الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: احْتَجَّ الْمُتَكَلِّمُونَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الْأُمَّةِ أَنْ يُنَصِّبُوا لِأَنْفُسِهِمْ إِمَامًا مُعَيَّنًا وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ بِهَذِهِ الْآيَةِ إِقَامَةَ الْحَدِّ عَلَى السُّرَّاقِ وَالزُّنَاةِ، فَلَا بُدَّ مِنْ شَخْصٍ يَكُونُ مُخَاطَبًا بِهَذَا الْخِطَابِ، وَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ لِآحَادِ الرَّعِيَّةِ إِقَامَةُ الْحُدُودِ عَلَى الْجُنَاةِ، بَلْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ إِقَامَةُ الْحُدُودِ عَلَى الْأَحْرَارِ الْجُنَاةِ إِلَّا لِلْإِمَامِ، فَلَمَّا كَانَ هَذَا التَّكْلِيفُ تَكْلِيفًا جَازِمًا وَلَا يُمْكِنُ الْخُرُوجُ عَنْ عُهْدَةِ هَذَا التَّكْلِيفِ إِلَّا عِنْدَ وُجُودِ الْإِمَامِ، وَمَا لَا يَتَأَتَّى الْوَاجِبُ إِلَّا بِهِ، وَكَانَ مَقْدُورًا لِلْمُكَلَّفِ، فَهُوَ وَاجِبٌ، فَلَزِمَ الْقَطْعُ بِوُجُوبِ نَصْبِ الْإِمَامِ حِينَئِذٍ.
Yedinci Mesele: Kelamcılar, ümmetin kendi üzerine belirli bir imam (devlet başkanı) nasbetmesinin vacip olduğu hususunda bu ayeti delil getirmişlerdir. Bunun delili şudur: Allah Teâlâ bu ayetle hırsızlar ve zânîler üzerine had cezasının tatbik edilmesini vacip kılmıştır; şu hâlde bu hitabın yöneltildiği bir şahsın bulunması zorunludur. Ümmet, halktan tek tek fertlerin suçlular üzerine had cezalarını tatbik etme yetkisinin bulunmadığı üzerinde icma etmiştir; bilakis hür suçlular üzerine had cezalarını tatbik etmenin ancak imama caiz olduğu hususunda icma etmişlerdir. Bu mükellefiyet kesin bir mükellefiyet olup, bu mükellefiyetin sorumluluğundan çıkmak da ancak bir imamın varlığıyla mümkün olduğuna ve kendisi olmadan vacibin yerine gelmediği şey de mükellefin kudreti dâhilinde olduğunda vacip kılındığına göre, bu durumda bir imam nasbetmenin vacip olduğuna kesin hükmetmek gerekmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: قَوْلُهُ نَكالًا مِنَ اللَّهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا أُقِيمَ عَلَيْهِ هَذَا الْحَدُّ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِخْفَافِ وَالْإِهَانَةِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَزِمَ الْقَطْعُ بِكَوْنِهِ مُسْتَحِقًّا لِلِاسْتِخْفَافِ وَالذَّمِّ وَالْإِهَانَةِ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ امْتَنَعَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ بَقِيَ مُسْتَحِقًّا لِلْمَدْحِ وَالتَّعْظِيمِ، لِأَنَّهُمَا ضِدَّانِ وَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا مُحَالٌ، وَذَلِكَ يَدُلُّ على أن عقاب الكبير يُحْبِطُ ثَوَابَ الطَّاعَاتِ.
Sekizinci Mesele: Mu‘tezile dedi ki: { نَكالًا مِنَ اللَّهِ } kavli, bu had cezasının ona ancak bir hafife alma ve aşağılama yoluyla uygulandığına delalet eder. Durum böyle olunca, onun hafife alınmayı, yerilmeyi ve aşağılanmayı hak ettiğine kesin olarak hükmetmek gerekir. Durum böyle olduğu zaman da onun övgüyü ve tazimi hak etmeye devam ettiğinin söylenmesi imkânsız olur; zira ikisi birbirinin zıddıdır ve ikisini bir arada toplamak muhaldir. Bu da büyük günahın cezasının itaatlerin sevabını iptal ettiğine (ihbât) delalet eder.
وَاعْلَمْ أَنَا قَدْ ذَكَرْنَا الدَّلَائِلَ الْكَثِيرَةَ فِي بُطْلَانِ الْقَوْلِ بِالْإِحْبَاطِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى [الْبَقَرَةِ: ٢٦٤] فَلَا نُعِيدُهَا هاهنا.
Bil ki biz, ihbât görüşünün batıl olduğuna dair pek çok delili Bakara Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى } [Bakara: 264] “Sadakalarınızı başa kakmak ve eziyet etmekle boşa çıkarmayın” kavlinin tefsirinde zikrettik; dolayısıyla onları burada tekrar etmiyoruz.
ثُمَّ الْجَوَابُ عَنْ كَلَامِ الْمُعْتَزِلَةِ أَنَّا أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ كَوْنَ الْحَدِّ وَاقِعًا عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيلِ مَشْرُوطٌ بِعَدَمِ التَّوْبَةِ، فَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَدُلَّ دَلِيلٌ عَلَى حُصُولِ الْعَفْوِ مِنَ اللَّه تَعَالَى لَزِمَ الْقَطْعُ بِأَنَّ إِقَامَةَ الْحَدِّ لَا تَكُونُ أَيْضًا عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيلِ، بَلْ تَكُونُ عَلَى سَبِيلِ الِامْتِحَانِ، لَكِنَّا ذَكَرْنَا الدَّلَائِلَ الْكَثِيرَةَ عَلَى الْعَفْوِ.
Sonra Mu‘tezile'nin sözüne verilecek cevap şudur: Biz had cezasının ibret verici bir ceza (tenkîl) kabilinden vuku bulmasının tevbe edilmemiş olması şartına bağlı bulunduğunda icma ettik. Dolayısıyla Allah Teâlâ'dan bir affın meydana geldiğine bir delil bulunması takdirinde, haddin tatbik edilmesinin tenkîl yoluyla değil, aksine bir imtihan yoluyla olduğuna kesin hükmetmek gerekir; nitekim biz affa dair pek çok delil zikretmiştik.
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: قَوْلُهُ جَزاءً بِما كَسَبا نَكالًا مِنَ اللَّهِ يَدُلُّ عَلَى تَعْلِيلِ أَحْكَامِ اللَّه، فَإِنَّ الْبَاءَ فِي قَوْلِهِ بِما كَسَبا صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْقَطْعَ إِنَّمَا وَجَبَ مُعَلَّلًا بِالسَّرِقَةِ.
Dokuzuncu Mesele: Mu‘tezile dedi ki: { جَزاءً بِما كَسَبا نَكالًا مِنَ اللَّهِ } kavli, Allah'ın hükümlerinin ta'lîl edildiğine (bir gerekçeye dayandığına) delalet eder; zira { بِما كَسَبا } kavlindeki bâ (ب) harfi, el kesmenin ancak hırsızlık sebebiyle gerekçelendirilerek vacip kılındığı hususunda sarîhtir.
وَجَوَابُهُ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ فِي قَوْلِهِ مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ [المائدة: ٣٢] .
Bunun cevabı, bu surede geçen: { مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ } [Mâide: 32] “Bundan dolayı İsrailoğullarına yazdık ki: Kim bir cana kıymamış bir kimseyi öldürürse...” kavlinde zikrettiğimiz husustur.
الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: قَوْلُهُ جَزاءً بِما كَسَبا قَالَ الزَّجَّاجُ: جَزَاءً نُصِبَ لِأَنَّهُ مَفْعُولٌ لَهُ، وَالتَّقْدِيرُ فاقطعوهم
Onuncu Mesele: { جَزاءً بِما كَسَبا } kavli hakkında ez-Zeccâc şöyle demiştir: Cezâen (جَزَاءً) kelimesi mef'ûlün leh olduğu için mansub olmuştur; takdiri ise: “Onları kesin”
لِجَزَاءِ فِعْلِهِمْ، وَكَذَلِكَ نَكالًا مِنَ اللَّهِ فَإِنْ شِئْتَ كَانَا مَنْصُوبَيْنِ عَلَى الْمَصْدَرِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ فَاقْطَعُوا وَالتَّقْدِيرُ: جَازُوهُمْ وَنَكِّلُوا بِهِمْ جَزَاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالًا مِنَ اللَّه.
“yaptıklarının bir cezası olarak” şeklindedir. { نَكالًا مِنَ اللَّهِ } de böyledir. İstersen her ikisi de { فَاقْطَعُوا } kavlinin delalet ettiği mastar üzerine mansub olabilirler; takdiri şöyledir: “Kazandıklarının cezası ve Allah'tan bir ibret cezası olarak onları cezalandırın ve onlara ibretlik ceza verin.”
أَمَّا قَوْلُهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ فَالْمَعْنَى: عَزِيزٌ فِي انْتِقَامِهِ، حَكِيمٌ فِي شَرَائِعِهِ وَتَكَالِيفِهِ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ كُنْتُ أَقْرَأُ سُورَةَ الْمَائِدَةِ وَمَعِيَ أَعْرَابِيٌّ، فَقَرَأْتُ هَذِهِ الْآيَةَ فَقُلْتُ (وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ) سَهْوًا، فَقَالَ الْأَعْرَابِيُّ: كَلَامُ مَنْ هَذَا؟ فَقُلْتُ كَلَامُ اللَّه. قَالَ أَعِدْ، فَأَعَدْتُ: (واللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ) ، ثُمَّ تَنَبَّهْتُ فَقُلْتُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ فَقَالَ: الْآنَ أَصَبْتَ، فَقُلْتُ كَيْفَ عَرَفْتَ؟ قَالَ: يَا هَذَا عَزِيزٌ حَكِيمٌ فَأَمَرَ بِالْقَطْعِ فَلَوْ غَفَرَ وَرَحِمَ لما أمر بالقطع ثم قال تعالى:
{ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } kavline gelince, anlamı şudur: İntikamında Azîz'dir (mutlak galiptir), şeriatlarında ve tekliflerinde Hakîm'dir (hikmet sahibidir). el-Asmaî şöyle demiştir: Mâide Suresi'ni okuyordum ve yanımda bir bedevi vardı. Bu ayeti okurken sehven (وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ) dedim. Bedevi: “Bu kimin kelâmıdır?” dedi. Ben: “Allah'ın kelâmıdır” dedim. “Tekrar et” dedi; ben de: (واللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ) diye tekrar ettim. Sonra farkına vardım ve { وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } dedim. Bunun üzerine: “Şimdi doğru söyledin” dedi. Ben: “Nasıl bildin?” diye sordum. Dedi ki: “Ey kişi! O Azîz ve Hakîm'dir, dolayısıyla kesmeyi emretmiştir; şayet bağışlasaydı ve merhamet etseydi kesmeyi emretmezdi.” Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة المائدة (٥) : آية ٣٩]
[Mâide Suresi (5): Ayet 39]
فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٩)
{ فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٩) } “Kim zulmünden sonra tevbe eder ve [hâlini] düzeltirse, şüphesiz Allah onun tevbesini kabul eder. Muhakkak ki Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir.”
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayetle ilgili birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ مَنْ تَابَ فَإِنَّ اللَّه يَقْبَلُ تَوْبَتَهُ، فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ وَأَصْلَحَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُجَرَّدَ التَّوْبَةِ غَيْرُ مَقْبُولٍ.
Birinci Mesele: Ayet, kim tevbe ederse şüphesiz Allah'ın onun tevbesini kabul edeceğine delalet etmiştir. Şayet: “{ وَأَصْلَحَ } kavli, sırf tevbenin kabul olunmayacağına delalet eder” denilirse,
قُلْنَا: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَأَصْلَحَ أَيْ يَتُوبُ بِنِيَّةٍ صَالِحَةٍ صَادِقَةٍ وَعَزِيمَةٍ صَحِيحَةٍ خَالِيَةٍ عَنْ سَائِرِ الْأَغْرَاضِ.
Deriz ki: { وَأَصْلَحَ } kavlinden murat; sâlih, sâdık bir niyetle ve diğer tüm gayelerden uzak, sahih bir azimle tevbe etmesidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِذَا تَابَ قَبْلَ الْقَطْعِ تَابَ اللَّه عَلَيْهِ، وَهَلْ يَسْقُطُ عَنْهُ الْحَدُّ؟ قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ التَّابِعِينَ:
İkinci Mesele: [Hırsız] el kesilmeden önce tevbe ederse Allah onun tevbesini kabul eder; peki had cezası ondan düşer mi? Tabiîn âlimlerinden bazıları şöyle demiştir:
يَسْقُطُ عَنْهُ الْحَدُّ، لِأَنَّ ذِكْرَ الْغَفُورِ الرَّحِيمِ فِي آخِرِ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى سُقُوطِ الْعُقُوبَةِ عَنْهُ، وَالْعُقُوبَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هِيَ الْحَدُّ، فَظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي سُقُوطَهَا. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: لَا يَسْقُطُ عَنْهُ هَذَا الْحَدُّ، بَلْ يُقَامُ عَلَيْهِ عَلَى سَبِيلِ الِامْتِحَانِ.
Had cezası ondan düşer; çünkü bu ayetin sonunda el-Gafûr ve er-Rahîm isimlerinin zikredilmesi, cezanın ondan düşmesine delalet eder; bu ayette zikredilen ceza ise had cezasıdır. Dolayısıyla ayetin zahiri onun düşmesini iktiza eder. Cumhur ise şöyle demiştir: Bu had cezası ondan düşmez, bilakis ona imtihan yoluyla tatbik edilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ قَبُولَ التَّوْبَةِ غَيْرُ وَاجِبٍ عَلَى اللَّه تَعَالَى لِأَنَّهُ تَعَالَى تَمَدَّحَ بِقَبُولِ التَّوْبَةِ، وَالتَّمَدُّحُ إِنَّمَا يَكُونُ بِفِعْلِ التَّفَضُّلِ وَالْإِحْسَانِ، لَا بِأَدَاءِ الْوَاجِبَاتِ ثم قال تعالى:
Üçüncü Mesele: Ayet, tevbeyi kabul etmenin Allah Teâlâ'ya vacip olmadığına delalet etmiştir; zira O Teâlâ tevbeyi kabul etmekle övgüye layık olmuştur, övgü ise vacipleri eda etmekle değil, ancak lütuf ve ihsanda bulunmakla olur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة المائدة (٥) : آية ٤٠]
[Mâide Suresi (5): Ayet 40]
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٠)
{ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٠) } “Göklerin ve yerin mülkünün Allah'a ait olduğunu bilmedin mi? O, dilediğine azap eder, dilediğini bağışlar. Allah her şeye hakkıyla kadirdir.”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَوْجَبَ قَطْعَ الْيَدِ وَعِقَابَ الْآخِرَةِ عَلَى السَّارِقِ قَبْلَ التَّوْبَةِ، ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّهُ يَقْبَلُ تَوْبَتَهُ إِنْ تَابَ أَرْدَفَهُ بِبَيَانِ أَنَّ لَهُ أَنْ يَفْعَلَ مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمَ مَا يُرِيدُ، فَيُعَذِّبَ مَنْ يَشَاءُ وَيَغْفِرَ لِمَنْ يَشَاءُ، وَإِنَّمَا قَدَّمَ التَّعْذِيبَ عَلَى الْمَغْفِرَةِ لِأَنَّهُ فِي مُقَابَلَةِ تَقَدُّمِ السَّرِقَةِ عَلَى التَّوْبَةِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْآيَةُ وَاضِحَةٌ لِلْقَدَرِيَّةِ فِي التَّعْدِيلِ وَالتَّجْوِيزِ، وَقَوْلُهُمْ بِوُجُوبِ الرَّحْمَةِ لِلْمُطِيعِ، وَوُجُوبِ الْعَذَابِ لِلْعَاصِي عَلَى اللَّه، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الرَّحْمَةَ مُفَوَّضَةٌ إِلَى الْمَشِيئَةِ وَالْوُجُوبُ يُنَافِي ذَلِكَ.
Bil ki Allah Teâlâ, tevbe etmeden önce hırsıza el kesmeyi ve ahiret azabını vacip kılıp, sonra da tevbe ederse tevbesini kabul edeceğini zikredince, bunun peşinden dilediğini yapma ve istediği şekilde hükmetme yetkisinin Kendisine ait olduğunu; binaenaleyh dilediğine azap edip dilediğini bağışlayacağını beyan etmiştir. Azap etmeyi bağışlamaktan öne alması ise, hırsızlığın tevbeden önce gelmesinin karşılığı olmasındandır. el-Vâhidî şöyle demiştir: Bu ayet, adalet (ta'dîl) ve caiz kılma (tecvîz) konusunda; ayrıca itaat edene rahmetin, isyan edene de azabın Allah'a vacip olduğu yönündeki sözleri hususunda Kaderiyye aleyhine gayet açıktır. Zira ayet, rahmetin meşîete (dilemeye) bırakıldığına delalet etmektedir; vücûbiyet ise buna aykırıdır.
وَأَقُولُ: فِيهِ وَجْهٌ آخَرُ يُبْطِلُ قَوْلَهُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَوَّلًا قَوْلَهُ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ رَتَّبَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا حَسُنَ مِنْهُ التَّعْذِيبُ تَارَةً، وَالْمَغْفِرَةُ أُخْرَى، لِأَنَّهُ مَالِكُ الْخَلْقِ وَرَبُّهُمْ وَإِلَهُهُمْ، وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ أَصْحَابِنَا فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ: إِنَّهُ تَعَالَى
Ben de derim ki: Ayette onların görüşünü iptal eden başka bir yön daha vardır; bu da şudur: Allah Teâlâ önce: { أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } kavlini zikretmiş, sonra da bunun üzerine { يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ } kavlini tertip etmiştir. Bu da göstermektedir ki O'ndan bazen azap etmenin bazen de bağışlamanın güzel olması, yaratılmışların mâliki, Rabbi ve ilahı olmasından ötürüdür. Bizim ashabımızın mezhebi de işte budur; zira onlar şöyle derler: Allah Teâlâ,
يَحْسُنُ مِنْهُ كُلُّ مَا يَشَاءُ وَيُرِيدُ لِأَجْلِ كَوْنِهِ مَالِكًا لِجَمِيعِ الْمُحْدَثَاتِ، وَالْمَالِكُ لَهُ أَنْ يَتَصَرَّفَ فِي مِلْكِهِ كَيْفَ شَاءَ وَأَرَادَ: أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ: حُسْنُ هَذِهِ الْأَفْعَالِ مِنَ اللَّه تَعَالَى لَيْسَ لِأَجْلِ كَوْنِهِ إِلَهًا لِلْخَلْقِ وَمَالِكًا لَهُمْ، بَلْ لِأَجْلِ رِعَايَةِ الْمَصَالِحِ وَالْمَفَاسِدِ، وَذَلِكَ يُبْطِلُهُ صَرِيحُ هَذِهِ الْآيَةِ كَمَا قَرَّرْنَاهُ.
bütün sonradan yaratılanların mâliki olması sebebiyle dilediği ve istediği her şeyi yapması Kendisinden güzel olandır; mâlikin ise mülkünde dilediği ve istediği gibi tasarruf etme hakkı vardır. Mu‘tezile'ye gelince; onlar: “Bu fiillerin Allah Teâlâ'dan güzel olması mahlûkatın ilahı ve mâliki olmasından ötürü değil, bilakis maslahat ve mefsedetlerin gözetilmesinden ötürüdür” derler. Bunu ise takrir ettiğimiz üzere bu ayetin sarîh lafzı iptal etmektedir.
[سورة المائدة (٥) : آية ٤١]
[Mâide Suresi (5): Ayet 41]
يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (٤١)
{ يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (٤١) } “Ey Resûl! Ağızlarıyla 'inandık' deyip de kalpleriyle inanmamış olanlardan ve Yahudilerden küfürde yarışanlar seni üzmesin. Onlar yalana kulak verirler; sana gelmeyen başka bir topluluk için kulak kabartırlar. Kelimeleri konuldukları yerlerden [sonra] tahrif ederler ve: 'Eğer size bu verilirse alın, verilmezse sakının!' derler. Allah kimin fitneye düşmesini dilerse, artık sen onun için Allah'tan hiçbir şeyi engelleyemezsin. Onlar, Allah'ın kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir. Onlar için dünyada bir rezillik, ahirette de büyük bir azap vardır.”
قوله تعالى: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ.
Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ } “Ey Resûl! Ağızlarıyla 'inandık' deyip de kalpleriyle inanmamış olanlardan küfürde yarışanlar seni üzmesin” kavli.
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ بَعْضَ التَّكَالِيفِ وَالشَّرَائِعِ، وَكَانَ قَدْ عَلِمَ مِنْ بَعْضِ النَّاسِ كَوْنَهُمْ مُتَسَارِعِينَ إِلَى الْكُفْرِ لَا جَرَمَ صَبَّرَ رَسُولَهُ عَلَى تَحَمُّلِ ذَلِكَ، وَأَمَرَهُ بِأَنْ لَا يَحْزَنَ لِأَجْلِ ذَلِكَ، فَقَالَ: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ birtakım teklifleri ve hükümleri beyan edince ve insanlardan bazılarının küfre koşuşan kimseler olduğunu bilince, şüphesiz Resûlü'nü buna katlanma konusunda sabırlı kılmış ve bundan dolayı üzülmemesini emrederek şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ } “Ey Resûl! Küfürde yarışanlar seni üzmesin.” Ayetle ilgili birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى خَاطَبَ مُحَمَّدًا ﷺ بِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ، وَمَا خَاطَبَهُ بِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الرسول إلا في موضعين: أحدهما: هاهنا، والثاني: قوله: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ [الْمَائِدَةِ: ٦٧] وَهَذَا الْخِطَابُ لَا شَكَّ أَنَّهُ خِطَابُ تَشْرِيفٍ وَتَعْظِيمٍ.
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem pek çok yerde “Ey Peygamber!” hitabıyla hitap etmiş, “Ey Resûl!” hitabıyla ise ancak iki yerde hitap etmiştir: Birincisi burası, ikincisi de: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } [Mâide: 67] “Ey Resûl! Rabbinden sana indirileni tebliğ et” kavlidir. Bu hitabın bir teşrif ve tazim hitabı olduğunda şüphe yoktur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قُرِئَ لا يحزنك بضم الياء، ويسرعون، وَالْمَعْنَى لَا تَهْتَمَّ وَلَا تُبَالِ بِمُسَارَعَةِ الْمُنَافِقِينَ فِي الْكُفْرِ وَذَلِكَ بِسَبَبِ احْتِيَالِهِمْ فِي اسْتِخْرَاجِ وُجُوهِ الْكَيْدِ وَالْمَكْرِ فِي حَقِّ الْمُسْلِمِينَ وَفِي مُبَالَغَتِهِمْ فِي مُوَالَاةِ الْمُشْرِكِينَ فَإِنِّي نَاصِرُكَ عَلَيْهِمْ وَكَافِيكَ شَرَّهُمْ. يُقَالُ: أَسْرَعَ فِيهِ الشَّيْبُ وَأَسْرَعَ/ فِيهِ الْفَسَادُ بِمَعْنَى وَقَعَ فِيهِ سَرِيعًا، فَكَذَلِكَ مُسَارَعَتُهُمْ فِي الْكُفْرِ عِبَارَةٌ عَنْ إِلْقَائِهِمْ أَنْفُسَهُمْ فِيهِ عَلَى أَسْرَعِ الْوُجُوهِ مَتَى وَجَدُوا فِيهِ فُرْصَةً، وَقَوْلُهُ مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالتَّقْدِيرُ: مِنَ الَّذِينَ قَالُوا بِأَفْوَاهِهِمْ آمَنَّا وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَلَا شَكَّ أَنَّ هَؤُلَاءِ هُمُ الْمُنَافِقُونَ.
İkinci Mesele: { لَا يَحْزُنْكَ } ifadesi yâ'nın dammesiyle (lâ yuhzinke) ve (yusri'ûne) şeklinde de okunmuştur. Anlamı şudur: Münafıkların küfre koşuşmalarına kederlenme ve aldırış etme; bu da onların Müslümanlar aleyhine hile ve tuzak yolları çıkarma hususundaki kurnazlıkları ve müşriklerle dostluk kurmadaki aşırılıkları sebebiyledir. Şüphesiz Ben onlara karşı senin yardımcınım ve onların şerrine karşı sana kâfiyim. Bir şey onda çabucak meydana geldiğinde (أَسْرَعَ فِيهِ الشَّيْبُ) “ak düşmesi hızlandı” ve (أَسْرَعَ فِيهِ الْفَسَادُ) “bozulması hızlandı” denir. Nitekim onların küfürdeki müsâraaları da, fırsat buldukları anda kendilerini en hızlı bir şekilde küfrün içine atmalarından ibarettir. { مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ } kavlinde ise bir takdim ve tehir vardır; takdiri şöyledir: { مِنَ الَّذِينَ قَالُوا بِأَفْوَاهِهِمْ آمَنَّا وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ } (Ağızlarıyla ‘inandık’ diyen fakat kalpleri inanmamış olanlardan). Şüphe yok ki bunlar münafıklardır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ وَفِيهِ مسألتان:
Sonra Allah Teâlâ: { وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ } “Ve Yahudilerden yalana kulak verenler, sana gelmeyen başka bir topluluk için kulak kabartanlar vardır” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
المسألة الأولى: ذكر الفراء والزجاج هاهنا وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْكَلَامَ إِنَّمَا يَتِمُّ عِنْدَ قَوْلِهِ وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا ثُمَّ يُبْتَدَأُ الْكَلَامُ مِنْ قَوْلِهِ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ وَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ: لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الْمُنَافِقِينَ وَمِنَ الْيَهُودِ، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ وَصَفَ الْكُلَّ بِكَوْنِهِمْ سَمَّاعِينَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ.
Birinci Mesele: el-Ferrâ ve ez-Zeccâc burada iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Kelam ancak { وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا } kavlinde tamamlanır, sonra kelama { سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ } kavlinden başlanır. Sözün takdiri şöyledir: “Münafıklardan ve Yahudilerden küfürde yarışanlar seni üzmesin.” Bundan sonra da hepsini başka bir topluluğu dinleyenler olmakla nitelemiştir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْكَلَامَ تَمَّ عِنْدَ قَوْلِهِ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ ثُمَّ ابْتَدَأَ مِنْ قَوْلِهِ وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَقَوْلُهُ سَمَّاعُونَ صِفَةُ مَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا قَوْمٌ سَمَّاعُونَ.
İkinci Vecih: Kelam { وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ } kavlinde tamamlanmış, sonra da { وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ } kavlinden başlanmıştır. Bu takdire göre { سَمَّاعُونَ } kelimesi mahzuf bir kelimenin sıfatıdır; takdiri de şöyledir: (وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا قَوْمٌ سَمَّاعُونَ) “Yahudilerden de [yalana] çokça kulak veren bir topluluk vardır.”
وَقِيلَ: خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، يَعْنِي هُمْ سَمَّاعُونَ.
Şöyle de denilmiştir: Mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani “onlar kulak kabartanlardır” demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرَ الزَّجَّاجُ فِي قَوْلِهِ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مَعْنَاهُ قَابِلُونَ لِلْكَذِبِ، وَالسَّمْعُ يُسْتَعْمَلُ وَيُرَادُ مِنْهُ الْقَبُولُ، كَمَا يُقَالُ: لَا تَسْمَعْ مِنْ فُلَانٍ أَيْ لَا تَقْبَلْ مِنْهُ، وَمِنْهُ «سَمِعَ اللَّه لِمَنْ حَمِدَهُ» ، وَذَلِكَ الْكَذِبُ الَّذِي يَقْبَلُونَهُ هُوَ مَا يَقُولُهُ رُؤَسَاؤُهُمْ مِنَ الْأَكَاذِيبِ فِي دِينِ اللَّه تَعَالَى فِي تَحْرِيفِ التَّوْرَاةِ، وَفِي الطَّعْنِ فِي مُحَمَّدٍ ﷺ.
İkinci Mesele: ez-Zeccâc, { سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ } kavli hakkında iki vecih zikretmiştir: Birincisi: Anlamı, yalanı kabul edicilerdir. Dinleme/işitme (sem') kelimesi kullanılır ve bundan kabul etme manası kastedilir; nitekim (لَا تَسْمَعْ مِنْ فُلَانٍ) “falancayı dinleme” yani “ondan kabul etme” denildiği gibi; «سَمِعَ اللَّه لِمَنْ حَمِدَهُ» (Allah kendisine hamdedeni işitti/kabul etti) ifadesi de böyledir. Onların kabul ettikleri bu yalan ise; liderlerinin Allah Teâlâ'nın dini hakkında, Tevrat'ı tahrif etme ve Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem karalama konusunda uydurdukları yalanlardır.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ نَفْسُ السَّمَاعِ، وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ لِلْكَذِبِ لَامُ كَيْ، أَيْ يَسْمَعُونَ مِنْكَ لِكَيْ يَكْذِبُوا عَلَيْكَ. وأما قوله سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ فَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ أَعْيُنٌ وَجَوَاسِيسُ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ وَلَمْ يَحْضُرُوا عِنْدَكَ لِيَنْقُلُوا إِلَيْهِمْ أَخْبَارَكَ، فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ قَوْلُهُ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَيْ سَمَّاعُونَ إِلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ لِأَجْلِ أَنْ يَكْذِبُوا عَلَيْهِ بِأَنْ يَمْزُجُوا مَا سَمِعُوا مِنْهُ بِالزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ وَالتَّبْدِيلِ وَالتَّغْيِيرِ، سَمَّاعُونَ مِنْ رَسُولِ اللَّه لِأَجْلِ قَوْمٍ آخَرِينَ مِنَ الْيَهُودِ، وَهُمْ عُيُونٌ لِيُبَلِّغُوهُمْ مَا سَمِعُوا مِنْهُ.
İkinci Vecih: { سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ } kavlinden maksat bizzat dinlemenin kendisidir; { لِلْكَذِبِ } kavlindeki lâm (ل) ise ta'lîl bildiren lâm-ı key'dir; yani sana yalan isnat etmek / yalan uydurmak için senden dinlerler. { سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ } kavline gelince, anlamı şudur: Onlar sana gelmeyen, senin haberlerini kendilerine taşımaları için senin meclisinde bulunmayan başka bir topluluğun gözleri ve casuslarıdır. Bu takdire göre { سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ } kavli; Allah Resûlü'nden sallallâhu aleyhi ve sellem duyduklarına ekleme, eksiltme, tebdil ve tağyir karıştırarak O'na yalan isnat etmek maksadıyla O'nu dinleyenler, O'ndan duyduklarını kendilerine ulaştırmak üzere Yahudilerden başka bir topluluk adına casusluk yaparak Allah Resûlü'nü dinleyenler demektir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ هَؤُلَاءِ الْيَهُودَ بِصِفَةٍ أُخْرَى فَقَالَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ أَيْ مِنْ بَعْدِ أَنْ وَضَعَهُ اللَّه مَوَاضِعَهُ، أَيْ فَرَضَ فُرُوضَهُ وَأَحَلَّ حَلَالَهُ وَحَرَّمَ حَرَامَهُ.
Sonra Allah Teâlâ bu Yahudileri başka bir sıfatla niteleyerek şöyle buyurmuştur: { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ } yani Allah onu yerli yerine koyduktan, yani farzlarını farz kılıp helalini helal, haramını da haram kıldıktan sonra [kelimeleri tahrif ederler].
قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِنَّ رَجُلًا وَامْرَأَةً مِنْ أَشْرَافِ أَهْلِ خَيْبَرَ زَنَيَا، وَكَانَ حَدُّ الزِّنَا فِي التَّوْرَاةِ الرَّجْمَ، فَكَرِهَتِ الْيَهُودُ رَجْمَهُمَا لِشَرَفِهِمَا، فَأَرْسَلُوا قَوْمًا إِلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ لِيَسْأَلُوهُ عَنْ حُكْمِهِ فِي الزَّانِيَيْنِ إِذَا أُحْصِنَا، / وَقَالُوا: إِنْ أَمَرَكُمْ بِالْجَلْدِ فَاقْبَلُوا، وَإِنْ أَمَرَكُمْ بِالرَّجْمِ فَاحْذَرُوا وَلَا تَقْبَلُوا، فَلَمَّا سَأَلُوا الرَّسُولَ ﷺ عَنْ ذَلِكَ نَزَلَ جِبْرِيلُ بِالرَّجْمِ فَأَبَوْا أَنْ يَأْخُذُوا بِهِ، فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ ﵇: اجْعَلْ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُمْ «ابْنَ صُورِيَا» فَقَالَ الرَّسُولُ: هَلْ تَعْرِفُونَ شَابًّا أَمْرَدَ أَبْيَضَ أَعْوَرَ يَسْكُنُ فَدَكَ يُقَالُ لَهُ: ابْنُ صُورِيَا؟ قَالُوا نَعَمْ وَهُوَ أَعْلَمُ يَهُودِيٍّ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ، فَرَضُوا بِهِ حَكَمًا، فَقَالَ لَهُ الرَّسُولُ ﷺ: «أَنْشُدُكَ اللَّه الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الَّذِي فَلَقَ الْبَحْرَ لِمُوسَى وَرَفَعَ فَوْقَكُمُ الطُّورَ وَأَنْجَاكُمْ وَأَغْرَقَ آلَ فِرْعَوْنَ وَالَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ كِتَابَهُ وَحَلَالَهُ وَحَرَامَهُ هَلْ تَجِدُونَ فِيهِ الرَّجْمَ عَلَى مَنْ أُحْصِنَ» ؟ قَالَ ابْنُ صُورِيَا: نَعَمْ، فَوَثَبَتْ عَلَيْهِ سَفَلَةُ الْيَهُودِ، فَقَالَ: خِفْتُ إِنْ كَذَّبْتُهُ أَنْ يَنْزِلَ عَلَيْنَا الْعَذَابُ، ثُمَّ سَأَلَ رَسُولَ اللَّه عَنْ أَشْيَاءَ كَانَ يَعْرِفُهَا مِنْ عَلَامَاتِهِ، فَقَالَ ابْنُ صُورِيَا: أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه وَأَنَّكَ رَسُولُ اللَّه النَّبِيُّ الْأُمِّيُّ الْعَرَبِيُّ الَّذِي بَشَّرَ بِهِ الْمُرْسَلُونَ، ثُمَّ أَمَرَ رَسُولُ اللَّه ﷺ بِالزَّانِيَيْنِ فَرُجِمَا عِنْدَ بَابِ مَسْجِدِهِ.
Müfessirler dediler ki: Hayber eşrafından bir erkek ile bir kadın zina ettiler. Tevrat'ta zinanın had cezası recim idi. Yahudiler, onların soylu olmalarından dolayı recmedilmelerini hoş görmediler ve evli oldukları hâlde zina eden iki kişi hakkındaki hükmünü sormak üzere Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem bir topluluk gönderdiler; ve: “Eğer size celdeyi (kırbaçlamayı) emrederse kabul edin; şayet recmi emrederse sakının ve kabul etmeyin” dediler. Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem bunu sorduklarında Cibrîl recim hükmüyle indi; onlar ise bunu kabul etmekten kaçındılar. Bunun üzerine Cibrîl aleyhisselâm ona: “Seninle onlar arasına İbn Sûriyâ'yı hakem kıl” dedi. Resûl: “Fedek'te ikamet eden, İbn Sûriyâ denilen, sakalsız, beyaz tenli, tek gözlü bir genci tanıyor musunuz?” buyurdu. “Evet, o yeryüzündeki en bilgili Yahudidir” dediler ve onu hakem olarak kabul ettiler. Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Kendisinden başka ilah olmayan, Mûsâ için denizi yaran, Tûr'u üzerinize kaldıran, sizi kurtarıp Firavun hanedanını boğan ve size kitabını, helalini ve haramını indiren Allah adına sana and verdiriyorum; onda evli olan kimseye recim cezası buluyor musunuz?” buyurdu. İbn Sûriyâ: “Evet” dedi. Bunun üzerine Yahudilerin ayak takımı onun üzerine yürüdü. O da: “Eğer onu yalanlarsam üzerimize azap inmesinden korktum” dedi. Sonra Allah Resûlü'ne O'nun alametlerinden bildiği bazı hususları sordu; ardından İbn Sûriyâ: “Şehadet ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur ve sen peygamberlerin müjdelediği ümmî, Arap Peygamber olan Allah'ın Resûlüsün” dedi. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o iki zânî hakkında emir verdi ve onlar mescidinin kapısı yanında recmedildiler.
إِذَا عَرَفْتَ الْقِصَّةَ فَنَقُولُ: قَوْلُهُ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ أَيْ وَضَعُوا الْجَلْدَ مَكَانَ الرَّجْمِ.
Kıssayı öğrendiğine göre deriz ki: { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ } kavli, recmin yerine celdeyi (kırbaçlamayı) koydular demektir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا أَيْ إِنْ أَمَرَكُمْ مُحَمَّدٌ بِالْجَلْدِ فَاقْبَلُوا، وَإِنْ أَمَرَكُمْ بِالرَّجْمِ فَلَا تَقْبَلُوا.
Allah Teâlâ'nın: { يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا } kavli ise; “Eğer Muhammed size celdeyi emrederse kabul edin; eğer recmi emrederse kabul etmeyin” demektir.
وَاعْلَمْ أَنَّ مَذْهَبَ الشَّافِعِيِّ ﵀ أَنَّ الثَّيِّبَ الذِّمِّيَّ يُرْجَمُ. قَالَ: لِأَنَّهُ صَحَّ عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ أَنَّهُ أَمَرَ بِرَجْمِهِ، فَإِنْ كَانَ الْأَمْرُ بِرَجْمِ الثَّيِّبِ الذِّمِّيِّ مِنْ دِينِ الرَّسُولِ فَقَدْ ثَبَتَ الْمَقْصُودُ، وَإِنْ كَانَ إِنَّمَا أَمَرَ بِذَلِكَ بِنَاءً عَلَى مَا ثَبَتَ فِي شَرِيعَةِ مُوسَى ﵇ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مَشْرُوعًا فِي دِينِنَا، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ رَسُولَ اللَّه ﷺ لَمَّا أَفْتَى عَلَى وَفْقِ شَرِيعَةِ التَّوْرَاةِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ كَانَ الِاقْتِدَاءُ بِهِ فِي ذَلِكَ وَاجِبًا، لِقَوْلِهِ فَاتَّبِعُوهُ [الأعراف: ٥٨] وَالثَّانِي: أَنَّ مَا كَانَ ثَابِتًا فِي شَرْعِ مُوسَى ﵇ فَالْأَصْلُ بَقَاؤُهُ إِلَى طِرِّيَانِ النَّاسِخِ، وَلَمْ يُوجَدْ فِي شَرْعِنَا مَا يَدُلُّ عَلَى نَسْخِ هَذَا الْحُكْمِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ بَاقِيًا، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ قوله
Bil ki eş-Şâfiî'nin rahimehullâh mezhebi, evli zimmînin recmedileceği yönündedir. Dedi ki: Çünkü Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem onun recmedilmesini emrettiği sahih olarak rivayet edilmiştir. Şayet evli zimmînin recmedilmesini emretmek Resûl'ün dininden ise maksat sabit olmuştur; şayet bunu ancak Mûsâ'nın aleyhisselâm şeriatında sabit olan hükme binaen emretmiş ise bunun bizim dinimizde de meşru olması vacip olur. Buna iki vecih delalet eder: Birincisi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu meselede Tevrat şeriatına uygun olarak fetva verince, { فَاتَّبِعُوهُ } [A‘râf: 158] “Ona uyun” kavlinden dolayı bu hususta O'na iktida etmek vacip olmuştur. İkincisi: Mûsâ'nın aleyhisselâm şeriatında sabit olan şeyin hükmü nesheden (nâsih) gelinceye kadar baki kalması asıldır; bizim şeriatımızda da bu hükmün neshedildiğine delalet eden bir şey bulunmamıştır; binaenaleyh baki olması vacip olmuştur. Bu yolla âlimler Allah Teâlâ'nın şu kavlinin:
تَعَالَى: وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ [الْمَائِدَةِ: ٤٥] حُكْمُهُ بَاقٍ فِي شَرْعِنَا.
{ وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } [Mâide: 45] “Orada onlara: Cana can... diye yazdık” hükmünün bizim şeriatımızda da baki olduğu hususunda icma etmişlerdir.
وَلَمَّا شَرَحَ اللَّه تَعَالَى فَضَائِحَ هَؤُلَاءِ الْيَهُودِ قَالَ: وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً.
Allah Teâlâ bu Yahudilerin rezilliklerini açıklayınca şöyle buyurdu: { وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } “Allah kimin fitneye düşmesini dilerse, artık sen onun için Allah'tan hiçbir şeyi engelleyemezsin.”
وَاعْلَمْ أَنَّ لَفْظَ الْفِتْنَةِ مُحْتَمِلٌ لِجَمِيعِ أَنْوَاعِ الْمَفَاسِدِ، إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا كَانَ هَذَا اللَّفْظُ مَذْكُورًا عَقِيبَ أَنْوَاعِ كُفْرِهِمُ الَّتِي شَرَحَهَا اللَّه تَعَالَى وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْفِتْنَةِ تِلْكَ الْكُفْرِيَّاتِ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالْمُرَادُ: وَمَنْ يُرِدِ اللَّه كُفْرَهُ وَضَلَالَتَهُ فَلَنْ يَقْدِرَ أَحَدٌ عَلَى دَفْعِ ذَلِكَ عَنْهُ.
Bil ki fitne lafzı bütün mefsedet çeşitlerini ihtiva eder; ancak bu lafız Allah Teâlâ'nın açıkladığı küfür çeşitlerinin hemen ardından zikredildiği için, bu fitneden muradın daha önce zikri geçen o küfürler olması vacip olmuştur. Bu takdire göre murat şudur: Allah kimin küfrünü ve dalaletini dilerse, hiç kimse bunu ondan defetmeye güç yetiremez.
ثُمَّ أَكَّدَ تَعَالَى هَذَا فَقَالَ: أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ.
Sonra Allah Teâlâ bunu tekit ederek şöyle buyurdu: { أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ } “Onlar, Allah'ın kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir.”
قَالَ أَصْحَابُنَا: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى غَيْرُ مُرِيدٍ إِسْلَامَ الْكَافِرِ، وَأَنَّهُ لَمْ يُطَهِّرْ قَلْبَهُ مِنَ/ الشَّكِّ وَالشِّرْكِ، وَلَوْ فَعَلَ ذَلِكَ لَآمَنَ، وَهَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَشَدِّ الْآيَاتِ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ. أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَإِنَّهُمْ ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ الْفِتْنَةِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّ الْفِتْنَةَ هِيَ الْعَذَابُ، قَالَ تَعَالَى: عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ [الذاريات: ١٣] أي يعذبون، فالمراد هاهنا: أَنَّهُ يُرِيدُ عَذَابَهُ لِكُفْرِهِ وَنِفَاقِهِ، وَثَانِيهَا: الْفِتْنَةُ الْفَضِيحَةُ، يَعْنِي وَمَنْ يُرِدِ اللَّه فَضِيحَتَهُ. الثَّالِثُ:
Ashabımız dedi ki: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın kâfirin İslam'ını irade etmediğine ve onun kalbini şüpheden ve şirkten temizlemediğine delalet etmiştir; şayet bunu yapsaydı o iman ederdi. Bu ayet Kaderiyye aleyhine olan en şiddetli ayetlerdendir. Mu‘tezile'ye gelince; onlar fitnenin tefsirinde birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Fitne azaptır; nitekim Allah Teâlâ: { عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ } [Zâriyât: 13] “Ateş üzerinde azap görürler” buyurmuştur, yani azap edilirler. Burada kastedilen ise; küfrü ve nifakı sebebiyle onun azabını irade etmesidir. İkincisi: Fitne rezil olmadır (fadîha); yani “Allah kimin rezil olmasını dilerse” demektir. Üçüncüsü:
فِتْنَتَهُ: إِضْلَالَهُ، وَالْمُرَادُ مِنَ الْإِضْلَالِ الْحُكْمُ بِضَلَالِهِ وَتَسْمِيَتِهِ ضَالًّا، وَرَابِعُهَا: الْفِتْنَةُ الِاخْتِبَارُ، يَعْنِي مَنْ يُرِدِ اللَّه اخْتِبَارَهُ فِيمَا يَبْتَلِيهِ مِنَ التَّكَالِيفِ، ثُمَّ إِنَّهُ يَتْرُكُهَا وَلَا يَقُومُ بِأَدَائِهَا فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّه ثَوَابًا وَلَا نَفْعًا.
Fitnesi: saptırmasıdır; saptırmadan murat ise onun sapıklığına hükmetmek ve onu sapık olarak isimlendirmektir. Dördüncüsü: Fitne imtihandır; yani Allah mükellefiyetlerden kendisini imtihan ettiği hususlarda kimin denenmesini diler, sonra da o bunları terk eder ve eda etmezse, artık sen onun için Allah'tan hiçbir sevaba ve faydaya malik olamazsın.
وَأَمَّا قَوْلُهُ أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ فَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: لَمْ يُرِدِ اللَّه أَنْ يَمُدَّ قُلُوبَهُمْ بِالْأَلْطَافِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى عَلِمَ أَنَّهُ لَا فَائِدَةَ فِي تِلْكَ الْأَلْطَافِ لِأَنَّهَا لَا تَنْجَعُ فِي قُلُوبِهِمْ، وَثَانِيهَا: لَمْ يُرِدِ اللَّه أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ عَنِ الْحَرَجِ وَالْغَمِّ وَالْوَحْشَةِ الدَّالَّةِ عَلَى كُفْرِهِمْ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ هَذَا اسْتِعَارَةٌ عَنْ سُقُوطِ وَقْعِهِ عِنْدَ اللَّه تَعَالَى، وَأَنَّهُ غَيْرُ مُلْتَفَتٍ إِلَيْهِ بِسَبَبِ قُبْحِ أَفْعَالِهِ وَسُوءِ أَعْمَالِهِ، وَالْكَلَامُ عَنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ قَدْ تَقَدَّمَ مِرَارًا.
{ أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ } kavline gelince, onda birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Allah onların kalplerini lütuflarla desteklemek istememiştir; çünkü Teâlâ o lütufların hiçbir faydası olmadığını, zira kalplerine tesir etmeyeceğini bilmiştir. İkincisi: Allah onların kalplerini, küfürlerine delalet eden darlık, gam ve kasvetten temizlemek istememiştir. Üçüncüsü: Bu, onun Allah Teâlâ katındaki itibarının düşmesinden ve fiillerinin çirkinliği ile amellerinin kötülüğü sebebiyle kendisine iltifat edilmediğinden bir istiaredir. Bu vecihlere dair söz ise defalarca geçmişti.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَخِزْيُ الْمُنَافِقِينَ هَتْكُ سِتْرِهِمْ بِاطِّلَاعِ الرَّسُولِ ﷺ عَلَى كَذِبِهِمْ وَخَوْفِهِمْ مِنَ الْقَتْلِ، وَخِزْيُ الْيَهُودِ فَضِيحَتُهُمْ بِظُهُورِ كَذِبِهِمْ فِي كِتْمَانِ نَصِّ اللَّه تَعَالَى فِي إِيجَابِ الرَّجْمِ وَأَخْذِ الْجِزْيَةِ مِنْهُمْ.
Sonra Allah Teâlâ: { لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ } “Onlar için dünyada bir rezillik vardır” buyurdu. Münafıkların rezilliği, Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem onların yalanlarına muttali olmasıyla perdelerinin yırtılması ve öldürülme korkularıdır; Yahudilerin rezilliği ise recmin vacip kılınmasına dair Allah Teâlâ'nın nassını gizleme hususundaki yalanlarının ortaya çıkmasıyla rezil olmaları ve kendilerinden cizye alınmasıdır.
وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ وَهُوَ الخلود في النار.
{ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ } “ve onlar için ahirette büyük bir azap vardır” ki o da ateşte ebedi kalmaktır.
[سورة المائدة (٥) : آية ٤٢]
[Mâide Suresi (5): Ayet 42]
سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (٤٢)
{ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (٤٢) } “Yalana çok kulak verirler, haramı çok yerler. Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir. Eğer onlardan yüz çevirirsen sana hiçbir şekilde zarar veremezler. Şayet hükmedersen aralarında adaletle hükmet; şüphesiz Allah adaletli olanları sever.”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ } “Yalana çok kulak verirler, haramı çok yerler” buyurdu. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وأبو عمرو الكسائي السُّحُتُ بِضَمِّ السِّينِ وَالْحَاءِ حَيْثُ كَانَ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَنَافِعٌ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ بِرَفْعِ السِّينِ وَسُكُونِ الْحَاءِ عَلَى لَفْظِ الْمَصْدَرِ مِنْ: سَحَتَهُ، وَنَقَلَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» السَّحَتِ بِفَتْحَتَيْنِ، وَالسِّحْتِ بِكَسْرِ السِّينِ وَسُكُونِ الْحَاءِ، وَكُلُّهَا لُغَاتٌ.
Birinci Mesele: İbn Kesîr, Ebû Amr ve el-Kisâî her nerede geçerse geçsin sin ve hâ harflerinin ötresiyle { السُّحُتُ } şeklinde okumuşlardır. İbn Âmir, Nâfi', Âsım ve Hamza ise "sehatehu" (سَحَتَهُ) fiilinin masdar lafzı üzere sin'in ötresi ve hâ'nın sükûnu ile [es-suht şeklinde] okumuşlardır. el-Keşşâf sahibi iki fetha ile { السَّحَتَ } ve sin'in kesresi ile hâ'nın sükûnuyla { السِّحْتَ } şekillerini nakletmiştir. Bunların hepsi birer lehçedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذكروا في لفظ السحت وجوها: الأول: قَالَ الزَّجَّاجُ: أَصْلُهُ مِنْ سَحَتَهُ إِذَا اسْتَأْصَلَهُ، قال تعالى: فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ [طه: ٦١] وسميت الرشاء الَّتِي كَانُوا يَأْخُذُونَهَا بِالسُّحْتِ إِمَّا لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى يُسْحِتُهُمْ بِعَذَابٍ، أَيْ يَسْتَأْصِلُهُمْ، أَوْ لِأَنَّهُ مَسْحُوتُ الْبَرَكَةِ، قَالَ تَعَالَى: يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا [البقرة: ٢٧٦]
İkinci Mesele: Suht (السُّحْت) lafzı hakkında birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: ez-Zeccâc şöyle demiştir: Aslı, bir şeyin kökünü kuruttuğu zaman kullanılan "sehatehu" (سَحَتَهُ) ifadesindendir. Allah Teâlâ: { فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ } [Tâhâ: 61] “Bir azap ile kökünüzü kurutur” buyurmuştur. Almakta oldukları rüşvete "suht" denilmesi, ya Allah Teâlâ'nın onları bir azap ile helak edip köklerini kurutacağı içindir veya onun bereketinin yok edilmiş olmasındandır. Nitekim Allah Teâlâ: { يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا } [el-Bakara: 276] “Allah faizi mahveder” buyurmuştur.
الثَّانِي: قَالَ اللَّيْثُ: إِنَّهُ حَرَامٌ يَحْصُلُ مِنْهُ الْعَارُ، وَهَذَا قَرِيبٌ مِنَ الْوَجْهِ الْأَوَّلِ لِأَنَّ مِثْلَ هَذَا الشَّيْءِ يُسْحِتُ فَضِيلَةَ الْإِنْسَانِ وَيَسْتَأْصِلُهَا، وَالثَّالِثُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: أَصْلُ السُّحْتِ شِدَّةُ الْجُوعِ، يُقَالُ رَجُلٌ مَسْحُوتُ الْمَعِدَةِ إِذَا كَانَ أَكُولًا لَا يُلْقَى إِلَّا جَائِعًا أَبَدًا، فَالسُّحْتُ حَرَامٌ يُحْمَلُ عَلَيْهِ شِدَّةُ الشَّرَهِ كَشَرَهِ مَنْ كَانَ مَسْحُوتَ الْمَعِدَةِ، وَهَذَا أَيْضًا قَرِيبٌ مِنَ الْأَوَّلِ، لِأَنَّ مَنْ كَانَ شَدِيدَ الْجُوعِ شَدِيدَ الشَّرَهِ فَكَأَنَّهُ يَسْتَأْصِلُ كُلَّ مَا يَصِلُ إِلَيْهِ مِنَ الطَّعَامِ وَيَشْتَهِيهِ.
İkincisi: el-Leys şöyle demiştir: O, kendisinden utanç (ar) doğan haramdır. Bu da birinci vecihle yakındır; zira böyle bir şey insanın faziletini yok edip kökünü kurutur. Üçüncüsü: el-Ferrâ şöyle demiştir: Suht kelimesinin aslı açlığın şiddetidir. Çok obur olup da daima aç bulunan kimseye "midesi mesĥût adam" (رَجُلٌ مَسْحُوتُ الْمَعِدَةِ) denir. Dolayısıyla suht, midesi mesĥût olan kimsenin hırsı gibi aşırı bir açgözlülüğün sevk ettiği haramdır. Bu da birinciye yakındır; çünkü açlığı ve hırsı şiddetli olan kimse, eline geçen ve arzuladığı her şeyi sanki kökünden silip süpürür.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ:
Bunu bildiğine göre deriz ki:
السُّحْتُ الرَّشْوَةُ فِي الْحُكْمِ وَمَهْرُ الْبَغِيِّ وَعَسْبُ الْفَحْلِ وَكَسْبُ الْحَجَّامِ وَثَمَنُ الْكَلْبِ وَثَمَنُ الْخَمْرِ وَثَمَنُ الْمَيْتَةِ وَحُلْوَانُ الْكَاهِنِ وَالِاسْتِئْجَارُ فِي الْمَعْصِيَةِ: رُوِيَ ذَاكَ عَنْ عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيٍّ
Suht; hüküm vermede rüşvet, fahışenin mehri (fuhuş kazancı), damızlık erkeğin aşım ücreti, hacamatçının kazancı, köpeğin bedeli, şarabın bedeli, leşin bedeli, kâhinin bahşişi ve günahta işçi tutma bedelidir. Bu, Ömer, Osman, Ali,
وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَمُجَاهِدٍ، وَزَادَ بَعْضُهُمْ، وَنَقَصَ بَعْضُهُمْ، وَأَصْلُهُ يَرْجِعُ إِلَى الْحَرَامِ الْخَسِيسِ الَّذِي لَا يَكُونُ فِيهِ بَرَكَةٌ، وَيَكُونُ فِي حُصُولِهِ عَارٌ بِحَيْثُ يُخْفِيهِ صَاحِبُهُ لَا مَحَالَةَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ أَخْذَ الرَّشْوَةِ كَذَلِكَ، فَكَانَ سُحْتًا لَا مَحَالَةَ.
İbn Abbas, Ebû Hureyre ve Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Onlardan bazısı [bunlara] ziyade yapmış, bazısı da eksiltmiştir. Aslı ise bereketi olmayan ve elde edilmesinde sahibinin mutlaka gizleyeceği derecede bir utanç bulunan bayağı harama racidir. Bilinmektedir ki rüşvet almak da böyledir; binaenaleyh o da muhakkak suht (haram)tır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي قَوْلِهِ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْحَسَنُ كَانَ الْحَاكِمُ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذَا أَتَاهُ مَنْ كَانَ مُبْطِلًا فِي دَعْوَاهُ بِرَشْوَةٍ سَمِعَ كَلَامَهُ وَلَا يَلْتَفِتُ إِلَى خَصْمِهِ، فَكَانَ يَسْمَعُ الْكَذِبَ وَيَأْكُلُ السُّحْتَ. الثَّانِي: قَالَ بَعْضُهُمْ: كَانَ فُقَرَاؤُهُمْ يَأْخُذُونَ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ مَالًا لِيُقِيمُوا عَلَى مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْيَهُودِيَّةِ، فَالْفُقَرَاءُ كَانُوا يَسْمَعُونَ أَكَاذِيبَ الْأَغْنِيَاءِ وَيَأْكُلُونَ السُّحْتَ الَّذِي يَأْخُذُونَهُ مِنْهُمْ. الثَّالِثُ: سَمَّاعُونَ لِلْأَكَاذِيبِ الَّتِي كَانُوا يَنْسُبُونَهَا إِلَى التَّوْرَاةِ، أكالون للربا لقوله تعالى: وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا [النساء: ١٦١] .
Üçüncü Mesele: { سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ } “Yalana çok kulak verirler, haramı çok yerler” kavlinde vecihler vardır: Birincisi: Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: İsrâiloğulları'nda bir hâkime, davasında haksız olan kimse bir rüşvet ile geldiğinde onun sözünü dinler, hasmına ise iltifat etmezdi. Böylece hem yalanı dinler hem de suht (rüşvet) yerdi. İkincisi: Bazıları şöyle demiştir: Onların fakirleri, Yahudilik üzere kalmaya devam etsinler diye zenginlerinden mal alırlardı. Böylece fakirler zenginlerin yalanlarını dinler ve onlardan aldıkları suht (haram malı) yerlerdi. Üçüncüsü: Tevrat'a nispet ettikleri yalanları çokça dinlerler, Allah Teâlâ'nın: { وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا } [en-Nisâ: 161] “ve faiz almaları” buyruğu gereğince de faizi çokça yerlerdi.
ثم قال تعالى: فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَيَّرَهُ بَيْنَ الْحُكْمِ فِيهِمْ وَالْإِعْرَاضِ عَنْهُمْ، وَاخْتَلَفُوا فِيهِ عَلَى قَوْلَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ فِي أَمْرٍ خَاصٍّ، ثُمَّ اخْتَلَفَ هَؤُلَاءِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَالزُّهْرِيُّ: إِنَّهُ فِي زِنَا الْمُحْصَنِ وَأَنَّ حَدَّهُ هُوَ الْجَلْدُ وَالرَّجْمُ. الثَّانِي: أَنَّهُ فِي قَتِيلٍ قُتِلَ مِنَ الْيَهُودِ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ، وَكَانَ فِي بَنِي النَّضِيرِ شَرَفٌ وَكَانَتْ دِيَتُهُمْ دِيَةً كَامِلَةً، وَفِي قُرَيْظَةَ نِصْفَ دِيَةٍ، فَتَحَاكَمُوا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَجَعَلَ الدِّيَةَ سَوَاءً. الثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا التَّخْيِيرَ مُخْتَصٌّ بِالْمُعَاهَدِينَ الَّذِينَ لَا ذِمَّةَ لَهُمْ، فَإِنْ شَاءَ حَكَمَ فِيهِمْ وَإِنْ شَاءَ أَعْرَضَ عَنْهُمْ.
Sonra Allah Teâlâ: { فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” buyurdu. Sonra Allah Teâlâ onu aralarında hükmetmek ile onlardan yüz çevirmek arasında muhayyer kıldı. Bu hususta iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Bunun özel bir mesele hakkında olduğudur. Sonra bunlar da ihtilaf etmişlerdir; İbn Abbas, Hasan[-ı Basrî], Mücâhid ve ez-Zührî: "Bu, evli kimsenin zinası ve onun cezasının celde (sopa) ile recm olduğu hakkındadır" demişlerdir. İkincisi: Benî Kurayza ve Benî Nadîr arasında Yahudilerden öldürülen bir maktul hakkındadır; Benî Nadîr'de bir asalet vardı ve onların diyeti tam diyet, Kurayza'nınki ise yarım diyetti. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem muhakeme olmak üzere başvurdular, o da diyeti eşit kıldı. Üçüncüsü: Bu muhayyerlik, zimmet [ehli] olmayan muâhidlere (antlaşmalılara) mahsustur; dilerse aralarında hükmeder, dilerse onlardan yüz çevirir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْآيَةَ عَامَّةٌ في كل من جاءه من الْكُفَّارُ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ الْحُكْمُ ثَابِتٌ فِي سَائِرِ الْأَحْكَامِ غَيْرُ مَنْسُوخٍ، وَهُوَ قَوْلُ النَّخَعِيِّ وَالشَّعْبِيِّ وَقَتَادَةَ وَعَطَاءٍ وَأَبِي بَكْرٍ الْأَصَمِّ وَأَبِي مُسْلِمٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ:
İkinci Görüş: Ayet, kâfirlerden kendisine gelen herkes hakkında umumidir. Sonra ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazısı bu hükmün diğer hükümlerde de sabit olup mensuh olmadığını söylemiştir ki bu, en-Nehaî, eş-Şa'bî, Katâde, Atâ, Ebû Bekir el-Esam ve Ebû Müslim'in görüşüdür. Onlardan bazısı ise şöyle demiştir:
إِنَّهُ مَنْسُوخٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ [الْمَائِدَةِ: ٤٩] وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَعِكْرِمَةَ. وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى حَاكِمِ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَحْكُمَ بَيْنَ أَهْلِ الذِّمَّةِ إِذَا تَحَاكَمُوا إِلَيْهِ، لِأَنَّ فِي إِمْضَاءِ حُكْمِ الْإِسْلَامِ عَلَيْهِمْ صَغَارًا لَهُمْ، فَأَمَّا الْمُعَاهَدُونَ الَّذِينَ لَهُمْ مَعَ الْمُسْلِمِينَ عَهْدٌ إِلَى مُدَّةٍ فَلَيْسَ بِوَاجِبٍ عَلَى الْحَاكِمِ أَنْ يَحْكُمَ بَيْنَهُمْ بَلْ يَتَخَيَّرُ فِي ذَلِكَ، وَهَذَا التَّخْيِيرُ الَّذِي فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَخْصُوصٌ بِالْمُعَاهَدِينَ.
Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } [el-Mâide: 49] “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” kavli ile neshedilmiştir; bu da İbn Abbas, Hasan[-ı Basrî], Mücâhid ve İkrime'nin görüşüdür. eş-Şâfiî'nin mezhebine göre ise, zimmîler Müslümanların hâkimine başvurduklarında hâkimin aralarında hükmetmesi vaciptir; çünkü İslâm hükmünün onlara uygulanmasında onlar için bir zillet vardır. Müslümanlarla belirli bir süreye kadar antlaşması bulunan muâhidlere gelince, hâkimin aralarında hükmetmesi vacip değildir, bilakis bu hususta muhayyerdir; bu ayetteki muhayyerlik de muâhidlere mahsustur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ كَانُوا لَا يَتَحَاكَمُونَ إِلَيْهِ إِلَّا لِطَلَبِ الْأَسْهَلِ وَالْأَخَفِّ، كَالْجَلْدِ مَكَانَ الرَّجْمِ، فَإِذَا أَعْرَضَ عَنْهُمْ وَأَبَى الْحُكُومَةَ لَهُمْ شَقَّ عَلَيْهِمْ إعراضه عنهم وصاروا أعداء له، فبيّن اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ لَا تَضُرُّهُ عَدَاوَتُهُمْ لَهُ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً } “Eğer onlardan yüz çevirirsen sana hiçbir şekilde zarar veremezler” buyurdu. Bunun manası şudur: Onlar ancak recm yerine celde gibi daha kolay ve daha hafif olanı aramak için ona muhakeme olmaya gelirlerdi. O kendilerinden yüz çevirip onlar için hüküm vermeyi reddettiğinde, onun kendilerinden yüz çevirmesi onlara ağır geldi ve ona düşman oldular; Allah Teâlâ da onların düşmanlığının kendisine zarar veremeyeceğini beyan etti.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ } “Şayet hükmedersen aralarında adaletle hükmet; şüphesiz Allah adaletli olanları sever” buyurdu.
أَيْ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْعَدْلِ وَالِاحْتِيَاطِ كَمَا حَكَمْتَ بالرجم.
Yani nitekim recm ile hükmettiğin gibi aralarında adalet ve ihtiyatla hükmet.
[سورة المائدة (٥) : آية ٤٣]
[Mâide Suresi (5): Ayet 43]
وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٣)
{ وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٣) } “Yanlarında içinde Allah'ın hükmü bulunan Tevrat varken nasıl seni hakem yapıyorlar da sonra bunun ardından yüz çeviriyorlar? Onlar mümin kimseler değillerdir.”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ } “Yanlarında içinde Allah'ın hükmü bulunan Tevrat varken nasıl seni hakem yapıyorlar?” buyurdu. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هذا تعجيب من اللَّه تعالى لنبينه ﵊ بِتَحْكِيمِ الْيَهُودِ إِيَّاهُ بَعْدَ عِلْمِهِمْ بِمَا فِي التَّوْرَاةِ مِنْ حَدِّ الزَّانِي، ثُمَّ تَرْكِهِمْ قَبُولَ ذَلِكَ الْحُكْمِ، فَعَدَلُوا عَمَّا يَعْتَقِدُونَهُ حُكْمًا حَقًّا إِلَى مَا يَعْتَقِدُونَهُ بَاطِلًا طَلَبًا لِلرُّخْصَةِ، فَلَا جَرَمَ ظَهَرَ جَهْلُهُمْ وَعِنَادُهُمْ فِي هَذِهِ الْوَاقِعَةِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: عُدُولُهُمْ عَنْ حُكْمِ كِتَابِهِمْ، وَالثَّانِي: رُجُوعُهُمْ إِلَى حُكْمِ مَنْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ فِيهِ أَنَّهُ مُبْطِلٌ، وَالثَّالِثُ: إِعْرَاضُهُمْ عَنْ حُكْمِهِ بَعْدَ أَنْ حَكَّمُوهُ، فَبَيَّنَ اللَّه تَعَالَى حَالَ جَهْلِهِمْ وَعِنَادِهِمْ لِئَلَّا يَغْتَرَّ بِهِمْ مُغْتَرٌّ أَنَّهُمْ أَهْلُ كِتَابِ اللَّه وَمِنَ المحافظين على أمر اللَّه، وهاهنا سُؤَالَانِ:
Birinci Mesele: Bu, Tevrat'ta zina edenin haddine dair bulunan hükmü bildikten sonra onu kabul etmeyi terk eden, ardından da ruhsat arayışı içinde hak bir hüküm olduğuna inandıkları şeyden batıl olduğuna inandıkları şeye sapan Yahudilerin Peygamber'i aleyhisselâm hakem tayin etmelerine Allah Teâlâ'nın Peygamberi için hayret bildirmesidir. Nitekim onların cehaleti ve inadı bu hadisede birkaç vecihten açığa çıkmıştır: Birincisi: Kendi kitaplarının hükmünden yüz çevirmeleri. İkincisi: Kendisinde batıl ehli olduğuna inandıkları kimsenin hükmüne başvurmaları. Üçüncüsü: Onu hakem tayin ettikten sonra verdiği hükümden yüz çevirmeleridir. Allah Teâlâ, onların Allah'ın kitabının ehli ve Allah'ın emrini gözeten kimseler olduklarına dair hiçbir aldananın aldanmaması için cehalet ve inatlarının halini beyan etmiştir. Burada iki soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ مَا مَوْضِعُهُ مِنَ الْإِعْرَابِ؟
Birinci Soru: { فِيها حُكْمُ اللَّهِ } kavlinin iraptaki mahalli nedir?
الْجَوَابُ: إِمَّا أَنْ يُنْصَبَ حَالًا مِنَ التَّوْرَاةِ، وَهِيَ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهَا عِنْدَهُمُ وَإِمَّا أَنْ يَرْتَفِعَ خَبَرًا عَنْهَا كَقَوْلِكَ:
Cevap: Ya haber olan { عِنْدَهُمُ } zarfının mübtedası olan et-Tevrat lafzından hâl olarak mansuptur; ya da şu sözünde olduğu gibi ondan ref ile haberdir:
وَعِنْدَهُمُ التَّوْرَاةُ نَاطِقَةٌ بِحُكْمِ اللَّه تَعَالَى، وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ لَهُ مَحَلٌّ وَيَكُونَ الْمَقْصُودُ أَنَّ عِنْدَهُمْ مَا يُغْنِيهِمْ عَنِ التَّحْكِيمِ، كَمَا تَقُولُ: عِنْدَكَ زَيْدٌ يَنْصَحُكَ وَيُشِيرُ عَلَيْكَ بِالصَّوَابِ فَمَا تَصْنَعُ بِغَيْرِهِ؟
"Yanlarında Allah Teâlâ'nın hükmünü dile getiren Tevrat varken..." Yahut bir irap mahalli bulunmayıp, tıpkı: "Yanında sana nasihat eden ve doğruyu gösteren Zeyd varken başkasıyla ne işin var?" demen gibi maksat yanlarında kendilerini hakem tutmaktan müstağni kılacak şeyin bulunmasıdır.
السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ أَنَّثَ التَّوْرَاةَ؟ وَالْجَوَابُ: الْأَمْرُ فِيهِ مَبْنِيٌّ عَلَى ظَاهِرِ اللَّفْظِ.
İkinci Soru: Tevrat lafzı niçin müennes kılınmıştır? Cevap: Bu husustaki durum lafzın zahirine dayalıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ جَمَاعَةٌ مِنَ الْحَنَفِيَّةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ حُكْمَ التَّوْرَاةِ وَشَرَائِعَ من قبلنا لا زم عَلَيْنَا مَا لَمْ يُنْسَخْ وَهُوَ ضَعِيفٌ، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ حُكْمُ التَّوْرَاةِ كَحُكْمِ الْقُرْآنِ فِي وُجُوبِ طَلَبِ الْحُكْمِ مِنْهُ، لَكِنَّ الشَّرْعَ نَهَى عَنِ النَّظَرِ فِيهَا. بَلِ الْمُرَادُ هَذَا الْأَمْرُ الْخَاصُّ وَهُوَ الرَّجْمُ، لِأَنَّهُمْ طَلَبُوا الرُّخْصَةَ بِالتَّحْكِيمِ.
İkinci Mesele: Hanefîlerden bir grup, neshedilmediği sürece Tevrat'ın hükmünün ve bizden öncekilerin şeriatlerinin bizim için bağlayıcı olduğuna bu ayetle delil getirmişlerdir ki bu zayıftır; şayet öyle olsaydı, ondan hüküm aramanın vacipliği hususunda Tevrat'ın hükmü Kur'an'ın hükmü gibi olurdu, oysa şeriat ona bakmayı nehyetmiştir. Bilakis murat, bu özel meseledir ki o da recmdir; çünkü onlar hakem tayin etmekle ruhsat aramışlardır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ قَوْلُهُ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ يُحَكِّمُونَكَ وَقَوْلُهُ ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى حُكْمِ اللَّه الَّذِي فِي التَّوْرَاةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَعُودَ إِلَى التَّحْكِيمِ. وَقَوْلُهُ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَيْ وَمَا هُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ بِالتَّوْرَاةِ وَإِنْ كَانُوا يُظْهِرُونَ الْإِيمَانَ بِهَا، وَالثَّانِي: مَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ: إِخْبَارٌ بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ أَبَدًا وَهُوَ خَبَرٌ عَنِ الْمُسْتَأْنَفِ لَا عَنِ الْمَاضِي. الثَّالِثُ: أَنَّهُمْ وَإِنْ طَلَبُوا الْحُكْمَ مِنْكَ فَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ بِكَ وَلَا بِمُعْتَقِدِينَ فِي صِحَّةِ حُكْمِكَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا إِيمَانَ لَهُمْ بِشَيْءٍ. وَأَنَّ كُلَّ مقصودهم تحصيل مصالح الدنيا فقط.
Sonra Allah Teâlâ: { ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ } “Sonra bunun ardından yüz çeviriyorlar. Onlar mümin kimseler değillerdir” buyurdu. { ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ } sözü, { يُحَكِّمُونَكَ } sözüne matuftur; { ذلِكَ } sözü ise Tevrat'ta bulunan Allah'ın hükmüne işarettir, hakem tayin etmeye raci olması da caizdir. { وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ } kavlinde birtakım vecihler vardır: Birincisi: Yani ona inanıyormuş gibi görünseler de onlar Tevrat'a inanan kimseler değillerdir. İkincisi: "Onlar mümin kimseler değillerdir" ifadesi, asla inanmayacaklarına dair bir haberdir ki bu geçmişe değil geleceğe ait bir haberdir. Üçüncüsü: Onlar senden hüküm isteseler de sana inanan ve senin hükmünün sıhhatine itikad eden kimseler değillerdir; bu da onların hiçbir şeye imanlarının bulunmadığına ve bütün maksatlarının yalnızca dünya menfaatlerini elde etmek olduğuna delalet eder.
تمّ الجزء الحادي عَشَرَ، وَيَلِيهِ إِنْ شَاءَ اللَّه تَعَالَى الْجُزْءُ الثاني عشر، وأوله قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ من سورة المائدة. أعان اللَّه على إكماله.
On birinci cüz tamamlandı. Allah Teâlâ dilerse onu, başı Mâide suresinden Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ } kavli olan on ikinci cüz takip edecektir. Allah tamamlamaya muvaffak kılsın.
الجزء الثاني عشر
On İkinci Cüz
[تتمة سورة المائدة]
[Mâide Suresinin Devamı]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Bismillâhirrahmânirrahîm
[سورة المائدة (٥) : آية ٤٤]
[Mâide Suresi (5): Ayet 44]
إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ (٤٤)
{ إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ (٤٤) } “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve bir nur vardır. Kendilerini [Allah'a] teslim etmiş nebiler, Yahudiler hakkında onunla hükmederlerdi. Rabbânîler (kendilerini Rabb'e adamış din bilginleri) ve ahbâr (fakihler) da Allah'ın Kitabı'nı korumakla görevlendirildikleri ve ona şahit oldukları için [onunla hükmederlerdi]. Artık insanlardan korkmayın, benden korkun ve benim ayetlerimi az bir fiyata satmayın. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ.
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ } “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve bir nur vardır. Kendilerini [Allah'a] teslim etmiş nebiler, Yahudiler hakkında onunla hükmederlerdi. Rabbânîler ve ahbâr da Allah'ın Kitabı'nı korumakla görevlendirildikleri ve ona şahit oldukları için [onunla hükmederlerdi]” kavli.
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا تَنْبِيهٌ مِنَ اللَّه تَعَالَى لِلْيَهُودِ الْمُنْكِرِينَ لِوُجُوبِ الرَّجْمِ، وَتَرْغِيبٌ لَهُمْ فِي أَنْ يَكُونُوا كَمُتَقَدِّمِيهِمْ مِنْ مُسْلِمِي أَحْبَارِهِمْ وَالْأَنْبِيَاءِ الْمَبْعُوثِينَ إِلَيْهِمْ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki bu, Allah Teâlâ'dan recmin vacipliğini inkâr eden Yahudilere bir ikaz ve kendilerinden önce geçen Müslüman âlimleri ile kendilerine gönderilen peygamberler gibi olmaları hususunda onları bir teşviktir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْعَطْفُ يَقْتَضِي الْمُغَايَرَةَ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، فَوَجَبَ حُصُولُ الْفَرْقِ بَيْنَ الْهُدَى وَالنُّورِ، فَالْهُدَى مَحْمُولٌ عَلَى بَيَانِ الْأَحْكَامِ وَالشَّرَائِعِ وَالتَّكَالِيفِ، وَالنُّورُ بَيَانٌ لِلتَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْمَعَادِ.
Birinci Mesele: Atıf, matuf ile matufun aleyh arasında başkalığı iktiza eder; dolayısıyla hüda (hidayet) ile nur arasında bir farkın bulunması zorunlu olmuştur. Hüda, hükümlerin, şeriatlerin ve mükellefiyetlerin beyanına; nur ise tevhid, nübüvvet ve meadın beyanına hamledilir.
قَالَ الزَّجَّاجُ فِيها هُدىً أَيْ بَيَانُ الْحُكْمِ الَّذِي جَاءُوا يَسْتَفْتُونَ فِيهِ النَّبِيَّ ﷺ وَنُورٌ بَيَانُ أَنَّ أَمْرَ النَّبِيِّ ﷺ حَقٌّ.
ez-Zeccâc şöyle demiştir: { فِيها هُدىً } yani hakkında Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem fetva istemeye geldikleri hükmün beyanıdır; { وَنُورٌ } ise Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem davasının hak olduğunun beyanıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احتج القائلون بأن شرع من قبلنا لا زم عَلَيْنَا إِلَّا إِذَا قَامَ الدَّلِيلُ عَلَى صَيْرُورَتِهِ مَنْسُوخًا بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّ فِي التَّوْرَاةِ هَدًى وَنُورًا. وَالْمُرَادُ كَوْنُهُ هُدًى وَنُورًا فِي أُصُولِ الشَّرْعِ وَفُرُوعِهِ، وَلَوْ كَانَ مَنْسُوخًا غَيْرَ مُعْتَبَرِ الْحُكْمِ بِالْكُلِّيَّةِ لَمَا كَانَ فِيهِ هُدًى وَنُورٌ، وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يُحْمَلَ الْهُدَى وَالنُّورُ عَلَى مَا يَتَعَلَّقُ بِأُصُولِ الدِّينِ فَقَطْ، لِأَنَّهُ ذَكَرَ الْهُدَى وَالنُّورَ، وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُمَا مَعًا هُوَ مَا يَتَعَلَّقُ بِأُصُولِ الدِّينِ لَزِمَ التَّكْرَارُ، وَأَيْضًا إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ إِنَّمَا نَزَلَتْ فِي مَسْأَلَةِ الرَّجْمِ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ الْأَحْكَامُ الشَّرْعِيَّةُ دَاخِلَةً فِي الْآيَةِ، لِأَنَّا وَإِنِ اخْتَلَفْنَا فِي أَنَّ غَيْرَ سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ هَلْ يَدْخُلُ فِيهَا أَمْ لَا، لَكِنَّا تَوَافَقْنَا عَلَى أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ الْآيَةِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ دَاخِلًا فِيهَا.
İkinci Mesele: Bizden öncekilerin şeriatinin, neshedildiğine dair delil bulunmadıkça bizim için de bağlayıcı olduğunu söyleyenler bu ayetle delil getirmişlerdir. Bunun izahı şöyledir: Allah Teâlâ Tevrat'ta hidayet ve nur bulunduğunu bildirmiştir; murat ise onun dinin usulünde ve füruunda hidayet ve nur olmasıdır. Eğer bütünüyle hükümsüz kalıp neshedilmiş olsaydı, onda hidayet ve nur bulunmazdı. Hidayet ve nurun yalnızca dinin asıllarına taalluk eden hususlara hamledilmesi ise mümkün değildir; zira hidayet ve nuru ayrı ayrı zikretmiştir, eğer her ikisinden murat da dinin asıllarına taalluk eden hususlar olsaydı tekrar gerekirdi. Ayrıca bu ayet sırf recm meselesi hakkında inmiştir; öyleyse şer'î hükümlerin mutlaka ayete dâhil olması gerekir. Zira ayetin nüzul sebebinin dışındakilerin ayete dâhil olup olmayacağı hususunda ihtilaf etmiş olsak bile, nüzul sebebinin ayete dâhil olmasının vacip olduğu hususunda ittifak etmişizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا يُرِيدُ النَّبِيِّينَ الَّذِينَ كَانُوا بَعْدَ مُوسَى، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى بَعَثَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ أُلُوفًا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ لَيْسَ مَعَهُمْ كِتَابٌ، إِنَّمَا بَعَثَهُمْ بِإِقَامَةِ التَّوْرَاةِ حَتَّى يَحُدُّوا حُدُودَهَا وَيَقُومُوا بِفَرَائِضِهَا وَيُحِلُّوا حَلَالَهَا وَيُحَرِّمُوا حَرَامَهَا.
Üçüncü Mesele: { يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا } “Kendilerini [Allah'a] teslim etmiş nebiler, Yahudiler hakkında onunla hükmederlerdi” kavli, Mûsâ'dan sonra gelen peygamberleri kastetmektedir. Şöyle ki Allah Teâlâ İsrâiloğulları'na beraberlerinde kitap bulunmayan binlerce peygamber göndermiştir; onları sırf Tevrat'ı ikame etmeleri, onun hadlerini uygulamaları, farzlarını yerine getirmeleri, helalini helal, haramını haram kılmaları için göndermiştir.
فَإِنْ قِيلَ: كُلُّ نَبِيٍّ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُسْلِمًا، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا.
Eğer: "Her peygamber muhakkak Müslümandır; o halde { النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا } 'Kendilerini [Allah'a] teslim etmiş nebiler' buyrulmasındaki fayda nedir?" denilirse,
قُلْنَا فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ أَسْلَمُوا أَيِ انْقَادُوا لِحُكْمِ التَّوْرَاةِ، فَإِنَّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ مَنْ لَمْ تَكُنْ شَرِيعَتُهُ شَرِيعَةَ التَّوْرَاةِ، وَالَّذِينَ كَانُوا مُنْقَادِينَ لِحُكْمِ التَّوْرَاةِ هُمُ الَّذِينَ كَانُوا مِنْ مَبْعَثِ مُوسَى إِلَى مَبْعَثِ عِيسَى ﵉. الثَّانِي: قَالَ الْحَسَنُ وَالزُّهْرِيُّ وَعِكْرِمَةُ وَقَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بالنبيين الذين
Deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: { أَسْلَمُوا } buyruğundan murat, Tevrat'ın hükmüne boyun eğmeleridir; çünkü peygamberlerden bazısının şeriatı Tevrat'ın şeriatı değildi. Tevrat'ın hükmüne boyun eğenler ise Mûsâ'nın gönderilişinden Îsâ'nın aleyhimesselâm gönderilişine kadar olan peygamberlerdir. İkincisi: Hasan[-ı Basrî], ez-Zührî, İkrime, Katâde ve es-Süddî şöyle demişlerdir: { بالنبيين الذين } ile muradın,
أَسْلَمُوا هُوَ مُحَمَّدٌ ﵊، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ﷺ حَكَمَ عَلَى الْيَهُودِيَّيْنِ بِالرَّجْمِ، وَكَانَ هَذَا حُكْمَ التَّوْرَاةِ، وَإِنَّمَا ذُكِرَ بِلَفْظِ الْجَمْعِ تَعْظِيمًا لَهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً [النَّحْلِ: ١٢٠] وَقَوْلِهِ أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ [النِّسَاءِ: ٥٤] وَذَلِكَ لِأَنَّهُ كَانَ قَدِ اجْتَمَعَ فِيهِ مِنْ خِصَالِ الْخَيْرِ مَا كَانَ حَاصِلًا لِأَكْثَرِ الْأَنْبِيَاءِ. الثَّالِثُ: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: هَذَا رَدٌّ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى لِأَنَّ بَعْضَهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: الْأَنْبِيَاءُ كُلُّهُمْ يَهُودٌ أَوْ نَصَارَى، فَقَالَ تَعَالَى: يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا يَعْنِي الْأَنْبِيَاءَ مَا كَانُوا مَوْصُوفِينَ بِالْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ، بَلْ كَانُوا مُسْلِمِينَ للَّه مُنْقَادِينَ لِتَكَالِيفِهِ. الرَّابِعُ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا يَعْنِي الَّذِينَ كَانَ مَقْصُودُهُمْ مِنَ الْحُكْمِ بِالتَّوْرَاةِ الْإِيمَانَ وَالْإِسْلَامَ وَإِظْهَارَ أَحْكَامِ اللَّه تَعَالَى وَالِانْقِيَادَ لِتَكَالِيفِهِ، وَالْغَرَضُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى قُبْحِ طَرِيقَةِ هَؤُلَاءِ الْيَهُودِ الْمُتَأَخِّرِينَ، فَإِنَّ غَرَضَهُمْ مِنَ ادِّعَاءِ الْحُكْمِ بِالتَّوْرَاةِ أَخْذُ الرَّشْوَةِ وَاسْتِتْبَاعُ الْعَوَامِّ.
kendilerini teslim eden nebilerden Muhammed aleyhisselâm olması muhtemeldir. Zira o sallallâhu aleyhi ve sellem iki Yahudi hakkında recm ile hükmetmiştir ve bu da Tevrat'ın hükmüydü. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً } [en-Nahl: 120] “Şüphesiz İbrahim başlı başına bir ümmetti” ve: { أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ } [en-Nisâ: 54] “Yoksa insanları kıskanıyorlar mı?” kavillerinde olduğu gibi, ona tazim için çoğul lafzıyla zikredilmiştir; çünkü peygamberlerin çoğunda bulunan hayır hasletleri onda toplanmıştı. Üçüncüsü: İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Bu, Yahudilere ve Hristiyanlara bir reddir; zira onlardan bazısı: "Peygamberlerin hepsi Yahudi veya Hristiyandır" diyorlardı. Allah Teâlâ da: { يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا } “Kendilerini [Allah'a] teslim etmiş nebiler onunla hükmederlerdi” buyurarak peygamberlerin Yahudilik veya Hristiyanlıkla vasıflanmadıklarını, bilakis Allah'a teslim olmuş ve O'nun mükellefiyetlerine boyun eğmiş Müslümanlar olduklarını bildirdi. Dördüncüsü: { النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا } buyruğundan murat, Tevrat ile hükmetmekten maksatları iman, İslâm, Allah Teâlâ'nın hükümlerini izhar etmek ve O'nun mükellefiyetlerine boyun eğmek olan kimselerdir. Bundan gaye ise bu sonraki Yahudilerin tuttuğu yolun çirkinliğine dikkat çekmektir; zira onların Tevrat ile hükmetme iddiasından gayeleri rüşvet almak ve avamı peşlerinden sürüklemektir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ لِلَّذِينَ هادُوا فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: الْمَعْنَى أَنَّ النَّبِيِّينَ إِنَّمَا يَحْكُمُونَ بِالتَّوْرَاةِ لِلَّذِينِ هَادُوا، أَيْ لِأَجْلِهِمْ وَفِيمَا بَيْنَهُمْ، وَالثَّانِي: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ عَلَى مَعْنَى إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ لِلَّذِينِ هَادُوا يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا.
Dördüncü Mesele: { لِلَّذِينَ هادُوا } kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Mananın, nebilerin Tevrat ile ancak Yahudiler için yani onlar lehine ve aralarında hükmettiğidir. İkincisi: Mananın: "Şüphesiz Tevrat'ı, onda Yahudiler için bir hidayet ve bir nur bulunduğu halde indirdik; kendilerini [Allah'a] teslim etmiş nebiler onunla hükmederlerdi" anlamında takdim ve tehir üzere olması da caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: أَمَّا الرَّبَّانِيُّونَ فَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ، وَأَمَّا الْأَحْبَارُ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمُ الْفُقَهَاءُ، وَاخْتَلَفَ أَهْلُ اللُّغَةِ فِي وَاحِدِهِ، قَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّمَا هُوَ «حِبْرٌ» بِكَسْرِ الْحَاءِ، يُقَالُ ذَلِكَ لِلْعَالِمِ وَإِنَّمَا سُمِّيَ بِهَذَا الِاسْمِ لِمَكَانِ الْحِبْرِ الَّذِي يُكْتَبُ بِهِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ يَكُونُ صَاحِبَ كُتُبٍ، وَكَانَ أَبُو عُبَيْدَةَ يَقُولُ: حَبْرٌ بِفَتْحِ الْحَاءِ. قَالَ اللَّيْثُ: هُوَ حِبْرٌ وَحَبْرٌ بِكَسْرِ الْحَاءِ وَفَتْحِهَا. وقال الأصمعي: لا أدري أهو الحبر أو الْحَبْرُ، وَأَمَّا اشْتِقَاقُهُ فَقَالَ قَوْمٌ: أَصْلُهُ مِنَ التَّحْبِيرِ وَهُوَ التَّحْسِينُ،
Beşinci Mesele: Rabbânîlere gelince, tefsiri daha önce geçmişti. Ahbâr (din âlimleri) konusuna gelince; İbn Abbas: "Onlar fakihlerdir" demiştir. Dil ehli bunun tekili hakkında ihtilaf etmiştir; el-Ferrâ: "O, hâ harfinin kesresiyle sadece 'hibr'dir (حِبْر). Âlime bu isim verilir; kendisine bu ismin verilmesi ise onunla yazı yazılan mürekkebin (hibr) yerinden dolayıdır, zira o kitap sahibidir" demiştir. Ebû Ubeyde ise hâ'nın fethasıyla "habr" (حَبْر) derdi. el-Leys: "O, hâ'nın kesresi ve fethasıyla hem hibr hem de habr'dır" demiştir. el-Asmaî: "Hibr midir yoksa habr mıdır bilmiyorum" demiştir. İştikakına (türeyişine) gelince; bir topluluk şöyle demiştir: Aslı, güzelleştirmek demek olan 'tahbîr'dendir.
وَفِي الْحَدِيثِ «يَخْرُجُ رَجُلٌ مِنَ النَّارِ ذَهَبَ حَبْرُهُ وَسَبْرُهُ»
Hadiste: «يَخْرُجُ رَجُلٌ مِنَ النَّارِ ذَهَبَ حَبْرُهُ وَسَبْرُهُ» “Ateşten, güzelliği ve albenisi gitmiş bir adam çıkar” buyrulmuştur.
أَيْ جَمَالُهُ وَبَهَاؤُهُ، وَالْمُحَبِّرُ لِلشَّيْءِ الْمُزَيِّنُ، وَلَمَّا كَانَ الْعِلْمُ أَكْمَلَ أَقْسَامِ الْفَضِيلَةِ وَالْجَمَالِ وَالْمَنْقَبَةِ لَا جَرَمَ سُمِّيَ الْعَالِمُ بِهِ. وَقَالَ آخَرُونَ:
Yani cemali ve parlaklığı gitmiş demektir. Bir şeyi "muhabbir" kılan onu süsleyendir. İlim, faziletin, güzelliğin ve meziyetin en mükemmel kısımlarından olunca, âlim kimse şüphesiz bu isimle adlandırılmıştır. Diğerleri ise şöyle demiştir:
اشْتِقَاقُهُ مِنَ/ الْحِبْرِ الَّذِي يُكْتَبُ بِهِ، وَهُوَ قَوْلُ الْفَرَّاءِ وَالْكِسَائِيِّ وَأَبِي عُبَيْدَةَ، واللَّه أَعْلَمُ.
Onun türeyişi kendisiyle yazı yazılan mürekkepten (el-hibr)dir ki bu, el-Ferrâ, el-Kisâî ve Ebû Ubeyde'nin görüşüdür. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ يَحْكُمُ بِالتَّوْرَاةِ النَّبِيُّونَ وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ، وَهَذَا يَقْتَضِي كَوْنَ الرَّبَّانِيِّينَ أَعْلَى حَالًا مِنَ الْأَحْبَارِ، فَثَبَتَ أَنْ يَكُونَ الرَّبَّانِيُّونَ كَالْمُجْتَهِدِينَ، وَالْأَحْبَارُ كَآحَادِ الْعُلَمَاءِ.
Altıncı Mesele: Ayet; Tevrat ile nebilerin, Rabbânîlerin ve ahbârın hükmettiğine delalet etmiştir. Bu da Rabbânîlerin derecesinin ahbârdan daha üstün olmasını iktiza eder. Böylece Rabbânîlerin müctehidler gibi, ahbârın ise tek tek âlimler gibi olduğu sabit olmuştur.
ثُمَّ قَالَ: بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra: { بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ } “Allah'ın Kitabı'nı korumakla görevlendirildikleri için” buyurdu. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: حِفْظُ كِتَابِ اللَّه عَلَى وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يُحْفَظَ فَلَا يُنْسَى. الثَّانِي: أَنْ يُحْفَظَ فَلَا يُضَيَّعُ، وَقَدْ أَخَذَ اللَّه عَلَى الْعُلَمَاءِ حِفْظَ كِتَابِهِ مِنْ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَحْفَظُوهُ فِي صُدُورِهِمْ وَيَدْرُسُوهُ بِأَلْسِنَتِهِمْ، وَالثَّانِي: أَنْ لَا يُضَيِّعُوا أَحْكَامَهُ وَلَا يُهْمِلُوا شَرَائِعَهُ.
Birinci Mesele: Allah'ın Kitabı'nı korumak iki vecih üzeredir: Birincisi: Unutulmaması için ezberlenip korunmasıdır. İkincisi: Zayi edilmemesi için korunmasıdır. Allah, âlimlerden Kitabı'nı bu iki vecihten koruma taahhüdü almıştır: Biri, onu göğüslerinde ezberlemeleri ve dilleriyle ders yapıp okumaları; ikincisi ise hükümlerini zayi etmemeleri ve şeriatlerini ihmal etmemeleridir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ صِلَةَ الْأَحْبَارِ عَلَى مَعْنَى الْعُلَمَاءُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى يَحْكُمُونَ بِمَا اسْتُحْفِظُوا، وَهُوَ قَوْلُ الزَّجَّاجِ.
İkinci Mesele: { بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ } kavlindeki bâ harfinde iki vecih vardır: Birincisi: "Korumakla görevlendirildikleri şeyi bilen âlimler" manasında el-ahbâr kelimesinin sılası olmasıdır. İkincisi: "Korumakla görevlendirildikleri şey ile hükmederler" manasında olmasıdır ki bu, ez-Zeccâc'ın görüşüdür.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ أَيْ هَؤُلَاءِ النَّبِيُّونَ وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ كَانُوا شُهَدَاءَ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا فِي التَّوْرَاةِ حَقٌّ وَصِدْقٌ وَمِنْ عِنْدِ اللَّه، فَلَا جَرَمَ كَانُوا يُمْضُونَ أَحْكَامَ التَّوْرَاةِ وَيَحْفَظُونَهَا عَنِ التحريف والتغيير.
Sonra Allah Teâlâ: { وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ } “ve ona şahit idiler” buyurdu. Yani bu peygamberler, Rabbânîler ve ahbâr, Tevrat'ta bulunan her şeyin hak, doğru ve Allah katından olduğuna dair şahitler idiler; binaenaleyh Tevrat'ın hükümlerini yürütür ve onu tahriften ve değiştirmeden korurlardı.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَرَّرَ أَنَّ النَّبِيِّينَ وَالرَّبَّانِيِّينَ وَالْأَحْبَارَ كَانُوا قَائِمِينَ بِإِمْضَاءِ أَحْكَامِ التَّوْرَاةِ مِنْ غَيْرِ مُبَالَاةٍ،
Sonra Allah Teâlâ: { فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ } “Artık insanlardan korkmayın, benden korkun” buyurdu. Bil ki Allah Teâlâ peygamberlerin, Rabbânîlerin ve ahbârın hiç kimseden çekinmeksizin Tevrat'ın hükümlerini uygulamakla kaim olduklarını takrir edince,