمَا فِي الْمَصْدَرِ وَالِاسْمِ لَجَازَ، تَقُولُ الْعَرَبُ: الْمَعَاشُ وَالْمَعِيشُ، وَالْمَغَابُ وَالْمَغِيبُ، وَالْمَسَارُ وَالْمَسِيرُ، فَثَبَتَ أَنَّ لَفْظَ الْمَحِيضِ حقيقة في موضوع الْحَيْضِ، وَهُوَ أَيْضًا اسْمٌ لِنَفْسِ الْحَيْضِ وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّ أَكْثَرَ الْمُفَسِّرِينَ مِنَ الأدباء زعموا أن المراد بالمحيض هاهنا الْحَيْضُ، وَعِنْدِي أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ، إِذْ لَوْ كان المراد بالمحيض هاهنا الْحَيْضَ لَكَانَ قَوْلُهُ: فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ مَعْنَاهُ: فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْحَيْضِ، وَيَكُونُ الْمُرَادُ فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي زَمَانِ الْحَيْضِ، فَيَكُونُ ظَاهِرُهُ مَانِعًا مِنَ الِاسْتِمْتَاعِ بِهَا فِيمَا فَوْقَ السُّرَّةِ وَدُونَ الرُّكْبَةِ وَلَمَّا كَانَ هَذَا الْمَنْعُ غَيْرَ ثَابِتٍ لَزِمَ الْقَوْلُ بِتَطَرُّقِ النَّسْخِ أَوِ التَّخْصِيصِ إِلَى الْآيَةِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ خِلَافُ الْأَصْلِ أَمَّا إِذَا حَمَلْنَا الْمَحِيضَ عَلَى مَوْضِعِ الْحَيْضِ كَانَ مَعْنَى الْآيَةِ: فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي/ مَوْضِعِ الْحَيْضِ، وَيَكُونُ الْمَعْنَى:
Bunu bildiğinde deriz ki: Bu vezin (mef‘al/mef‘il kalıbı) bazen geceleme yeri (el-mebît), kaylule yeri (el-makîl) ve kaybolma yeri (el-mağîb) örneklerinde olduğu gibi mekân ismi için gelir; bazen de masdar anlamında gelir. Nitekim “حَاضَتْ مَحِيضًا” (hayız gördü), “جَاءَ مَجِيئًا” (geldi) ve “بَاتَ مَبِيتًا” (geceledi) denir. Vâhidî el-Basît'te İbnü's-Sikkît'ten şöyle nakletmiştir: “Fiil; كَالَ يَكِيلُ (ölçtü), حَاضَ يَحِيضُ (hayız gördü) ve benzerleri gibi üç harfli [ecvef-i yâî] fiillerden olduğunda, onun [mekân/zaman] ismi kesralı, masdarı ise fethalı gelir. Örneğin مَالَ مُمَالًا (meyletti) fiilinde ‘هَذَا مُمِيلُهُ’ (bu onun meyil yeridir) denir; kesra isme, fetha ise masdara gider. Masdarda ve isimde her ikisini fethalı veya her ikisini kesralı okusa da caiz olurdu. Nitekim Araplar el-meâş ve el-meîş (yaşam/yaşam yeri), el-meğâb ve el-meğîb (kaybolma/kaybolma yeri), el-mesâr ve el-mesîr (yürüme/yürüyüş yolu) derler.” Dolayısıyla el-mahîz lafzının hayız mekânında hakikat olduğu ve bizzat hayzın kendisinin de ismi olduğu sabit olmuştur. Bu sabit olunca bil ki edebiyat ehlinden olan müfessirlerin çoğu burada el-mahîz ile kastedilenin “hayız” olduğunu iddia etmişlerdir. Bana göre ise durum böyle değildir. Zira şayet burada mahîz ile kastedilen hayız olsaydı, { فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ } “hayız halinde iken kadınlardan uzak durun” ifadesinin anlamı “kadınlardan hayız esnasında uzak durun” demek olurdu ve bununla kastedilen “hayız zamanında kadınlardan uzak durun” manası olurdu. Bu takdirde ifadenin zahiri göbek ile diz kapağı arasındaki bölgeden yararlanmayı menederdi. Bu yasak sabit olmadığı için ayete nesh veya tahsisin dâhil olduğunu söylemek gerekirdi. Bunun ise asla muhalif olduğu malumdur. Ancak mahîz lafzını hayız yerine (kanın geldiği uzva) hamledersek, ayetin manası “kadınlardan / hayız yerinde uzak durun” olur ve anlam şöyle gerçekleşir:
فَاعْتَزِلُوا مَوْضِعَ الْحَيْضِ مِنَ النِّسَاءِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَتَطَرَّقُ إِلَى الْآيَةِ نَسْخٌ وَلَا تَخْصِيصٌ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ اللَّفْظَ إِذَا كَانَ مُشْتَرَكًا بَيْنَ مَعْنَيَيْنِ، وَكَانَ حَمْلُهُ عَلَى أَحَدِهِمَا يُوجِبُ مَحْذُورًا وَعَلَى الْآخَرِ لَا يُوجِبُ ذَلِكَ الْمَحْذُورَ، فَإِنَّ حَمْلَ اللَّفْظِ عَلَى الْمَعْنَى الَّذِي لَا يُوجِبُ الْمَحْذُورَ أَوْلَى، هَذَا إِذَا سَلَّمْنَا أَنَّ لَفْظَ الْمَحِيضِ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ الْمَوْضِعِ وَبَيْنَ الْمَصْدَرِ، مَعَ أَنَّا نَعْلَمُ أن استعمال هذا اللفظ في موضع أَكْثَرُ وَأَشْهَرُ مِنْهُ فِي الْمَصْدَرِ.
“Kadınların hayız yerinden (ferecden) uzak durun.” Bu takdire göre ayete ne nesh ne de tahsis girer. Malumdur ki bir lafız iki mana arasında müşterek olduğunda ve onu bu manalardan birine hamletmek bir sakıncayı gerektirip diğerine hamletmek o sakıncayı gerektirmediğinde, lafzı sakınca doğurmayan manaya hamletmek daha evladır. Bu, el-mahîz lafzının mekân ile masdar arasında müşterek olduğunu kabul etmemiz halindedir; oysa biz bu lafzın mekân anlamında kullanılmasının masdar anlamında kullanılmasından daha çok ve daha meşhur olduğunu bilmekteyiz.
فَإِنْ قِيلَ: الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْمَحِيضِ الْحَيْضُ أَنَّهُ قَالَ: هُوَ أَذىً أَيِ الْمَحِيضُ أَذًى، وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْمَحِيضِ الْمَوْضِعَ لَمَا صَحَّ هَذَا الْوَصْفُ.
Şayet: “Mahîz ile kastedilenin ‘hayız’ olduğuna delil, [Allah Teâlâ'nın] { هُوَ أَذىً } ‘O bir eziyettir’ yani hayız bir eziyettir buyurmuş olmasıdır; şayet mahîz ile kastedilen mekân olsaydı bu niteleme sahih olmazdı” denilirse,
قُلْنَا: بِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ الْمَحِيضُ عِبَارَةً عَنِ الْحَيْضِ، فَالْحَيْضُ فِي نَفْسِهِ لَيْسَ بِأَذًى لِأَنَّ الْحَيْضَ عِبَارَةٌ عَنِ الدَّمِ الْمَخْصُوصِ، وَالْأَذَى كَيْفِيَّةٌ مَخْصُوصَةٌ، وَهُوَ عَرَضٌ، وَالْجِسْمُ لَا يَكُونُ نَفْسَ الْعَرَضِ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَقُولُوا:
Biz deriz ki: Mahîzin hayızdan ibaret olduğu varsayıldığında bile, bizzat hayzın kendisi eziyet değildir; zira hayız özel bir kandan ibarettir, eziyet ise özel bir niteliktir ve arazdır; cisim ise bizzat araz olamaz. Dolayısıyla onların mutlaka şöyle demeleri gerekir:
الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ الْحَيْضَ مَوْصُوفٌ بِكَوْنِهِ أَذًى، وَإِذَا جَازَ ذَلِكَ فَيَجُوزُ لَنَا أَيْضًا أَنْ نَقُولَ: الْمُرَادُ أَنَّ ذَلِكَ الْمَوْضِعَ ذُو أَذًى، وَأَيْضًا لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْمَحِيضِ الْأَوَّلِ هُوَ الْحَيْضَ، وَمِنَ الْمَحِيضِ الثَّانِي مَوْضِعَ الْحَيْضِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَزُولُ مَا ذَكَرْتُمْ مِنَ الْإِشْكَالِ، فَهَذَا مَا عِنْدِي فِي هَذَا الْمَوْضِعِ وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ.
“Bundan maksat, hayzın eziyet olmakla nitelenmiş olmasıdır.” Bu caiz olduğuna göre bizim de: “Maksat, o mekânın eziyet sahibi olmasıdır” dememiz caiz olur. Ayrıca birinci mahîz ile hayzın, ikinci mahîz ile de hayız yerinin kastedilmiş olması niçin caiz olmasın? Bu takdire göre zikrettiğiniz müşkül ortadan kalkar. Bu konuda benim görüşüm budur; muvaffakiyet Allah'tandır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ هُوَ أَذىً فَقَالَ عَطَاءٌ وَقَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ: أَيْ قَذَرٌ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْأَذَى فِي اللُّغَةِ مَا يُكْرَهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَقَوْلُهُ: فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ الِاعْتِزَالُ التَّنَحِّي عَنِ الشَّيْءِ، قَدَّمَ ذِكْرَ الْعِلَّةِ وَهُوَ الْأَذَى، ثُمَّ رَتَّبَ الْحُكْمَ عَلَيْهِ، وَهُوَ وُجُوبُ الِاعْتِزَالِ.
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ هُوَ أَذىً } “De ki: O bir eziyettir” sözüne gelince; Atâ, Katâde ve es-Süddî “yani pisliktir” demişlerdir. Bil ki lügatte eziyet (el-ezâ), her şeyin hoşlanılmayan, tiksinilen tarafıdır. O'nun: { فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ } “Bu sebeple hayız halinde iken kadınlardan uzak durun” sözüne gelince; i‘tizâl (الِاعْتِزَالُ), bir şeyden kenara çekilip uzaklaşmaktır. [Allah Teâlâ] önce illet olan eziyeti zikretmiş, ardından hükmü yani uzak durmanın (i‘tizâlin) vücûbiyetini buna bağlamıştır.
فَإِنْ قِيلَ: لَيْسَ الْأَذَى إِلَّا الدَّمَ وَهُوَ حَاصِلٌ وَقْتَ الِاسْتِحَاضَةِ مَعَ أَنَّ اعْتِزَالَ الْمَرْأَةِ فِي الِاسْتِحَاضَةِ غَيْرُ وَاجِبٍ فَقَدِ انْتَقَضَتْ هَذِهِ الْعِلَّةُ.
Şayet: “Eziyet ancak kandır ve bu istihâze (özür kanı) vaktinde de mevcuttur; buna rağmen istihâze halindeki kadından uzak durmak vacip değildir, dolayısıyla bu illet nakzolunmuştur (bozulmuştur)” denilirse,
قُلْنَا: الْعِلَّةُ غَيْرُ مَنْقُوضَةٍ لِأَنَّ دَمَ الْحَيْضِ دَمٌ فَاسِدٌ يَتَوَلَّدُ مِنْ فَضْلَةٍ تَدْفَعُهَا طَبِيعَةُ الْمَرْأَةِ مِنْ طَرِيقِ الرَّحِمِ، وَلَوِ احْتَبَسَتْ تِلْكَ الْفَضْلَةُ لَمَرِضَتِ الْمَرْأَةُ، فَذَلِكَ الدَّمُ جَارٍ مجرى البول والغائط، فكان أذى وقذر، أَمَّا دَمُ الِاسْتِحَاضَةِ فَلَيْسَ كَذَلِكَ، بَلْ هُوَ دَمٌ صَالِحٌ يَسِيلُ مِنْ عُرُوقٍ تَنْفَجِرُ فِي عُمْقِ الرَّحِمِ فَلَا يَكُونُ أَذًى، هَذَا مَا عندي
Biz deriz ki: İllet nakzedilmiş değildir; zira hayız kanı, kadının tabiatının rahim yoluyla dışarı attığı bir artıktan (fazlalıktan) meydana gelen bozuk bir kandır. Eğer bu artık tutulsaydı kadın hastalanırdı. Dolayısıyla o kan idrar ve dışkı mesabesindedir, bu sebeple eziyet ve pislik olmuştur. İstihâze kanı ise böyle değildir; bilakis o, rahmin derinliğinde çatlayan damarlardan akan sağlam/temiz bir kandır, dolayısıyla eziyet değildir. Benim bu konudaki görüşüm budur
في هذا الباب، وهو قاعدة طيبة، وبتقريرها يتلخص ظَاهِرُ الْقُرْآنِ مِنَ الطَّعْنِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ.
ve bu güzel bir kaidedir. Bunun ortaya konulmasıyla Kur'an'ın zahiri itirazlardan arınır. Allah muradını en iyi bilendir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ دَمَ الْحَيْضِ مَوْصُوفٌ بِصِفَاتٍ حَقِيقِيَّةٍ وَيَتَفَرَّعُ عَلَيْهِ أَحْكَامٌ شَرْعِيَّةٌ، أَمَّا الصِّفَاتُ الْحَقِيقِيَّةُ فَأَمْرَانِ أَحَدُهُمَا: الْمَنْبَعُ وَدَمُ الْحَيْضِ دَمٌ يَخْرُجُ مِنَ الرَّحِمِ، قَالَ تَعَالَى: وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٨] قِيلَ فِي تَفْسِيرِهِ: الْمُرَادُ مِنْهُ الْحَيْضُ وَالْحَمْلُ، وَأَمَّا دَمُ الِاسْتِحَاضَةِ، فَإِنَّهُ لَا يَخْرُجُ مِنَ الرَّحِمِ، لَكِنْ مِنْ عُرُوقٍ تَنْقَطِعُ فِي فَمِ الرَّحِمِ،
Dördüncü Mesele: Bil ki hayız kanı hakiki sıfatlarla nitelenmiştir ve buna şer‘î hükümler terettüp eder. Hakiki sıfatlara gelince, bunlar iki husustur: Birincisi, menbaıdır (kaynağıdır). Hayız kanı rahimden çıkan bir kandır. Allah Teâlâ: { وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ } [el-Bakara: 228] “Allah'ın rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz” buyurmuştur. Bunun tefsirinde: “Bundan maksat hayız ve gebeliktir” denilmiştir. İstihâze kanına gelince, o rahimden çıkmaz; aksine rahim ağzında kopup çatlayan damarlardan çıkar.
قَالَ ﵇ فِي صِفَةِ دَمِ الِاسْتِحَاضَةِ: «إِنَّهُ دَمُ عِرْقٍ انْفَجَرَ»
aleyhisselâm istihâze kanının niteliği hakkında: “O, çatlamış bir damarın kanıdır” buyurmuştur.
وَهَذَا الْكَلَامُ يُؤَيِّدُ مَا ذَكَرْنَا فِي دفع للنقض/ عَنْ تَعْلِيلِ الْقُرْآنِ.
Bu söz, Kur'an'ın illetine yönelik / nakzı defetme hususunda zikrettiğimiz açıklamayı teyit etmektedir.
وَالنَّوْعُ الثَّانِي: مِنْ صِفَاتِ دَمِ الْحَيْضِ: الصِّفَاتُ الَّتِي وَصَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ دَمَ الْحَيْضِ بِهَا أَحَدُهَا: أَنَّهُ أَسْوَدُ وَالثَّانِي: أَنَّهُ ثَخِينٌ وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ مُحْتَدِمٌ وَهُوَ الْمُحْتَرِقُ مِنْ شِدَّةِ حَرَارَتِهِ الرابعة: أَنَّهُ يَخْرُجُ بِرِفْقٍ وَلَا يَسِيلُ سَيَلَانًا وَالْخَامِسَةُ: أَنَّ لَهُ رَائِحَةً كَرِيهَةً بِخِلَافِ سَائِرِ الدِّمَاءِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ مِنَ الْفَضَلَاتِ الَّتِي تَدْفَعُهَا الطَّبِيعَةُ السَّادِسَةُ:
Hayız kanının sıfatlarının ikinci türü ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hayız kanını nitelediği sıfatlardır. Birincisi: Siyah olmasıdır. İkincisi: Yoğun/koyu olmasıdır. Üçüncüsü: Hararetinin şiddetinden dolayı yanık gibi olan muhtedim (hararetli) olmasıdır. Dördüncüsü: Yavaş yavaş çıkması, şarıl şarıl akmamasıdır. Beşincisi: Diğer kanların aksine kötü bir kokuya sahip olmasıdır; bu da tabiatın dışarı attığı atıklardan olmasından kaynaklanır. Altıncısı:
أَنَّهُ بَحْرَانِيٌّ، وَهُوَ شَدِيدُ الْحُمْرَةِ وَقِيلَ: مَا تَحْصُلُ فِيهِ كُدُورَةٌ تَشْبِيهًا لَهُ بِمَاءِ الْبَحْرِ، فَهَذِهِ الصِّفَاتُ هِيَ الصِّفَاتُ الْحَقِيقِيَّةُ.
Bahrânî (koyu kırmızı) olmasıdır; denildi ki: Deniz suyuna benzetilerek içinde bulanıklık bulunan kandır. İşte bu sıfatlar hakiki sıfatlardır.
ثُمَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: دَمُ الْحَيْضِ يَتَمَيَّزُ عَنْ دَمِ الِاسْتِحَاضَةِ فَكُلُّ دَمٍ كَانَ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَاتِ فَهُوَ دَمُ الْحَيْضِ، وَمَا لَا يَكُونُ كَذَلِكَ لَا يَكُونُ دَمَ حَيْضٍ، وَمَا اشْتَبَهَ الْأَمْرُ فِيهِ فَالْأَصْلُ بَقَاءُ التَّكَالِيفِ وَزَوَالُهَا إِنَّمَا يَكُونُ لِعَارِضِ الْحَيْضِ، فَإِذَا كَانَ غَيْرَ مَعْلُومِ الْوُجُودِ بَقِيَتِ التَّكَالِيفُ الَّتِي كَانَتْ وَاجِبَةً عَلَى مَا كَانَ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: هَذِهِ الصِّفَاتُ قَدْ تَشْتَبِهُ عَلَى الْمُكَلَّفِ، فَإِيجَابُ التأمل في تلك الدماء وفي تلك الدماء وفي الصِّفَاتِ يَقْتَضِي عُسْرًا وَمَشَقَّةً، فَالشَّارِعُ قَدَّرَ وَقْتًا مَضْبُوطًا مَتَى حَصَلَتِ الدِّمَاءُ فِيهِ كَانَ حُكْمُهَا حُكْمَ الْحَيْضِ كَيْفَ كَانَتْ تِلْكَ الدِّمَاءُ، وَمَتَى حَصَلَتْ خَارِجَ ذَلِكَ الْوَقْتِ لَمْ يَكُنْ حُكْمُهَا حُكْمَ الْحَيْضِ كَيْفَ كَانَتْ صِفَةُ تِلْكَ الدِّمَاءِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا إِسْقَاطُ الْعُسْرِ وَالْمَشَقَّةِ عَنِ الْمُكَلَّفِ، ثُمَّ إِنَّ الْأَحْكَامَ الشَّرْعِيَّةَ لِلْحَيْضِ هِيَ الْمَنْعُ مِنَ الصَّلَاةِ وَالصَّوْمِ وَاجْتِنَابُ دُخُولِ الْمَسْجِدِ وَمَسِّ الْمُصْحَفِ وَقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ، وَتَصِيرُ الْمَرْأَةُ بِهِ بَالِغَةً، وَالْحُكْمُ الثَّابِتُ لِلْحَيْضِ بِنَصِّ الْقُرْآنِ إِنَّمَا هُوَ حَظْرُ الْجِمَاعِ عَلَى مَا بَيَّنَّا كَيْفِيَّةَ دَلَالَةِ الْآيَةِ عَلَيْهِ.
Sonra insanlardan bir kısmı şöyle demiştir: Hayız kanı istihâze kanından ayrışır; bu sıfatlarla nitelenen her kan hayız kanıdır, böyle olmayan ise hayız kanı değildir. Durumu şüpheli olan kanda ise asıl olan mükellefiyetlerin devam etmesidir; mükellefiyetlerin kalkması ancak hayız arızasıyla olur. Hayzın varlığı kesin olarak bilinmediğinde daha önce vacip olan mükellefiyetler olduğu gibi kalır. İnsanlardan bir kısmı da şöyle demiştir: Bu sıfatlar mükellef için şüpheli hale gelebilir; bu kanlar ve bu sıfatlar üzerinde derinlemesine incelemeyi vacip kılmak zorluk ve meşakkat doğurur. Bu yüzden Şâri‘ (kanun koyucu), kanlar nasıl olursa olsun o vakit içinde meydana geldiğinde hükmünün hayız hükmü olacağı, o vaktin dışında meydana geldiğinde ise o kanların niteliği ne olursa olsun hükmünün hayız hükmü olmayacağı belirlenmiş bir süre takdir etmiştir. Bundan maksat, mükelleften zorluk ve meşakkati kaldırmaktır. Sonra hayzın şer‘î hükümleri ise namazdan ve oruçtan menedilmek, mescide girmekten, mushafa dokunmaktan ve Kur'an okumaktan kaçınmaktır; kadın bununla bâliğa olur. Hayzın Kur'an'ın nassı ile sabit olan hükmü ise ayetin buna delaletinin keyfiyetini açıkladığımız üzere sadece cinsel ilişkinin haram kılınmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي مُدَّةِ الْحَيْضِ فَقَالَ الشَّافِعِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى:
Beşinci Mesele: İnsanlar hayzın süresi konusunda ihtilaf etmişlerdir. İmam Şâfiî -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin- şöyle demiştir:
أَقَلُّهَا يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ، وَأَكْثَرُهَا خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا، وَهَذَا قَوْلُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ
“En azı bir gün bir gece, en çoğu ise on beş gündür.” Bu, Ali b. Ebî Tâlib,
وَعَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ﵃، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ: أَقَلُّهُ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ وَلَيَالِيهِنَّ فَإِنْ نَقَصَ عَنْهُ فَهُوَ دَمٌ فَاسِدٌ، وَأَكْثَرُهُ عَشْرَةُ أَيَّامٍ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ فِي أَحْكَامِ الْقُرْآنِ: وَقَدْ كَانَ أَبُو حَنِيفَةَ يَقُولُ بِقَوْلِ عَطَاءٍ: إِنَّ أَقَلَّ الْحَيْضِ يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ وَأَكْثَرُهُ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا، ثُمَّ تَرَكَهُ وَقَالَ مَالِكٌ لَا تَقْدِيرَ لِذَلِكَ فِي الْقِلَّةِ وَالْكَثْرَةِ، فَإِنْ وُجِدَ سَاعَةً فَهُوَ حَيْضٌ، وَإِنْ وُجِدَ أَيَّامًا فَكَذَلِكَ، وَاحْتَجَّ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ فِي أَحْكَامِ الْقُرْآنِ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ مَالِكٍ فَقَالَ: لَوْ كَانَ الْمِقْدَارُ سَاقِطًا فِي الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْحَيْضُ هُوَ الدَّمُ الْمَوْجُودُ مِنَ الْمَرْأَةِ فَكَانَ يَلْزَمُ أَنْ لَا يُوجَدَ فِي الدُّنْيَا مُسْتَحَاضَةٌ، لِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ الدَّمِ يَكُونُ حَيْضًا عَلَى هَذَا الْمَذْهَبِ وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِإِجْمَاعِ الْأُمَّةِ، وَلِأَنَّهُ
Atâ b. Ebî Rabâh, Evzâî, Ahmed ve İshak'ın -radıyallâhu anhüm- kavlidir. Ebû Hanîfe ve Sevrî ise şöyle demiştir: “En azı üç gün ve geceleridir; bundan az olursa o fasit (bozuk) bir kandır. En çoğu ise on gündür.” Ebû Bekir er-Râzî Ahkâmü'l-Kur'ân'da şöyle demiştir: “Ebû Hanîfe de Atâ'nın ‘Hayzın en azı bir gün bir gece, en çoğu on beş gündür’ kavlini söylemekteydi, sonra bunu terk etti.” Mâlik ise: “Bunun azlık ve çoklukta bir takdiri (sınırı) yoktur; bir an görülse de hayızdır, günlerce görülse de böyledir” demiştir. Ebû Bekir er-Râzî Ahkâmü'l-Kur'ân'da Mâlik'in kavlinin tutarsızlığına dair delil getirip şöyle demiştir: Şayet miktar azlık ve çoklukta düşmüş (itibarsız) olsaydı, kadından gelen kanın bizzat hayız olması gerekirdi; dolayısıyla bu mezhebe göre o kanın tamamı hayız olacağından dünyada hiçbir müstehâza (özür kanı gören kadın) bulunmaması gerekirdi. Bu ise ümmetin icmâı ile bâtıldır. Ayrıca
رُوِيَ أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ أَبِي حُبَيْشٍ قَالَتْ لِلنَّبِيِّ ﷺ إِنِّي أُسْتَحَاضُ فَلَا أَطْهُرُ، وَأَيْضًا رُوِيَ أَنَّ حَمْنَةَ اسْتُحِيضَتْ سَبْعَ سِنِينَ وَلَمْ يَقُلِ النَّبِيُّ ﷺ لَهُمَا إِنَّ جَمِيعَ ذَلِكَ حَيْضٌ، بَلْ أَخْبَرَهُمَا أَنَّ مِنْهُ مَا هُوَ حَيْضٌ وَمِنْهُ مَا هُوَ اسْتِحَاضَةٌ،
Rivayet edildiğine göre Fâtıma bnt. Ebî Hubeyş, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Ben istihâze oluyorum ve hiç temizlenemiyorum” demiştir. Yine rivayet edildiğine göre Hamne yedi sene boyunca istihâze olmuş, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem her ikisine de bunun tamamının hayız olduğunu söylememiş, bilakis onlara bunun bir kısmının hayız bir kısmının ise istihâze olduğunu bildirmiştir.
فَبَطَلَ هَذَا الْقَوْلُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Dolayısıyla bu kavil bâtıl olmuştur. Allah en iyi bilendir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْحُجَّةَ ضَعِيفَةٌ لِأَنَّ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّمَا يُمَيَّزُ دَمُ الْحَيْضِ عَنْ دَمِ الِاسْتِحَاضَةِ بِالصِّفَاتِ
Bil ki bu delil zayıftır; zira bir söz söyleyen şöyle diyebilir: Hayız kanı istihâze kanından ancak sıfatlarla ayrılır.
الَّتِي ذَكَرَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِدَمِ الْحَيْضِ، فَإِذَا عَلِمْنَا ثُبُوتَهَا حَكَمْنَا بِالْحَيْضِ، وَإِذَا عَلِمْنَا عَدَمَهَا حَكَمْنَا بِعَدَمِ الْحَيْضِ، وَإِذَا تَرَدَّدْنَا فِي الْأَمْرَيْنِ كَانَ طَرَيَانُ الْحَيْضِ مَجْهُولًا وَبَقَاءُ التَّكْلِيفِ الَّذِي هُوَ الْأَصْلُ مَعْلُومٌ وَالْمَشْكُوكُ لَا يُعَارِضُ الْمَعْلُومَ، فَلَا جَرَمَ حُكِمَ بِبَقَاءِ التَّكَالِيفِ الْأَصْلِيَّةِ، فَبِهَذَا الطَّرِيقِ يُمَيَّزُ الْحَيْضُ عَنِ الِاسْتِحَاضَةِ وَإِنْ لَمْ يُجْعَلْ لِلْحَيْضِ زَمَانٌ مُعَيَّنٌ، وَحُجَّةُ مَالِكٍ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَيَّنَ عَلَامَةَ دَمِ الْحَيْضِ وَصِفَتَهُ
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hayız kanı için zikrettiği sıfatlar bulunduğunda hayız olduğuna hükmederiz; bunların bulunmadığını bildiğimizde hayız olmadığına hükmederiz. İki hususta tereddüt ettiğimizde ise hayzın arız olması meçhul, asıl olan teklifin devamı ise malum olur; şüpheli olan malum olana karşı duramaz. Bu sebeple zorunlu olarak aslî mükellefiyetlerin devamına hükmedilir. Dolayısıyla hayız için belirli bir zaman tayin edilmese bile hayız istihâzeden bu yolla ayırt edilir. Mâlik'in delili iki yöndendir: Birincisi: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem hayız kanının alametini ve sıfatını açıklamıştır.
بِقَوْلِهِ: «دَمُ الْحَيْضِ هُوَ الْأَسْوَدُ الْمُحْتَدِمُ»
Şöyle buyurmuştur: “Hayız kanı siyah ve hararetli (muhtedim) olandır.”
فَمَتَى كَانَ الدَّمُ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَةِ كَانَ الْحَيْضُ حَاصِلًا، فَيَدْخُلُ تَحْتَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ وَتَحْتَ
Dolayısıyla kan bu sıfatla nitelendiği her vakit hayız hâsıl olmuş olur; böylece Allah Teâlâ'nın: { فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ } “hayız halinde iken kadınlardan uzak durun” sözünün kapsamına ve
قَوْلِهِ ﵇ لِفَاطِمَةَ بِنْتِ أَبِي حُبَيْشٍ: «إِذَا أَقْبَلَتِ الْحَيْضَةُ فَدَعِي الصَّلَاةَ» .
aleyhisselâm'ın Fâtıma bnt. Ebî Hubeyş'e söylediği: “Hayız dönemi geldiğinde namazı bırak” sözünün kapsamına dâhil olur.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي دَمِ الْحَيْضِ: هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ ذَكَرَ وَصْفَ كَوْنِهِ أَذًى فِي مَعْرِضِ بَيَانِ الْعِلَّةِ لِوُجُوبِ الِاعْتِزَالِ، وَإِنَّمَا كَانَ أَذًى لِلرَّائِحَةِ الْمُنْكَرَةِ الَّتِي فِيهِ، وَاللَّوْنِ الْفَاسِدِ وَلِلْحِدَّةِ الْقَوِيَّةِ الَّتِي فِيهِ، وَإِذَا كَانَ وُجُوبُ الِاعْتِزَالِ مُعَلَّلًا بِهَذِهِ الْمَعَانِي فَعِنْدَ حُصُولِ هَذِهِ الْمَعَانِي وَجَبَ الِاحْتِرَازُ عَمَلًا بِالْعِلَّةِ الْمَذْكُورَةِ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى سَبِيلِ التَّصْرِيحِ، وَعِنْدِي أَنَّ قَوْلَ مَالِكٍ قَوِيٌّ جِدًّا، أَمَّا الشَّافِعِيُّ فَاحْتَجَّ عَلَى أَبِي حَنِيفَةَ بِوَجْهَيْنِ:
İkinci Delil: Allah Teâlâ hayız kanı hakkında: { هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ } “O bir eziyettir. Bu sebeple hayız halinde iken kadınlardan uzak durun” buyurmuştur. Uzak durmanın (i‘tizâlin) vücûbiyetinin illetini beyan sadedinde onun eziyet olma vasfını zikretmiştir. O ancak içindeki hoş olmayan koku, bozuk renk ve sahip olduğu kuvvetli keskinlik/hararet sebebiyle eziyet olmuştur. Uzak durmanın vücûbiyeti bu manalarla illetlendirildiğine göre, bu manalar hâsıl olduğunda Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda açıkça zikredilen illet ile amel edilerek sakınmak vacip olur. Bana göre Mâlik'in kavli gayet güçlüdür. Şâfiî'ye gelince, o Ebû Hanîfe'ye karşı iki yönden delil getirmiştir:
الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّهُ وُجِدَ دَمُ الْحَيْضِ فِي الْيَوْمِ بِلَيْلَتِهِ وَفِي الزَّائِدِ عَلَى الْعَشَرَةِ بِدَلِيلِ أَنَّهُ ﵇ وَصَفَ دَمَ الْحَيْضِ بِأَنَّهُ أَسْوَدُ مُحْتَدِمٌ، فَإِذَا وُجِدَ ذَلِكَ فَقَدْ حَصَلَ الْحَيْضُ، فَيَدْخُلُ تَحْتَ عُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ تَرْكُنَا الْعَمَلَ بِهَذَا الدَّلِيلِ فِي الْأَقَلِّ مِنْ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ، وَفِي الْأَكْثَرِ مِنْ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا بِالِاتِّفَاقِ بَيْنِي وَبَيْنَ أَبِي حَنِيفَةَ، فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى مَعْمُولًا بِهِ فِي هَذِهِ الْمُدَّةِ.
Birinci Delil: Gecesiyle birlikte bir günde ve on günden fazlasında hayız kanı mevcuttur; nitekim aleyhisselâm hayız kanını siyah ve hararetli (muhtedim) olarak nitelemiştir. Bu bulunduğunda hayız gerçekleşmiş olur ve Allah Teâlâ'nın: { فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ } “hayız halinde iken kadınlardan uzak durun” sözünün umumuna dâhil olur. Biz bir gün ve bir geceden azında ve benimle Ebû Hanîfe arasındaki ittifak gereği on beş günden fazlasında bu delille amel etmeyi terk ettik; dolayısıyla bu süre zarfında delille amel edilmeye devam edilmesi vacip olmuştur.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: لِلشَّافِعِيِّ فِي جَانِبِ الزِّيَادَةِ مَا
İkinci Delil: Şâfiî'nin [on günü] aşan miktar hususundaki delili şudur:
رُوِيَ أَنَّهُ ﷺ لَمَّا وَصَفَ النِّسْوَانَ بِنُقْصَانِ الدِّينِ، فَسَّرَ ذَلِكَ بِأَنْ قَالَ: تَمْكُثُ إِحْدَاهُنَّ شَطْرَ عُمْرِهَا لَا تُصَلِّي،
Rivayet edildiğine göre sallallâhu aleyhi ve sellem kadınları din noksanlığı ile nitelediğinde bunu şöyle açıklayarak buyurmuştur: “Onlardan biri ömrünün yarısında namaz kılmaksızın bekler.”
وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحَيْضَ قَدْ يَكُونُ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا، لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ الطُّهْرُ أَيْضًا خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا فَيَكُونُ الْحَيْضُ نِصْفَ عُمْرِهَا، وَلَوْ كَانَ الْحَيْضُ أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ لَمَا وُجِدَتِ امْرَأَةٌ لَا تُصَلِّي نِصْفَ عُمْرِهَا، أَجَابَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الشَّطْرَ لَيْسَ هُوَ النِّصْفَ بَلْ هُوَ الْبَعْضُ وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَا يُوجَدُ فِي الدُّنْيَا امْرَأَةٌ تَكُونُ حَائِضًا نِصْفَ عُمْرِهَا، لِأَنَّ مَا مَضَى مِنْ عُمْرِهَا قَبْلَ الْبُلُوغِ هُوَ مِنْ عُمْرِهَا.
Bu da hayzın bazen on beş gün olabileceğine delalet eder; zira bu takdire göre temizlik müddeti de on beş gün olur ve hayız ömrünün yarısı haline gelir. Şayet hayız bundan daha az olsaydı, ömrünün yarısında namaz kılmayan hiçbir kadın bulunmazdı. Ebû Bekir er-Râzî buna iki yönden cevap vermiştir: Birincisi: Şatr (الشَّطْر) kelimesi [mutlaka] yarı demek değildir, bilakis bir parçadır. İkincisi: Dünyada ömrünün yarısını hayızlı geçiren hiçbir kadın bulunmaz; zira ömründen bülûğ çağından önce geçen süre de onun ömründendir.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ الشَّطْرَ هُوَ النِّصْفُ، يُقَالُ: شَطَرْتُ الشَّيْءَ أَيْ جَعَلْتُهُ نِصْفَيْنِ، وَيُقَالُ فِي الْمَثَلِ:
Birinciye cevap şudur: Şatr kelimesi yarı demektir. “شَطَرْتُ الشَّيْءَ” (şatartü’ş-şey’e) denilir ki ‘onu iki yarıya böldüm’ demektir. Meselde de şöyle denir:
أَجْلِبُ جَلْبًا لَكَ شَطْرُهُ، أَيْ نِصْفُهُ، وَعَنِ الثَّانِي أَنَّ
“أَجْلِبُ جَلْبًا لَكَ شَطْرُهُ” yani ‘onun yarısı sana aittir’. İkinciye cevap ise şudur:
قَوْلَهُ ﵇: «تَمْكُثُ إِحْدَاهُنَّ شَطْرَ عُمْرِهَا لا تصلي»
aleyhisselâm'ın: “Onlardan biri ömrünün yarısında namaz kılmaksızın bekler” sözü,
إنما يتناول زمان هِيَ تُصَلِّي فِيهِ، وَذَلِكَ لَا يَتَنَاوَلُ إِلَّا زَمَانَ الْبُلُوغِ، وَاحْتَجَّ/ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ عَلَى قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ مِنْ وُجُوهٍ:
Ancak kadının namaz kıldığı zamanı kapsar; bu da yalnızca bülûğ zamanını kapsar. Ebû Bekir er-Râzî / Ebû Hanîfe'nin kavli lehine birkaç yönden delil getirmiştir:
الْحُجَّةُ الْأُولَى: مَا
Birinci Delil:
رُوِيَ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «أَقَلُّ الحيض ثلاثة أيام وأكثره عشر أَيَّامٍ»
Ebû Ümâme'den Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Hayzın en azı üç gün, en çoğu ise on gündür.”
قَالَ أَبُو بَكْرٍ: فَإِنْ صَحَّ هَذَا الْحَدِيثُ فَلَا مَعْدِلَ عَنْهُ لِأَحَدٍ.
Ebû Bekir şöyle demiştir: “Şayet bu hadis sahih ise hiç kimse için bundan dönüp sapacak bir yol yoktur.”
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: مَا رُوِيَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، وَعُثْمَانَ بْنِ أَبِي الْعَاصِ الثَّقَفِيِّ أَنَّهُمَا قَالَا الْحَيْضُ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ وَأَرْبَعَةُ أَيَّامٍ إِلَى عَشْرَةِ أَيَّامٍ وَمَا زَادَ فَهُوَ اسْتِحَاضَةٌ وَالِاسْتِدْلَالُ بِهِ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْقَوْلَ إِذَا ظَهَرَ عَنِ
İkinci Delil: Enes b. Mâlik ve Osmân b. Ebi'l-Âs es-Sekafî'den ikisinin şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Hayız üç gün, dört gün ila on gündür; fazlası ise istihâzedir.” Bununla delil getirilmesi iki yöndendir: Birincisi: Söz sahâbîden
الصَّحَابِيِّ وَلَمْ يُخَالِفْهُ أَحَدٌ كَانَ إِجْمَاعًا وَالثَّانِي: أَنَّ التَّقْدِيرَ مِمَّا لَا سَبِيلَ إِلَى الْعَقْلِ إِلَيْهِ مَتَى رُوِيَ عَنِ الصَّحَابِيِّ فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ سَمِعَهُ مِنَ الرَّسُولِ ﷺ.
zahir olup da ona kimse muhalefet etmediğinde icmâ olur. İkincisi: Miktar tayini aklın ulaşamayacağı hususlardandır; sahâbîden rivayet edildiğinde zahir olan, bunu Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'den işitmiş olmasıdır.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ:
Üçüncü Delil:
قَوْلُهُ ﵇ لِحَمْنَةَ بِنْتِ جَحْشٍ: «تَحِيضِي فِي عِلْمِ اللَّهِ سِتًّا أَوْ سَبْعًا كَمَا تَحِيضُ النِّسَاءُ فِي كُلِّ شَهْرٍ»
aleyhisselâm'ın Hamne bnt. Cahş'a: “Kadınların her ay hayız gördüğü gibi sen de Allah'ın ilminde altı veya yedi gün hayız gör” sözüdür.
مُقْتَضَاهُ أَنْ يَكُونَ حَيْضُ جَمِيعِ النِّسَاءِ فِي كُلِّ شَهْرٍ هَذَا الْقَدْرَ خَالَفْنَا هَذَا الظَّاهِرَ فِي الثَّلَاثَةِ إِلَى الْعَشَرَةِ فَيَبْقَى مَا عَدَاهُ عَلَى الْأَصْلِ.
Bunun gereği, her ay bütün kadınların hayzının bu miktar olmasıdır; biz üçten ona kadar olan kısımda bu zahirden ayrıldık, bunun dışındaki ise asıl üzere kalır.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ:
Dördüncü Delil:
قَوْلُهُ ﵇ فِي حَقِّ النِّسَاءِ: «مَا رَأَيْتُ مِنْ نَاقِصَاتِ عَقْلٍ وَدِينٍ أَغْلَبَ لِعُقُولِ ذَوِي الْأَلْبَابِ مِنْهُنَّ، فَقِيلَ مَا نُقْصَانُ دِينِهِنَّ؟ قَالَ: تَمْكُثُ إِحْدَاهُنَّ الْأَيَّامَ وَاللَّيَالِي لَا تُصَلِّي»
aleyhisselâm'ın kadınlar hakkındaki şu sözüdür: “Aklı ve dini noksan olup da akıl sahiplerinin aklına sizden daha fazla galip gelen hiçbir kimse görmedim.” ‘Onların dinlerinin noksanlığı nedir?’ denilince şöyle buyurdu: “Onlardan biri günlerce ve gecelerce namaz kılmaksızın bekler.”
وَهَذَا الْخَبَرُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُدَّةَ الْحَيْضِ مَا يَقَعُ عَلَيْهِ اسم الأيام والليال، وَأَقَلُّهَا ثَلَاثَةٌ وَأَكْثَرُهَا عَشَرَةٌ لِأَنَّهُ لَا يُقَالُ فِي الْوَاحِدِ وَالِاثْنَيْنِ لَفْظُ الْأَيَّامِ، وَلَا يُقَالُ فِي الزَّائِدِ عَلَى الْعَشَرَةِ أَيَّامٌ، بَلْ يُقَالُ: أَحَدَ عَشَرَ يَوْمًا أَمَّا الثَّلَاثَةُ إِلَى الْعَشَرَةِ فَيُقَالُ فِيهَا أَيَّامٌ، وَأَيْضًا
Bu haber hayız süresinin üzerine ‘günler ve geceler’ isminin vaki olduğu süre olduğuna delalet eder. Bunun en azı üç, en çoğu ise ondur; zira bir ve iki için ‘günler’ (eyyâm) lafzı kullanılmaz, ondan fazlası için de ‘eyyâm’ denilmez, bilakis ‘on bir gün’ (ehade aşera yevmen) denilir. Üçten ona kadar olanlar için ise ‘eyyâm’ (günler) denilir. Ayrıca
قَالَ ﷺ لِفَاطِمَةَ بِنْتِ أَبِي حُبَيْشٍ دَعِي الصَّلَاةَ أَيَّامَ أَقْرَائِكِ
sallallâhu aleyhi ve sellem Fâtıma bnt. Ebî Hubeyş'e: “Hayız günlerinde namazı bırak” buyurmuştur;
وَلَفْظُ الْأَيَّامِ مُخْتَصٌّ بِالثَّلَاثَةِ إِلَى الْعَشَرَةِ،
Eyyâm (günler) lafzı ise üçten ona kadar olan sayıya mahsustur.
وَفِي حَدِيثِ أُمِّ سَلَمَةَ فِي الْمَرْأَةِ الَّتِي سَأَلَتْهُ أَنَّهَا تُهْرِقُ الدَّمَ، فَقَالَ: لِتَنْظُرْ عَدَدَ اللَّيَالِي وَالْأَيَّامِ الَّتِي كَانَتْ تَحِيضُ مِنَ الشَّهْرِ فَلْتَتْرُكِ الصَّلَاةَ ذَلِكَ الْقَدْرَ مِنَ الشَّهْرِ، ثُمَّ لِتَغْتَسِلْ وَلْتُصَلِّ.
Ümmü Seleme'nin hadisinde, kan akıttığını soran kadın hakkında şöyle buyurmuştur: “Aydan hayız gördüğü gecelerin ve günlerin sayısına baksın, ayın o kadar miktarında namazı bıraksın, sonra yıkansın (gusletsin) ve namaz kılsın.”