ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ اللَّامُ فِي قَوْلِهِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ للبيان كاللام في هَيْتَ لَكَ [يوسف: ٢٣] أَيْ هَذَا الْخِطَابُ وَهَذَا الِاسْتِفْهَامُ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ، فَإِنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ يَعْرِفُونَ أَنَّهُ لَا أَحَدَ أَعْدَلُ مِنَ اللَّه حُكْمًا، وَلَا أَحْسَنُ مِنْهُ بيانا.
Daha sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } “Kesin olarak inanan bir topluluk için hükmü Allah'tan daha güzel olan kim vardır?” { لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } kavlindeki lâm harfi, { هَيْتَ لَكَ } [Yûsuf: 23] ifadesindeki lâm gibi beyan içindir. Yani bu hitap ve bu istifham (soru), kesin olarak inanan bir topluluk içindir. Zira Allah'tan daha adil hüküm veren ve O'ndan daha güzel açıklama yapan hiç kimsenin bulunmadığını bilenler ancak onlardır.
[سورة المائدة (٥) : آية ٥١]
[el-Mâide Suresi (5) : Ayet 51]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥١)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥١) } “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları veliler (dostlar ve sırdaşlar) edinmeyin. Onlar birbirlerinin velileridirler. Sizden kim onları dost edinirse, muhakkak o da onlardandır. Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez.”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ أَوْلِياءَ ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ
Bil ki kelâm { أَوْلِياءَ } ifadesinde tamamlanmış, sonra { بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } diyerek yeniden başlanmıştır.
وَرُوِيَ أَنَّ عُبَادَةَ بْنَ الصَّامِتِ جَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ فَتَبَرَّأَ عِنْدَهُ مِنْ مُوَالَاةِ الْيَهُودِ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّه بْنُ/ أُبَيٍّ: لَكِنِّي لَا أَتَبَرَّأُ مِنْهُمْ لِأَنِّي أَخَافُ الدَّوَائِرَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ،
Rivayet edildiğine göre Ubâde b. es-Sâmit, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip onun huzurunda Yahudilerle dostluk ve yardımlaşmadan beri olduğunu açıkladı. Bunun üzerine Abdullah b. Übey: 'Fakat ben, devranın aleyhime dönüp başıma felaketler gelmesinden korktuğum için onlardan beri olmam' dedi. İşte bunun üzerine bu ayet indi.
وَمَعْنَى لَا تَتَّخِذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ: أَيْ لَا تَعْتَمِدُوا عَلَى الِاسْتِنْصَارِ بِهِمْ، وَلَا تَتَوَدَّدُوا إِلَيْهِمْ.
Onları veli edinmeyin ifadesinin manası şudur: Yani onlardan yardım istemeye güvenmeyin ve onlara sevgi beslemeyin.
ثُمَّ قَالَ: وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ كَأَنَّهُ مِثْلُهُمْ، وَهَذَا تَغْلِيظٌ مِنَ اللَّه وَتَشْدِيدٌ فِي وُجُوبِ مُجَانَبَةِ الْمُخَالِفِ فِي الدِّينِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي [الْبَقَرَةِ: ٢٤٩] .
Sonra Allah Teâlâ: { وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ } “Sizden kim onları dost edinirse, muhakkak o da onlardandır” buyurdu. İbn Abbas şöyle demiştir: '[Allah] sanki o da onlar gibidir demek istemektedir.' Bu, Allah'tan bir sertleştirme ve dinde muhalif olandan uzak durmanın gerekliliği konusunda kesin bir vurgudur. Bunun benzeri O'nun: { وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي } [el-Bakara: 249] “Kim de ondan tatmazsa muhakkak o bendendir” buyruğudur.
ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ رُوِيَ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ أَنَّهُ قَالَ: قُلْتُ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁: إن لي كاتبا نصرانيا، فقال: مالك قَاتَلَكَ اللَّه، أَلَا اتَّخَذْتَ حَنِيفًا، أَمَا سَمِعْتَ قول اللَّه تعالى:
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez” buyurdu. Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb'a radıyallâhu anh: 'Benim Hristiyan bir kâtibim var' dedim. Bunun üzerine o: 'Sana ne oluyor, Allah canını alsın! Hanîf (muvahhid Müslüman) birini tutsaydın ya! Sen Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu işitmedin mi:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ قُلْتُ: لَهُ دِينُهُ وَلِيَ كِتَابَتُهُ، فقال: لا أكرمهم إذا أهانهم اللَّه، ولا أعزهم إذا أذلهم اللَّه، ولا أدنيهم إذا أَبْعَدَهُمُ اللَّه، قُلْتُ: لَا يَتِمُّ أَمْرُ الْبَصْرَةِ إِلَّا بِهِ، فَقَالَ: مَاتَ النَّصْرَانِيُّ وَالسَّلَامُ، يَعْنِي هَبْ أَنَّهُ قَدْ مَاتَ فَمَا تَصْنَعُ بَعْدَهُ، فَمَا تَعْمَلُهُ بَعْدَ مَوْتِهِ فَاعْمَلْهُ الْآنَ وَاسْتَغْنِ عنه بغيره.
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ } “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları veliler edinmeyin”?' dedi. Ben: 'Onun dini kendine, kâtipliği banadır' dedim. [Ömer] dedi ki: 'Allah onları hor kılmışken ben onlara ikramda bulunmam; Allah onları zelil kılmışken ben onlara izzet vermem; Allah onları uzaklaştırmışken ben onları kendime yaklaştırmam!' Ben: 'Basra'nın işleri ancak onunla yürür' deyince, [Ömer]: 'Hristiyan öldü farz et, vesselâm! Yani farz et ki o öldü, ondan sonra ne yapacaksın? Onun ölümünden sonra ne yapacaksan şimdi de onu yap ve ondan başkasıyla yetinip ona muhtaç olma' dedi.
[سورة المائدة (٥) : آية ٥٢]
[el-Mâide Suresi (5) : Ayet 52]
فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ (٥٢)
{ فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ (٥٢) } “İşte kalplerinde hastalık bulunanların: 'Başımıza bir felaketin gelmesinden korkuyoruz' diyerek onların arasına koşuştuklarını görürsün. Umulur ki Allah bir fetih veya kendi katından bir emir getirir de içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman olurlar.”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ.
Daha sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ } “İşte kalplerinde hastalık bulunanların: 'Başımıza bir felaketin gelmesinden korkuyoruz' diyerek onların arasına koşuştuklarını görürsün.”
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ الْمُنَافِقُونَ: مِثْلُ عَبْدِ اللَّه بْنِ أُبَيٍّ وَأَصْحَابِهِ، وَقَوْلُهُ يُسارِعُونَ فِيهِمْ أَيْ يُسَارِعُونَ فِي مَوَدَّةِ الْيَهُودِ وَنَصَارَى نَجْرَانَ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا أَهْلَ ثَرْوَةٍ وَكَانُوا يُعِينُونَهُمْ عَلَى مُهِمَّاتِهِمْ وَيُقْرِضُونَهُمْ، وَيَقُولُ الْمُنَافِقُونَ: إِنَّمَا نُخَالِطُهُمْ لِأَنَّا نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀:
Bil ki Allah Teâlâ'nın { الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “kalplerinde hastalık bulunanlar” sözüyle murat ettiği kimseler, Abdullah b. Übey ve arkadaşları gibi münafıklardır. O'nun { يُسارِعُونَ فِيهِمْ } “onların arasına koşuşurlar” sözü ise, Yahudilerin ve Necran Hristiyanlarının dostluğuna koşuşurlar demektir. Çünkü onlar servet sahibi kimselerdi; münafıklara önemli işlerinde yardım ederler ve onlara borç verirlerdi. Münafıklar da: 'Biz onlarla ancak başımıza bir devran felaketinin gelmesinden korktuğumuz için düşüp kalkıyoruz' derlerdi. Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir:
الدَّائِرَةُ مِنْ دَوَائِرَ الدَّهْرِ كَالدَّوْلَةِ، وَهِيَ الَّتِي تَدُورُ مِنْ قَوْمٍ إِلَى قَوْمٍ، وَالدَّائِرَةُ هِيَ الَّتِي تخشى، كالهزيمة
Dâire (دائرة), tıpkı 'devlet' (talihin el değiştirmesi) gibi zamanın devranlarındandır; bir kavimden başka bir kavme dönüp dolaşan şeydir. Dâire, hezimet gibi
وَالْحَوَادِثِ الْمُخَوِّفَةِ، فَالدَّوَائِرُ تَدُورُ، وَالدَّوَائِلُ تَدُولُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ نَخْشَى أَنْ لَا يَتِمَّ الْأَمْرُ لِمُحَمَّدٍ ﷺ فَيَدُورُ الْأَمْرُ كَمَا كَانَ قَبْلَ ذَلِكَ.
korkulan hadiselerdir. Zira 'devâir' döner dolaşır, 'devâil' de el değiştirir. Zeccâc şöyle demiştir: 'Yani Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem işinin tamamına ermemesinden ve işin bundan önceki hâline geri dönmesinden korkuyoruz [demektedirler].'
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ.
Daha sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ } “Umulur ki Allah bir fetih veya kendi katından bir emir getirir de içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman olurlar.”
قَالَ الْمُفَسِّرُونَ (عَسَى) مِنَ اللَّه وَاجِبٌ، لِأَنَّ الْكَرِيمَ إِذَا أَطْمَعَ فِي خَيْرٍ فَعَلَهُ، فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْوَعْدِ لِتَعَلُّقِ النَّفْسِ بِهِ وَرَجَائِهَا لَهُ، وَالْمَعْنَى: فَعَسَى اللَّه أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ لِرَسُولِ اللَّه عَلَى أَعْدَائِهِ وَإِظْهَارِ/ الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَعْدَائِهِمْ، أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ يَقْطَعُ أَصْلَ الْيَهُودِ أَوْ يُخْرِجُهُمْ عَنْ بِلَادِهِمْ فَيُصْبِحَ الْمُنَافِقُونَ نَادِمِينَ عَلَى مَا حَدَّثُوا بِهِ أَنْفُسَهُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَشُكُّونَ فِي أَمْرِ الرَّسُولِ وَيَقُولُونَ: لَا نَظُنُّ أَنَّهُ يَتِمُّ لَهُ أَمْرُهُ، وَالْأَظْهَرُ أَنْ تَصِيرَ الدَّوْلَةُ وَالْغَلَبَةُ لِأَعْدَائِهِ. وَقِيلَ: أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ، يَعْنِي أَنْ يُؤْمَرَ النَّبِيُّ ﷺ بِإِظْهَارِ أَسْرَارِ الْمُنَافِقِينَ وَقَتْلِهِمْ فَيَنْدَمُوا عَلَى فِعَالِهِمْ.
Müfessirler şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ hakkında 'asâ' (عسى / umulur ki) ifadesi bir vaciplik [kesinlik] ifade eder. Çünkü kerîm olan bir kimse bir hayra ümitlendirdiği zaman onu mutlaka yapar. Dolayısıyla bu, nefsin ona bağlanması ve onu umması bakımından bir vaat konumundadır. Anlam şudur: Umulur ki Allah, Resûlullah'a düşmanlarına karşı fethi nasip eder ve Müslümanları düşmanlarına galip kılar; yahut Kendi katından Yahudilerin kökünü kazıyacak veya onları yurtlarından çıkaracak bir emir getirir de münafıklar kendi içlerinde kurup durdukları şeylerden ötürü pişman olurlar. Çünkü onlar Resûl'ün davasında şüpheye düşüyor ve: 'Onun işinin tamamına ereceğini zannetmiyoruz, zahir olan şudur ki devlet ve galibiyet onun düşmanlarına kalacaktır' diyorlardı. Şöyle de denilmiştir: 'Veya Kendi katından bir emir getirir' ifadesi, Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem münafıkların sırlarını açığa vurmasının ve onları öldürmesinin emredilmesi demektir; böylece onlar yaptıklarına pişman olurlar.
فَإِنْ قِيلَ: شَرْطُ صِحَّةِ التَّقْسِيمِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ بَيْنَ قِسْمَيْنِ مُتَنَافِيَيْنِ، وَقَوْلُهُ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ لَيْسَ كَذَلِكَ، لِأَنَّ الْإِتْيَانَ بِالْفَتْحِ دَاخِلٌ فِي قَوْلِهِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ.
Eğer: 'Bir taksimin sahih olmasının şartı, onun birbirine zıt iki kısım arasında olmasıdır; halbuki { فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ } ayeti böyle değildir, çünkü fethi getirmek de { أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ } ifadesinin içine girmektedir' denilirse,
قُلْنَا: قَوْلُهُ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ مَعْنَاهُ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ لَا يَكُونُ لِلنَّاسِ فِيهِ فِعْلٌ أَلْبَتَّةَ، كَبَنِي النَّضِيرِ الَّذِينَ طَرَحَ اللَّه فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَأُعْطُوا بِأَيْدِيهِمْ مِنْ غَيْرِ مُحَارِبَةٍ وَلَا عَسْكَرٍ ثم قال تعالى:
Biz deriz ki: O'nun { أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ } buyruğunun manası, insanların onda kesinlikle hiçbir fiilinin bulunmadığı Kendi katından bir emir demektir; nitekim Allah Teâlâ'nın kalplerine korku saldığı ve hiçbir savaş ve ordu olmaksızın teslim olan Benû Nadîr gibi. Daha sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة المائدة (٥) : آية ٥٣]
[el-Mâide Suresi (5) : Ayet 53]
وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرِينَ (٥٣)
{ وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرِينَ (٥٣) } “İman edenler de derler ki: 'Sizinle beraber olduklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin edenler bunlar mıdır?' Onların amelleri boşa gitmiştir ve hüsrana uğrayanlar olmuşlardır.”
فِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ يَقُولُ بِغَيْرِ وَاوِ، وَكَذَلِكَ هِيَ فِي مَصَاحِفِ أَهْلِ الْحِجَازِ وَالشَّامِ، وَالْبَاقُونَ بِالْوَاوِ، وَكَذَلِكَ هِيَ فِي مَصَاحِفِ أَهْلِ الْعِرَاقِ. قَالَ الواحدي ﵀: وحذف الواو هاهنا كَإِثْبَاتِهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ فِي الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ ذِكْرًا مِنَ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا، فَإِنَّ الْمَوْصُوفَ بِقَوْلِهِ يُسارِعُونَ فِيهِمْ [المائدة: ٥٢] هُمُ الَّذِينَ قَالَ فِيهِمُ الْمُؤْمِنُونَ أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ فَلَمَّا حَصَلَ فِي كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنَ الْجُمْلَتَيْنِ ذِكْرٌ مِنَ الْأُخْرَى حَسُنَ الْعَطْفُ بِالْوَاوِ وَبِغَيْرِ الْوَاوِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ لَمَّا كَانَ فِي كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنَ الْجُمْلَتَيْنِ ذِكْرُ مَا تَقَدَّمَ أَغْنَى ذَلِكَ عَنْ ذِكْرِ الْوَاوِ، ثُمَّ قَالَ: وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ [الْكَهْفِ: ٢٢] فَأَدْخَلَ/ الْوَاوَ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ حَذْفَ الْوَاوِ، وَذِكْرَهَا جَائِزٌ. وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» حَذْفُ الْوَاوِ عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّهُ جَوَابُ قَائِلٍ يَقُولُ: فَمَاذَا يَقُولُ الْمُؤْمِنُونَ حِينَئِذٍ؟ فَقِيلَ: يَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا. وَاخْتَلَفُوا فِي قِرَاءَةِ هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، فَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَيَقُولَ الَّذِينَ آمَنُوا نَصْبًا عَلَى مَعْنَى: وَعَسَى أَنْ يَقُولَ الَّذِينَ آمَنُوا، وَأَمَّا مَنْ رَفَعَ فَإِنَّهُ جَعَلَ الْوَاوَ لِعَطْفِ جُمْلَةٍ عَلَى جُمْلَةٍ، وَيَدُلُّ عَلَى قِرَاءَةِ الرَّفْعِ قِرَاءَةُ مَنْ حَذَفَ الْوَاوَ.
Birinci Mesele: İbn Kesîr, Nâfi' ve İbn Âmir vâv harfi olmaksızın { يَقُولُ } şeklinde okumuşlardır; Hicaz ve Şam ehlinin mushaflarında da böyledir. Geri kalanlar ise vâv ile okumuşlardır; Irak ehlinin mushaflarında da böyledir. Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: Burada vâv harfinin hazfedilmesi (düşürülmesi) onun varlığı gibidir. Çünkü matuf olan cümlede, kendisine matuf kılınan cümleden bir anış/bağlantı bulunmaktadır. Nitekim { يُسارِعُونَ فِيهِمْ } [el-Mâide: 52] sözüyle vasfedilenler, müminlerin haklarında { أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ } dedikleri kimselerdir. İki cümlenin her birinde diğerine ait bir anış/bağlantı hâsıl olunca, hem vâv ile hem de vâvsız atfetmek güzel olmuştur. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ } İki cümlenin her birinde öncekinin anılması bulununca bu durum vâv'ın zikredilmesine ihtiyaç bırakmamış, sonra: { وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ } [el-Kehf: 22] buyurarak vâv harfini dahil etmiştir. Bu da vâv'ın hazfedilmesinin de zikredilmesinin de caiz olduğuna delalet etmiştir. Keşşâf sahibi ise şöyle demiştir: Vâv'ın hazfi, 'Müminler o vakit ne diyecekler?' diyen bir sorucunun cevabı takdirindedir. Böylece: 'İman edenler şöyle diyecektir: Yemin edenler bunlar mıdır?...' denilmiştir. Bu ayetin kıraatinde başka bir yönden de ihtilaf etmişlerdir: Ebû Amr, { وَعَسَى أَنْ يَقُولَ الَّذِينَ آمَنُوا } manasında olmak üzere nasb ile { وَيَقُولَ الَّذِينَ آمَنُوا } şeklinde okumuştur. Merfû okuyan ise vâv'ı cümlenin cümleye atfı kılmıştır; vâv'ı hazfeden kimsenin kıraati de merfû kıraate delalet etmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْفَائِدَةُ فِي أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَقُولُونَ هَذَا الْقَوْلَ هُوَ أَنَّهُمْ يتعجبون من حال المنافقين عند ما أَظْهَرُوا الْمَيْلَ إِلَى مُوَالَاةِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَقَالُوا: إِنَّهُمْ يُقْسِمُونَ باللَّه جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ أَنَّهُمْ مَعَنَا وَمِنْ أَنْصَارِنَا، فَالْآنَ كَيْفَ صَارُوا مُوَالِينَ لِأَعْدَائِنَا مُحِبِّينَ لِلِاخْتِلَاطِ بِهِمْ وَالِاعْتِضَادِ بِهِمْ؟
İkinci Mesele: Müminlerin bu sözü söylemelerindeki fayda şudur: Onlar münafıkların Yahudi ve Hristiyanlara dostluk meylini açığa vurdukları andaki hallerine şaşmakta ve: 'Onlar var güçleriyle bizimle beraber ve bizim yardımcılarımız olduklarına dair Allah'a yemin ediyorlardı; şimdi nasıl oldu da düşmanlarımızın dostları oldular, onlarla kaynaşmayı ve onlardan güç almayı arzu eder hâle geldiler?' demektedirler.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مِنْ كَلَامِ الْمُؤْمِنِينَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مِنْ كَلَامِ اللَّه تَعَالَى، وَالْمَعْنَى ذَهَبَ مَا أَظْهَرُوهُ مِنَ الْإِيمَانِ، وَبَطَلَ كُلُّ خَيْرٍ عَمِلُوهُ لِأَجْلِ أَنَّهُمُ الْآنَ أَظْهَرُوا مُوَالَاةَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَإِنَّهُ لَمَّا بَطَلَتْ أَعْمَالُهُمْ بَقِيَتْ عَلَيْهِمُ الْمَشَقَّةُ فِي الْإِتْيَانِ بِتِلْكَ الْأَعْمَالِ، وَلَمْ يَحْصُلْ لَهُمْ شَيْءٌ مِنْ ثَمَرَاتِهَا وَمَنَافِعِهَا، بَلِ اسْتَحَقُّوا اللَّعْنَ فِي الدُّنْيَا والعقاب في الآخرة.
Üçüncü Mesele: O'nun { حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ } “Onların amelleri boşa gitmiştir” buyruğunun müminlerin sözünden olması da, Allah Teâlâ'nın sözünden olması da muhtemeldir. Anlam şudur: Şimdi Yahudi ve Hristiyanlara dostluklarını açığa vurdukları için, açığa vurdukları o imanları gitmiş ve işledikleri bütün hayırlar batıl olmuştur; böylece dünyada ve ahirette hüsrana uğrayanlar olmuşlardır. Çünkü amelleri boşa gidince, o amelleri yerine getirme meşakkati yanlarına kâr kalmış, o amellerin semerelerinden ve faydalarından hiçbir şey ellerine geçmemiş, aksine dünyada laneti, ahirette ise azabı hak etmişlerdir.
[سورة المائدة (٥) : آية ٥٤]
[el-Mâide Suresi (5) : Ayet 54]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٥٤)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٥٤) } “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, bilsin ki Allah öyle bir topluluk getirecektir ki O onları sever, onlar da O'nu severler; müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı izzetli ve zorludurlar; Allah yolunda cihad ederler ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar. İşte bu, Allah'ın dilediğine verdiği lütfudur. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir.”
[في قوله تعالى يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ] فيه مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ } “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, bilsin ki Allah öyle bir topluluk getirecektir ki...” buyruğunda] birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَنَافِعٌ يَرْتَدِدْ بِدَالَيْنِ، وَالْبَاقُونَ بِدَالٍ وَاحِدَةٍ مُشَدَّدَةٍ، وَالْأَوَّلُ: لِإِظْهَارِ التَّضْعِيفِ، وَالثَّانِي: لِلْإِدْغَامِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: إِظْهَارُ الدَّالَيْنِ هُوَ الْأَصْلُ لِأَنَّ الثَّانِيَ مِنَ الْمُضَاعَفِ إِذَا سُكِّنَ ظَهَرَ التَّضْعِيفُ، نَحْوَ قَوْلِهِ إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤٠] وَيَجُوزُ فِي اللُّغَةِ: إِنْ يَمَسَّكُمْ.
Birinci Mesele: İbn Âmir ve Nâfi' iki dâl ile { يَرْتَدِدْ } şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise şeddeli tek dâl ile okumuşlardır. Birincisi şeddesizliği (idgamsızlığı) açığa vurmak, ikincisi ise idgam içindir. Zeccâc şöyle demiştir: İki dâlın açığa vurulması asıldır; çünkü muzaaf fiilin ikinci harfi sâkin kılındığında şedde çözülüp harf açığa çıkar; nitekim Allah'ın: { إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ } [Âl-i İmrân: 140] “Eğer size bir yara dokunduysa” buyruğu böyledir; Arap dilinde { إِنْ يَمَسَّكُمْ } denilmesi de caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: رَوَى صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» أَنَّهُ كَانَ أَهْلُ الرِّدَّةِ إِحْدَى عَشْرَةَ فِرْقَةً: ثَلَاثٌ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّه ﷺ:
İkinci Mesele: Keşşâf sahibi, irtidad ehlinin (dinden dönenlerin) on bir fırka olduğunu rivayet etmiştir: Üçü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindedir:
بَنُو مُدْلِجٍ: وَرَئِيسُهُمْ ذُو الْحِمَارِ، وَهُوَ الْأَسْوَدُ الْعَنْسِيُّ، وَكَانَ كَاهِنًا ادَّعَى النُّبُوَّةَ فِي الْيَمَنِ وَاسْتَوْلَى عَلَى بِلَادِهَا، وَأَخْرَجَ عُمَّالَ رَسُولِ اللَّه، فَكَتَبَ رَسُولُ اللَّه ﷺ إِلَى مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَسَادَاتِ الْيَمَنِ، فَأَهْلَكَهُ اللَّه عَلَى يَدِ فَيْرُوزٍ الدَّيْلَمِيِّ بَيَّتَهُ فَقَتَلَهُ، وَأَخْبَرَ رَسُولُ اللَّه بِقَتْلِهِ لَيْلَةَ قُتِلَ، فَسُرَّ الْمُسْلِمُونَ، وَقُبِضَ رَسُولُ اللَّه مِنَ الْغَدِ وَأُتِيَ خَبَرُهُ فِي آخِرِ شَهْرِ رَبِيعٍ الْأَوَّلِ.
Benû Müdlic: Reisleri Zü'l-Hımâr lakaplı el-Esved el-Ansî'dir. O bir kâhindi; Yemen'de peygamberlik iddia etti, oranın şehirlerini ele geçirdi ve Resûlullah'ın valilerini çıkardı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Muâz b. Cebel'e ve Yemen'in ileri gelenlerine mektup yazdı. Allah onu Fîrûz ed-Deylemî'nin eliyle helak etti; gece baskını yapıp onu öldürdü. Resûlullah öldürüldüğü gece onun öldürüldüğünü haber verdi ve Müslümanlar sevindi. Resûlullah ertesi gün vefat etti ve bu haber Rebîülevvel ayının sonunda geldi.
وَبَنُو حَنِيفَةَ قَوْمُ مُسَيْلِمَةَ، ادَّعَى النُّبُوَّةَ وَكَتَبَ إِلَى رَسُولِ اللَّه: مِنْ مُسَيْلِمَةَ رَسُولِ اللَّه إِلَى مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّه أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْأَرْضَ نِصْفُهَا لِي وَنِصْفُهَا لَكَ، فَأَجَابَهُ الرَّسُولُ: مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّه إِلَى مُسَيْلِمَةَ الْكَذَّابِ: أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْأَرْضَ للَّه يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ، فَحَارَبَهُ أَبُو بَكْرٍ بِجُنُودِ الْمُسْلِمِينَ، وَقُتِلَ عَلَى يَدَيْ وَحْشِيٍّ قَاتِلِ حَمْزَةَ، وَكَانَ يَقُولُ: قَتَلْتُ خَيْرَ النَّاسِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَشَرَّ النَّاسِ فِي الْإِسْلَامِ، أَرَادَ فِي جَاهِلِيَّتِي وَفِي إِسْلَامِي.
Müseylime'nin kavmi olan Benû Hanîfe: O, peygamberlik iddia etti ve Resûlullah'a şöyle yazdı: 'Allah'ın Resulü Müseylime'den Allah'ın Resulü Muhammed'e. İmdi, yeryüzünün yarısı bana, yarısı da sanadır.' Resul ona şöyle cevap verdi: 'Allah'ın Resulü Muhammed'den Yalancı Müseylime'ye. İmdi, yeryüzü Allah'ındır; kullarından dilediğini ona mirasçı kılar ve akıbet muttakilerindir.' Ebû Bekir, Müslümanların ordularıyla onunla savaştı ve o, Hamza'nın katili Vahşî'nin elinde öldürüldü. [Vahşî] şöyle derdi: 'Cahiliye döneminde insanların en hayırlısını, İslam döneminde ise insanların en şerlisini öldürdüm.' Yani cahiliyemde ve İslamiyetimde demek istemiştir.
وَبَنُو أَسَدٍ قَوْمُ طُلَيْحَةَ بْنِ خُوَيْلِدٍ: ادَّعَى النُّبُوَّةَ، فَبَعَثَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّه خَالِدًا، فَانْهَزَمَ بَعْدَ الْقِتَالِ إِلَى الشَّامِ ثُمَّ أَسْلَمَ وَحَسُنَ إِسْلَامُهُ.
Tuleyha b. Huveylid'in kavmi olan Benû Esed: O peygamberlik iddia etti; Resûlullah ona karşı Hâlid'i gönderdi. Savaştan sonra Şam'a kaçtı, sonra Müslüman oldu ve İslamiyeti güzel oldu.
وَسَبْعٌ فِي عَهْدِ أَبِي بَكْرٍ: فَزَارَةُ قَوْمُ عُيَيْنَةَ بْنِ حِصْنٍ، وَغَطَفَانُ قَوْمُ قُرَّةَ بْنِ سَلَمَةَ الْقُشَيْرِيِّ، وَبَنُو سُلَيْمٍ قَوْمُ الْفُجَاءَةَ بْنِ عَبْدِ يَالِيلَ، وَبَنُو يَرْبُوعٍ قَوْمُ مَالِكِ بْنِ نُوَيْرَةَ، وَبَعْضُ بَنِي تَمِيمٍ قَوْمُ سَجَاحَ بِنْتِ الْمُنْذِرِ الَّتِي ادَّعَتِ النُّبُوَّةَ وَزَوَّجَتْ نَفْسَهَا مِنْ مُسَيْلِمَةَ الكذاب، وكندة وقوم الْأَشْعَثِ بْنِ قَيْسٍ، وَبَنُو بَكْرِ بْنِ وَائِلٍ بِالْبَحْرَيْنِ قَوْمُ الْحَطْمِ بْنِ زَيْدٍ، وَكَفَى اللَّه أَمْرَهُمْ عَلَى يَدِ أَبِي بَكْرٍ. وَفِرْقَةٌ وَاحِدَةٌ فِي عَهْدِ عُمَرَ: غَسَّانُ قَوْمُ جَبَلَةَ بْنِ الْأَيْهَمِ، وَذَلِكَ أَنَّ جَبَلَةَ أَسْلَمَ عَلَى يَدِ عُمَرَ، وَكَانَ يَطُوفُ ذَاتَ يَوْمٍ جَارًّا رِدَاءَهُ، فَوَطِئَ رَجُلٌ طَرَفَ رِدَائِهِ فَغَضِبَ فَلَطَمَهُ، فَتَظَلَّمَ إِلَى عُمَرَ فَقَضَى لَهُ بِالْقِصَاصِ عَلَيْهِ، إِلَّا أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُ، فَقَالَ: أَنَا أَشْتَرِيهَا بِأَلْفٍ، فَأَبَى الرَّجُلُ، فَلَمْ يَزَلْ يَزِيدُ
Ebû Bekir döneminde ise yedi [fırka vardır]: Uyeyne b. Hısn'ın kavmi Fezâre; Kurre b. Seleme el-Kuşeyrî'nin kavmi Gatafân; el-Fücâe b. Abdiyâleyl'in kavmi Benû Süleym; Mâlik b. Nüveyre'nin kavmi Benû Yerbû'; peygamberlik iddia edip Yalancı Müseylime ile evlenen Secâh binti el-Münzir'in kavmi olan Benû Temîm'in bir kısmı; el-Eş'as b. Kays'ın kavmi Kinde; ve el-Hatm b. Zeyd'in kavmi Bahreyn'deki Benû Bekir b. Vâil. Allah onların işini Ebû Bekir'in eliyle bertaraf etti. Ömer döneminde ise bir tek fırka vardır: Cebele b. el-Eyhem'in kavmi Gassân. Şöyle ki Cebele, Ömer'in elinde Müslüman olmuştu. Bir gün ridasını sürüyerek tavaf ederken bir adam ridasının eteğine bastı. O da öfkelenip adama bir tokat attı. Adam Ömer'e şikayette bulundu; Ömer de adam affetmedikçe aleyhine kısas uygulanmasına hükmetti. Cebele: 'Ben onu bin dirheme satın alayım' dedi, adam reddetti. Fidyeyi artırmaya devam etti
فِي الْفِدَاءِ إِلَى أَنْ بَلَغَ عَشَرَةَ آلَافٍ، فَأَبَى الرَّجُلُ إِلَّا الْقَصَاصَ، فَاسْتَنْظَرَ عُمَرَ فَأَنْظَرَهُ عُمَرُ فَهَرَبَ إِلَى الرُّومِ وَارْتَدَّ.
ve on bine kadar ulaştı. Fakat adam kısastan başka bir şeye razı olmadı. Bunun üzerine Cebele, Ömer'den süre istedi; Ömer de ona süre verdi. Cebele ise Bizans'a kaçtı ve dinden döndü.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَعْنَى الْآيَةِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَتَوَلَّ مِنْكُمُ الْكُفَّارَ فَيَرْتَدَّ عَنْ دِينِهِ فَلْيَعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى يَأْتِي بِأَقْوَامٍ آخَرِينَ يَنْصُرُونَ هَذَا الدِّينَ عَلَى أَبْلَغِ الْوُجُوهِ. وَقَالَ الْحَسَنُ ﵀: عَلِمَ اللَّه أَنَّ قَوْمًا يَرْجِعُونَ عَنِ الْإِسْلَامِ بَعْدَ مَوْتِ نَبِيِّهِمْ، فَأَخْبَرَهُمْ أَنَّهُ سَيَأْتِي بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ إِخْبَارًا عَنِ الْغَيْبِ، وَقَدْ وَقَعَ الْمُخْبَرُ عَلَى وَفْقِهِ فَيَكُونُ مُعْجِزًا.
Üçüncü Mesele: Ayetin manası şudur: Ey iman edenler! Sizden kim kâfirleri dost edinip dininden dönerse bilsin ki Allah Teâlâ bu dine en mükemmel şekilde yardım edecek başka topluluklar getirecektir. Hasan [-ı Basrî] rahimehullâh şöyle demiştir: 'Allah bir topluluğun peygamberlerinin vefatından sonra İslam'dan döneceğini bildi de onlara Kendi seveceği ve onların da Kendisini seveceği bir topluluğu getireceğini haber verdi.' Bu takdire göre bu ayet gaybtan bir haber verme olur; nitekim haber verilen şey aynen vuku bulmuştur ve böylece bir mucize teşkil eder.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ أُولَئِكَ الْقَوْمَ مَنْ هُمْ؟
Dördüncü Mesele: O topluluğun kimler olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir:
فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَالْحَسَنُ وقتادة والضحاك وابن جريح: هُمْ أَبُو بَكْرٍ وَأَصْحَابُهُ لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ قَاتَلُوا أَهْلَ الرِّدَّةِ.
Ali b. Ebî Tâlib, Hasan [-ı Basrî], Katâde, Dahhâk ve İbn Cüreyc şöyle demişlerdir: 'Onlar Ebû Bekir ve arkadaşlarıdır; çünkü irtidad edenlerle savaşanlar bizzat onlardır.'
وَقَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: مَاتَ رَسُولُ اللَّه ﷺ وَارْتَدَّتِ الْعَرَبُ، وَاشْتَهَرَ النِّفَاقُ، وَنَزَلَ بِأَبِي مَا لَوْ نَزَلَ بِالْجِبَالِ الرَّاسِيَاتِ لَهَاضَهَا. وَقَالَ السُّدِّيُّ: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي الْأَنْصَارِ لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ نَصَرُوا الرَّسُولَ وَأَعَانُوهُ عَلَى إِظْهَارِ الدِّينِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الْيَمَنِ.
Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat etti, Araplar dinden döndü, nifak açığa çıktı ve babamın başına öyle şeyler geldi ki şayet sabit ulu dağların başına gelseydi onları un ufak ederdi.' Süddî şöyle demiştir: 'Ayet Ensar hakkında inmiştir; çünkü Resul'e yardım eden ve dinin üstün kılınmasında ona destek olanlar onlardır.' Mücâhid ise: 'Yemen ehli hakkında inmiştir' demiştir.
وَرُوِيَ مَرْفُوعًا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَشَارَ إِلَى أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ وَقَالَ: هُمْ قَوْمُ هَذَا.
Merfû olarak rivayet edildiğine göre, bu ayet indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye işaret edip: 'Onlar bunun kavmidir' buyurmuştur.
وَقَالَ آخَرُونَ: هُمُ الْفُرْسُ لِأَنَّهُ
Başkaları ise: 'Onlar Farslardır' demişlerdir. Çünkü
رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا سئل عن هَذِهِ الْآيَةِ ضَرَبَ بِيَدِهِ/ عَلَى عَاتِقِ سَلْمَانَ وَقَالَ: هَذَا وَذَوُوهُ، ثُمَّ قَالَ: «لَوْ كَانَ الدِّينُ مُعَلَّقًا بِالثُّرَيَّا لَنَالَهُ رِجَالٌ مِنْ أَبْنَاءِ فَارِسَ» .
rivayet edildiğine göre Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayet sorulduğunda elini Selmân'ın omzuna vurup: 'Bu ve onun soyundan olanlardır' demiş, sonra da şöyle buyurmuştur: «Eğer din Süreyyâ yıldızına asılı olsaydı, Fars oğullarından bazı adamlar mutlaka ona ulaşırdı».
وَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي عَلِيٍّ ﵇، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ:
Bir topluluk ise şöyle demiştir: Bu ayet Ali aleyhisselâm hakkında inmiştir. Buna iki vecih delalet eder: Birincisi:
أَنَّهُ ﵇ لَمَّا دَفَعَ الرَّايَةَ إِلَى عَلِيٍّ ﵇ يَوْمَ خَيْبَرَ قَالَ: «لَأَدْفَعَنَّ الرَّايَةَ غَدًا إِلَى رَجُلٍ يُحِبُّ اللَّه وَرَسُولَهُ وَيُحِبُّهُ اللَّه وَرَسُولُهُ» ،
O aleyhisselâm Hayber günü sancağı Ali'ye aleyhisselâm verdiğinde: «Yarın sancağı mutlaka öyle bir adama vereceğim ki o Allah'ı ve Resulü'nü sever, Allah ve Resulü de onu sever» buyurmuştur.
وَهَذَا هُوَ الصِّفَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي الْآيَةِ.
İşte bu, ayette zikredilen sıfatın ta kendisidir.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَهُ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ [الْمَائِدَةِ: ٥٥] وَهَذِهِ الْآيَةُ فِي حَقِّ عَلِيٍّ، فَكَانَ الْأَوْلَى جَعْلُ مَا قَبْلَهَا أَيْضًا فِي حَقِّهِ، فَهَذِهِ جُمْلَةُ الْأَقْوَالِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَلَنَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَقَامَاتٌ:
İkinci vecih: Allah Teâlâ bu ayetin ardından: { إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ } [el-Mâide: 55] “Sizin veliniz ancak Allah, O'nun Resulü ve rükû eder vaziyette namazı kılan ve zekâtı veren müminlerdir” buyurmuştur. Bu ayet Ali hakkındadır; dolayısıyla ondan öncekini de onun hakkında kılmak daha evladır. İşte bu ayet hakkındaki görüşlerin bütünü bunlardır. Bu ayette bizim için birkaç makam (açıklama boyutu) bulunmaktadır:
الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ أَدَلِّ الدَّلَائِلِ عَلَى فَسَادِ مَذْهَبِ الْإِمَامِيَّةِ مِنَ الرَّوَافِضِ، وَتَقْرِيرُ مَذْهَبِهِمْ أَنَّ الَّذِينَ أَقَرُّوا بِخِلَافَةِ أَبِي بَكْرٍ وَإِمَامَتِهِ كُلَّهُمْ كَفَرُوا وَصَارُوا مُرْتَدِّينَ، لِأَنَّهُمْ أَنْكَرُوا النَّصَّ الْجَلِيَّ عَلَى إمامة علي ﵇ فَنَقُولُ: «لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَجَاءَ اللَّه تَعَالَى بِقَوْمٍ يُحَارِبُهُمْ وَيَقْهَرُهُمْ وَيَرُدُّهُمْ إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ» بِدَلِيلِ قَوْلِهِ مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ وَكَلِمَةُ (مَنْ) فِي مَعْرِضِ الشَّرْطِ لِلْعُمُومِ، فَهِيَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ صَارَ مُرْتَدًّا عَنْ دِينِ الْإِسْلَامِ فَإِنَّ اللَّه يَأْتِي بِقَوْمٍ يَقْهَرُهُمْ وَيَرُدُّهُمْ وَيُبْطِلُ شَوْكَتَهُمْ، فَلَوْ كَانَ الَّذِينَ نصبوا أبا بكر للخلافة لَوَجَبَ بِحُكْمِ الْآيَةِ أَنْ يَأْتِيَ اللَّه بِقَوْمٍ يَقْهَرُهُمْ وَيُبْطِلُ مَذْهَبَهُمْ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ بَلِ الْأَمْرُ بِالضِّدِّ فَإِنَّ الرَّوَافِضَ هُمُ الْمَقْهُورُونَ الْمَمْنُوعُونَ عَنْ إِظْهَارِ مَقَالَاتِهِمُ الْبَاطِلَةِ أَبَدًا مُنْذُ كَانُوا عَلِمْنَا فَسَادَ مَقَالَتِهِمْ وَمَذْهَبِهِمْ، وَهَذَا كَلَامٌ ظَاهِرٌ لِمَنْ أَنْصَفَ.
Birinci Makam: Bu ayet, Râfızîlerden olan İmamiyye mezhebinin fesadına (tutarsızlığına) en açık delillerdendir. Onların mezhebinin esası şudur: Ebû Bekir'in hilafetini ve imametini ikrar edenlerin hepsi kâfir olmuş ve irtidad etmişlerdir; zira onlar Ali'nin aleyhisselâm imametine dair açık nassı inkâr etmişlerdir. Biz de deriz ki: Şayet durum böyle olsaydı, { مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ } “Sizden kim dininden dönerse, bilsin ki Allah öyle bir topluluk getirecektir ki...” ayetinin sonuna kadarki deliliyle, Allah Teâlâ'nın onlarla savaşacak, onları kahredecek ve onları hak dine döndürecek bir topluluk getirmesi gerekirdi. Şart makamındaki { مَنْ } (kim) kelimesi umum (genellik) bildirir; dolayısıyla İslam dininden irtidad eden herkesin aleyhine, Allah'ın onları kahredecek, geri püskürtecek ve güçlerini kıracak bir kavim getireceğine delalet eder. Eğer Ebû Bekir'i hilafete getirenler [mürted] olsaydı, ayetin hükmü gereğince Allah'ın onları kahredecek ve mezheplerini batıl kılacak bir kavim getirmesi gerekirdi. Durum böyle olmayıp bilakis tam tersi olduğuna göre -zira Râfızîler var olduklarından beri sürekli kahredilen ve batıl iddialarını açığa vurmaktan menedilen kimselerdir- onların sözlerinin ve mezheplerinin fesadını anlamış bulunuyoruz. Bu, insaf sahibi kimse için gayet açık bir sözdür.
الْمَقَامُ الثَّانِي: أَنَّا نَدَّعِي أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ يَجِبُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي حَقِّ أَبِي بَكْرٍ ﵁ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُخْتَصَّةٌ بِمُحَارَبَةِ الْمُرْتَدِّينَ، وَأَبُو بَكْرٍ هُوَ الَّذِي تَوَلَّى مُحَارَبَةَ الْمُرْتَدِّينَ عَلَى مَا شَرَحْنَا، وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُوَ الرَّسُولُ ﵇ لِأَنَّهُ لَمْ يَتَّفِقْ لَهُ مُحَارَبَةُ الْمُرْتَدِّينَ، وَلِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ
İkinci Makam: Biz bu ayetin bizzat Ebû Bekir radıyallâhu anh hakkında indiğinin söylenmesinin vacip olduğunu iddia ediyoruz. Buna iki vecih delalet eder: Birincisi: Bu ayet mürtedlerle savaşmaya mahsustur; açıkladığımız üzere mürtedlerle savaşı bizzat üstlenen kişi ise Ebû Bekir'dir. Bununla kastedilenin Resul aleyhisselâm olması mümkün değildir; zira ona mürtedlerle savaşmak nasip olmamıştır ve zira Allah Teâlâ:
فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ وَهَذَا لِلِاسْتِقْبَالِ لَا لِلْحَالِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ هَؤُلَاءِ الْقَوْمُ غَيْرَ مَوْجُودِينَ فِي وَقْتِ نُزُولِ هَذَا الْخِطَابِ.
{ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ } “Allah getirecektir” buyurmuştur ki bu şimdiki zamana değil geleceğe aittir. Dolayısıyla bu topluluğun, bu hitabın indiği vakitte [bu vasıfla] mevcut olmaması gerekirdi.
فَإِنْ قِيلَ: هذا لا زم عَلَيْكُمْ لِأَنَّ أَبَا بَكْرٍ ﵁ كَانَ مَوْجُودًا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ.
Eğer: 'Bu durum sizin aleyhinize de bir bağlayıcılıktır; çünkü Ebû Bekir radıyallâhu anh o vakitte mevcuttu' denilirse,
قُلْنَا: الْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقَوْمَ الَّذِينَ قَاتَلَ بِهِمْ أَبُو بَكْرٍ أَهْلَ الرِّدَّةِ مَا كَانُوا مَوْجُودِينَ فِي الْحَالِ، وَالثَّانِي: أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ اللَّه تَعَالَى قَالَ: فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّه بِقَوْمٍ قَادِرِينَ مُتَمَكِّنِينَ مِنْ هَذَا الْحِرَابِ، وَأَبُو بَكْرٍ وَإِنْ كَانَ مَوْجُودًا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ إِلَّا أَنَّهُ مَا كَانَ مُسْتَقِلًّا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ/ بِالْحِرَابِ وَالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ، فَزَالَ السُّؤَالُ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُوَ الرَّسُولُ ﵊، وَلَا يُمْكِنُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُوَ عَلِيٌّ ﵇، لِأَنَّ عَلِيًّا لَمْ يَتَّفِقْ لَهُ قِتَالٌ مَعَ أَهْلِ الرِّدَّةِ، فَكَيْفَ تُحْمَلُ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَيْهِ.
Biz deriz ki: Cevap iki yöndendir: Birincisi: Ebû Bekir'in kendileriyle riddet ehline karşı savaştığı o kavim, o anda mevcut değildi. İkincisi: Ayetin manası şudur; Allah Teâlâ: 'Allah bu savaşa güç yetiren, muktedir olan bir kavim getirecektir' buyurmuştur. Ebû Bekir o vakitte mevcut idiyse de, o vakitte savaşta, emir ve yasakta tek başına yetki sahibi değildi. Böylece soru ortadan kalkmış oldu. Dolayısıyla bununla kastedilenin Resul aleyhisselâm olmasının mümkün olmadığı kesinleştiği gibi, Ali aleyhisselâm olması da mümkün değildir; zira Ali'ye riddet ehliyle savaşmak nasip olmamıştır. O halde bu ayet ona nasıl hamledilebilir?
فَإِنْ قَالُوا: بَلْ كَانَ قِتَالُهُ مَعَ أَهْلِ الرِّدَّةِ لِأَنَّ كُلَّ مَنْ نَازَعَهُ فِي الْإِمَامَةِ كَانَ مُرْتَدًّا.
Eğer: 'Bilakis onun savaşı da riddet ehliyle idi; çünkü onunla hilafet konusunda çekişen herkes mürteddi' derlerse,
قُلْنَا: هَذَا بَاطِلٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ اسْمَ الْمُرْتَدِّ إِنَّمَا يَتَنَاوَلُ مَنْ كَانَ تَارِكًا لِلشَّرَائِعِ الْإِسْلَامِيَّةِ، وَالْقَوْمُ الَّذِينَ نَازَعُوا عَلِيًّا مَا كَانُوا كَذَلِكَ فِي الظَّاهِرِ، وَمَا كَانَ أَحَدٌ يَقُولُ: إِنَّهُ إِنَّمَا يُحَارِبُهُمْ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ خَرَجُوا عَنِ الْإِسْلَامِ، وَعَلِيٌّ ﵇ لَمْ يُسَمِّهِمْ أَلْبَتَّةَ بِالْمُرْتَدِّينَ، فَهَذَا الَّذِي يَقُولُهُ هَؤُلَاءِ الرَّوَافِضُ لَعَنَهُمُ اللَّه بُهْتٌ عَلَى جَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ وَعَلَى عَلِيٍّ أَيْضًا. الثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ كَانَ كُلُّ مَنْ نَازَعَهُ فِي الْإِمَامَةِ كَانَ مُرْتَدًّا لَزِمَ فِي أَبِي بَكْرٍ وَفِي قَوْمِهِ أَنْ يَكُونُوا مُرْتَدِّينَ، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَوَجَبَ بِحُكْمِ ظَاهِرِ الْآيَةِ أَنْ يَأْتِيَ اللَّه بِقَوْمٍ يَقْهَرُونَهُمْ وَيَرُدُّونَهُمْ إِلَى الدِّينِ الصَّحِيحِ، وَلَمَّا لَمْ يُوجَدْ ذَلِكَ أَلْبَتَّةَ عَلِمْنَا أَنَّ مُنَازَعَةَ عَلِيٍّ فِي الْإِمَامَةِ لَا تَكُونُ رِدَّةً، وَإِذَا لَمْ تَكُنْ رِدَّةً لَمْ يُمْكِنْ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى عَلِيٍّ، لِأَنَّهَا نَازِلَةٌ فِيمَنْ يُحَارِبُ الْمُرْتَدِّينَ، وَلَا يُمْكِنُ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهَا نَازِلَةٌ فِي أَهْلِ الْيَمَنِ أَوْ فِي أَهْلِ فَارِسَ، لِأَنَّهُ لَمْ يَتَّفِقْ لَهُمْ مُحَارَبَةٌ مَعَ الْمُرْتَدِّينَ، وَبِتَقْدِيرِ أَنْ يُقَالَ: اتَّفَقَتْ لَهُمْ هَذِهِ الْمُحَارَبَةُ وَلَكِنَّهُمْ كَانُوا رَعِيَّةً وَأَتْبَاعًا وَأَذْنَابًا، وَكَانَ الرَّئِيسُ الْمُطَاعُ الْآمِرُ فِي تِلْكَ الْوَاقِعَةِ هُوَ أَبُو بَكْرٍ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ حَمْلَ الْآيَةِ عَلَى مَنْ كَانَ أَصْلًا فِي هَذِهِ الْعِبَادَةِ وَرَئِيسًا مُطَاعًا فِيهَا أَوْلَى مِنْ حَمْلِهَا عَلَى الرَّعِيَّةِ وَالْأَتْبَاعِ وَالْأَذْنَابِ، فَظَهَرَ بِمَا ذَكَرْنَا مِنَ الدَّلِيلِ الظَّاهِرِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُخْتَصَّةٌ بِأَبِي بَكْرٍ.
Biz deriz ki: Bu iki bakımdan batıldır: Birincisi: Mürted ismi ancak İslam'ın şeriatlarını terk eden kimseyi kapsar; Ali ile çekişen o kavim ise zahirde böyle değildi. Hiç kimse onun onlarla İslam'dan çıktıkları için savaştığını söylemiyordu. Ali aleyhisselâm da onları asla mürtedler olarak isimlendirmemiştir. Allah'ın lanet edesi bu Râfızîlerin söylediği bu söz, bütün Müslümanlara ve aynı zamanda Ali'ye de bir iftiradır. İkincisi: Eğer onunla hilafet konusunda çekişen herkes mürted olsaydı, Ebû Bekir'in ve kavminin de mürted olması gerekirdi. Şayet durum böyle olsaydı, ayetin zahirinin hükmü gereğince Allah'ın onları kahredecek ve hak dine döndürecek bir kavim getirmesi gerekirdi. Bu durum hiçbir şekilde vuku bulmadığına göre, bildik ki Ali ile hilafet konusunda çekişmek irtidad değildir. İrtidad olmayınca da ayetin Ali'ye hamledilmesi mümkün olmaz; çünkü o, mürtedlerle savaşan kimse hakkında inmiştir. Yine bu ayetin Yemen ehli veya Fars ehli hakkında indiği de söylenemez; çünkü onlara mürtedlerle savaşmak nasip olmamıştır. Onlara bu savaşın nasip olduğu farz edilse bile, onlar [ancak] tebaa, tâbiler ve neferler mesabesindedir; o hadisede itaat edilen reis ve emir sahibi ise Ebû Bekir idi. Bilinmektedir ki ayeti bu ibadette asıl ve onda itaat edilen bir reis olan kimseye hamletmek, onu tebaaya, tâbilere ve neferlere hamletmekten daha evladır. Zikrettiğimiz bu açık delille ortaya çıkmıştır ki bu ayet Ebû Bekir'e mahsustur.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي فِي بَيَانِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُخْتَصَّةٌ بِأَبِي بَكْرٍ: هُوَ أَنَّا نَقُولُ: هَبْ أَنَّ عَلِيًّا كَانَ قَدْ حَارَبَ الْمُرْتَدِّينَ، وَلَكِنَّ مُحَارَبَةَ أَبِي بَكْرٍ مَعَ الْمُرْتَدِّينَ كَانَتْ أَعْلَى حَالًا وَأَكْثَرَ مَوْقِعًا فِي الْإِسْلَامِ مِنْ مُحَارَبَةِ عَلِيٍّ مَعَ مَنْ خَالَفَهُ فِي الْإِمَامَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ عُلِمَ بِالتَّوَاتُرِ أَنَّهُ ﷺ لَمَّا تُوُفِّيَ اضْطَرَبَتِ الْأَعْرَابُ وَتَمَرَّدُوا، وَأَنَّ أَبَا بَكْرٍ هُوَ الَّذِي قَهَرَ مُسَيْلِمَةَ وَطُلَيْحَةَ، وَهُوَ الَّذِي حَارَبَ الطَّوَائِفَ السَّبْعَةَ الْمُرْتَدِّينَ، وَهُوَ الَّذِي حَارَبَ مَانِعِيِ الزَّكَاةِ، وَلَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ اسْتَقَرَّ الْإِسْلَامُ وَعَظُمَتْ شَوْكَتُهُ وَانْبَسَطَتْ دَوْلَتُهُ. أَمَّا لَمَّا انْتَهَى الْأَمْرُ إِلَى عَلِيٍّ ﵇ فَكَانَ الْإِسْلَامُ قَدِ انْبَسَطَ فِي الشَّرْقِ وَالْغَرْبِ، وَصَارَ مُلُوكُ الدُّنْيَا مَقْهُورِينَ، وَصَارَ الْإِسْلَامُ مُسْتَوْلِيًا عَلَى جَمِيعِ الْأَدْيَانِ وَالْمِلَلِ، فَثَبَتَ أَنَّ مُحَارَبَةَ أَبِي بَكْرٍ ﵁ أَعْظَمُ تَأْثِيرًا فِي نُصْرَةِ الْإِسْلَامِ وَتَقْوِيَتِهِ مِنْ مُحَارَبَةِ عَلِيٍّ ﵇، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ تَعْظِيمُ قَوْمٍ يَسْعَوْنَ فِي تَقْوِيَةِ الدِّينِ وَنُصْرَةِ الْإِسْلَامِ، وَلَمَّا كَانَ أَبُو بَكْرٍ هُوَ الْمُتَوَلِّي لِذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْمُرَادَ بِالْآيَةِ.
Bu ayetin Ebû Bekir'e mahsus olduğunu beyan etmedeki ikinci vecih: Şöyle deriz: Farz edelim ki Ali mürtedlerle savaşmış olsun; ancak Ebû Bekir'in mürtedlerle olan savaşı, durum itibariyle daha yüce ve İslam'daki yeri bakımından, Ali'nin hilafet konusunda kendisine muhalefet edenlerle yaptığı savaştan çok daha büyüktür. Çünkü mütevatir olarak bilinmektedir ki, o sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde bedeviler çalkalanmış ve isyan etmişlerdi; Müseylime ve Tuleyha'yı kahreden bizzat Ebû Bekir idi. İrtidad eden yedi fırkayla savaşan ve zekâtı vermeyenlerle savaşan bizzat oydu. O bunu yaptığında İslam yerleşti, gücü büyüdü ve devleti yayıldı. İdare Ali'ye aleyhisselâm ulaştığında ise İslam zaten doğuda ve batıda yayılmış, dünya kralları boyun eğdirilmiş ve İslam bütün dinlere ve milletlere üstün gelmiş durumdaydı. Böylece Ebû Bekir'in radıyallâhu anh savaşının, İslam'a yardım etme ve onu güçlendirme konusundaki tesirinin Ali'nin aleyhisselâm savaşından daha büyük olduğu sabit olmuştur. Bilinmektedir ki bu ayetten maksat, dini güçlendirmede ve İslam'a yardım etmede çaba gösteren bir kavmi yüceltmektir. Bunu bizzat üstlenen kişi Ebû Bekir olduğuna göre, ayetle kastedilenin o olması vaciptir.
الْمَقَامُ الثَّالِثُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَهُوَ أَنَّا نَدَّعِي دَلَالَةَ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ إِمَامَةِ أَبِي بَكْرٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ
Bu ayetteki üçüncü makam: Biz bu ayetin Ebû Bekir'in imametinin sahih olduğuna delalet ettiğini iddia ediyoruz. Çünkü zikrettiğimiz üzere,
بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُخْتَصَّةٌ بِهِ فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ الَّذِينَ أَرَادَهُمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ بِصِفَاتٍ: أَوَّلُهَا: أَنَّهُ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ.
bu ayetin ona mahsus olduğu sabit olunca şöyle deriz: Allah Teâlâ bu ayette kastettiği kimseleri birtakım sıfatlarla nitelemiştir: Birincisi: O'nun onları sevmesi ve onların da O'nu sevmesidir.
فَلَمَّا ثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْآيَةِ هُوَ أَبُو بَكْرٍ ثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ وَصْفٌ لِأَبِي بَكْرٍ، وَمَنْ وَصَفَهُ اللَّه تَعَالَى بِذَلِكَ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ ظَالِمًا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ مُحِقًّا فِي إِمَامَتِهِ، وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ وَهُوَ صفة أبي بكر أيضا الدليل الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، وَيُؤَكِّدُهُ مَا
Bu ayetle kastedilenin Ebû Bekir olduğu sabit olunca, { يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ } “[Allah] onları sever, onlar da O'nu severler” buyruğunun Ebû Bekir'in bir sıfatı olduğu da sabit olur. Allah Teâlâ'nın kendisini bu sıfatla nitelediği bir kimsenin zalim olması imkânsızdır. Bu da onun imametinde hak üzere olduğuna delalet eder. İkincisi: { أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ } “Müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı izzetli/zorludurlar” buyruğudur ki bu da zikrettiğimiz delille yine Ebû Bekir'in bir sıfatıdır. Bunu şu da teyit etmektedir:
رُوِيَ فِي الْخَبَرِ الْمُسْتَفِيضِ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «أَرْحَمُ أُمَّتِي بِأُمَّتِي أَبُو بَكْرٍ»
Meşhur haberde rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm: «Ümmetime karşı ümmetimin en merhametlisi Ebû Bekir'dir» buyurmuştur.
فَكَانَ مَوْصُوفًا بِالرَّحْمَةِ وَالشَّفَقَةِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَبِالشِّدَّةِ مَعَ الْكُفَّارِ، أَلَا تَرَى أَنَّ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ حِينَ كَانَ الرَّسُولُ ﷺ فِي مَكَّةَ وَكَانَ فِي غَايَةِ الضَّعْفِ كَيْفَ كَانَ يَذُبُّ عَنِ الرَّسُولُ ﵊، وَكَيْفَ كَانَ يُلَازِمُهُ وَيَخْدِمُهُ، وَمَا كَانَ يُبَالِي بِأَحَدٍ مِنْ جَبَابِرَةِ الْكُفَّارِ وَشَيَاطِينِهِمْ، وَفِي آخِرِ الْأَمْرِ أَعْنِي وَقْتَ خِلَافَتِهِ كَيْفَ لَمْ يَلْتَفِتْ إِلَى قَوْلِ أَحَدٍ، وَأَصَرَّ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْمُحَارَبَةِ مَعَ مَانِعِيِ الزَّكَاةِ حَتَّى آلَ الْأَمْرُ إِلَى أَنْ خَرَجَ إِلَى قِتَالِ الْقَوْمِ وَحْدَهُ، حَتَّى جَاءَ أَكَابِرُ الصَّحَابَةِ وَتَضَرَّعُوا إِلَيْهِ وَمَنَعُوهُ مِنَ الذَّهَابِ، ثُمَّ لَمَّا بَلَغَ بَعْثُ الْعَسْكَرِ إِلَيْهِمُ انْهَزَمُوا وَجَعَلَ اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ مَبْدَأً لِدَوْلَةِ الْإِسْلَامِ، فَكَانَ قَوْلُهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِهِ، وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ فَهَذَا مُشْتَرَكٌ فِيهِ بَيْنَ أَبِي بَكْرٍ وَعَلِيٍّ، إِلَّا أَنَّ حَظَّ أَبِي بَكْرٍ فِيهِ أَتَمُّ وَأَكْمَلُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مُجَاهَدَةَ أَبِي بَكْرٍ مَعَ الْكُفَّارِ كَانَتْ فِي أَوَّلِ الْبَعْثِ، وَهُنَاكَ الْإِسْلَامُ كَانَ فِي غَايَةِ الضَّعْفِ، وَالْكُفْرُ كَانَ فِي غَايَةِ الْقُوَّةِ، وَكَانَ يُجَاهِدُ الْكُفَّارَ بِمِقْدَارِ قُدْرَتِهِ، وَيَذُبُّ عَنْ رَسُولِ اللَّه بِغَايَةِ وُسْعِهِ، وَأَمَّا عَلِيٌّ ﵇ فَإِنَّهُ إِنَّمَا شَرَعَ فِي الْجِهَادِ يَوْمَ بَدْرٍ وَأُحُدٍ، وَفِي ذَلِكَ الْوَقْتِ كَانَ الْإِسْلَامُ قَوِيًّا وَكَانَتِ الْعَسَاكِرُ مُجْتَمِعَةً، فَثَبَتَ أَنَّ جِهَادَ أَبِي بَكْرٍ كَانَ أَكْمَلَ مِنْ جِهَادِ عَلِيٍّ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ كَانَ مُتَقَدِّمًا عَلَيْهِ فِي الزَّمَانِ، فَكَانَ أَفْضَلَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ [الْحَدِيدِ: ١٠] وَالثَّانِي: أَنَّ جِهَادَ أَبِي بَكْرٍ كَانَ فِي وَقْتِ ضَعْفِ الرَّسُولِ ﷺ، وَجِهَادَ عَلِيٍّ كَانَ فِي وَقْتِ الْقُوَّةِ، وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَهَذَا لَائِقٌ بِأَبِي بَكْرٍ لِأَنَّهُ مُتَأَكِّدٌ بِقَوْلِهِ تعالى: وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ [النُّورِ: ٢٢] وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي أَبِي بَكْرٍ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ هَذِهِ الصِّفَاتِ لِأَبِي بَكْرٍ أَنَّا بَيَّنَّا بِالدَّلِيلِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ فِي أَبِي بَكْرٍ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَتْ هَذِهِ الصِّفَاتُ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ لِأَبِي بَكْرٍ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ الْقَطْعُ بِصِحَّةِ إِمَامَتِهِ، إِذْ لَوْ كَانَتْ إِمَامَتُهُ بَاطِلَةً لَمَا كَانَتْ هَذِهِ الصِّفَاتُ لَائِقَةً بِهِ.
Dolayısıyla o, müminlere karşı merhamet ve şefkatle, kâfirlere karşı ise şiddetle nitelenmişti. Görmez misin ki işin başında, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de iken ve son derece zayıf bir durumdayken, Resul'ü aleyhisselâm nasıl savunuyor, onun yanından nasıl ayrılmıyor ve ona hizmet ediyordu; kâfirlerin zorbalarından ve şeytanlarından hiçbirine aldırış etmiyordu! İşin sonunda, yani hilafeti vaktinde ise kimsenin sözüne bakmayıp, zekâtı vermeyenlerle mutlaka savaşılması gerektiğinde nasıl ısrar etti; hatta iş o noktaya vardı ki kavimle tek başına savaşmak üzere çıktı da nihayet sahabenin ileri gelenleri gelip ona yalvardılar ve onu gitmekten vazgeçirdiler. Sonra onların üzerine ordunun gönderilmesi tamamlanınca hezimete uğradılar ve Allah Teâlâ bunu İslam devletinin başlangıcı kıldı. Dolayısıyla { أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ } “Müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı izzetlidirler” buyruğu ancak ona layık olur. Üçüncüsü: { يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ } “Allah yolunda cihad ederler ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar” buyruğudur. Bu özellik Ebû Bekir ile Ali arasında müşterektir; ancak Ebû Bekir'in bundaki payı daha tam ve daha mükemmeldir. Zira Ebû Bekir'in kâfirlerle cihadı peygamberliğin ilk dönemindeydi; o vakit İslam son derece zayıf, küfür ise son derece güçlüydü; o, gücü nispetinde kâfirlerle cihad ediyor ve bütün takatiyle Allah'ın Resulü'nü savunuyordu. Ali'ye aleyhisselâm gelince, o cihada ancak Bedir ve Uhud günü başlamıştır; o vakitte ise İslam güçlüydü ve ordular toplanmıştı. Böylece Ebû Bekir'in cihadının iki bakımdan Ali'nin cihadından daha mükemmel olduğu sabit oldu: Birincisi: Ebû Bekir'in cihadı zaman bakımından ondan önceydi; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ } “İçinizden fetihten önce infak eden ve savaşanlar [diğerleriyle] bir olmaz” [Hadîd 10] buyruğu gereğince daha faziletliydi. İkincisi: Ebû Bekir'in cihadı Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem zayıf olduğu vakitte, Ali'nin cihadı ise güç vakti idi. Dördüncüsü: { ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ } “Bu, Allah'ın bir lütfudur; onu dilediğine verir” buyruğudur. Bu da Ebû Bekir'e uygundur; zira Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ } “İçinizden fazilet ve servet sahibi olanlar yemin etmesin...” [Nûr 22] buyruğuyla pekişmiştir. Biz bu ayetin Ebû Bekir hakkında olduğunu beyan etmiştik. Bütün bu sıfatların Ebû Bekir'e ait olduğuna delalet eden hususlardan biri de, bu ayetin mutlaka Ebû Bekir hakkında olduğunu delille ortaya koymuş olmamızdır. Durum böyle olunca, bu sıfatların da mutlaka Ebû Bekir'e ait olması gerekir. Bu sabit olunca, onun imametinin sahih olduğuna kesin olarak hükmetmek vacip olur; zira şayet onun imameti batıl olsaydı, bu sıfatlar ona layık olmazdı.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ كَانَ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَاتِ حَالَ حَيَاةِ الرَّسُولِ ﷺ، ثُمَّ بَعْدَ وَفَاتِهِ لَمَّا شَرَعَ فِي الْإِمَامَةِ زَالَتْ هَذِهِ الصِّفَاتُ وَبَطَلَتْ.
Eğer: 'Onun Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem hayatı boyunca bu sıfatlarla nitelenmiş olduğu, vefatından sonra hilafete giriştiğinde ise bu sıfatların zail olup batıl hale geldiği niçin söylenemez?' denilirse,
قُلْنَا: هَذَا بَاطِلٌ قَطْعًا لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ فَأَثْبَتَ كَوْنَهُمْ مَوْصُوفِينَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ حَالَ إِتْيَانِ اللَّه بِهِمْ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى شَهَادَةِ اللَّه لَهُ بِكَوْنِهِ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَاتِ حَالَ مُحَارَبَتِهِ مَعَ أَهْلِ الرِّدَّةِ، وَذَلِكَ هُوَ حَالُ إِمَامَتِهِ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا دَلَالَةُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ إِمَامَتِهِ، أَمَّا قَوْلُ الرَّوَافِضِ لَعَنَهُمُ اللَّه: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي حَقِّ عَلِيٍّ ﵁ بِدَلِيلِ
Biz deriz ki: Bu kesinlikle batıldır; çünkü Allah Teâlâ: { فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ } “Allah öyle bir topluluk getirecektir ki, O onları sever, onlar da O'nu severler” buyurarak, gelecekte Allah'ın onları getireceği halde onların bu sıfatla nitelenmiş olduklarını ispat etmiştir. Bu da Allah'ın, onun riddet ehliyle savaştığı haldeki durumunda bu sıfatlarla nitelenmiş olduğuna şahitlik ettiğini gösterir ki bu da onun imamet halidir. Böylece zikrettiğimiz hususlarla bu ayetin onun imametinin sahihliğine delaleti sabit olmuştur. Allah'ın lanet edesi Râfızîlerin, şu delile dayanarak bu ayetin Ali radıyallâhu anh hakkında olduğunu söylemelerine gelince:
أَنَّهُ ﷺ قَالَ يوم خيبر: «لأعطيين الرَّايَةَ غَدًا رَجُلًا يُحِبُّ اللَّه وَرَسُولَهُ وَيُحِبُّهُ اللَّه وَرَسُولُهُ»
O sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber günü: «Yarın sancağı öyle bir adama vereceğim ki, o Allah'ı ve Resulü'nü sever, Allah ve Resulü de onu sever» buyurmuştur,
وَكَانَ ذَلِكَ هُوَ عَلِيٌّ ﵇، فَنَقُولُ: هَذَا الْخَبَرُ مِنْ بَابِ الْآحَادِ، وَعِنْدَهُمْ لَا يَجُوزُ التَّمَسُّكُ بِهِ فِي الْعَمَلِ، فَكَيْفَ يَجُوزُ التَّمَسُّكُ بِهِ فِي الْعِلْمِ، وَأَيْضًا أَنَّ إِثْبَاتَ هَذِهِ الصِّفَةِ
ve o kişi Ali aleyhisselâm idi. Biz deriz ki: Bu haber âhâd türündendir; onlara göre amel hususunda onunla delil getirmek caiz değilken, ilim [inanç] hususunda onunla delil getirmek nasıl caiz olabilir? Ayrıca bu sıfatın sabit kılınması,
لِعَلِيٍّ لَا يُوجِبُ انْتِفَاءَهَا عَنْ أَبِي بَكْرٍ، وَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَدُلَّ عَلَى ذَلِكَ لَكِنَّهُ لَا يَدُلُّ عَلَى انْتِفَاءِ ذَلِكَ الْمَجْمُوعِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ، وَمِنْ جُمْلَةِ تِلْكَ الصِّفَاتِ كَوْنُهُ كَرَّارًا غَيْرَ فَرَّارٍ، فَلَمَّا انْتَفَى ذَلِكَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ لَمْ يَحْصُلْ مَجْمُوعُ تِلْكَ الصِّفَاتِ لَهُ، فَكَفَى هَذَا فِي الْعَمَلِ بِدَلِيلِ الْخِطَابِ، فَأَمَّا انْتِفَاءُ جَمِيعِ تِلْكَ الصِّفَاتِ فَلَا دَلَالَةَ فِي اللَّفْظِ عَلَيْهِ، فَهُوَ تَعَالَى إِنَّمَا أَثْبَتَ هَذِهِ الصِّفَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ حَالَ اشْتِغَالِهِ بِمُحَارَبَةِ الْمُرْتَدِّينَ بَعْدَ ذَلِكَ فَهَبْ أَنَّ تِلْكَ الصِّفَةَ مَا كَانَتْ حَاصِلَةً فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، فَلَمْ يَمْنَعْ ذَلِكَ مِنْ حُصُولِهَا فِي الزَّمَانِ الْمُسْتَقْبَلِ، وَلِأَنَّ مَا ذَكَرْنَاهُ تَمَسُّكٌ بِظَاهِرِ الْقُرْآنِ، وَمَا ذَكَرُوهُ تَمَسُّكٌ بِالْخَبَرِ الْمَذْكُورِ الْمَنْقُولِ بِالْآحَادِ، وَلِأَنَّهُ مُعَارَضٌ بِالْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى كَوْنِ أَبِي بَكْرٍ مُحِبًّا للَّه وَلِرَسُولِهِ. وَكَوْنِ اللَّه مُحِبًّا لَهُ وَرَاضِيًا عَنْهُ. قَالَ تَعَالَى فِي حَقِّ أَبِي بَكْرٍ وَلَسَوْفَ يَرْضى [اللَّيْلِ: ٢١]
Ali için sabit olması, onun Ebû Bekir'den nefyedilmesini gerektirmez. Bunun buna delalet ettiği farz edilse bile, o sıfatların tamamının Ebû Bekir'den nefyedildiğine delalet etmez. O sıfatlar cümlesinden biri de onun hücum eden ve kaçmayan (kerrâr gayr-i ferrâr) olmasıdır. Bu vasıf Ebû Bekir'de olmayınca, o sıfatların toplamı onun için hasıl olmamış olur; dolayısıyla mefhum-ı muhalif ile amel etmede bu yeterlidir. Bütün o sıfatların nefyine gelince, lafızda buna dair hiçbir delalet yoktur. Allah Teâlâ bu ayette zikredilen bu sıfatı, ancak bundan sonra mürtedlerle savaşla meşgul olunduğu hal için sabit kılmıştır. Farz edelim ki o sıfat o vakitte gerçekleşmemiş olsun; bu durum onun gelecek zamanda gerçekleşmesine engel teşkil etmez. Ayrıca bizim zikrettiğimiz husus Kur'an'ın zahirine sarılmaktır; onların zikrettiği ise âhâd yoluyla nakledilen mezkûr habere sarılmaktır. Üstelik bu rivayet, Ebû Bekir'in Allah'ı ve Resulü'nü sevdiğine ve Allah'ın da onu sevip ondan razı olduğuna delalet eden hadislerle karşıtlık içindedir. Allah Teâlâ Ebû Bekir hakkında: { وَلَسَوْفَ يَرْضى } “Ve elbette [o da] razı olacaktır” [Leyl 21] buyurmuştur.
وَقَالَ ﵊: «إِنَّ اللَّه يَتَجَلَّى لِلنَّاسِ عَامَّةً وَيَتَجَلَّى لِأَبِي بَكْرٍ خَاصَّةً»
O aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz ki Allah insanlara umumi olarak tecelli eder, Ebû Bekir'e ise hususi olarak tecelli eder.»
وَقَالَ: «مَا صَبَّ اللَّه شَيْئًا فِي صَدْرِي إِلَّا وَصَبَّهُ فِي صَدْرِ أَبِي بَكْرٍ»
Ve şöyle buyurmuştur: «Allah benim göğsüme her ne döktüyse, onu Ebû Bekir'in göğsüne de dökmüştür.»
وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ يُحِبُّ اللَّه وَرَسُولَهُ وَيُحِبُّهُ اللَّه وَرَسُولُهُ.
Bütün bunlar, onun Allah'ı ve Resulü'nü sevdiğine, Allah ve Resulü'nün de onu sevdiğine delalet eder.
وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُهُمْ: الْآيَةُ الَّتِي بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ دَالَّةٌ عَلَى إِمَامَةِ عَلِيٍّ فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ نَازِلَةً فِي عَلِيٍّ، فَجَوَابُنَا: أَنَّا لَا نُسَلِّمُ دَلَالَةَ الْآيَةِ الَّتِي بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى إِمَامَةِ عَلِيٍّ وَسَنَذْكُرُ الْكَلَامَ فِيهِ إِنْ شَاءَ اللَّه تَعَالَى، فَهَذَا مَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ مِنَ الْبَحْثِ واللَّه أَعْلَمُ.
İkinci veche, yani onların: 'Bu ayetten sonraki ayet Ali'nin imametine delalet etmektedir; binaenaleyh bu ayetin de Ali hakkında inmiş olması vaciptir' şeklindeki sözlerine gelince; cevabımız şudur: Biz bu ayetten sonraki ayetin Ali'nin imametine delalet ettiğini kabul etmiyoruz. İnşâallahu Teâlâ buna dair sözü [ileride] zikredeceğiz. Bu bahiste söylenecek olan budur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ فَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ فِي الْمَحَبَّةِ ذَكَرْنَاهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ [الْبَقَرَةِ: ١٦٥] فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ. وَفِيهِ دَقِيقَةٌ وَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ مَحَبَّتَهُ لَهُمْ عَلَى مَحَبَّتِهِمْ لَهُ، وَهَذَا حَقٌّ لِأَنَّهُ لَوْلَا أَنَّ اللَّه أَحَبَّهُمْ وَإِلَّا لَمَا وَفَّقَهُمْ حَتَّى صَارُوا مُحِبِّينَ لَهُ.
Allah Teâlâ'nın: { يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ } “[Allah] onları sever, onlar da O'nu severler” buyruğuna gelince; muhabbet konusundaki tahkiki açıklamayı Bakara suresinde Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ } “İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise çok daha kuvvetlidir” [Bakara 165] buyruğunun tefsirinde zikretmiştik; dolayısıyla [burada] tekrar etmekte bir fayda yoktur. Burada ince bir nükte vardır ki o da şudur: Allah Teâlâ, onların Kendisini sevmesinden önce Kendi onları sevmesini öne almıştır. Bu haktır; zira eğer Allah onları sevmeseydi, O'nu seven kimseler olmaları için onlara muvaffakiyet vermezdi.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ وَهُوَ كَقَوْلِهِ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ/ بَيْنَهُمْ [الْفَتْحِ: ٢٩] قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» أَذِلَّةٌ جَمْعُ ذَلِيلٍ، وَأَمَّا ذَلُولٌ فَجَمْعُهُ ذُلُلٌ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِكَوْنِهِمْ أَذِلَّةً هُوَ أَنَّهُمْ مُهَانُونَ، بَلِ الْمُرَادُ الْمُبَالَغَةُ فِي وَصْفِهِمْ بِالرِّفْقِ وَلِينِ الْجَانِبِ، فَإِنَّ مَنْ كَانَ ذَلِيلًا عِنْدَ إِنْسَانٍ فَإِنَّهُ أَلْبَتَّةَ لَا يُظْهِرُ شَيْئًا مِنَ التَّكَبُّرِ وَالتَّرَفُّعِ، بَلْ لا يظهر إلا الرفق واللين فكذا هاهنا، فَقَوْلُهُ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ أَيْ يُظْهِرُونَ الْغِلْظَةَ وَالتَّرَفُّعَ عَلَى الْكَافِرِينَ. وَقِيلَ: يُعَازُونَهُمْ أَيْ يُغَالِبُونَهُمْ مِنْ قَوْلِهِمْ: عَزَّهُ يُعِزُّهُ إِذَا غَلَبَهُ، كَأَنَّهُمْ مُشَدِّدُونَ عَلَيْهِمْ بِالْقَهْرِ وَالْغَلَبَةِ.
Sonra Allah Teâlâ: { أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ } “Müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı izzetlidirler” buyurmuştur ki bu, O'nun: { أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ } “Kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler” [Fetih 29] buyruğu gibidir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Ezilleh (أَذِلَّة), zelîl (ذَلِيل) kelimesinin çoğuludur; zelûl (ذَلُول) kelimesinin çoğulu ise zülül (ذُلُل) gelir. Onların ezilleh olmasından murad hor ve hakir olmaları değil, bilakis onların rıfk (yumuşaklık) ve mülayemetle nitelenmesinde mübalağadır. Zira bir insanın yanında zelil (alçak gönüllü) olan kimse, kesinlikle hiçbir kibir ve büyüklük taslama göstermez; aksine sadece rıfk ve mülayemet gösterir. İşte burada da böyledir. O'nun { أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ } “Kâfirlere karşı izzetlidirler” buyruğu ise, kâfirlere karşı sertlik ve üstünlük gösterirler demektir. Şöyle de denilmiştir: Onlara galebe çalarlar; nitekim Arapların bir kimseye üstün geldiğinde 'onu yendi' anlamında 'azzehû ye'ızzuhû' (عَزَّهُ يُعِزُّهُ) demelerinden gelir; sanki onlar kahir ve galebe ile onlara karşı şiddet göstermektedirler.
فَإِنْ قِيلَ: هَلَّا قِيلَ: أَذِلَّةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٌ عَلَى الْكَافِرِينَ.
Eğer: '«Müminler için alçak gönüllü, kâfirlere karşı izzetli» (أَذِلَّةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٌ عَلَى الْكَافِرِينَ) denilmesi gerekmez miydi?' denilirse,
قُلْنَا: فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يُضَمِّنَ الذُّلَّ مَعْنَى الرَّحْمَةِ وَالشَّفَقَةِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: رَاحِمِينَ عَلَيْهِمْ مُشْفِقِينَ عَلَيْهِمْ عَلَى وَجْهِ التَّذَلُّلِ وَالتَّوَاضُعِ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ كَلِمَةَ عَلَى حَتَّى يَدُلَّ عَلَى عُلُوِّ مَنْصِبِهِمْ وَفَضْلِهِمْ وَشَرَفِهِمْ، فَيُفِيدَ أَنَّ كَوْنَهُمْ أَذِلَّةً لَيْسَ لِأَجْلِ كَوْنِهِمْ ذَلِيلِينِ فِي أَنْفُسِهِمْ، بَلْ ذَاكَ التَّذَلُّلُ إِنَّمَا كَانَ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ أَرَادُوا أَنْ يَضُمُّوا إِلَى عُلُوِّ مَنْصِبِهِمْ فَضِيلَةَ التَّوَاضُعِ. وَقُرِئَ (أَذِلَّةً وَأَعِزَّةً) بِالنَّصْبِ عَلَى الْحَالِ.
Biz deriz ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Zillet lafzının merhamet ve şefkat manasını içermesidir; sanki tezellül ve tevazu yoluyla 'onlara acıyan, onlara şefkat gösteren' denilmiş gibidir. İkincisi: Allah Teâlâ, onların mevkilerinin yüceliğine, faziletlerine ve şereflerine delalet etmesi için { عَلَى } (aleyhine/karşı) kelimesini zikretmiştir; böylece onların ezilleh olmalarının kendi nefislerinde zelil olmalarından kaynaklanmadığını, bilakis o tezellülün ancak mevkilerinin yüceliğine tevazu faziletini de katmak istemelerinden ötürü olduğunu ifade eder. [Kelime] hal olarak nasb ile { أَذِلَّةً وَأَعِزَّةً } şeklinde de okunmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَيْ لِنُصْرَةِ دِينِ اللَّه وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ وَفِيهِ وَجْهَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda cihad ederler” yani Allah'ın dinine yardım etmek için cihad ederler, { وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ } “ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar” buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ تَكُونَ هَذِهِ الْوَاوُ لِلْحَالِ، فَإِنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يُرَاقِبُونَ الْكُفَّارَ وَيَخَافُونَ لَوْمَهُمْ، فَبَيَّنَ اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ مَنْ كَانَ قَوِيًّا فِي الدِّينِ فَإِنَّهُ لَا يَخَافُ فِي نُصْرَةِ دِينِ اللَّه بِيَدِهِ وَلِسَانِهِ لَوْمَةَ لَائِمٍ. الثَّانِي: أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْوَاوُ لِلْعَطْفِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ مِنْ شَأْنِهِمْ أَنْ يُجَاهِدُوا فِي سَبِيلِ اللَّه لَا لِغَرَضٍ آخَرَ، وَمِنْ شَأْنِهِمْ أَنَّهُمْ صِلَابٌ فِي
Birincisi: Bu vav (و) harfinin hâl için olmasıdır. Zira münafıklar kâfirleri gözetiyor ve onların kınamasından korkuyorlardı; Allah Teâlâ bu ayette dinde güçlü olan kimsenin, Allah'ın dinine eliyle ve diliyle yardım etme hususunda hiçbir kınayıcının kınamasından korkmayacağını beyan etmiştir. İkincisi: Bu vav'ın atıf için olmasıdır; mana şudur: Onların şanı başka bir gaye için değil sadece Allah yolunda cihad etmektir ve onların şanı,
نُصْرَةِ الدِّينِ لَا يُبَالُونَ بِلَوْمَةِ اللَّائِمِينَ، وَاللَّوْمَةُ الْمَرَّةُ الْوَاحِدَةُ مِنَ اللَّوْمِ، وَالتَّنْكِيرُ فِيهَا وَفِي اللائم مبالغة، كأنه قيل: لا يخافون شيئا قَطُّ مِنْ لَوْمِ أَحَدٍ مِنَ اللَّائِمِينَ.
dine yardım hususunda metin olmalarıdır; kınayanların kınamasına aldırış etmezler. Levme (لَوْمَة) kelimesi kınamanın bir defa vuku bulmasıdır (ism-i merre). Onda ve lâim (kınayıcı) kelimesindeki tenvin ise mübalağa içindir; sanki şöyle denilmiştir: Kınayanlardan herhangi birinin kınamasından kesinlikle hiçbir şeyden korkmazlar.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ فَقَوْلُهُ ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنْ وَصْفِ الْقَوْمِ بِالْمَحَبَّةِ وَالذِّلَّةِ وَالْعِزَّةِ وَالْمُجَاهَدَةِ وَانْتِفَاءِ خَوْفِ اللَّوْمَةِ الْوَاحِدَةِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أن كل ذلك بفضله إحسانه، وَذَلِكَ صَرِيحٌ فِي أَنَّ طَاعَاتِ الْعِبَادِ مَخْلُوقَةٌ للَّه تَعَالَى، وَالْمُعْتَزِلَةُ يَحْمِلُونَ اللَّفْظَ عَلَى فِعْلِ الْأَلْطَافِ، وَهُوَ بَعِيدٌ لِأَنَّ فِعْلَ.
Sonra Allah Teâlâ: { ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ } “Bu, Allah'ın bir lütfudur; onu dilediğine verir” buyurmuştur. O'nun { ذلِكَ } “Bu” buyruğu, o topluluğun muhabbet, tezellül, izzet, cihad ve tek bir kınamadan dahi korkmamakla nitelenmesine dair daha önce zikredilen hususlara bir işarettir. Allah Teâlâ bütün bunların Kendi lütfu ve ihsanı ile olduğunu beyan etmiştir. Bu da kulların itaatlerinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olduğu hususunda sarihtir. Mutezile ise lafzı lutufların fiiline hamleder; bu ise uzaktır, çünkü
الْأَلْطَافِ عَامٌّ فِي حَقِّ الْكُلِّ، فَلَا بُدَّ فِي التَّخْصِيصِ مِنْ فَائِدَةٍ زَائِدَةٍ.
lutufların fiili herkes hakkında umumidir; dolayısıyla tahsiste (özelleştirmede) ilave bir faydanın bulunması zorunludur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ فَالْوَاسِعُ إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ الْقُدْرَةِ، وَالْعَلِيمُ إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ الْعِلْمِ، وَلَمَّا أَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ سَيَجِيءُ بِأَقْوَامٍ هَذَا شَأْنُهُمْ وَصِفَتُهُمْ أَكَّدَ ذَلِكَ بِأَنَّهُ كَامِلُ الْقُدْرَةِ فَلَا يَعْجِزُ عَنْ هَذَا الْمَوْعُودِ، كَامِلُ الْعِلْمِ فَيَمْتَنِعُ دخول الخلف في أخباره ومواعيده.
Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ } “Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir” buyurmuştur. Vâsi‘, kudretin kemaline; Alîm ise ilmin kemaline işarettir. Allah Teâlâ durumu ve vasfı böyle olan toplulukları getireceğini haber verince, Kendi kudretinin tam olduğunu ve bu vaadinden aciz kalmayacağını; ilminin tam olduğunu, dolayısıyla haberlerine ve vaadlerine hilafın girmesinin imkânsız olduğunu teyit etmiştir.
[سورة المائدة (٥) : آية ٥٥]
[Mâide Suresi (5), Ayet 55]
إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ (٥٥)
{ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ } “Sizin veliniz ancak Allah, O'nun Resulü ve rükû eder vaziyette namazı kılan, zekâtı veren müminlerdir.” (55)
وَجْهُ النَّظْمِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا نَهَى فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَنْ مُوَالَاةِ الْكُفَّارِ أَمَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِمُوَالَاةِ مَنْ يَجِبُ مُوَالَاتُهُ وَقَالَ: إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَيِ الْمُؤْمِنُونَ الْمَوْصُوفُونَ بِالصِّفَاتِ الْمَذْكُورَةِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Nazmın vechi şudur: Allah Teâlâ önceki ayetlerde kâfirleri veli edinmeyi nehyedince, bu ayette veli edinilmesi vacip olan kimseleri veli edinmeyi emretmiş ve: { إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Sizin veliniz ancak Allah, O'nun Resulü ve iman edenlerdir” yani zikredilen sıfatlarla nitelenmiş müminlerdir buyurmuştur. Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ عَامَّةُ الْمُؤْمِنِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ عُبَادَةَ بْنَ الصَّامِتِ لَمَّا تَبَرَّأَ مِنَ الْيَهُودِ وَقَالَ: أَنَا بَرِيءٌ إِلَى اللَّه مِنْ حِلْفِ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ، وَأَتَوَلَّى اللَّه وَرَسُولَهُ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى وَفْقِ قَوْلِهِ.
Birinci Mesele: O'nun { وَالَّذِينَ آمَنُوا } “ve iman edenler” buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi: Muradın bütün müminler olmasıdır. Zira Ubâde b. es-Sâmit Yahudilerden teberrî edip: 'Kureyza ve Nadîr ittifakından Allah'a sığınarak berî oldum; Allah'ı ve Resulü'nü veli ediniyorum' deyince, bu ayet onun sözüne muvafık olarak inmiştir.
وَرُوِيَ أَيْضًا أَنَّ عَبْدَ اللَّه بْنَ سَلَامٍ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّه إِنَّ قَوْمَنَا قَدْ هَجَرُونَا وَأَقْسَمُوا أَنْ لَا يُجَالِسُونَا، وَلَا نَسْتَطِيعُ مُجَالَسَةَ أَصْحَابِكَ لِبُعْدِ الْمَنَازِلِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَقَالَ: رَضِينَا باللَّه وَرَسُولِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ أَوْلِيَاءَ،
Yine rivayet edildiğine göre Abdullah b. Selâm: 'Ey Allah'ın Resulü! Kavmimiz bizi terk etti ve bizimle oturup kalkmamaya yemin etti; evlerin uzaklığından ötürü de senin ashabınla oturup kalkmaya güç yetiremiyoruz' demiş; bunun üzerine bu ayet inmiş, o da: 'Veli olarak Allah'tan, Resulü'nden ve müminlerden razı olduk' demiştir.
فَعَلَى هَذَا: الْآيَةُ عَامَّةٌ فِي حَقِّ كُلِّ الْمُؤْمِنِينَ، فَكُلُّ مَنْ كَانَ مُؤْمِنًا فَهُوَ وَلِيُّ كُلِّ الْمُؤْمِنِينَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ [التَّوْبَةِ: ٧١] وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ صِفَةٌ لِكُلِّ الْمُؤْمِنِينَ، وَالْمُرَادُ بِذِكْرِ هَذِهِ الصِّفَاتِ تَمْيِيزُ الْمُؤْمِنِينَ عَنِ الْمُنَافِقِينَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَدَّعُونَ الْإِيمَانَ إِلَّا أَنَّهُمْ مَا كَانُوا مُدَاوِمِينَ عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالزَّكَوَاتِ، قَالَ تَعَالَى: فِي صِفَةِ صَلَاتِهِمْ وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسالى [التوبة: ٥٤] وقال: يُراؤُنَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا
Buna göre ayet bütün müminler hakkında umumidir; dolayısıyla mümin olan herkes, bütün müminlerin velisidir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridirler” [Tevbe 71] buyruğudur. Buna göre O'nun: { الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ } “Namazı dosdoğru kılanlar, zekâtı verenler” buyruğu bütün müminlerin bir sıfatıdır. Bu sıfatların zikredilmesinden maksat, müminleri münafıklardan ayırt etmektir; çünkü onlar da iman iddiasında bulunuyor, ancak namazlara ve zekâtlara devam etmiyorlardı. Allah Teâlâ onların namazlarının vasfı hakkında: { وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسالى } “Namaza ancak üşene üşene gelirler” [Tevbe 54] buyurmuş ve: { يُراؤُنَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا } “İnsanlara gösteriş yaparlar ve Allah'ı pek az anarlar”
[النِّسَاءِ: ١٤٢] وَقَالَ فِي صِفَةِ زَكَاتِهِمْ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ [الْأَحْزَابِ: ١٩] وَأَمَّا قَوْلُهُ وَهُمْ راكِعُونَ فَفِيهِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الْمُرَادُ مِنَ الرُّكُوعِ الْخُضُوعُ، يَعْنِي أَنَّهُمْ يُصَلُّونَ وَيُزَكُّونَ وَهُمْ مُنْقَادُونَ خَاضِعُونَ لِجَمِيعِ أَوَامِرِ اللَّه وَنَوَاهِيهِ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: مِنْ شَأْنِهِمْ إِقَامَةُ الصَّلَاةِ، وَخُصَّ الرُّكُوعُ بِالذِّكْرِ تَشْرِيفًا لَهُ كَمَا فِي قَوْلِهِ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ [الْبَقَرَةِ: ٤٣] وَالثَّالِثُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ أَصْحَابَهُ كَانُوا عِنْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ مُخْتَلِفُونَ فِي هَذِهِ الصِّفَاتِ، مِنْهُمْ مَنْ قَدْ أَتَمَّ الصَّلَاةَ، وَمِنْهُمْ مَنْ دَفَعَ الْمَالَ إِلَى الْفَقِيرِ، وَمِنْهُمْ مَنْ كَانَ بَعْدُ فِي الصَّلَاةِ وَكَانَ رَاكِعًا، فَلَمَّا كَانُوا مُخْتَلِفِينَ فِي هَذِهِ الصِّفَاتِ لَا جَرَمَ ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى كُلَّ هَذِهِ الصِّفَاتِ.
[Nisâ 142] buyurmuştur. Zekâtlarının vasfı hakkında ise: { أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ } “Hayra karşı pek cimridirler” [Ahzâb 19] buyurmuştur. O'nun { وَهُمْ راكِعُونَ } “ve onlar rükû edicidirler” buyruğuna gelince; bu görüşe göre bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Ebû Müslim şöyle demiştir: Rükûdan maksat hudu‘dur (boyun eğmektir); yani onlar Allah'ın bütün emir ve yasaklarına boyun eğip teslim olmuş bir halde namaz kılarlar ve zekât verirler. İkincisi: Muradın 'onların şanı namazı ikame etmektir' olmasıdır; nitekim { وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ } “Rükû edenlerle beraber rükû edin” [Bakara 43] buyruğunda olduğu gibi, şerefine binaen rükû bilhassa zikredilmiştir. Üçüncüsü: Bazıları şöyle demiştir: Ashabı bu ayetin indiği sırada bu sıfatlar bakımından farklı durumlardaydı; kimisi namazı tamamlamıştı, kimisi malı fakire vermişti, kimisi de henüz namazda olup rükû halindeydi. Onlar bu sıfatlar hususunda farklı durumlarda oldukları için, şüphesiz Allah Teâlâ bu sıfatların hepsini zikretmiştir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ شَخْصٌ مُعَيَّنٌ، وَعَلَى هَذَا فَفِيهِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: رَوَى عِكْرِمَةُ أن هذه
İkinci Görüş: Bu ayetten murad muayyen bir şahıstır. Buna göre bunda birtakım rivayetler vardır: Birincisi: İkrime bu
الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أَبِي بَكْرٍ ﵁. وَالثَّانِي:
ayetin Ebû Bekir radıyallâhu anh hakkında indiğini rivayet etmiştir. İkincisi:
رَوَى عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵇.
Atâ'nın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre bu ayet Ali b. Ebî Tâlib aleyhisselâm hakkında inmiştir.
وروي أَنَّ عَبْدَ اللَّه بْنَ سَلَامٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّه أَنَا رَأَيْتُ عَلِيًّا تَصَدَّقَ بِخَاتَمِهِ عَلَى مُحْتَاجٍ وَهُوَ رَاكِعٌ، فَنَحْنُ نَتَوَلَّاهُ.
Rivayet edildiğine göre Abdullah b. Selâm şöyle demiştir: 'Bu ayet indiğinde: «Ey Allah'ın Resulü! Ben Ali'yi rükû halinde iken yüzüğünü bir muhtaca sadaka verirken gördüm; dolayısıyla biz onu veli ediniyoruz» dedim.'
وَرُوِيَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: صَلَّيْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّه ﷺ يَوْمًا صَلَاةَ الظُّهْرِ، فَسَأَلَ سَائِلٌ فِي الْمَسْجِدِ فَلَمْ يُعْطِهِ أَحَدٌ، فَرَفَعَ السَّائِلُ يَدَهُ إِلَى السَّمَاءِ وَقَالَ: اللَّهُمَّ اشْهَدْ أَنِّي سَأَلْتُ فِي مَسْجِدِ الرَّسُولِ ﷺ فَمَا أَعْطَانِي أَحَدٌ شَيْئًا، وَعَلِيٌّ ﵇ كَانَ رَاكِعًا، فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ بِخِنْصَرِهِ الْيُمْنَى وَكَانَ فِيهَا خَاتَمٌ، فَأَقْبَلَ السَّائِلُ حَتَّى أَخَذَ الْخَاتَمَ بِمَرْأَى النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ: «اللَّهُمَّ إِنَّ أَخِي مُوسَى سَأَلَكَ» فَقَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي إِلَى قَوْلِهِ وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي [طه: ٢٥- ٣٢] فَأَنْزَلْتَ قُرْآنًا نَاطِقًا سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً [الْقَصَصِ: ٣٥] اللَّهُمَّ وَأَنَا مُحَمَّدٌ نَبِيُّكَ وَصَفِيُّكَ فَاشْرَحْ لِي صَدْرِي وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي عَلِيًّا اشْدُدْ بِهِ ظهري. قال أبو ذر: فو اللَّه مَا أَتَمَّ رَسُولُ اللَّه هَذِهِ الْكَلِمَةَ حَتَّى نَزَلَ جِبْرِيلُ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ اقْرَأْ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَى آخِرِهَا،
Ebû Zer'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bir gün Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte öğle namazını kıldım. Mescitte bir dilenci bir şey istedi, fakat kimse ona bir şey vermedi. Bunun üzerine dilenci elini semaya kaldırıp: 'Allahım! Şahit ol ki ben Resulullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem mescidinde istedim de kimse bana bir şey vermedi' dedi. Ali aleyhisselâm ise rükûda idi; ona sağ elinin serçe parmağıyla işaret etti, parmağında bir yüzük vardı. Dilenci yaklaşıp Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem gözü önünde yüzüğü aldı. Bunun üzerine [Resulullah]: «Allahım! Kardeşim Mûsâ Sana dua edip: { رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي } “Rabbim! Göğsüme genişlik ver...” demişti - { وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي } “Onu işime ortak kıl” [Tâhâ 25-32] kavline kadar- ve Sen konuşan bir Kur'an olarak: { سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً } “Pazunu kardeşinle güçlendireceğiz ve size bir hakimiyet vereceğiz” [Kasas 35] ayetini indirdin. Allahım! Ben de Senin peygamberin ve seçkin kulun Muhammed'im; göğsüme genişlik ver, işimi kolaylaştır ve bana ailemden bir vezir kıl, onunla arkamı güçlendir» buyurdu. Ebû Zer dedi ki: Vallahi Resulullah bu sözünü henüz tamamlamamıştı ki Cibril indi ve: 'Ey Muhammed! { إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } “Sizin veliniz ancak Allah, O'nun Resulü...” ayetini sonuna kadar oku' dedi.
فَهَذَا مَجْمُوعُ مَا يَتَعَلَّقُ بِالرِّوَايَاتِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.
Bu meseledeki rivayetlerin toplamı bundan ibarettir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الشِّيعَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْإِمَامَ بَعْدَ رَسُولِ اللَّه ﷺ هُوَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، وَتَقْرِيرُهُ أَنْ نَقُولَ: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْآيَةِ إِمَامٌ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْإِمَامُ هُوَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ.
İkinci Mesele: Şia şöyle demiştir: Bu ayet, Resulullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem sonraki imamın Ali b. Ebî Tâlib olduğuna delalet eder. Bunun takriri şudur: Biz deriz ki: Bu ayet, bu ayetle kastedilenin bir imam olduğuna delalet eder; durum böyle olunca, o imamın Ali b. Ebî Tâlib olması vacip olur.
بَيَانُ الْمَقَامِ الْأَوَّلِ: أَنَّ الْوَلِيَّ فِي اللُّغَةِ قَدْ جَاءَ بِمَعْنَى النَّاصِرِ وَالْمُحِبِّ، كَمَا فِي قَوْلِهِ وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ [التوبة: ٧١] وَجَاءَ بِمَعْنَى الْمُتَصَرِّفِ.
Birinci Makamın Beyanı: Lügatte velî (وَلِيّ), Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridirler” [Tevbe 71] buyruğunda olduğu gibi yardımcı ve seven manasına geldiği gibi, tasarruf sahibi (mütasarrıf) manasına da gelmiştir.
قَالَ ﵊: «أَيُّمَا امْرَأَةٍ نُكِحَتْ بِغَيْرِ إِذْنِ وَلِيِّهَا»
Nitekim o aleyhisselâm: «Hangi kadın velisinin izni olmadan nikâhlanırsa...» buyurmuştur.
فَنَقُولُ: هاهنا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ لَفْظَ الْوَلِيُّ جَاءَ بِهَذَيْنِ الْمَعْنَيَيْنِ وَلَمْ يُعَيِّنِ اللَّه مُرَادَهُ، وَلَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الْمَعْنَيَيْنِ، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَيْهِمَا، فَوَجَبَ دَلَالَةُ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ الْمَذْكُورِينَ فِي الْآيَةِ مُتَصَرِّفُونَ فِي الْأُمَّةِ. الثَّانِي: أَنْ نَقُولَ: الْوَلِيُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بمعنى الناصر، فوجب أن يكون بمعنى التصرف، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى النَّاصِرِ، لِأَنَّ الْوَلَايَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ غَيْرُ عَامَّةٍ فِي كُلِّ الْمُؤْمِنِينَ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ بِكَلِمَةِ إِنَّما وَكَلِمَةُ إِنَّما لِلْحَصْرِ، كَقَوْلِهِ إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ [النِّسَاءِ: ١٧١] والولاية بمعنى النصرة عامة لقوله تعالى: وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وهذا يوجب القطع بأن الولاية الْمَذْكُورَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَيْسَتْ بِمَعْنَى النُّصْرَةِ، وَإِذَا لَمْ تَكُنْ بِمَعْنَى النُّصْرَةِ كَانَتْ بِمَعْنَى التَّصَرُّفِ، لِأَنَّهُ لَيْسَ لِلْوَلِيِّ مَعْنًى/ سِوَى هَذَيْنِ، فَصَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: إِنَّمَا الْمُتَصَرِّفُ فِيكُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ هُوَ اللَّه وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ الْمَوْصُوفُونَ بِالصِّفَةِ الْفُلَانِيَّةِ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ الْمَوْصُوفِينَ بِالصِّفَاتِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُتَصَرِّفُونَ فِي جَمِيعِ الْأُمَّةِ، وَلَا مَعْنَى لِلْإِمَامِ إِلَّا الْإِنْسَانُ الَّذِي يَكُونُ مُتَصَرِّفًا فِي كُلِّ الْأُمَّةِ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا دَلَالَةُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الشَّخْصَ الْمَذْكُورَ فِيهَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ إِمَامَ الْأُمَّةِ.
Biz deriz ki: Burada iki vecih vardır: Birincisi: Velî lafzı bu iki mana ile gelmiştir ve Allah muradını tayin etmemiştir; iki mana arasında bir zıtlık da yoktur; binaenaleyh lafzı her ikisine birden hamletmek vacip olur. Dolayısıyla ayetin, ayette zikredilen müminlerin ümmet üzerinde tasarruf sahibi olduklarına delalet etmesi vacip olur. İkincisi: Şöyle deriz: Bu ayette velî kelimesinin yardımcı manasında olması caiz değildir; dolayısıyla tasarruf sahibi manasında olması vacip olur. Yardımcı manasında olmasının caiz olmadığını söylememizin sebebi şudur: Çünkü bu ayette zikredilen velayet bütün müminler hakkında umumi değildir; zira Allah Teâlâ bunu { إِنَّما } (ancak) kelimesiyle zikretmiştir, { إِنَّما } kelimesi ise tıpkı { إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ } “Allah ancak tek bir ilahtır” [Nisâ 171] kavlinde olduğu gibi hasr (kısıtlama) içindir. Yardım manasındaki velayet ise Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridirler” kavli gereğince umumidir. Bu durum, bu ayette zikredilen velayetin yardım manasında olmadığını kesin olarak gerektirir. Yardım manasında olmayınca, tasarruf sahibi manasında olur; çünkü velî için bu ikisinden başka bir mana yoktur. Böylece ayetin takdiri şöyle olur: 'Ey müminler! Sizin üzerinizde tasarruf sahibi olan ancak Allah, O'nun Resulü ve şu vasıfla nitelenmiş müminlerdir.' Bu da bu ayette zikredilen sıfatlarla nitelenmiş müminlerin bütün ümmet üzerinde tasarruf sahibi olmalarını gerektirir. İmam ise bütün ümmet üzerinde tasarruf sahibi olan insandan başkası değildir. Böylece zikrettiğimiz hususlarla bu ayetin, içinde zikredilen şahsın ümmetin imamı olmasının vacip olduğuna delalet ettiği sabit olmuştur.
أَمَّا بَيَانُ الْمَقَامُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ مَا ذَكَرْنَا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْإِنْسَانُ هُوَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ كُلَّ مَنْ أَثْبَتَ بِهَذِهِ الْآيَةِ إِمَامَةَ شَخْصٍ قَالَ: إِنَّ ذَلِكَ الشَّخْصَ هُوَ عَلِيٌّ، وَقَدْ ثَبَتَ بِمَا قَدَّمْنَا دَلَالَةُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى إِمَامَةِ شَخْصٍ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الشَّخْصُ هُوَ عَلِيٌّ، ضَرُورَةَ أَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ. الثَّانِي: تَظَاهَرَتِ الرِّوَايَاتُ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي حَقِّ عَلِيٍّ، وَلَا يُمْكِنُ الْمَصِيرُ إِلَى قَوْلِ مَنْ يَقُولُ:
İkinci Makamın Beyanına gelince: Zikrettiğimiz hususlar sabit olunca, o insanın Ali b. Ebî Tâlib olması vacip olur. Bunun beyanı birkaç vecihledir: Birincisi: Bu ayetle bir şahsın imametini ispat eden herkes, o şahsın Ali olduğunu söylemiştir. Bu ayetin bir şahsın imametine delalet ettiği de daha önce sunduğumuz delillerle sabit olmuştur; binaenaleyh aradaki farkı iddia eden kimse bulunmadığı için zaruri olarak o şahsın Ali olması vaciptir. İkincisi: Rivayetler bu ayetin Ali hakkında indiği hususunda birbirini desteklemiştir. Şöyle diyen kimsenin görüşüne meyletmek ise mümkün değildir:
إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي أَبِي بَكْرٍ ﵁ لِأَنَّهَا لَوْ نَزَلَتْ فِي حَقِّهِ لَدَلَّتْ عَلَى إِمَامَتِهِ، وَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ هذه
'Bu ayet Ebû Bekir radıyallâhu anh hakkında inmiştir.' Çünkü şayet onun hakkında inmiş olsaydı onun imametine delalet ederdi; halbuki ümmet bu
الْآيَةَ لَا تَدُلُّ عَلَى إِمَامَتِهِ، فَبَطَلَ هَذَا الْقَوْلُ، وَالثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ وَهُمْ راكِعُونَ لَا يَجُوزُ جَعْلُهُ عَطْفًا عَلَى مَا تَقَدَّمَ، لِأَنَّ الصَّلَاةَ قَدْ تَقَدَّمَتْ، وَالصَّلَاةُ مُشْتَمِلَةُ عَلَى الرُّكُوعِ، فَكَانَتْ إِعَادَةُ ذِكْرِ الرُّكُوعِ تَكْرَارًا، فَوَجَبَ جَعْلُهُ حَالًا أَيْ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ حَالَ كَوْنِهِمْ رَاكِعِينَ، وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ إِيتَاءَ الزَّكَاةِ حَالَ الرُّكُوعِ لَمْ يَكُنْ إِلَّا فِي حَقِّ عَلِيٍّ، فَكَانَتِ الْآيَةُ مَخْصُوصَةً بِهِ وَدَالَّةً عَلَى إِمَامَتِهِ مِنَ الْوَجْهِ الَّذِي قَرَّرْنَاهُ، وَهَذَا حَاصِلُ اسْتِدْلَالِ الْقَوْمِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى إِمَامَةِ عَلِيٍّ ﵇.
ayetin onun imametine delalet etmediği hususunda icma etmiştir; dolayısıyla bu görüş batıl olmuştur. Üçüncüsü: { وَهُمْ راكِعُونَ } “ve onlar rükû edicidirler” buyruğunu daha önce geçenlere atıf yapmak caiz değildir; zira namaz daha önce geçmişti ve namaz zaten rükûyu içermektedir; bu durumda rükûnun zikrinin tekrar edilmesi gereksiz bir tekrar olurdu. Dolayısıyla onun hal kılınması vaciptir; yani 'rükû edici oldukları halde zekâtı verirler' demektir. Rükû halinde zekât vermenin ise ancak Ali hakkında vuku bulduğu hususunda icma etmişlerdir. Binaenaleyh ayet ona mahsus olmuş ve takrir ettiğimiz vecih üzere onun imametine delalet etmiştir. İşte o topluluğun bu ayetle Ali'nin aleyhisselâm imametine istidlal etmelerinin özeti budur.
وَالْجَوَابُ: أَمَّا حَمْلُ لَفْظِ الْوَلِيِّ عَلَى النَّاصِرِ وَعَلَى الْمُتَصَرِّفِ مَعًا فَغَيْرُ جَائِزٍ، لِمَا ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ حَمْلُ اللَّفْظِ الْمُشْتَرَكِ عَلَى مَفْهُومَيْهِ مَعًا.
Cevap: Velî lafzını aynı anda hem yardımcıya hem de tasarruf sahibine hamletmeye gelince, bu caiz değildir; zira fıkıh usulünde sabit olmuştur ki müşterek lafzı aynı anda iki mefhumuna birden hamletmek caiz değildir.
أَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي: فَنَقُولُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ لَفْظِ الْوَلِيِّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ النَّاصِرَ وَالْمُحِبَّ، وَنَحْنُ نُقِيمُ الدَّلَالَةَ عَلَى أَنَّ حَمْلَ لَفْظِ الْوَلِيِّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى مَعْنَى الْمُتَصَرِّفِ. ثُمَّ نُجِيبُ عَمَّا قَالُوهُ فَنَقُولُ: الَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حَمْلَهُ عَلَى النَّاصِرِ أَوْلَى وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّائِقَ بِمَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَبِمَا بَعْدَهَا لَيْسَ إِلَّا هَذَا الْمَعْنَى، أَمَّا مَا قَبْلَ هذه الآية فلأنه تعالى قال: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ [المائدة: ٥١] وَلَيْسَ الْمُرَادُ لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَئِمَّةً مُتَصَرِّفِينَ فِي أَرْوَاحِكُمْ وَأَمْوَالِكُمْ لِأَنَّ بُطْلَانَ هَذَا كَالْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ، بَلِ الْمُرَادُ لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَحْبَابًا وَأَنْصَارًا، وَلَا تُخَالِطُوهُمْ وَلَا تُعَاضِدُوهُمْ، ثُمَّ لَمَّا بَالَغَ فِي النَّهْيِ عَنْ ذَلِكَ قَالَ: إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّه وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ الْمَوْصُوفُونَ، والظاهر أن الولاية المأمور بها هاهنا هِيَ الْمَنْهِيُّ عَنْهَا فِيمَا قَبْلُ، وَلَمَّا كَانَتِ الْوَلَايَةُ الْمَنْهِيُّ عَنْهَا فِيمَا قَبْلُ هِيَ الْوَلَايَةَ بِمَعْنَى النُّصْرَةِ كَانَتِ/ الْوَلَايَةُ الْمَأْمُورُ بِهَا هِيَ الْوَلَايَةَ بِمَعْنَى النُّصْرَةِ، وَأَمَّا مَا بَعْدَ هَذِهِ الآية فهي قوله يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ [الْمَائِدَةِ: ٥٧] فَأَعَادَ النَّهْيَ عَنِ اتِّخَاذِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَالْكُفَّارِ أَوْلِيَاءَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْوَلَايَةَ الْمَنْهِيَّ عَنْهَا هِيَ الْوَلَايَةُ بِمَعْنَى النُّصْرَةِ، فَكَذَلِكَ الْوَلَايَةُ فِي قَوْلِهِ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ هِيَ بِمَعْنَى النُّصْرَةِ، وَكُلُّ مَنْ أَنْصَفَ وَتَرَكَ التَّعَصُّبَ وَتَأَمَّلَ فِي مُقَدِّمَةِ الْآيَةِ وَفِي مُؤَخَّرِهَا قَطَعَ بِأَنَّ الْوَلِيَّ فِي قَوْلِهِ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ لَيْسَ إِلَّا بِمَعْنَى النَّاصِرِ وَالْمُحِبِّ، وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْإِمَامِ، لِأَنَّ ذَلِكَ يَكُونُ إِلْقَاءَ كَلَامٍ أَجْنَبِيٍّ فِيمَا بَيْنَ كَلَامَيْنِ مَسُوقَيْنِ لِغَرَضٍ وَاحِدٍ، وَذَلِكَ يَكُونُ فِي غَايَةِ الرَّكَاكَةِ وَالسُّقُوطِ، وَيَجِبُ تَنْزِيهُ كَلَامِ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ.
İkinci veche gelince; biz deriz ki: Bu ayette velî lafzından muradın yardımcı ve seven olması niçin caiz olmasın? Biz velî lafzını bu manaya hamletmenin tasarruf sahibi manasına hamletmekten daha evla olduğuna delil getireceğiz. Sonra da onların söylediklerine cevap vereceğiz. Şöyle deriz: Onu yardımcı manasına hamletmenin daha evla olduğunu gösteren hususlar birtakım vecihlerdir: Birincisi: Bu ayetin öncesine ve sonrasına layık olan ancak bu manadır. Bu ayetin öncesine gelince; çünkü Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ } “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları veliler edinmeyin” [Mâide 51] buyurmuştur. Buradaki murad 'Yahudileri ve Hristiyanları canlarınız ve mallarınız üzerinde tasarruf sahibi imamlar edinmeyin' demek değildir; çünkü bunun batıllığı apaçık zaruri bir bilgi gibidir. Bilakis murad 'Yahudileri ve Hristiyanları dostlar ve yardımcılar edinmeyin, onlarla içli dışlı olmayın ve birbirinize arka çıkmayın' demektir. Sonra bundan nehyetmeyi mübalağalı kılınca: { إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Sizin veliniz ancak Allah, O'nun Resulü ve zikredilen sıfatlara sahip müminlerdir” buyurmuştur. Zahir olan şudur ki burada emredilen velayet, daha önce nehyedilen velayetin ta kendisidir. Daha önce nehyedilen velayet yardım manasındaki velayet olunca, emredilen velayet de yardım manasındaki velayet olur. Bu ayetten sonrasına gelince; o da Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi alay ve eğlence edinenleri ve kâfirleri veli edinmeyin; eğer müminler iseniz Allah'tan korkun” [Mâide 57]. Burada Yahudileri, Hristiyanları ve kâfirleri veli edinme yasağını tekrarlamıştır. Şüphe yok ki nehyedilen velayet yardım manasındaki velayettir; dolayısıyla { إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ } “Sizin veliniz ancak Allah'tır...” buyruğundaki velayetin de yardım manasında olması vaciptir. İnsaf sahibi olan, taassubu terk eden ve ayetin öncesini ve sonrasını düşünen herkes, { إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ } kavlindeki velî kelimesinin sadece yardımcı ve seven manasında olduğuna, asla imam manasında olamayacağına kesin olarak hükmeder; zira aksi halde tek bir gaye için sevk edilmiş iki sözün arasına yabancı bir söz sokulmuş olur ki bu da son derece zayıf ve düşmanca bir tutum (rekâket) teşkil eder. Allah Teâlâ'nın kelamını bundan tenzih etmek vaciptir.