خَاطَبَ الْيَهُودَ الَّذِينَ كَانُوا فِي عَصْرِ رَسُولِ اللَّه ﷺ، وَمَنَعَهُمْ مِنَ التَّحْرِيفِ وَالتَّغْيِيرِ.
Allah Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) asrında bulunan Yahudilere hitap etmiş ve onları tahriften ve değiştirmekten menetmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ إِقْدَامَ الْقَوْمِ عَلَى التَّحْرِيفِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لِخَوْفٍ وَرَهْبَةٍ، أَوْ لِطَمَعٍ وَرَغْبَةٍ، وَلَمَّا كَانَ الْخَوْفُ أَقْوَى تَأْثِيرًا مِنَ الطَّمَعِ قَدَّمَ تَعَالَى ذِكْرَهُ فَقَالَ: فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَالْمَعْنَى إِيَّاكُمْ وَأَنْ تُحَرِّفُوا كِتَابِي لِلْخَوْفِ مِنَ النَّاسِ وَالْمُلُوكِ وَالْأَشْرَافِ، فَتُسْقِطُوا عَنْهُمُ الْحُدُودَ الْوَاجِبَةَ عَلَيْهِمْ وَتَسْتَخْرِجُوا الْحِيَلَ فِي سُقُوطِ تَكَالِيفِ اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ، فَلَا تَكُونُوا خَائِفِينَ مِنَ النَّاسِ، بَلْ/ كُونُوا خَائِفِينَ مِنِّي وَمِنْ عِقَابِي.
Bil ki bir kavmin tahrife cüret etmesi mutlaka ya bir korku ve çekinmeden ya da bir tamah ve arzudan ileri gelir. Korku, tamahtan daha kuvvetli bir etkiye sahip olduğu için Allah Teâlâ onun zikrini öne alarak şöyle buyurmuştur: { فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ } “Artık insanlardan korkmayın, benden korkun”. Manası şudur: Sakın insanlardan, krallardan ve eşraftan korkarak Kitabımı tahrif etmeyin; böylece onların üzerindeki farz olan had cezalarını düşürmeyin ve Allah Teâlâ'nın yükümlülüklerinin onların üzerinden düşmesi için hileler üretmeyin. İnsanlardan korkanlar olmayın, aksine benden ve benim cezalandırmamdan korkanlar olun.
وَلَمَّا ذَكَرَ أَمْرَ الرَّهْبَةِ أَتْبَعَهُ بِأَمْرِ الرَّغْبَةِ، فَقَالَ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا أَيْ كَمَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ تَغْيِيرِ أَحْكَامِي لِأَجْلِ الْخَوْفِ وَالرَّهْبَةِ، فَكَذَلِكَ أَنْهَاكُمْ عَنِ التَّغْيِيرِ وَالتَّبْدِيلِ لِأَجْلِ الطَّمَعِ فِي الْمَالِ وَالْجَاهِ وَأَخْذِ الرَّشْوَةِ فَإِنَّ كُلَّ مَتَاعِ الدُّنْيَا قَلِيلٌ، وَالرَّشْوَةُ الَّتِي تَأْخُذُونَهَا مِنْهُمْ فِي غَايَةِ الْقِلَّةِ، وَالرَّشْوَةُ لِكَوْنِهَا سُحْتًا تَكُونُ قَلِيلَةَ الْبَرَكَةِ وَالْبَقَاءِ وَالْمَنْفَعَةِ، فَكَذَلِكَ الْمَالُ الَّذِي تَكْتَسِبُونَهُ قَلِيلٌ مِنْ قَلِيلٍ، ثُمَّ أَنْتُمْ تُضَيِّعُونَ بِسَبَبِهِ الدِّينَ وَالثَّوَابَ الْمُؤَبَّدَ، وَالسَّعَادَاتِ الَّتِي لَا نِهَايَةَ لَهَا.
Korku meselesini zikredince, hemen ardından arzu meselesini getirerek şöyle buyurdu: { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا } “Ayetlerimi az bir pahaya satmayın”. Yani: Korku ve çekinme sebebiyle hükümlerimi değiştirmenizi yasakladığım gibi, mala, makama tamah etmek ve rüşvet almak uğruna da hükümleri değiştirip tahrif etmenizi yasaklıyorum. Zira dünyanın bütün metâı azdır; onlardan aldığınız rüşvet ise son derece azdır. Rüşvet, haram mal (suht) olduğu için bereketi, kalıcılığı ve faydası da az olur. Dolayısıyla elde ettiğiniz mal azın azıdır; üstelik siz onun sebebiyle dini, ebedî sevabı ve sonu gelmeyen saadetleri zayi ediyorsunuz.
وَيُحْتَمَلُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ إِقْدَامُهُمْ عَلَى التَّحْرِيفِ وَالتَّبْدِيلِ لِمَجْمُوعِ الْأَمْرَيْنِ، لِلْخَوْفِ مِنَ الرُّؤَسَاءِ وَلِأَخْذِ الرَّشْوَةِ مِنَ الْعَامَّةِ، وَلَمَّا مَنَعَهُمُ اللَّه مِنَ الْأَمْرَيْنِ ونبّه عَلَى مَا فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِنَ الدَّنَاءَةِ وَالسُّقُوطِ كَانَ ذَلِكَ بُرْهَانًا قَاطِعًا فِي الْمَنْعِ مِنَ التَّحْرِيفِ وَالتَّبْدِيلِ.
Onların tahrif ve değiştirmeye cüret etmelerinin bu iki sebebin birleşmesinden, yani hem ileri gelenlerden korkmalarından hem de avamdan rüşvet almalarından kaynaklanmış olması da muhtemeldir. Allah onları bu iki husustan da menedip her ikisindeki alçaklık ve düşüklüğe dikkat çekince, bu durum tahrif ve değiştirmeyi yasaklama hususunda kesin bir delil olmuştur.
ثُمَّ إِنَّهُ أَتْبَعَ هَذَا الْبُرْهَانَ الْبَاهِرَ بِالْوَعِيدِ الشَّدِيدِ فَقَالَ: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra O, bu apaçık delili şiddetli bir tehdit ile pekiştirerek şöyle buyurdu: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } “Kim Allah'ın indirdiği ile hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir”. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ تَهْدِيدُ الْيَهُودِ فِي إِقْدَامِهِمْ عَلَى تَحْرِيفِ حُكْمِ اللَّه تَعَالَى فِي حَدِّ الزَّانِي الْمُحْصَنِ، يَعْنِي أَنَّهُمْ لَمَّا أَنْكَرُوا حُكْمَ اللَّه الْمَنْصُوصَ عَلَيْهِ فِي التَّوْرَاةِ وَقَالُوا: إِنَّهُ غَيْرُ وَاجِبٍ، فَهُمْ كَافِرُونَ عَلَى الْإِطْلَاقِ، لَا يَسْتَحِقُّونَ اسْمَ الْإِيمَانِ لَا بِمُوسَى وَالتَّوْرَاةِ وَلَا بِمُحَمَّدٍ وَالْقُرْآنِ.
Birinci Mesele: Bu sözden maksat, evli zâninin haddi konusundaki Allah Teâlâ'nın hükmünü tahrif etmeye cüret etmeleri hususunda Yahudileri tehdit etmektir. Yani onlar Tevrat'ta açıkça belirtilen Allah'ın hükmünü inkâr edip 'Bu vacip değildir' dediklerinde, mutlak olarak kâfirdirler; ne Mûsâ'ya ve Tevrat'a ne de Muhammed'e ve Kur'an'a iman ismini hak ederler.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْخَوَارِجُ: كُلُّ مَنْ عَصَى اللَّه فَهُوَ كَافِرٌ. وَقَالَ جُمْهُورُ الْأَئِمَّةِ: لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، أَمَّا الْخَوَارِجُ فَقَدِ احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ وَقَالُوا: إِنَّهَا نَصٌّ فِي أَنَّ كُلَّ مَنْ حَكَمَ بِغَيْرِ مَا أَنْزَلَ اللَّه فَهُوَ كَافِرٌ، وَكُلُّ مَنْ أَذْنَبَ فَقَدْ حَكَمَ بِغَيْرِ مَا أَنْزَلَ اللَّه، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ كَافِرًا.
İkinci Mesele: Havâric, 'Allah'a isyan eden herkes kâfirdir' demiştir. İmamların cumhuru ise 'İş öyle değildir' demiştir. Havâric'e gelince; onlar bu ayeti delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: 'Bu ayet, Allah'ın indirdiğinden başkasıyla hükmeden herkesin kâfir olduğuna dair bir nastır (açık hükümdür). Günah işleyen herkes de Allah'ın indirdiğinden başkasıyla hükmetmiş olur, dolayısıyla kâfir olması zorunludur.'
وَذَكَرَ الْمُتَكَلِّمُونَ وَالْمُفَسِّرُونَ أَجْوِبَةً عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ فَتَكُونُ مُخْتَصَّةً بِهِمْ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ الِاعْتِبَارَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَاوَلَ دَفْعَ هَذَا السُّؤَالِ فَقَالَ:
Kelâmcılar ve müfessirler bu şüpheye şu cevapları zikretmişlerdir: Birincisi: Bu ayet Yahudiler hakkında inmiştir, dolayısıyla onlara mahsustur. Fakat bu [cevap] zayıftır; çünkü itibar sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir. Onlardan bu itirazı savuşturmaya çalışan kimileri de şöyle demiştir:
الْمُرَادُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ مِنْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ سَبَقَ ذِكْرُهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّه فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ، وَهَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ كَلَامٌ أُدْخِلَ فِيهِ كَلِمَةُ (مَنْ) فِي مَعْرِضِ الشَّرْطِ، فَيَكُونَ لِلْعُمُومِ. وَقَوْلُ مَنْ يَقُولُ: الْمُرَادُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّه مِنَ الَّذِينَ سَبَقَ ذِكْرُهُمْ فَهُوَ زِيَادَةٌ فِي النَّصِّ وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ. الثَّانِي:
Murat edilen şudur: 'Daha önce zikredilen bu kimselerden kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir.' Bu da zayıftır; çünkü { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } kavli, şart makamında (men/مَنْ) kelimesi dâhil edilmiş bir sözdür, dolayısıyla umum (genellik) ifade eder. 'Murat, daha önce zikredilenlerden kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse [şeklindedir]' diyen kimsenin sözü ise nassa bir ziyadedir ve bu caiz değildir. İkincisi:
قَالَ عَطَاءٌ: هُوَ كُفْرٌ دُونَ/ كُفْرٍ. وَقَالَ طَاوُسٌ: لَيْسَ بِكُفْرٍ يَنْقُلُ عَنِ الْمِلَّةِ كَمَنْ يَكْفُرُ باللَّه وَالْيَوْمِ الْآخِرِ، فَكَأَنَّهُمْ حَمَلُوا الْآيَةَ عَلَى كُفْرِ النِّعْمَةِ لَا عَلَى كُفْرِ الدِّينِ، وَهُوَ أَيْضًا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ لَفْظَ الْكُفْرِ إِذَا أُطْلِقَ انْصَرَفَ إِلَى الْكُفْرِ فِي الدِّينِ. وَالثَّالِثُ: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّه فَقَدْ فَعَلَ فِعْلًا يُضَاهِي أَفْعَالَ الْكُفَّارِ، وَيُشْبِهُ مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ الْكَافِرِينَ، وَهَذَا ضَعِيفٌ أَيْضًا لِأَنَّهُ عُدُولٌ عَنِ الظَّاهِرِ. وَالرَّابِعُ: قَالَ
Atâ şöyle demiştir: 'O, küfrün altında bir küfürdür (büyük küfre varmayan bir küfürdür).' Tâvûs da şöyle demiştir: 'O, Allah'ı ve ahiret gününü inkâr eden kimsede olduğu gibi dinden çıkaran bir küfür değildir.' Sanki onlar ayeti din küfrüne değil, nimet küfrüne (nankörlüğe) hamletmişlerdir. Bu da zayıftır; çünkü küfür lafzı mutlak olarak kullanıldığında dindeki küfre hamledilir. Üçüncüsü: İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Mananın 'Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, kâfirlerin fiillerine benzeyen bir fiil işlemiş ve bundan dolayı kâfirlere benzemiş olur' şeklinde olması caizdir. Bu da zayıftır; çünkü zahirden sapmadır. Dördüncüsü:
عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ يَحْيَى الْكِنَانِيُّ: قَوْلُهُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ صِيغَةُ عُمُومٍ، فَقَوْلُهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مَعْنَاهُ مَنْ أَتَى بِضِدِّ حُكْمِ اللَّه تَعَالَى فِي كُلِّ مَا أَنْزَلَ اللَّه فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ، وَهَذَا حَقٌّ لِأَنَّ الْكَافِرَ هُوَ الَّذِي أَتَى بِضِدِّ حُكْمِ اللَّه تَعَالَى فِي كُلِّ مَا أَنْزَلَ اللَّه، أَمَّا الْفَاسِقُ فَإِنَّهُ لَمْ يَأْتِ بِضِدِّ حُكْمِ اللَّه إِلَّا فِي الْقَلِيلِ، وَهُوَ الْعَمَلُ، أَمَّا فِي الِاعْتِقَادِ وَالْإِقْرَارِ فَهُوَ مُوَافِقٌ، وَهَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَعِيدًا مَخْصُوصًا بِمَنْ خَالَفَ حُكْمَ اللَّه تَعَالَى فِي كُلِّ مَا أَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى لَمْ يَتَنَاوَلْ هَذَا الْوَعِيدُ الْيَهُودَ بِسَبَبِ مُخَالَفَتِهِمْ حُكْمَ اللَّه فِي الرَّجْمِ، وَأَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ هَذَا الْوَعِيدَ يَتَنَاوَلُ الْيَهُودَ بِسَبَبِ مُخَالَفَتِهِمْ حُكْمَ اللَّه تَعَالَى فِي وَاقِعَةِ الرَّجْمِ، فَيَدُلُّ عَلَى سُقُوطِ هَذَا الْجَوَابِ، وَالْخَامِسُ: قَالَ عِكْرِمَةُ: قَوْلُهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ إِنَّمَا يَتَنَاوَلُ مَنْ أَنْكَرَ بِقَلْبِهِ وَجَحَدَ بِلِسَانِهِ، أَمَّا مَنْ عَرَفَ بِقَلْبِهِ كَوْنَهُ حُكْمَ اللَّه وَأَقَرَّ بِلِسَانِهِ كَوْنَهُ حُكْمَ اللَّه، إِلَّا أَنَّهُ أَتَى بِمَا يُضَادُّهُ فَهُوَ حَاكِمٌ بِمَا أَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى، وَلَكِنَّهُ تَارِكٌ لَهُ، فَلَا يَلْزَمُ دُخُولُهُ تَحْتَ هَذِهِ الْآيَةِ، وَهَذَا هُوَ الْجَوَابُ الصَّحِيحُ واللَّه أعلم.
Abdülazîz b. Yahyâ el-Kinânî şöyle demiştir: { بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } lafzı umum sîgasıdır. Dolayısıyla { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } kavlinin manası; 'Kim Allah Teâlâ'nın indirdiği şeylerin tamamında O'nun hükmünün zıddını ortaya koyarsa, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir' demektir. Bu doğrudur; çünkü kâfir, Allah Teâlâ'nın indirdiği her şeyde O'nun hükmünün zıddını getiren kimsedir. Fâsık ise Allah'ın hükmünün zıddını ancak az bir kısımda, yani amel hususunda ortaya koymuştur; itikat ve ikrar hususunda ise muvafıktır. Bu [cevap] da zayıftır; zira bu ayet Allah Teâlâ'nın indirdiği her şeyde O'nun hükmüne muhalefet eden kimseye mahsus bir tehdit olsaydı, bu tehdit recm hususunda Allah'ın hükmüne muhalefet etmeleri sebebiyle Yahudileri kapsamazdı. Hâlbuki müfessirler bu tehdidin recm hadisesinde Allah Teâlâ'nın hükmüne muhalefet etmeleri sebebiyle Yahudileri kapsadığı hususunda icma etmişlerdir; bu da bu cevabın geçersiz olduğunu gösterir. Beşincisi: İkrime şöyle demiştir: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } kavli ancak kalbiyle inkâr edip diliyle yalanlayanı kapsar. Kalbiyle onun Allah'ın hükmü olduğunu bilip diliyle de onun Allah'ın hükmü olduğunu ikrar eden, ancak buna zıt davranan kimseye gelince, o Allah Teâlâ'nın indirdiğine hükmetmiş [sayılır], fakat onu terk etmiştir; dolayısıyla onun bu ayetin kapsamına girmesi gerekmez. İşte doğru olan cevap budur. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة المائدة (٥) : آية ٤٥]
[Mâide Suresi (5): Ayet 45]
وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٤٥)
{ وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Orada onlara cana can, göze göz, burna burun, kulağa kulak, dişe diş ve yaralara karşılıklı kısas yazdık (farz kıldık). Kim bunu bağışlarsa (kısas hakkından vazgeçerse), bu kendisi için bir kefaret olur. Kim Allah'ın indirdiği ile hükmetmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.” (45)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ } “Orada onlara cana can, göze göz, burna burun, kulağa kulak, dişe diş ve yaralara kısas yazdık” buyurdu.
وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تعالى بيّن في التوراة أن حكم الزاني المحصن هو الرجم، واليهود غيروه وبدلوه، وبيّن فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَيْضًا أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ، وَهَؤُلَاءِ الْيَهُودُ غَيَّرُوا هَذَا الْحُكْمَ أَيْضًا، فَفَضَّلُوا بَنِي النَّضِيرِ عَلَى بَنِي قُرَيْظَةَ، وَخَصَّصُوا إِيجَابَ الْقَوْدِ بِبَنِي قُرَيْظَةَ دُونَ بَنِي النَّضِيرِ، فَهَذَا هُوَ وَجْهُ النَّظْمِ مِنَ الْآيَةِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Manası şudur: Allah Teâlâ Tevrat'ta evli zâninin hükmünün recm olduğunu beyan etmiş, Yahudiler ise bunu değiştirip tahrif etmişlerdi; Allah Teâlâ bu ayette de Tevrat'ta cana karşı can olduğunu beyan ettiğini, bu Yahudilerin ise bu hükmü de değiştirip Benî Nadîr'i Benî Kurayza'dan üstün tuttuklarını ve kısasın gerekliliğini Benî Nadîr'e değil sadece Benî Kurayza'ya tahsis ettiklerini açıklamıştır. İşte ayetin nazım (tertip) veçhi budur. Ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ الْكِسَائِيُّ: الْعَيْنُ وَالْأَنْفُ وَالْأُذُنُ وَالسِّنُّ وَالْجُرُوحُ كُلَّهَا بِالرَّفْعِ، وَفِيهِ/ وُجُوهٌ:
Birinci Mesele: El-Kisâî; el-ayn, el-enf, el-üzün, es-sinn ve el-cürûh kelimelerinin tamamını merfû olarak (el-aynu, vel-enfu, vel-üzünü, ves-sinnü, vel-cürûhu) okumuştur. Bunda vecihler vardır:
أَحَدُهَا: الْعَطْفُ عَلَى مَحَلِّ أَنَّ النَّفْسَ لِأَنَّ الْمَعْنَى: وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا النَّفْسُ بِالنَّفْسِ لِأَنَّ مَعْنَى كَتَبْنَا قُلْنَا، وَثَانِيهَا: أَنَّ الْكِتَابَةَ تَقَعُ عَلَى مِثْلِ هَذِهِ الْجُمَلِ تَقُولُ: كَتَبْتُ (الْحَمْدُ للَّه) وَقَرَأْتُ (سُورَةٌ أَنْزَلْنَاهَا) وَثَالِثُهَا: أَنَّهَا تَرْتَفِعُ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَتَقْدِيرُهُ: أَنَّ النَّفْسَ مَقْتُولَةٌ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنُ مَفْقُوءَةٌ بِالْعَيْنِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى وَالصَّابِئِينَ [البقرة: ٦٢] وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو بِنَصْبِ الْكُلِّ سِوَى الْجُرُوحَ فَإِنَّهُ بِالرَّفْعِ، فَالْعَيْنُ وَالْأَنْفُ وَالْأُذُنُ نُصِبَ عَطْفًا عَلَى النَّفْسِ، ثُمَّ الْجُرُوحَ مبتدأ، وقِصاصٌ خَبَرُهُ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ كُلَّهَا بِالنَّصْبِ عَطْفًا لِبَعْضِ ذَلِكَ عَلَى بَعْضٍ، وَخَبَرُ الْجَمِيعِ قِصَاصٌ، وَقَرَأَ نَافِعٌ الْأُذُنَ بِسُكُونِ الذَّالِ حَيْثُ وَقَعَ، وَالْبَاقُونَ بِالضَّمِّ مُثْقَلَةٌ، وَهُمَا لُغَتَانِ.
Birincisi: { أَنَّ النَّفْسَ } ibaresinin mahalline atfedilmesidir; çünkü mana şöyledir: 'Biz onda onlara cana can olduğunu yazdık.' Zira ketebnâ (yazdık) manası kulnâ (dedik) demektir. İkincisi: Yazma (kitabet) fiili bu gibi cümleler üzerine vaki olur; nitekim 'Elhamdülillâh yazdım', 'Sûretün enzelnâhâ okudum' dersin. Üçüncüsü: İsti'nâf (yeni başlangıç) olarak merfû olmasıdır; takdiri şöyledir: 'Nefis nefse karşılık öldürülür, göz göze karşılık çıkarılır.' Bunun benzeri, Allah Teâlâ'nın bu suredeki şu buyruğudur: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى وَالصَّابِئِينَ } [Bakara: 62]. İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Amr; merfû olan { الْجُرُوحَ } [el-cürûhu] hariç hepsini mansub okumuşlardır. Bu durumda el-ayn, el-enf ve el-üzün kelimeleri en-nefs üzerine atıfla mansub olur, sonra { الْجُرُوحَ } mübteda, { قِصاصٌ } ise onun haberi olur. Nâfi', Âsım ve Hamza; bir kısmını diğerine atfederek tamamını mansub okumuşlardır; hepsinin haberi ise { قِصاصٌ } lafzıdır. Nâfi', geçtiği her yerde { الْأُذُنَ } kelimesini zâl harfinin sükûnu ile (el-üzne) okumuş, diğerleri ise zammeli ve şeddeli (el-üzüne) olarak okumuşlardır; bunlar iki lügattir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ وَفَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ، يُرِيدُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ قَوْدٍ قِيدَ مِنْهُ، وَلَمْ يَجْعَلِ اللَّه لَهُ دِيَةً فِي نَفْسٍ وَلَا جُرْحٍ، إِنَّمَا هُوَ الْعَفْوُ أَوِ الْقِصَاصُ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: كَانُوا لَا يَقْتُلُونَ الرَّجُلَ بِالْمَرْأَةِ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَأَمَّا الْأَطْرَافُ فَكُلُّ شَخْصَيْنِ جَرَى الْقِصَاصُ بَيْنَهُمَا فِي النَّفْسِ جَرَى الْقِصَاصُ بَيْنَهُمَا فِي جَمِيعِ الْأَطْرَافِ إِذَا تَمَاثَلَا فِي السَّلَامَةِ، وَإِذَا امْتَنَعَ الْقِصَاصُ فِي النَّفْسِ امْتَنَعَ أيضا في
İkinci Mesele: İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Yani biz Tevrat'ta onlara cana can olduğunu farz kıldık; bir canı haksız yere öldüren kimseden kısas alınacağını kastetmektedir. Allah onun için ne canda ne de yaralamada diyet koymamıştır; hüküm ancak af veya kısastır.' İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre onlar kadına karşılık erkeği öldürmezlerdi, bunun üzerine bu ayet indi. Organlara gelince; nefis konusunda aralarında kısas cereyan eden her iki şahıs arasında, sağlamlık bakımından birbirine eşit oldukları takdirde bütün organlarda da kısas cereyan eder. Nefiste kısas imkânsız olduğunda,
الْأَطْرَافِ، وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى بَعْضَ الْأَعْضَاءِ عَمَّمَ الْحُكْمَ فِي كُلِّهَا فَقَالَ وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ وَهُوَ كُلُّ مَا يُمْكِنُ أَنْ يُقْتَصَّ مِنْهُ، مِثْلُ الشَّفَتَيْنِ وَالذَّكَرِ وَالْأُنْثَيَيْنِ وَالْأَنْفِ وَالْقَدَمَيْنِ وَالْيَدَيْنِ وَغَيْرِهَا، فَأَمَّا مَا لَا يُمْكِنُ الْقِصَاصُ فِيهِ مِنْ رَضٍّ فِي لَحْمٍ، أَوْ كَسْرٍ فِي عَظْمٍ، أَوْ جِرَاحَةٍ فِي بَطْنٍ يُخَافُ مِنْهُ التَّلَفُ فَفِيهِ أَرْشٌ وَحُكُومَةٌ.
organlarda da imkânsız olur. Allah Teâlâ bazı uzuvları zikredince { وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ } “yaralar da kısastır” buyurarak hükmü hepsinde genel kıldı. Bu da dudaklar, zeker, iki husye, burun, iki ayak, iki el ve benzeri gibi kendisinden kısas alınması mümkün olan her şeydir. Ete gelen eziklik, kemik kırılması veya telef olmasından korkulan karın yaralanması gibi kısas yapılması mümkün olmayan şeylere gelince; bunlarda erş (yaralama tazminatı) ve hükûmet-i adl vardır.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ هَذَا كَانَ شَرْعًا فِي التَّوْرَاةِ، فَمَنْ قَالَ: شَرْعُ مَنْ قَبْلَنَا يَلْزَمُنَا إِلَّا مَا نُسِخَ بِالتَّفْصِيلِ قَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ حُجَّةٌ فِي شَرْعِنَا، وَمَنْ أَنْكَرَ ذَلِكَ قَالَ: إِنَّهَا لَيْسَتْ بِحُجَّةٍ عَلَيْنَا.
Bil ki bu ayet, bunun Tevrat'ta bir şeriat olduğuna delalet etmektedir. 'Bizden öncekilerin şeriatı, tafsilatlı olarak neshedilenler hariç bizi de bağlar' diyen kimse; 'Bu ayet bizim şeriatımızda da bir hüccettir' demiştir. Bunu kabul etmeyen ise 'O bizim aleyhimize bir hüccet değildir' demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قِصاصٌ هاهنا مَصْدَرٌ يُرَادُ بِهِ الْمَفْعُولُ، أَيْ وَالْجُرُوحُ مُتَقَاصَّةٌ بعضها ببعض ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ لَهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى الْعَافِي أَوْ إِلَى الْمَعْفُوِّ عَنْهُ، أَمَّا الْأَوَّلُ فَالتَّقْدِيرُ أَنَّ الْمَجْرُوحَ أَوْ وَلِيَّ الْمَقْتُولِ إِذَا عَفَا كَانَ ذَلِكَ كَفَّارَةً لَهُ، أَيْ لِلْعَافِي وَيَتَأَكَّدُ هَذَا بِقَوْلِهِ تعالى في آية القصاص الثالث: فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [البقرة: ٢٣٧] / وَيَقْرُبُ مِنْهُ
Üçüncü Mesele: Buradaki { قِصاصٌ } lafzı, kendisiyle mef'ûl kastedilen bir masdardır; yani yaralar birbiriyle kısas edilir. Sonra Allah Teâlâ: { فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ } “Kim bunu bağışlarsa bu kendisi için bir kefaret olur” buyurdu. { لَهُ } kavlindeki zamirin affedene veya affedilen kimseye dönmesi muhtemeldir. Birincisine göre takdir şöyledir: Yaralanan yahut maktulün velisi affettiğinde, bu [af] kendisi için yani affeden için bir kefaret olur. Bu, Allah Teâlâ'nın Bakara Suresi'ndeki üçüncü kısas ayetinde yer alan: { وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } [Bakara: 237] kavliyle teyit edilir. Buna yakın olarak
قَوْلُهُ ﷺ: «أَيَعْجِزُ أَحَدُكُمْ أَنْ يَكُونَ كَأَبِي ضَمْضَمٍ كَانَ إِذَا خَرَجَ مِنْ بَيْتِهِ تَصَدَّقَ بِعِرْضِهِ عَلَى النَّاسِ»
Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şu buyruğu vardır: «Sizden biri, evinden çıktığında ırzını (kendisine yapılacak hakaretleri) insanlara bağışlayan Ebû Damdam gibi olmaktan âciz midir?»
وَرَوَى عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ أَنَّ رَسُولَ اللَّه ﷺ قَالَ: «مَنْ تَصَدَّقَ مِنْ جَسَدِهِ بِشَيْءٍ كَفَّرَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ بِقَدْرِهِ مِنْ ذُنُوبِهِ»
Ubâde b. es-Sâmit, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kim bedeninden bir şeyi bağışlarsa, Allah Teâlâ onun miktarınca günahlarını kefaret kılar (bağışlar).»
وَهَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ.
Müfessirlerin çoğunun görüşü budur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ عَائِدٌ إِلَى الْقَاتِلِ وَالْجَارِحِ، يَعْنِي أَنَّ الْمَجْنِيَّ عَلَيْهِ إِذَا عَفَا عَنِ الْجَانِي صَارَ ذَلِكَ الْعَفْوُ كَفَّارَةً لِلْجَانِي، يَعْنِي لَا يُؤَاخِذُهُ اللَّه تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ الْعَفْوِ، وَأَمَّا الْمَجْنِيُّ عَلَيْهِ الَّذِي عَفَا فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّه تَعَالَى.
İkinci görüş: { فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ } kavlindeki zamir katile ve yaralayana racidir. Yani mağdur olan kimse faili affettiğinde, bu af fail için bir kefaret olur; yani bu aftan sonra Allah Teâlâ onu cezalandırmaz. Affeden mağdur kimseye gelince, onun mükâfatı ise Allah Teâlâ'ya aittir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ وَفِيهِ سُؤَالٌ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ أَوَّلًا:
Sonra Allah Teâlâ: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kim Allah'ın indirdiği ile hükmetmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir” buyurdu. Bunda bir soru vardır, o da şudur: Allah Teâlâ önce:
فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ [المائدة: ٤٤] وَثَانِيًا: هُمُ الظَّالِمُونَ وَالْكُفْرُ أَعْظَمُ مِنَ الظُّلْمِ، فَلَمَّا ذَكَرَ أَعْظَمَ التَّهْدِيدَاتِ أَوَّلًا، فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي ذِكْرِ الْأَخَفِّ بَعْدَهُ؟
{ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } [Mâide: 44] “İşte onlar kâfirlerin ta kendileridir”, ikinci olarak da: { هُمُ الظَّالِمُونَ } “onlar zalimlerdir” buyurmuştur. Hâlbuki küfür zulümden daha büyüktür. Tehditlerin en büyüğünü önce zikrettiğine göre, ondan sonra daha hafif olanını zikretmenin faydası nedir?
وَجَوَابُهُ: أَنَّ الْكُفْرَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ إِنْكَارٌ لِنِعْمَةِ الْمَوْلَى وَجُحُودٌ لَهَا فَهُوَ كُفْرٌ، وَمِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يَقْتَضِي إِبْقَاءَ النَّفْسِ فِي الْعِقَابِ الدَّائِمِ الشَّدِيدِ فَهُوَ ظُلْمٌ عَلَى النَّفْسِ، فَفِي الْآيَةِ الْأُولَى ذَكَرَ اللَّه مَا يَتَعَلَّقُ بِتَقْصِيرِهِ فِي حَقِّ الْخَالِقِ سُبْحَانَهُ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ ذَكَرَ مَا يَتَعَلَّقُ بالتقصير في حق نفسه.
Bunun cevabı şudur: Küfür, Mevlâ'nın nimetini inkâr ve tekzip olması bakımından küfürdür; nefsin sürekli ve şiddetli bir azapta kalmasını gerektirmesi bakımından ise nefse yapılmış bir zulümdür. Dolayısıyla birinci ayette Allah, kulun Yaratıcı Sübhânehû'nun hakkındaki kusuruyla ilgili olanı; bu ayette ise kendi nefsinin hakkındaki kusuruyla ilgili olanı zikretmiştir.
[سورة المائدة (٥) : آية ٤٦]
[Mâide Suresi (5): Ayet 46]
وَقَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدىً وَنُورٌ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٤٦)
{ وَقَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدىً وَنُورٌ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ } “Onların izleri üzere, kendinden önceki Tevrat'ı tasdik edici olarak Meryem oğlu İsa'yı gönderdik. Ona, içinde hidayet ve nur bulunan, kendinden önceki Tevrat'ı tasdik eden ve takva sahipleri için bir hidayet ve öğüt olan İncil'i verdik.” (46)
قَفَيْتُهُ: مِثْلُ عَقَبْتُهُ إِذَا أَتْبَعْتَهُ، ثُمَّ يُقَالُ: عَقَّبْتُهُ بِفُلَانٍ وَقَفَّيْتُهُ بِهِ، فَتَعَدِّيهِ إِلَى الثَّانِي بِزِيَادَةِ الْبَاءِ.
Kaffeytühu (قَفَّيْتُهُ), onu peşinden getirdiğin vakit kullanılan 'akhabtuhu' (عَقَبْتُهُ) gibidir. Sonra 'Falancanın ardından onu getirdim' (عَقَّبْتُهُ بِفُلَانٍ وَقَفَّيْتُهُ بِهِ) denilir; fiilin ikinci mef'ûle geçişi bâ (ب) harf-i cerinin ziyadesiyle olur.
فَإِنْ قِيلَ: فَأَيْنَ الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ فِي الْآيَةِ؟
Eğer 'Ayetin birinci mef'ûlü nerededir?' denilirse,
قُلْنَا: هُوَ مَحْذُوفٌ، وَالظَّرْفُ وَهُوَ قَوْلُهُ عَلى آثارِهِمْ كَالسَّادِّ مَسَدَّهُ، لِأَنَّهُ إِذَا قَفَّى بِهِ عَلَى أَثَرِهِ فَقَدْ قَفَّى بِهِ إِيَّاهُ، وَالضَّمِيرُ فِي آثارِهِمْ لِلنَّبِيِّينَ فِي قَوْلِهِ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا [المائدة: ٤٤] وهاهنا سُؤَالَاتٌ:
Biz deriz ki: O mahzuftur (düşürülmüştür); zarf olan { عَلى آثارِهِمْ } kavli ise onun yerine geçmiş gibidir. Çünkü onu onun izi üzere gönderdiğinde, onu onun ardından göndermiş olur. { آثارِهِمْ } lafzındaki zamir, { يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا } [Mâide: 44] kavlindeki nebilere aittir. Burada birtakım sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ بِكَوْنِهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ، / وَإِنَّمَا يَكُونُ
Birinci Soru: Allah Teâlâ Meryem oğlu İsa'yı kendinden önceki Tevrat'ı tasdik edici olarak tavsif etmiştir. Bu ise ancak
كَذَلِكَ إِذَا كَانَ عَمَلُهُ عَلَى شَرِيعَةِ التَّوْرَاةِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ، فَإِنَّ شَرِيعَةَ عِيسَى ﵇ كَانَتْ مُغَايِرَةً لِشَرِيعَةِ مُوسَى ﵇، فَلِذَلِكَ قَالَ فِي آخِرِ هَذِهِ الْآيَةِ وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ [المائدة: ٤٧] فَكَيْفَ طَرِيقُ الْجَمْعِ بَيْنَ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ؟
onun amelinin Tevrat şeriatı üzere olmasıyla mümkündür; hâlbuki durumun böyle olmadığı malumdur. Zira İsa'nın (aleyhisselâm) şeriatı Mûsâ'nın (aleyhisselâm) şeriatından farklı idi; nitekim bu ayetin sonunda { وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ } [Mâide: 47] buyurmuştur. Öyleyse bu iki hususu birleştirmenin yolu nasıldır?
وَالْجَوَابُ: مَعْنَى كَوْنِ عِيسَى مُصَدِّقًا لِلتَّوْرَاةِ أَنَّهُ أَقَرَّ بِأَنَّهُ كِتَابٌ مُنَزَّلٌ مِنْ عِنْدِ اللَّه، وَأَنَّهُ كَانَ حَقًّا وَاجِبَ الْعَمَلِ بِهِ قَبْلَ وُرُودِ النَّسْخِ.
Cevap: İsa'nın Tevrat'ı tasdik edici olmasının manası; onun Allah katından indirilmiş bir kitap olduğunu, nesih gelmeden önce hak ve kendisiyle amel edilmesi vacip bir kitap olduğunu ikrar etmesidir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ كَرَّرَ قَوْلَهُ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَالْجَوَابُ: لَيْسَ فِيهِ تَكْرَارٌ لِأَنَّ فِي الْأَوَّلِ: أَنَّ الْمَسِيحَ يُصَدِّقُ التَّوْرَاةَ، وَفِي الثَّانِي: الْإِنْجِيلُ يُصَدِّقُ التَّوْرَاةَ.
İkinci Soru: { مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ } kavlini niçin tekrarlamıştır? Cevap: Bunda bir tekrar yoktur; çünkü birincisinde Mesîh Tevrat'ı tasdik etmektedir, ikincisinde ise İncil Tevrat'ı tasdik etmektedir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ الْإِنْجِيلَ بِصِفَاتٍ خَمْسَةٍ فَقَالَ: فِيهِ هُدىً وَنُورٌ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ وَفِيهِ مُبَاحَثَاتٌ ثَلَاثَةٌ: أَحَدُهَا: مَا الْفَرْقُ بَيْنَ هَذِهِ الصِّفَاتِ الْخَمْسَةِ: وَثَانِيهَا: لِمَ ذَكَرَ الْهُدَى مَرَّتَيْنِ؟ وَثَالِثُهَا: لِمَ خَصَّصَهُ بِكَوْنِهِ مَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ؟
Üçüncü Soru: Allah Teâlâ İncil'i beş sıfatla niteleyerek şöyle buyurmuştur: { فِيهِ هُدىً وَنُورٌ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ } “Onda hidayet ve nur vardır; kendinden önceki Tevrat'ı tasdik edicidir; sakınanlar için bir hidayet ve öğüttür”. Bunda üç inceleme vardır: Birincisi: Bu beş sıfat arasındaki fark nedir? İkincisi: Hidayeti niçin iki defa zikretmiştir? Üçüncüsü: Onu niçin takva sahipleri için bir öğüt olmakla tahsis etmiştir?
وَالْجَوَابُ عَلَى الْأَوَّلِ: أَنَّ الْإِنْجِيلَ هَدًى بِمَعْنَى أَنَّهُ اشْتَمَلَ عَلَى الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى التَّوْحِيدِ وَالتَّنْزِيهِ، وَبَرَاءَةِ اللَّه تَعَالَى عَنِ الصَّاحِبَةِ وَالْوَلَدِ وَالْمِثْلِ وَالضِّدِّ، وَعَلَى النُّبُوَّةِ وَعَلَى الْمَعَادِ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِكَوْنِهِ هُدًى، وَأَمَّا كَوْنُهُ نُورًا، فَالْمُرَادُ بِهِ كَوْنُهُ بَيَانًا لِلْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ وَلِتَفَاصِيلِ التَّكَالِيفِ، وَأَمَّا كَوْنُهُ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ، فَيُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى كَوْنِهِ مُبَشِّرًا بِمَبْعَثِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَبِمَقْدِمِهِ وَأَمَّا كَوْنُهُ هُدًى مَرَّةً أُخْرَى فَلِأَنَّ اشْتِمَالَهُ عَلَى الْبِشَارَةِ بِمَجِيءِ مُحَمَّدٍ ﷺ سَبَبٌ لِاهْتِدَاءِ النَّاسِ إِلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَلَمَّا كَانَ أَشَدُّ وُجُوهِ الْمُنَازَعَةِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَبَيْنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فِي ذَلِكَ لَا جَرَمَ أَعَادَهُ اللَّه تَعَالَى مَرَّةً أُخْرَى تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْإِنْجِيلَ يَدُلُّ دَلَالَةً ظَاهِرَةً عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَكَانَ هُدًى فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ الَّتِي هِيَ أَشَدُّ الْمَسَائِلِ احْتِيَاجًا إِلَى الْبَيَانِ وَالتَّقْرِيرِ، وَأَمَّا كَوْنُهُ مَوْعِظَةً فَلِاشْتِمَالِ الْإِنْجِيلِ عَلَى النَّصَائِحِ وَالْمَوَاعِظِ وَالزَّوَاجِرِ الْبَلِيغَةِ الْمُتَأَكِّدَةِ وَإِنَّمَا خَصَّهَا بِالْمُتَّقِينَ لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ يَنْتَفِعُونَ بِهَا، كَمَا فِي قَوْلِهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [البقرة: ٢] .
Birincinin cevabı: İncil, tevhide, tenzihe, Allah Teâlâ'nın eşten, çocuktan, benzerden ve zıttan münezzeh olduğuna, peygamberliğe ve ahirete delalet eden delilleri ihtiva etmesi manasında bir hidayettir; hidayet olmasından kastedilen budur. Nur olmasına gelince; bundan kasıt şer'î hükümlerin ve mükellefiyet tafsilatlarının bir beyanı olmasıdır. Kendinden öncekini tasdik edici olmasına gelince; bu, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderilişini ve gelişini müjdelemesine hamledilebilir. Tekrar hidayet olmasına gelince; Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) geleceği müjdesini ihtiva etmesi, insanların Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğine hidayet bulmalarına bir sebeptir. Müslümanlar ile Yahudiler ve Hristiyanlar arasındaki en şiddetli ihtilaf konuları bu hususta olduğu için, Allah Teâlâ İncil'in Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğine apaçık delalet ettiğine dikkat çekmek üzere bunu bir kez daha tekrar etmiştir; böylece o, beyana ve takrire en çok ihtiyaç duyulan bu meselede bir hidayet olmuştur. Öğüt (mev'iza) olmasına gelince; İncil'in öğütleri, vaazları ve tesirli, kesin yasaklamaları ihtiva etmesinden dolayıdır. Bunu takva sahiplerine tahsis etmesi ise, tıpkı { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } [Bakara: 2] kavlinde olduğu gibi ondan sadece onların istifade etmesinden dolayıdır.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ فِي صِفَةِ الْإِنْجِيلِ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ عَطْفٌ عَلَى مَاذَا؟
Dördüncü Soru: İncil'in sıfatı hakkındaki { وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ } kavli neye matuftur?
الْجَوَابُ: أَنَّهُ عَطْفٌ عَلَى مَحَلِّ فِيهِ هُدىً وَمَحَلُّهُ النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ، وَالتَّقْدِيرِ: وَآتَيْنَاهُ الْإِنْجِيلَ حَالَ كَوْنِهِ هُدًى وَنُورًا وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ.
Cevap: O, { فِيهِ هُدىً } lafzının mahalline matuftur; mahalli ise hâl olarak mansubdur. Takdiri şöyledir: 'Ona hidayet, nur ve kendinden öncekini tasdik edici olduğu hâlde İncil'i verdik.'
[سورة المائدة (٥) : آية ٤٧]
[Mâide Suresi (5): Ayet 47]
وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٤٧)
{ وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “İncil ehli de Allah'ın onda indirdiği ile hükmetsin. Kim Allah'ın indirdiği ile hükmetmezse, işte onlar fâsıkların ta kendileridir.” (47)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ قَرَأَ حَمْزَةُ وَلْيَحْكُمْ بِكَسْرِ اللَّامِ وَفَتْحِ/ الْمِيمِ، جَعَلَ اللَّامَ مُتَعَلِّقَةً بقوله وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ [المائدة: ٤٦] لِأَنَّ إِيتَاءَ الْإِنْجِيلِ إِنْزَالُ ذَلِكَ عَلَيْهِ، فَكَانَ المعنى آتيناه الإنجيل ليحكم، وأما الباقون فقرءوا بِجَزْمِ اللَّامِ وَالْمِيمِ عَلَى سَبِيلِ الْأَمْرِ، وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: وَقُلْنَا لِيَحْكُمَ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ، فَيَكُونُ هَذَا إِخْبَارًا عَمَّا فَرَضَ عَلَيْهِمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مِنَ الْحُكْمِ بِمَا تَضَمَّنَهُ الْإِنْجِيلُ، ثُمَّ حَذَفَ الْقَوْلَ لِأَنَّ مَا قَبْلَهُ مِنْ قَوْلِهِ وَكَتَبْنا وقَفَّيْنا يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَحَذْفُ الْقَوْلِ كَثِيرٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ [الرَّعْدِ: ٢٣] أَيْ يَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ، وَالثَّانِي:
Sonra Allah Teâlâ: { وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ } buyurdu. Hamza; lâm'ın kesresi ve mîm'in fethasıyla (ve liyahküme / وَلِيَحْكُمَ) okumuş, lâm'ı { وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ } [Mâide: 46] kavline taalluk ettirmiştir; çünkü İncil'in verilmesi onun ona indirilmesidir, dolayısıyla mana 'hükmetsin diye ona İncil'i verdik' şeklinde olur. Diğerleri ise emir yoluyla lâm'ın ve mîm'in cezmiyle (vel-yahküm / وَلْيَحْكُمْ) okumuşlardır. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Takdirin 'Ve İncil ehli hükmetsin dedik' şeklinde olmasıdır; böylece bu, o vakitte İncil'in ihtiva ettiği hükümlerle hükmetmelerinin kendilerine farz kılındığına dair bir haber olur. Sonra söz (el-kavl) hazfedilmiştir, çünkü öncesindeki { وَكَتَبْنا } ve { وَقَفَّيْنا } buyrukları buna delalet etmektedir. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } [Ra'd: 23] yani 'Selamün aleyküm derler' kavlinde olduğu gibi sözün hazfedilmesi çokça vaki olur. İkincisi:
أَنْ يَكُونَ قوله وَلْيَحْكُمْ ابتداء أمر للنصارى بالحكم في الإنجيل.
{ وَلْيَحْكُمْ } kavlinin Hristiyanlara İncil ile hükmetmeleri için yeni bir emir olmasıdır.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ جَازَ أَنْ يُؤْمَرُوا بِالْحُكْمِ بِمَا فِي الْإِنْجِيلِ بَعْدَ نُزُولِ الْقُرْآنِ؟
Eğer 'Kur'an'ın inişinden sonra İncil'dekiyle hükmetmelerinin emredilmesi nasıl caiz olur?' denilirse,
قُلْنَا: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ لِيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّه فِيهِ مِنَ الدَّلَائِلَ الدَّالَّةَ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَهُوَ قَوْلُ الْأَصَمِّ، وَالثَّانِي: وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّه فِيهِ، مِمَّا لَمْ يَصِرْ مَنْسُوخًا بِالْقُرْآنِ، وَالثَّالِثُ: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ زَجْرُهُمْ عَنْ تَحْرِيفِ مَا فِي الْإِنْجِيلِ وَتَغْيِيرِهِ مِثْلَ مَا فَعَلَهُ الْيَهُودُ مِنْ إِخْفَاءِ أَحْكَامِ التَّوْرَاةِ، فَالْمَعْنِيُّ بِقَوْلِهِ وَلْيَحْكُمْ أَيْ وَلْيُقِرَّ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِمَا أَنْزَلَ اللَّه فِيهِ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي أَنْزَلَهُ اللَّه فِيهِ مِنْ غَيْرِ تَحْرِيفٍ وَلَا تَبْدِيلٍ.
Biz deriz ki: Bunun cevabı birkaç vecihtendir: Birincisi: Maksat, İncil ehlinin, Allah'ın onda indirdiği Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) nübüvvetine delalet eden delillerle hükmetmeleridir; bu el-Esam'ın görüşüdür. İkincisi: İncil ehli, Allah'ın onda indirdiği hükümlerden Kur'an ile neshedilmemiş olanlarla hükmetsin [demektir]. Üçüncüsü: { وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ } kavlinden maksat, tıpkı Yahudilerin Tevrat'ın hükümlerini gizlemeleri gibi, onları da İncil'deki şeyleri tahrif etmekten ve değiştirmekten menetmektir. Dolayısıyla { وَلْيَحْكُمْ } buyruğuyla kastedilen; yani İncil ehli, Allah'ın onda indirdiği şeyi tahrif ve tebdil etmeksizin Allah'ın indirdiği şekliyle ikrar etsin [demektir].
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ، فَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَ هَذِهِ الثَّلَاثَةَ، أَعْنِي قَوْلَهُ (الْكَافِرُونَ الظَّالِمُونَ الْفَاسِقُونَ) صِفَاتٍ لِمَوْصُوفٍ وَاحِدٍ. قَالَ الْقَفَّالُ: وَلَيْسَ فِي إِفْرَادِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ بِلَفْظٍ مَا يُوجِبُ الْقَدْحَ فِي الْمَعْنَى، بَلْ هُوَ كَمَا يُقَالُ: مَنْ أَطَاعَ اللَّه فَهُوَ الْمُؤْمِنُ، مَنْ أَطَاعَ اللَّه فَهُوَ الْبَرُّ، مَنْ أَطَاعَ اللَّه فَهُوَ الْمُتَّقِي، لِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ صِفَاتٌ مُخْتَلِفَةٌ حَاصِلَةٌ لِمَوْصُوفٍ وَاحِدٍ. وَقَالَ آخَرُونَ: الْأَوَّلُ: فِي الْجَاحِدِ، وَالثَّانِي وَالثَّالِثُ: فِي الْمُقِرِّ التَّارِكِ. وَقَالَ الْأَصَمُّ: الْأَوَّلُ وَالثَّانِي: فِي الْيَهُودِ، وَالثَّالِثُ: في النصارى.
Sonra Allah Teâlâ: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “Kim Allah'ın indirdiği ile hükmetmezse, işte onlar fâsıkların ta kendileridir” buyurdu. Müfessirler ihtilaf etmişlerdir: Onlardan kimi bu üçünü, yani { الْكَافِرُونَ الظَّالِمُونَ الْفَاسِقُونَ } lafızlarını tek bir mevzufun (nitelenenin) sıfatları kılmıştır. El-Kaffâl şöyle demiştir: 'Bu üçünden her birinin ayrı bir lafızla ifade edilmesinde manaya halel getiren bir durum yoktur; aksine bu tıpkı, 'Kim Allah'a itaat ederse o mümindir; kim Allah'a itaat ederse o iyidir (berr); kim Allah'a itaat ederse o takva sahibidir' denilmesi gibidir; çünkü bütün bunlar tek bir mevsufa ait farklı sıfatlardır.' Başkaları ise şöyle demiştir: 'Birincisi inkâr eden hakkındadır; ikincisi ve üçüncüsü ise ikrar edip terk eden hakkındadır.' El-Esam da şöyle demiştir: 'Birincisi ve ikincisi Yahudiler hakkındadır; üçüncüsü ise Hristiyanlar hakkındadır.'
[سورة المائدة (٥) : آية ٤٨]
[Mâide Suresi (5): Ayet 48]
وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٤٨)
{ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “Sana da, kendinden önceki kitapları tasdik edici ve onların üzerine bir şahit (ve koruyucu) olmak üzere bu Kitabı hak ile indirdik. Artık aralarında Allah'ın indirdiği ile hükmet ve sana gelen haktan sapıp onların heva ve heveslerine uyma. Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik. Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı; fakat size verdikleriyle sizi sınamak için [böyle yaptı]. Öyleyse hayırlarda yarışın. Hepinizin dönüşü Allah'adır. O, hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri size haber verecektir.” (48)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَهَذَا خِطَابٌ مَعَ مُحَمَّدٍ ﷺ، فقوله وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ أي القرآن، وقوله مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ أَيْ كُلُّ كِتَابٍ نَزَلَ مِنَ السَّمَاءِ سِوَى الْقُرْآنِ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ } “Sana da, kendinden önceki kitapları tasdik edici olmak üzere bu Kitabı hak ile indirdik” buyurmuştur. Bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile olan bir hitaptır. { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ } “Sana bu Kitabı hak ile indirdik” buyruğundaki [kitaptan kasıt] Kur'an'dır. { مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ } “Kendinden önceki kitapları tasdik edici olarak” buyruğu ise, Kur'an dışındaki gökten inen her kitaptır.
وَقَوْلُهُ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ فِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun { وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ } “Ve onların üzerine bir şahit/koruyucu olmak üzere” buyruğunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْمُهَيْمِنِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْخَلِيلُ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: يُقَالُ قَدْ هَيْمَنَ الرَّجُلُ يُهَيْمِنُ إِذَا كَانَ رَقِيبًا عَلَى الشَّيْءِ وَشَاهِدًا عَلَيْهِ حَافِظًا. قَالَ حَسَّانُ:
Birinci Mesele: Müheymin kelimesi hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Halil ve Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Bir kimse bir şeyin üzerinde gözetici, şahit ve koruyucu olduğunda *haymene'r-raculü yüheyminu* (هَيْمَنَ الرَّجُلُ يُهَيْمِنُ) denir. Hassan [b. Sâbit] şöyle demiştir:
إِنَّ الْكِتَابَ مُهَيْمِنٌ لِنَبِيِّنَا ... وَالْحَقُّ يَعْرِفُهُ ذَوُو الْأَلْبَابِ
Şüphesiz Kitap peygamberimiz için bir tanıktır / Hakikati ise akıl sahipleri bilir.
وَالثَّانِي: قَالُوا: الْأَصْلُ فِي قَوْلِنَا: آمَنَ يُؤْمِنُ فَهُوَ مُؤْمِنٌ، أَأْمَنَ يُؤَأْمِنُ فَهُوَ مُؤَأْمِنٌ بِهَمْزَتَيْنِ، ثُمَّ قُلِبَتِ الْأُولَى هَاءً كَمَا فِي: هَرَقْتُ وَأَرَقْتُ، وَهِيَّاكَ وَإِيَّاكَ، وَقُلِبَتِ الثَّانِيَةُ يَاءً فَصَارَ مُهَيْمِنًا فَلِهَذَا قَالَ الْمُفَسِّرُونَ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ أَيْ أَمِينًا عَلَى الْكُتُبِ الَّتِي قَبْلَهُ.
İkincisi: Şöyle demişlerdir: *Âmene yü'minu fehüve mü'minun* (آمَنَ يُؤْمِنُ فَهُوَ مُؤْمِنٌ) ifademizin aslı iki hemze ile *e'mene yüe'minu fehüve müe'minun* (أَأْمَنَ يُؤَأْمِنُ فَهُوَ مُؤَأْمِنٌ) şeklindedir. Sonra tıpkı *heraktu* (هَرَقْتُ) - *eraktu* (أَرَقْتُ) ve *hiyyâke* (هِيَّاكَ) - *iyyâke* (إِيَّاكَ) kelimelerinde olduğu gibi birinci hemze he (هـ) harfine, ikinci hemze de yâ (ي) harfine dönüştürülmüş ve *müheymin* (مُهَيْمِن) olmuştur. Bu sebeple müfessirler: { وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ } yani kendisinden önceki kitaplar üzerinde güvenilir bir koruyucu (emîn) [demektir] demişlerdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّمَا كَانَ الْقُرْآنُ مُهَيْمِنًا عَلَى الْكُتُبِ لِأَنَّهُ الْكِتَابُ الَّذِي لَا يَصِيرُ مَنْسُوخًا أَلْبَتَّةَ، وَلَا يَتَطَرَّقُ إِلَيْهِ التَّبْدِيلُ وَالتَّحْرِيفُ عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [الْحِجْرِ: ٩] وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَتْ شَهَادَةُ الْقُرْآنِ عَلَى أَنَّ التوراة والإنجيل والزبور حق صدق بَاقِيَةً أَبَدًا، فَكَانَتْ حَقِيقَةُ هَذِهِ الْكُتُبِ مَعْلُومَةً أبدا.
İkinci Mesele: Kur'an'ın diğer kitaplar üzerinde müheymin olması, onun asla neshedilmeyecek bir kitap olması ve Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } [Hicr 9] “Şüphesiz o Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik ve şüphesiz onun koruyucusu da biziz” buyurduğu üzere tahrif ve tebdilin ona hiçbir şekilde yol bulamaması sebebiyledir. Böyle olunca Kur'an'ın Tevrat, İncil ve Zebur'un hak ve doğru olduğuna dair şahitliği ebediyen baki kalır; dolayısıyla bu kitapların hakikati de ebediyen bilinir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قُرِئَ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ بِفَتْحِ الْمِيمِ لِأَنَّهُ مَشْهُودٌ عَلَيْهِ مِنْ عِنْدِ اللَّه تَعَالَى بِأَنْ يَصُونَهُ عَنِ التَّحْرِيفِ وَالتَّبْدِيلِ لِمَا قَرَّرْنَا مِنَ الْآيَاتِ، وَلِقَوْلِهِ لَا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ [فُصِّلَتْ: ٤٢] وَالْمُهَيْمِنُ عَلَيْهِ هُوَ اللَّه تَعَالَى.
Üçüncü Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ } şeklinde [ikinci] mîm harfinin fethasıyla da okunmuştur; çünkü daha önce zikrettiğimiz ayetler ve O'nun: { لَا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ } [Fussilet 42] “Ona ne önünden ne de ardından bâtıl gelemez” buyruğu gereğince, Allah Teâlâ tarafından tahrif ve tebdilden korunacağına şahitlik edilmiştir. Onun üzerindeki müheymin (koruyucu/şahit) ise Allah Teâlâ'dır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ يَعْنِي فَاحْكُمْ بَيْنَ الْيَهُودِ بِالْقُرْآنِ وَالْوَحْيِ الَّذِي نَزَّلَهُ اللَّه تَعَالَى عَلَيْكَ.
Sonra Allah Teâlâ: { فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Artık aralarında Allah'ın indirdiği ile hükmet” buyurmuştur. Yani Yahudilerin arasında Kur'an ile ve Allah Teâlâ'nın sana indirdiği vahiy ile hükmet [demektir].
وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
{ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ } “Ve sana gelen haktan sapıp onların heva ve heveslerine uyma” [buyruğunda] birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: وَلا تَتَّبِعْ يُرِيدُ وَلَا تَنْحَرِفْ، وَلِذَلِكَ عَدَّاهُ بِعَنْ، كَأَنَّهُ قِيلَ: وَلَا تَنْحَرِفْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ مُتَّبِعًا أَهْوَاءَهُمْ.
Birinci Mesele: { وَلا تَتَّبِعْ } ifadesi 'sapma/meyletme' anlamındadır; bu sebeple onu 'an (عَنْ) harf-i cerriyle müteaddi kılmıştır. Sanki şöyle denilmiştir: “Onların hevalarına uyarak sana gelen haktan sapma!”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci Mesele:
رُوِيَ أَنَّ جَمَاعَةً مِنَ الْيَهُودِ قَالُوا: تَعَالَوْا نَذْهَبْ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ لَعَلَّنَا نَفْتِنُهُ عَنْ دِينِهِ، ثُمَّ دَخَلُوا عَلَيْهِ وَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ قَدْ عَرَفْتَ أَنَّا أَحْبَارُ الْيَهُودِ وَأَشْرَافُهُمْ، وَإِنَّا إِنِ اتَّبَعْنَاكَ اتَّبَعَكَ كُلُّ الْيَهُودِ، وَإِنَّ بَيْنَنَا وَبَيْنَ خُصُومِنَا حُكُومَةً فَنُحَاكِمُهُمْ إِلَيْكَ، فَاقْضِ لَنَا وَنَحْنُ نُؤْمِنُ بِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.
Rivayet edildiğine göre Yahudilerden bir grup şöyle demiştir: 'Gelin Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem gidelim, belki onu dininden saptırırız.' Sonra onun huzuruna girip şöyle dediler: 'Ey Muhammed! Bildiğin gibi biz Yahudilerin din âlimleri ve ileri gelenleriyiz. Şayet biz sana uyarsak bütün Yahudiler sana uyar. Bizimle hasımlarımız arasında bir dava vardır, onları sana muhakeme edelim; sen bizim lehimize hüküm ver, biz de sana iman edelim.' Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: تَمَسَّكَ مَنْ طَعَنَ فِي عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَقَالَ: لَوْلَا جَوَازُ الْمَعْصِيَةِ عَلَيْهِمْ وَإِلَّا لَمَا قَالَ: وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ.
Üçüncü Mesele: Peygamberlerin ismet sıfatına (masumluğuna) itiraz edenler bu ayete tutunmuş ve şöyle demişlerdir: 'Şayet onların günah işlemesi caiz olmasaydı: { وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ } “Sana gelen haktan sapıp onların heva ve heveslerine uyma” buyurmazdı.'
وَالْجَوَابُ: أَنَّ ذَلِكَ مَقْدُورٌ لَهُ وَلَكِنْ لَا يَفْعَلُهُ لِمَكَانِ النَّهْيِ. وَقِيلَ: الْخِطَابُ لَهُ وَالْمُرَادُ غَيْرُهُ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Cevap: Bu onun gücü dahilindedir; ancak nehiy (yasaklama) sebebiyle bunu yapmaz. Şöyle de denilmiştir: Hitap ona olmakla birlikte kastedilen başkasıdır. Sonra Allah Teâlâ: { لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً } “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَفْظُ (الشِّرْعَةِ) فِي اشْتِقَاقِهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: مَعْنَى شَرَعَ بَيَّنَ وَأَوْضَحَ. قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ:
Birinci Mesele: *Şir'a* (الشِّرْعَة) lafzının iştikakı (türeyişi) hakkında iki vecih vardır: Birincisi: *Şera'a* (شَرَعَ) kelimesinin anlamı açıkladı ve beyan etti demektir. İbnu's-Sikkît şöyle demiştir:
لَفْظُ الشَّرْعِ مَصْدَرُ: شَرَعْتُ الْإِهَابَ، إِذَا شَقَقْتَهُ وَسَلَخْتَهُ. الثَّانِي: شَرَعَ مَأْخُوذٌ مِنَ الشُّرُوعِ فِي الشَّيْءِ وَهُوَ الدُّخُولُ فِيهِ، وَالشَّرِيعَةُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْمُشْرَعَةُ الَّتِي يَشْرَعُهَا النَّاسُ فَيَشْرَبُونَ مِنْهَا، فالشريعة فعيلة بمعنى الفعولة، وَهِيَ الْأَشْيَاءُ الَّتِي أَوْجَبَ اللَّه تَعَالَى عَلَى الْمُكَلَّفِينَ أَنْ يَشْرَعُوا فِيهَا، وَأَمَّا الْمِنْهَاجُ فَهُوَ الطَّرِيقُ الْوَاضِحُ، يُقَالُ: نَهَجْتُ لَكَ الطَّرِيقَ وَأَنْهَجْتُ لُغَتَانِ.
*Şer'* (الشَّرْع) lafzı, deriyi yardığın ve yüzdüğün zaman kullanılan *şera'tü'l-ihâb* (شَرَعْتُ الْإِهَابَ) ifadesinin masdarıdır. İkincisi: *Şera'a* (شَرَعَ), bir şeye başlamak ve girmek anlamına gelen *şürû'* (الشُّرُوع) kelimesinden alınmıştır. Arap kelamında *şerîa* (الشَّرِيعَة), insanların girip içtikleri su kaynağı (meşra'a) demektir. Dolayısıyla şeriat, mef'ûl (girilen) anlamında fa'île veznindedir ve Allah Teâlâ'nın mükelleflere girmelerini farz kıldığı şeylerdir. *Minhâc* (الْمِنْهَاج) ise apaçık yoldur. [Arapçada] *nehectü leke't-tarîk* (نَهَجْتُ لَكَ الطَّرِيقَ) ve *enhectü* (أَنْهَجْتُ) denilir ki bunlar iki ayrı lehçedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ شَرْعَ مَنْ قَبْلَنَا لَا يَلْزَمُنَا، لِأَنَّ قَوْلَهُ لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ كُلُّ رَسُولٍ مُسْتَقِلًّا بِشَرِيعَةٍ خَاصَّةٍ، وَذَلِكَ يَنْفِي كَوْنَ أُمَّةِ أَحَدِ الرُّسُلِ مُكَلَّفَةً بِشَرِيعَةِ الرَّسُولِ الْآخَرِ.
İkinci Mesele: Âlimlerin çoğu bizden öncekilerin şeriatının bizi bağlamayacağına bu ayetle delil getirmişlerdir. Çünkü O'nun: { لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً } “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik” buyruğu, her elçinin özel bir şeriatla müstakil olmasının gerektiğini gösterir. Bu da peygamberlerden birinin ümmetinin başka bir peygamberin şeriatı ile mükellef olmasını nefyeder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: وَرَدَتْ آيَاتٌ دَالَّةٌ عَلَى عَدَمِ التَّبَايُنِ فِي طَرِيقَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ، وَآيَاتٌ دَالَّةٌ عَلَى حُصُولِ التَّبَايُنِ فِيهَا.
Üçüncü Mesele: Peygamberlerin ve resullerin yolunda bir farklılığın bulunmadığına delalet eden ayetler de, onda bir farklılığın bulunduğuna delalet eden ayetler de varit olmuştur.
أَمَّا النَّوْعُ الْأَوَّلُ: فَقَوْلُهُ شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً [الشُّورَى: ١٣] إِلَى قَوْلِهِ أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ [الشُّورَى: ١٣] وَقَالَ أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الْأَنْعَامِ: ٩٠] .
Birinci türe gelince: O'nun: { شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً } [Şûrâ 13] “O, Nuh'a tavsiye ettiği şeyi dinden sizin için de meşru kıldı...” buyruğundan { أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ } [Şûrâ 13] “Dini dosdoğru tutun ve onda ayrılığa düşmeyin” buyruğuna kadar olan ayet ile { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } [En'âm 90] “İşte onlar Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; öyleyse sen de onların hidayetine uy” buyruğudur.
وَأَمَّا النَّوْعُ الثَّانِي: فَهُوَ هَذِهِ الْآيَةُ، وَطَرِيقُ الْجَمْعِ أَنْ نَقُولَ: النَّوْعُ الْأَوَّلُ مِنَ الْآيَاتِ مَصْرُوفٌ إِلَى مَا يَتَعَلَّقُ
İkinci türe gelince: O da bu ayettir. Bunların arasını uzlaştırma yolu ise şöyle dememizdir: Birinci tür ayetler,
بِأُصُولِ الدِّينِ، وَالنَّوْعُ الثَّانِي مَصْرُوفٌ إِلَى مَا يَتَعَلَّقُ بِفُرُوعِ الدِّينِ.
dinin asıllarıyla (inanç esaslarıyla) ilgili olan hususlara; ikinci tür ise dinin fürûu (amelî hükümleri) ile ilgili olan hususlara hamledilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً خِطَابٌ لِلْأُمَمِ الثَّلَاثِ: أُمَّةِ مُوسَى، وَأُمَّةِ عِيسَى، وَأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﵈، بِدَلِيلِ أَنَّ ذِكْرَ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةِ قَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ [الْمَائِدَةِ: ٤٤] ثُمَّ قَالَ وَقَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ [المائدة: ٤٦] ثم قال وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ [المائدة: ٤٨] .
Dördüncü Mesele: { لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً } “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik” buyruğundaki hitap üç ümmete, yani Musa'nın ümmetine, İsa'nın ümmetine ve Muhammed'in aleyhimüsselâm ümmetine hitaptır. Bunun delili, bu üçünün zikrinin daha önce O'nun: { إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ } [Mâide 44] “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda hidayet ve nur vardır”, sonra { وَقَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ } [Mâide 46] “Onların izleri üzere Meryem oğlu İsa'yı gönderdik”, sonra da { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ } [Mâide 48] “Sana da Kitabı indirdik” buyruklarında geçmiş olmasıdır.
ثُمَّ قَالَ: لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً يَعْنِي شَرَائِعَ مُخْتَلِفَةً: لِلتَّوْرَاةِ شَرِيعَةٌ، وَلِلْإِنْجِيلِ شَرِيعَةٌ، وَلِلْقُرْآنِ شَرِيعَةٌ.
Sonra: { لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً } “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik” buyurmuştur; yani farklı şeriatlar: Tevrat için bir şeriat, İncil için bir şeriat ve Kur'an için bir şeriat [belirledik demektir].
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: الشِّرْعَةُ وَالْمِنْهَاجُ عِبَارَتَانِ عَنْ مَعْنًى وَاحِدٍ، وَالتَّكْرِيرُ لِلتَّأْكِيدِ/ وَالْمُرَادُ بِهِمَا الدِّينُ. وَقَالَ آخَرُونَ: بَيْنَهُمَا فَرْقٌ، فَالشِّرْعَةُ عِبَارَةٌ عَنْ مُطْلَقِ الشَّرِيعَةِ، وَالطَّرِيقَةُ عِبَارَةٌ عَنْ مَكَارِمِ الشَّرِيعَةِ، وَهِيَ الْمُرَادُ بِالْمِنْهَاجِ، فَالشَّرِيعَةُ أَوَّلٌ، وَالطَّرِيقَةُ آخِرٌ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: الشَّرِيعَةُ ابْتِدَاءُ الطَّرِيقَةِ، وَالطَّرِيقَةُ الْمِنْهَاجُ الْمُسْتَمِرُّ، وَهَذَا تَقْرِيرُ مَا قلناه. واللَّه أعلم بأسرار كلامه.
Beşinci Mesele: Bazıları şöyle demiştir: *Şir'a* ve *minhâc* tek bir mananın iki ifadesidir ve tekrar tekit içindir; her ikisiyle kastedilen de dindir. Başkaları ise şöyle demiştir: İkisi arasında fark vardır; zira *şir'a*, mutlak şeriatı ifade eder; *tarîkat* ise şeriatın yüksek ahlakî faziletlerini (mekârimini) ifade eder ki *minhâc* ile kastedilen de budur. Dolayısıyla şeriat başlangıç, tarikat ise sonuçtur. El-Müberred ise şöyle demiştir: Şeriat yolun başlangıcıdır, tarikat ise kesintisiz devam eden yoldur (minhâc). Bu da bizim söylediğimizin teyididir. Allah kelamının sırlarını en iyi bilendir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً أَيْ جَمَاعَةً مُتَّفِقَةً عَلَى شَرِيعَةٍ وَاحِدَةٍ، أَوْ ذَوِي أُمَّةٍ وَاحِدَةٍ، أَيْ دِينٍ وَاحِدٍ لَا اخْتِلَافَ فِيهِ. قَالَ الْأَصْحَابُ: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكُلَّ بِمَشِيئَةِ اللَّه تَعَالَى وَالْمُعْتَزِلَةُ حَمَلُوهُ عَلَى مَشِيئَةِ الْإِلْجَاءِ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً } “Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı” buyurmuştur; yani tek bir şeriat üzerinde birleşmiş bir topluluk yahut tek bir ümmet sahibi, yani içinde hiçbir ihtilaf bulunmayan tek bir din sahibi [yapardı]. Arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) şöyle demiştir: Bu, her şeyin Allah Teâlâ'nın dilemesiyle olduğuna delalet eder. Mu'tezile ise bunu ilca (zorlama) meşietine hamletmiştir.
ثُمَّ قَالَ تعالى: وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ مِنَ الشَّرَائِعِ الْمُخْتَلِفَةِ، هَلْ تَعْمَلُونَ بِهَا مُنْقَادِينَ للَّه خَاضِعِينَ لِتَكَالِيفِ اللَّه، أَمْ تَتَّبِعُونَ الشبه وتقصرون في العمل.
Sonra Allah Teâlâ: { وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ } “Fakat size verdiklerinde sizi sınamak için [böyle yaptı]” buyurmuştur; yani Allah'a boyun eğerek ve O'nun yükümlülüklerine itaat ederek bu farklı şeriatlarla amel edip etmeyeceğinizi, yoksa şüphelere uyup amelde kusur mu edeceğinizi [sınamak için].
فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ أَيْ فَابْتَدِرُوهَا وَسَابِقُوا نَحْوَهَا.
{ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ } “Öyleyse hayırlarda yarışın” yani onlara acele edin ve onlara doğru yarışın [demektir].
إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً اسْتِئْنَافٌ فِي مَعْنَى التَّعْلِيلِ لِاسْتِبَاقِ الْخَيْرَاتِ.
{ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً } “Hepinizin dönüşü Allah'adır” [cümlesi], hayırlarda yarışmanın gerekçesi (ta'lîli) anlamında bir isti'nâftır (yeni bir başlangıç cümlesidir).
فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ فَيُخْبِرُكُمْ بِمَا لَا تَشُكُّونَ مَعَهُ مِنَ الْجَزَاءِ الْفَاصِلِ بَيْنَ مُحِقِّكُمْ وَمُبْطِلِكُمْ، وَمُوَفِّيكُمْ وَمُقَصِّرِكُمْ فِي الْعَمَلِ، وَالْمُرَادُ أَنَّ الْأَمْرَ سَيَؤُولُ إِلَى مَا يزول معه الشكوك ويحصل مع الْيَقِينُ، وَذَلِكَ عِنْدَ مُجَازَاةِ الْمُحْسِنِ بِإِحْسَانِهِ وَالْمُسِيءِ بإساءته.
{ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “O, hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri size haber verecektir” [buyruğu]; haklı olanınızla haksız olanınızı, görevini tam yapanınızla amelde kusur edenlerinizi birbirinden ayıran ve beraberinde hiçbir şüphe duymayacağınız bir karşılıkla size bildirecektir [demektir]. Kastedilen, işin sonunun şüphelerin zail olacağı ve yakînin hâsıl olacağı bir duruma varacağıdır; bu da iyilik yapana iyiliğiyle, kötülük yapana da kötülüğüyle karşılık verildiği zamandır.
[سورة المائدة (٥) : آية ٤٩]
[Mâide Suresi (5): Ayet 49]
وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ (٤٩)
{ وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ } “Ve aralarında Allah'ın indirdiği ile hükmet, onların heva ve heveslerine uyma. Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından seni saptırmalarından onlardan sakın. Eğer yüz çevirirlerse bil ki Allah, bazı günahları sebebiyle onları cezalandırmak istemektedir. Şüphesiz insanlardan birçoğu yoldan çıkmış fâsıklardır.” (49)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ } “Ve aralarında Allah'ın indirdiği ile hükmet, onların heva ve heveslerine uyma” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
المسألة الأولى: فإن قيل: قوله وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ معطوف على ماذا؟
Birinci Mesele: Şayet “{ وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ } buyruğu neye matuftur?” denilirse;
قلنا: على الكتاب في قوله وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ [المائدة: ٤٨] كَأَنَّهُ قِيلَ: وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ أَنِ احْكُمْ/ وَ (أَنْ) وُصِلَتْ بِالْأَمْرِ لِأَنَّهُ فِعْلٌ كَسَائِرِ الْأَفْعَالِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى قَوْلِهِ بِالْحَقِّ [المائدة: ٤٨] أي أنزلنا بِالْحَقِّ وَبِأَنِ احْكُمْ، وَقَوْلُهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْيَهُودَ اجْتَمَعُوا وَأَرَادُوا إِيقَاعَهُ فِي تَحْرِيفِ دِينِهِ فَعَصَمَهُ اللَّه تَعَالَى عَنْ ذلك.
Şöyle deriz: { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ } [Mâide 48] buyruğundaki el-Kitâb lafzına matuftur; sanki “Sana hükmetmeni de indirdik” denilmiş gibidir. { أَنْ } edatı diğer fiiller gibi bir fiil olduğu için emir fiiline vasledilmiştir (bağlanmıştır). { بِالْحَقِّ } [Mâide 48] buyruğuna matuf olması da caizdir; yani “Onu hak ile ve hükmetmen için indirdik” demektir. { وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ } “Onların hevalarına uyma” buyruğuna gelince; Yahudilerin toplanıp onu dinini tahrif etmeye düşürmek istediklerini, Allah Teâlâ'nın da onu bundan koruduğunu daha önce zikretmiştik.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالُوا: هَذِهِ الْآيَةُ نَاسِخَةٌ لِلتَّخْيِيرِ فِي قَوْلِهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ [الْمَائِدَةِ: ٤٢] .
İkinci Mesele: Şöyle demişlerdir: Bu ayet, { فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } [Mâide 42] “Aralarında hükmet veya onlardan yüz çevir” buyruğundaki muhayyerliği neshetmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أُعِيدَ ذِكْرُ الْأَمْرِ بِالْحُكْمِ بَعْدَ ذِكْرِهِ فِي الْآيَةِ الْأُولَى إِمَّا لِلتَّأْكِيدِ، وَإِمَّا لِأَنَّهُمَا حُكْمَانِ أُمِرَ بِهِمَا جَمِيعًا، لِأَنَّهُمُ احْتَكَمُوا إِلَيْهِ فِي زِنَا الْمُحْصَنِ، ثُمَّ احْتَكَمُوا فِي قَتِيلٍ كَانَ فِيهِمْ.
Üçüncü Mesele: Hükmetme emrinin ilk ayette zikredildikten sonra tekrar zikredilmesi ya tekit içindir ya da her ikisi de emredilen iki ayrı hüküm olduğu içindir; çünkü onlar önce evli kişinin zinası konusunda ona başvurmuşlar, sonra da aralarındaki bir maktul hakkında hüküm istemişlerdi.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ } “Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından seni saptırmalarından onlardan sakın” buyurmuştur.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ بِهِ يَرُدُّوكَ إِلَى أَهْوَائِهِمْ، فَإِنَّ كُلَّ مَنْ صُرِفَ مِنَ الْحَقِّ إِلَى الْبَاطِلِ فَقَدْ فُتِنَ، وَمِنْهُ قوله وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ [الإسراء: ٧٣] والفتنة هاهنا فِي كَلَامِهِمُ الَّتِي تُمِيلُ عَنِ الْحَقِّ وَتُلْقِي فِي الْبَاطِلِ
İbn Abbâs şöyle demiştir: Bununla, seni kendi hevalarına döndürmelerini murat etmektedir; zira haktan bâtıla çevrilen herkes fitneye uğratılmış (saptırılmış) olur. O'nun: { وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ } [İsrâ 73] “Neredeyse seni saptıracaklardı” buyruğu da bu kabildendir. Buradaki fitne, onların kelamında haktan meylettiren ve bâtıla düşüren şeydir.
وَكَانَ ﷺ يَقُولُ: «أَعُوذُ بِكَ مِنْ فِتْنَةِ الْمَحْيَا»
Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: “Hayatın fitnesinden sana sığınırım.”
قَالَ هُوَ أَنْ يَعْدِلَ عَنِ الطَّرِيقِ. قَالَ أَهْلُ الْعِلْمِ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْخَطَأَ وَالنِّسْيَانَ جَائِزَانِ عَلَى الرَّسُولِ، لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى قَالَ: وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَالتَّعَمُّدُ فِي مِثْلِ هَذَا غَيْرُ جَائِزٍ عَلَى الرَّسُولِ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا الْخَطَأُ وَالنِّسْيَانُ.
[Râzi] der ki: Bu, yoldan sapmaktır. İlim ehli şöyle demiştir: Bu ayet, Peygamber için hata ve nisyanın (unutmanın) caiz olduğuna delalet eder; çünkü Allah Teâlâ: { وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ } “Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından seni saptırmalarından onlardan sakın” buyurmuştur. Böyle bir şeyde kasten yapmak Peygamber hakkında caiz değildir; dolayısıyla geriye ancak hata ve nisyan kalır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَإِنْ تَوَلَّوْا أَيْ فَإِنْ لَمْ يَقْبَلُوا حُكْمَكَ فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { فَإِنْ تَوَلَّوْا } yani şayet senin hükmünü kabul etmezlerse, { فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ } “Bil ki Allah, bazı günahları sebebiyle onları cezalandırmak istemektedir” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُرَادُ يَبْتَلِيَهُمْ بِجَزَاءِ بَعْضِ ذُنُوبِهِمْ فِي الدُّنْيَا، وَهُوَ أَنْ يُسَلِّطَكَ عَلَيْهِمْ، وَيُعَذِّبَهُمْ فِي الدُّنْيَا بِالْقَتْلِ وَالْجَلَاءِ، وَإِنَّمَا خَصَّ اللَّه تَعَالَى بَعْضَ الذُّنُوبِ لِأَنَّ الْقَوْمَ جُوزُوا فِي الدُّنْيَا بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ، وَكَانَ مُجَازَاتُهُمْ بِالْبَعْضِ كَافِيًا فِي إِهْلَاكِهِمْ وَالتَّدْمِيرِ عَلَيْهِمْ، واللَّه أَعْلَمُ.
Birinci Mesele: Murad edilen, dünyada onları bazı günahlarının cezasıyla imtihan etmesidir; bu da seni onlara musallat kılması, dünyada onları öldürülme ve sürgün ile azaplandırmasıdır. Allah Teâlâ'nın günahların bir kısmını tahsis etmesi (özelleştirmesi), bu kavmin dünyada günahlarının sadece bir kısmıyla cezalandırılmasından ve bu bir kısmının cezasının dahi onları helak edip yok etmeye yetmiş olmasındandır. Allah en iyi bilendir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْكُلَّ بِإِرَادَةِ اللَّه تَعَالَى، لِأَنَّهُ لَا يُرِيدُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ إِلَّا وَقَدْ أَرَادَ ذُنُوبَهُمْ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مُرِيدٌ لِلْخَيْرِ وَالشَّرِّ.
İkinci Mesele: Ayet, her şeyin Allah Teâlâ'nın iradesiyle olduğuna delalet etmiştir; zira O, onların günahlarını dilemiş olmadıkça onları bazı günahları sebebiyle cezalandırmayı dilemez. Bu da O Teâlâ'nın hayrı da şerri de irade ettiğini gösterir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ لَمُتَمَرِّدُونَ فِي الْكُفْرِ مُعْتَدُونَ فِيهِ، يَعْنِي أَنَّ التَّوَلِّيَ عَنْ حُكْمِ اللَّه تَعَالَى من التمرد العظيم والاعتداء في الكفر.
Sonra Allah Teâlâ: { وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ } “Şüphesiz insanlardan birçoğu fâsıklardır” yani küfürde haddi aşan, onda taşkınlık edenlerdir buyurmuştur. Yani Allah Teâlâ'nın hükmünden yüz çevirmek, büyük bir hadsizlik ve küfürde taşkınlıktır.
[سورة المائدة (٥) : آية ٥٠]
[Mâide Suresi (5): Ayet 50]
أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (٥٠)
{ أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } “Yoksa cahiliye hükmünü mü istiyorlar? İyice bilen ve kesin inanan bir toplum için hükmü Allah'tan daha güzel olan kim vardır?” (50)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ/ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ } “Yoksa cahiliye hükmünü mü istiyorlar?” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ تَبْغُونَ بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ، وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ عَلَى الْمُغَايَبَةِ، وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ بِرَفْعِ الْحُكْمِ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَإِيقَاعِ يَبْغُونَ خَبَرًا وَإِسْقَاطِ الْرَّاجِعِ عَنْهُ لِظُهُورِهِ، وَقَرَأَ قَتَادَةُ أَبِحُكْمِ الْجَاهِلِيَّةِ وَالْمُرَادُ أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ الَّذِي يَبْغُونَهُ إِنَّمَا يَحْكُمُ بِهِ حُكَّامُ الْجَاهِلِيَّةِ، فَأَرَادُوا بِشَهِيَّتِهِمْ أَنْ يَكُونَ مُحَمَّدٌ خَاتَمُ النَّبِيِّينَ حَكَمًا كَأُولَئِكَ الْحُكَّامِ.
Birinci Mesele: İbn Âmir { تَبْغُونَ } şeklinde hitap olarak 'tâ' (ت) ile; diğerleri ise { يَبْغُونَ } şeklinde gayb kipi olarak 'yâ' (ي) ile okumuştur. Es-Sülemî { أَفَحُكْمُ الْجاهِلِيَّةِ } şeklinde 'hükm' kelimesini mübteda olarak merfû, { يَبْغُونَ } fiilini haber yaparak ve açık olmasından ötürü ona dönen râbi zamiri düşürerek okumuştur. Katâde ise { أَبِحُكْمِ الْجَاهِلِيَّةِ } şeklinde okumuştur. Kastedilen şudur: Onların istedikleri bu hüküm ancak cahiliye hâkimlerinin verdiği hükümdür; onlar kendi hevesleriyle peygamberlerin sonuncusu olan Muhammed'in de o hâkimler gibi bir hakem olmasını istemişlerdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْآيَةِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ مُقَاتِلٌ: كَانَتْ بَيْنَ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ دِمَاءٌ قَبْلَ أَنْ يَبْعَثَ اللَّه مُحَمَّدًا ﵊، فَلَمَّا بُعِثَ تَحَاكَمُوا إِلَيْهِ، فَقَالَتْ بَنُو قُرَيْظَةَ: بَنُو النَّضِيرِ إِخْوَانُنَا، أَبُونَا وَاحِدٌ، وَدِينُنَا وَاحِدٌ، وَكِتَابُنَا وَاحِدٌ، فَإِنْ قَتَلَ بَنُو النَّضِيرِ مِنَّا قَتِيلًا أَعْطَوْنَا سَبْعِينَ وَسْقًا مِنْ تَمْرٍ، وَإِنْ قَتَلْنَا مِنْهُمْ وَاحِدًا أَخَذُوا مِنَّا مِائَةً وَأَرْبَعِينَ وَسْقًا مِنْ تَمْرٍ، وَأُرُوشُ جِرَاحَاتِنَا عَلَى النصف من أروش جِرَاحَاتِهِمْ، فَاقْضِ بَيْنَنَا
İkinci Mesele: Ayette iki vecih vardır: Birincisi: Mukâtil şöyle demiştir: Allah, Muhammed'i aleyhisselâm göndermeden önce Kureyza ile Nadîr [oğulları] arasında kan davaları vardı. O peygamber olarak gönderilince onun huzurunda muhakeme oldular. Benû Kureyza şöyle dedi: 'Benû Nadîr bizim kardeşlerimizdir; babamız birdir, dinimiz birdir ve kitabımız birdir. Fakat Benû Nadîr bizden birini öldürürse bize yetmiş vesk hurma verir; biz onlardan birini öldürürsek bizden yüz kırk vesk hurma alırlar. Bizim yaralama diyetlerimiz onların yaralama diyetlerinin yarısı kadardır. Bizimle
وَبَيْنَهُمْ، فَقَالَ ﵇: فَإِنِّي أَحْكُمُ أَنَّ دَمَ الْقُرَظِيِّ وَفَاءٌ مِنْ دَمِ النَّضِرِيِّ، وَدَمَ النَّضِرِيِّ وَفَاءٌ مِنْ دَمِ الْقُرَظِيِّ، لَيْسَ لِأَحَدِهِمَا فَضْلٌ عَلَى الْآخَرِ فِي دَمٍ وَلَا عَقْلٍ، وَلَا جِرَاحَةٍ، فَغَضِبَ بَنُو النَّضِيرِ وَقَالُوا: لَا نَرْضَى بِحُكْمِكَ فَإِنَّكَ عَدُوٌّ لَنَا، فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ يَعْنِي حُكْمَهُمُ الْأَوَّلَ. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا وَجَبَ الْحُكْمُ عَلَى ضُعَفَائِهِمْ أَلْزَمُوهُمْ إِيَّاهُ، وَإِذَا وَجَبَ عَلَى أَقْوِيَائِهِمْ لَمْ يَأْخُذُوهُمْ بِهِ، فَمَنَعَهُمُ اللَّه تَعَالَى مِنْهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ، الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يَكُونَ تَعْيِيرًا لِلْيَهُودِ بِأَنَّهُمْ أَهْلُ كِتَابٍ وَعِلْمٍ مَعَ أَنَّهُمْ يَبْغُونَ حُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ الَّتِي هِيَ مَحْضُ الْجَهْلِ وَصَرِيحُ الْهَوَى.
onların arasında hüküm ver.' Bunun üzerine [Hz. Peygamber] aleyhisselâm: “Ben hükmediyorum ki Kureyzalı'nın kanı Nadîrli'nin kanına, Nadîrli'nin kanı da Kureyzalı'nın kanına denktir; ne kanda ne diyette ne de yaralamada birinin diğerine üstünlüğü yoktur” buyurdu. Benû Nadîr öfkelendi ve: 'Sen bize düşmansın, senin hükmüne razı olmuyoruz' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu: { أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ } “Yoksa cahiliye hükmünü mü istiyorlar?” ayetini indirdi; yani önceki hükümlerini [kastetmiştir]. Şöyle de denilmiştir: Onlar zayıfları aleyhine bir hüküm gerektiğinde onu uygularlar, güçlüleri aleyhine gerektiğinde ise uygulamazlardı. Allah Teâlâ bu ayetle onları bundan menetti. İkincisi: Bu ayetle murat edilenin, kitap ve ilim ehli olmalarına rağmen katıksız bir cehalet ve apaçık bir heva olan cahiliye hükmünü istemelerinden ötürü Yahudileri ayıplamak ve kınamak olmasıdır.