Binûn

Mâide Suresi (5) — 13. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّا لَوْ حَمَلْنَا الْوَلَايَةَ عَلَى التَّصَرُّفِ وَالْإِمَامَةِ لَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ الْمَذْكُورُونَ فِي الْآيَةِ مَوْصُوفِينَ بِالْوَلَايَةِ حَالَ نُزُولِ الْآيَةِ، لِأَنَّ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ كَرَّمَ اللَّه وَجْهَهُ مَا كَانَ نَافِذَ التَّصَرُّفِ حَالَ حَيَاةِ الرَّسُولِ، وَالْآيَةُ تَقْتَضِي كَوْنَ هَؤُلَاءِ الْمُؤْمِنِينَ مَوْصُوفِينَ بِالْوَلَايَةِ فِي الْحَالِ، أَمَّا لَوْ حَمَلْنَا الْوَلَايَةَ عَلَى الْمَحَبَّةِ وَالنُّصْرَةِ كَانَتِ الْوَلَايَةُ حَاصِلَةً فِي الْحَالِ، فَثَبَتَ أَنَّ حَمْلَ الْوَلَايَةِ عَلَى الْمَحَبَّةِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهَا عَلَى التَّصَرُّفِ، وَالَّذِي يُؤَكِّدُ مَا قُلْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى مَنَعَ الْمُؤْمِنِينَ مِنِ اتِّخَاذِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِمُوَالَاةِ هَؤُلَاءِ الْمُؤْمِنِينَ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ مُوَالَاةُ هَؤُلَاءِ الْمُؤْمِنِينَ حَاصِلَةً فِي الْحَالِ حَتَّى يَكُونَ النَّفْيُ وَالْإِثْبَاتُ مُتَوَارِدَيْنِ عَلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ، وَلَمَّا كَانَتِ الْوَلَايَةُ بِمَعْنَى التَّصَرُّفِ غَيْرَ حَاصِلَةٍ فِي الْحَالِ امْتَنَعَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَيْهَا.

İkinci delil: Şayet biz velayeti tasarruf [yetkisi] ve imamet manasına hamletseydik, ayette zikredilen müminler ayetin indiği anda velayetle vasıflanmış olmazlardı; zira Ali b. Ebî Tâlib kerremallâhu vecheh, Resulullah'ın hayatta olduğu sırada tasarruf yetkisine sahip değildi. Halbuki ayet, bu müminlerin o anda velayet ile vasıflanmış olmalarını gerektirmektedir. Ancak velayeti sevgi ve yardım manasına hamledersek, velayet o anda gerçekleşmiş olur. Böylece velayeti sevgiye hamletmenin, onu tasarrufa hamletmekten daha evla olduğu sabit olur. Söylediğimizi teyit eden bir diğer husus da şudur: Allah Teâlâ müminleri Yahudi ve Hristiyanları veli edinmekten menetmiş, ardından onlara bu müminleri veli edinmelerini emretmiştir. O halde nefy (yasaklama) ve ispatın (emretmenin) aynı şey üzerine vârid olabilmesi için, bu müminlerin velayetinin o anda mevcut olması gerekir. Tasarruf manasındaki velayet o anda mevcut olmadığına göre, ayeti buna hamletmek imkânsızdır.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الْمُؤْمِنِينَ الْمَوْصُوفِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ فِي سَبْعَةِ مَوَاضِعَ وَهِيَ قَوْلُهُ

Üçüncü delil: Allah Teâlâ bu ayette vasfedilen müminleri yedi yerde çoğul sîgasıyla zikretmiştir ki bunlar şu buyruklarıdır:

وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ وَحَمْلُ أَلْفَاظِ الْجَمْعِ وَإِنْ جَازَ عَلَى الْوَاحِدِ عَلَى سَبِيلِ التَّعْظِيمِ لَكِنَّهُ مَجَازٌ لَا حَقِيقَةٌ، وَالْأَصْلَ حَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى الْحَقِيقَةِ الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّا قَدْ بَيَّنَّا بِالْبُرْهَانِ الْبَيِّنِ أن الآية المتقدمة وهي قوله يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ [المائدة: ٥٤] إِلَى آخِرِ الْآيَةِ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى صِحَّةِ إِمَامَةِ أَبِي بَكْرٍ، فَلَوْ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى صِحَّةِ إِمَامَةِ عَلِيٍّ بَعْدَ الرَّسُولِ لَزِمَ التَّنَاقُضُ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ، فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَا دَلَالَةَ فِيهَا عَلَى أَنَّ عَلِيًّا هُوَ الْإِمَامُ بَعْدَ الرَّسُولِ.

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ } “...ve iman edenler; onlar ki namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler ve rükû ederler”. Çoğul lafızların tazim yoluyla tekil bir kişiye hamledilmesi caiz olsa da bu hakikat değil mecazdır; asıl olan ise kelamı hakikate hamletmektir. Dördüncü delil: Biz daha önceki ayetin, yani { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ } “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse...” [Mâide 54] ayetinin sonuna kadar olan kısmının, Ebû Bekir'in imametinin sıhhatine dair en güçlü delillerden biri olduğunu açık bir burhanla ortaya koymuştuk. Şayet bu ayet de Resulullah'tan sonra Ali'nin imametinin sıhhatine delalet etseydi iki ayet arasında çelişki gerekirdi; bu ise batıldır. Dolayısıyla bu ayette Ali'nin Resulullah'tan sonraki imam olduğuna dair hiçbir delalet bulunmadığına kesin olarak hükmetmek vaciptir.

الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ كَانَ أَعْرَفَ بِتَفْسِيرِ الْقُرْآنِ مِنْ هَؤُلَاءِ الرَّوَافِضِ، فَلَوْ كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى إِمَامَتِهِ لَاحْتُجَّ بِهَا فِي مَحْفِلٍ مِنَ الْمَحَافِلِ، وَلَيْسَ للقوم أن يقولوا: إنه/ تركه للتقية فإنهم يَنْقُلُونَ عَنْهُ أَنَّهُ تَمَسَّكَ يَوْمَ الشُّورَى بِخَبَرِ الْغَدِيرِ، وَخَبَرِ الْمُبَاهَلَةِ، وَجَمِيعِ فَضَائِلِهِ وَمَنَاقِبِهِ، وَلَمْ يَتَمَسَّكْ أَلْبَتَّةَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي إِثْبَاتِ إِمَامَتِهِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْقَطْعَ بِسُقُوطِ قَوْلِ هَؤُلَاءِ الرَّوَافِضِ لَعَنَهُمُ اللَّه.

Beşinci delil: Ali b. Ebî Tâlib, Kur'an'ın tefsirini bu Râfizîlerden çok daha iyi bilmekteydi. Şayet bu ayet onun imametine delalet etseydi, [o dönemdeki] meclislerden bir mecliste bununla delil getirirdi. Bu topluluğun (Râfizîlerin): "O bunu takiyye sebebiyle terk etti" demeye de hakları yoktur; zira bizzat kendileri, onun şûrâ gününde Gadîr hadisine, Mübâhele hadisine ve bütün fazilet ile menkıbelerine tutunduğunu, fakat imametini ispat hususunda bu ayete asla tutunmadığını nakletmektedirler. Bu durum, Allah'ın kendilerine lanet ettiği bu Râfizîlerin sözünün batıl olduğuna kesin olarak hükmetmeyi gerektirir.

الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: هَبْ أَنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى إِمَامَةِ عَلِيٍّ، لَكُنَّا تَوَافَقْنَا عَلَى أَنَّهَا عِنْدَ نُزُولِهَا مَا دَلَّتْ عَلَى حُصُولِ الْإِمَامَةِ فِي الْحَالِ، لِأَنَّ عَلِيًّا مَا كَانَ نَافِذَ التَّصَرُّفِ فِي الْأُمَّةِ حَالَ حَيَاةِ الرَّسُولِ ﵊، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ تُحْمَلَ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ عَلِيًّا سَيَصِيرُ إِمَامًا بَعْدَ ذَلِكَ، وَمَتَى قَالُوا ذَلِكَ فَنَحْنُ نَقُولُ بِمُوجَبِهِ وَنَحْمِلُهُ عَلَى إِمَامَتِهِ بَعْدَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ، إِذْ لَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى تَعْيِينِ الْوَقْتِ، فَإِنْ قَالُوا: الْأُمَّةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى قَوْلَيْنِ: مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهَا لَا تَدُلُّ عَلَى إِمَامَةِ عَلِيٍّ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى إِمَامَتِهِ، وَكُلُّ مَنْ قَالَ بِذَلِكَ قَالَ: إِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى إِمَامَتِهِ بَعْدَ الرَّسُولِ مِنْ غَيْرِ فَصْلٍ، فَالْقَوْلُ بِدَلَالَةِ الْآيَةِ عَلَى إِمَامَةِ عَلِيٍّ لَا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، قَوْلٌ ثَالِثٌ، وَهُوَ بَاطِلٌ لِأَنَّا نُجِيبُ عَنْهُ فَنَقُولُ: وَمَنِ الَّذِي أَخْبَرَكُمْ أَنَّهُ مَا كَانَ أَحَدٌ فِي الْأُمَّةِ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ، فَإِنَّ مِنَ الْمُحْتَمَلِ، بَلْ مِنَ الظَّاهِرِ أَنَّهُ مُنْذُ اسْتَدَلَّ مُسْتَدِلٌّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى إِمَامَةِ عَلِيٍّ، فَإِنَّ السَّائِلَ يُورِدُ عَلَى ذَلِكَ الِاسْتِدْلَالِ هَذَا السُّؤَالَ، فَكَانَ ذِكْرُ هَذَا الِاحْتِمَالِ وَهَذَا السُّؤَالِ مَقْرُونًا بِذِكْرِ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ.

Altıncı delil: Farz edelim ki bu ayet Ali'nin imametine delalet etsin; fakat indiği sırada imametin bilfiil o anda gerçekleştiğine delalet etmediği hususunda ittifak etmişizdir. Zira Ali, Resulullah aleyhisselâm'ın hayatta olduğu sırada ümmet üzerinde geçerli bir tasarruf yetkisine sahip değildi. Dolayısıyla ayetin, Ali'nin bundan sonra imam olacağına delalet ettiği manasına hamledilmesinden başka seçenek kalmaz. Onlar bunu söyledikleri vakit, biz de bunun gereğini kabul eder ve ayeti onun Ebû Bekir, Ömer ve Osman'dan sonraki imametine hamlederiz; zira ayette vaktin tayinine delalet eden bir şey yoktur. Şayet: "Ümmet bu ayet hakkında iki görüş üzeredir: Kimi onun Ali'nin imametine delalet etmediğini söylemiştir, kimi de onun imametine delalet ettiğini söylemiştir; bunu söyleyen herkes de ayetin onun Resulullah'tan hemen sonra, fasılasız imametine delalet ettiğini ifade etmiştir. Dolayısıyla ayetin Ali'nin imametine bu şekilde (fasılasız) değil de [farklı bir şekilde] delalet ettiğini söylemek üçüncü bir görüştür ve batıldır" derlerse, buna şöyle cevap veririz: Ümmetten hiç kimsenin bu sözü söylemediğini size kim haber verdi? Zira muhtemeldir ki, bilakis açıktır ki, ne zaman bir kimse bu ayetle Ali'nin imametine delil getirse, soru soran kimse o istidlale karşı bu soruyu yöneltir. Dolayısıyla bu ihtimalin ve bu sorunun zikredilmesi, bu istidlalin zikredilmesiyle hep yan yana olmuştur.

الْحُجَّةُ السَّابِعَةُ: أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ لَا شَكَّ أَنَّهُ خِطَابٌ مَعَ الْأُمَّةِ، وَهُمْ كَانُوا قَاطِعِينَ بِأَنَّ الْمُتَصَرِّفَ فِيهِمْ هُوَ اللَّه وَرَسُولُهُ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ اللَّه تعالى هذا الكلام تطييبا لقلوب الْمُؤْمِنِينَ وَتَعْرِيفًا لَهُمْ بِأَنَّهُ لَا حَاجَةَ بِهِمْ إِلَى اتِّخَاذِ الْأَحْبَابِ وَالْأَنْصَارِ مِنَ الْكُفَّارِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ كَانَ اللَّه وَرَسُولُهُ نَاصِرًا لَهُ وَمُعِينًا لَهُ فَأَيُّ حَاجَةٍ بِهِ إِلَى طَلَبِ النُّصْرَةِ وَالْمَحَبَّةِ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ هُوَ الْوَلَايَةُ بِمَعْنَى النُّصْرَةِ وَالْمَحَبَّةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ لَفْظَ الْوَلِيِّ مَذْكُورٌ مَرَّةً وَاحِدَةً، فلما أريد به هاهنا مَعْنَى النُّصْرَةِ امْتَنَعَ أَنْ يُرَادَ بِهِ مَعْنَى التَّصَرُّفِ لِمَا ثَبَتَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ اسْتِعْمَالُ اللَّفْظِ الْمُشْتَرَكِ فِي مَفْهُومَيْهِ مَعًا.

Yedinci delil: { إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } “Sizin veliniz ancak Allah ve O'nun Resulüdür” buyruğunun ümmete yönelik bir hitap olduğunda şüphe yoktur. Onlar ise kendileri üzerinde tasarruf sahibinin Allah ve Resulü olduğunu kesin olarak bilmekteydiler. Allah Teâlâ bu sözü, müminlerin kalplerini yatıştırmak ve kâfirlerden dostlar ve yardımcılar edinmeye hiçbir ihtiyaçları olmadığını onlara bildirmek için zikretmiştir; çünkü Allah ve Resulü kime yardımcı ve destekçi olursa, onun Yahudilerden ve Hristiyanlardan yardım ve sevgi talep etmeye ne ihtiyacı olur? Durum böyle olunca, { إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } buyruğundaki murad, yardım ve sevgi manasındaki velayet olur. Şüphe yok ki "velî" lafzı bir defa zikredilmiştir. Burada onunla yardım manası murad edildiğinde, tasarruf manasının murad edilmesi imkânsız hale gelir; zira müşterek (eş sesli) bir lafzın iki manasında birden kullanılmasının caiz olmadığı sabit olmuştur.

الْحُجَّةُ الثَّامِنَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى مَدَحَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ بِقَوْلِهِ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ [الْمَائِدَةِ: ٥٤] فَإِذَا حَمَلْنَا قَوْلَهُ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ عَلَى مَعْنَى الْمَحَبَّةِ وَالنُّصْرَةِ كَانَ قَوْلُهُ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ يُفِيدُ فَائِدَةَ قَوْلِهِ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ وقوله يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ [المائدة: ٥٤] يُفِيدُ فَائِدَةَ قَوْلِهِ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ/ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ [الْمَائِدَةِ: ٥٥] فَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مُطَابِقَةً لِمَا قَبْلَهَا مُؤَكِّدَةً لِمَعْنَاهَا فَكَانَ ذَلِكَ أَوْلَى، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أن الولاية

Sekizinci delil: Allah Teâlâ önceki ayette müminleri { يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ } “[Allah] onları sever, onlar da O'nu severler; müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı izzetlidirler” [Mâide 54] buyruğuyla övmüştür. { إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } kavlini sevgi ve yardım manasına hamlettiğimizde, { إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } kavli { يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ } kavlinin faydasını (manasını) verir; { يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda cihad ederler” [Mâide 54] kavli de { يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ } “Namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler ve rükû ederler” [Mâide 55] kavlinin manasını verir. Böylece bu ayet, kendinden öncekine mutabık ve onun manasını teyit edici olur ki böylesi daha evladır. Bu vecihlerle sabit olmuştur ki velayet,

الْمَذْكُورَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى النُّصْرَةِ لَا بِمَعْنَى التَّصَرُّفِ.

bu ayette zikredilen [velayet] tasarruf manasında değil, yardım manasında olmak zorundadır.

أَمَّا الْوَجْهُ الَّذِي عَوَّلُوا عَلَيْهِ وَهُوَ أَنَّ الْوَلَايَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي الْآيَةِ غَيْرُ عَامَّةٍ، وَالْوَلَايَةَ بِمَعْنَى النُّصْرَةِ عَامَّةٌ، فَجَوَابُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Onların dayandığı "ayette zikredilen velayet genel değildir, yardım manasındaki velayet ise geneldir" şeklindeki gerekçeye gelince, bunun cevabı iki yöndendir:

الْأَوَّلُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْوَلَايَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي الْآيَةِ غَيْرُ عَامَّةٍ، وَلَا نُسَلِّمُ أَنَّ كَلِمَةَ (إِنَّمَا) لِلْحَصْرِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ [يُونُسَ: ٢٤] وَلَا شَكَّ أَنَّ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا لَهَا أَمْثَالٌ أُخْرَى سِوَى هَذَا الْمَثَلِ، وَقَالَ إِنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ [مُحَمَّدٍ: ٣٦] وَلَا شَكَّ أَنَّ اللَّعِبَ وَاللَّهْوَ قَدْ يَحْصُلُ فِي غَيْرِهَا. الثَّانِي: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْوَلَايَةَ بِمَعْنَى النُّصْرَةِ عَامَّةٌ فِي كُلِّ الْمُؤْمِنِينَ، وَبَيَانُهُ أَنَّهُ تَعَالَى قَسَمَ الْمُؤْمِنِينَ قِسْمَيْنِ:

Birincisi: Ayette zikredilen velayetin genel olmadığını kabul etmiyoruz; "innemâ" (إِنَّمَا) kelimesinin hasr (sınırlandırma) için olduğunu da kabul etmiyoruz. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ } “Dünya hayatının misali, ancak gökten indirdiğimiz bir su gibidir” [Yûnus 24] buyruğudur; şüphe yok ki dünya hayatının bu misalden başka misalleri de vardır. Yine Allah Teâlâ: { إِنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ } “Dünya hayatı ancak bir oyun ve eğlencedir” [Muhammed 36] buyurmuştur; şüphe yok ki oyun ve eğlence dünya hayatının dışındaki şeylerde de bulunabilir. İkincisi: Yardım manasındaki velayetin bütün müminlerde genel olduğunu kabul etmiyoruz. Bunun açıklaması şudur: Allah Teâlâ müminleri iki kısma ayırmıştır:

أَحَدُهُمَا: الَّذِينَ جَعَلَهُمْ مُوَلِّيًا عَلَيْهِمْ وَهُمُ الْمُخَاطَبُونَ بِقَوْلِهِ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَالثَّانِي: الْأَوْلِيَاءُ، وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ، فإذا فسرنا الولاية هاهنا بِمَعْنَى النُّصْرَةِ كَانَ الْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ أَحَدَ الْقِسْمَيْنِ أَنْصَارًا لِلْقِسْمِ الثَّانِي. وَنُصْرَةُ الْقِسْمِ الثَّانِي غَيْرُ حَاصِلَةٍ لِجَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَزِمَ فِي الْقِسْمِ الَّذِي هُمُ الْمَنْصُورُونَ أَنْ يَكُونُوا نَاصِرِينَ لِأَنْفُسِهِمْ، وَذَلِكَ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّ نُصْرَةَ أَحَدِ قِسْمَيِ الْأُمَّةِ غَيْرُ ثَابِتَةٍ لِكُلِّ الْأُمَّةِ، بَلْ مَخْصُوصَةٌ بِالْقِسْمِ الثَّانِي مِنَ الْأُمَّةِ، فَلَمْ يَلْزَمْ مِنْ كَوْنِ الْوَلَايَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ خَاصَّةً أَنْ لَا تَكُونَ بِمَعْنَى النُّصْرَةِ، وَهَذَا جَوَابٌ حَسَنٌ دَقِيقٌ لَا بُدَّ مِنَ التَّأَمُّلِ فِيهِ.

Birincisi: Kendileri üzerine veli tayin edilenler; bunlar { إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ } “Sizin veliniz ancak Allah'tır...” buyruğuyla hitap edilenlerdir. İkincisi: Veliler; bunlar namazı kılan, rükû halinde zekâtı veren müminlerdir. Burada velayeti yardım manasıyla tefsir ettiğimizde, mana Allah Teâlâ'nın bu iki kısımdan birini diğer kısmın yardımcıları kıldığı şeklinde olur. İkinci kısmın yardımı ise bütün müminler için gerçekleşmiş değildir; şayet öyle olsaydı, yardım edilen kısmın bizzat kendi kendilerine yardımcı olmaları gerekirdi ki bu muhaldir. Böylece ümmetin iki kısmından birinin yardımının bütün ümmet için sabit olmadığı, bilakis ümmetin ikinci kısmına mahsus olduğu sabit olur. Dolayısıyla bu ayette zikredilen velayetin özel olmasından, onun yardım manasında olmaması gerekmez. Bu, üzerinde mutlaka düşünülmesi gereken güzel ve ince bir cevaptır.

وَأَمَّا اسْتِدْلَالُهُمْ بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي حَقِّ عَلِيٍّ فَهُوَ مَمْنُوعٌ، فَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ أَكْثَرَ الْمُفَسِّرِينَ زَعَمُوا أَنَّهُ فِي حَقِّ الْأُمَّةِ، وَالْمُرَادُ أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَمَرَ الْمُسْلِمَ أَنْ لَا يَتَّخِذَ الْحَبِيبَ وَالنَّاصِرَ إِلَّا مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي حَقِّ أَبِي بَكْرٍ.

Onların bu ayetin Ali hakkında indiği şeklindeki istidlallerine gelince, bu kabul edilemez. Nitekim müfessirlerin çoğunun, ayetin ümmet hakkında olduğunu iddia ettiklerini beyan etmiştik; murad ise Allah Teâlâ'nın, Müslümana dost ve yardımcıyı ancak Müslümanlardan edinmesini emretmesidir. Onlardan bazıları da bu ayetin Ebû Bekir hakkında indiğini söylemektedir.

وَأَمَّا اسْتِدْلَالُهُمْ بِأَنَّ الْآيَةَ مُخْتَصَّةٌ بِمَنْ أَدَّى الزَّكَاةَ في الركوع حال كونه فِي الرُّكُوعِ، وَذَلِكَ هُوَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ فَنَقُولُ: هَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الزَّكَاةَ اسْمٌ لِلْوَاجِبِ لَا لِلْمَنْدُوبِ بدليل قوله تعالى وَآتُوا الزَّكاةَ [البقرة: ٤٣] فَلَوْ أَنَّهُ أَدَّى الزَّكَاةَ الْوَاجِبَةَ فِي حَالِ كَوْنِهِ فِي الرُّكُوعِ لَكَانَ قَدْ أَخَّرَ أَدَاءَ الزَّكَاةِ الْوَاجِبَ عَنْ أَوَّلِ أَوْقَاتِ الْوُجُوبِ، وَذَلِكَ عِنْدَ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ مَعْصِيَةٌ، وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ إِسْنَادُهُ إِلَى عَلِيٍّ ﵇، وَحَمْلُ الزَّكَاةِ عَلَى الصَّدَقَةِ النَّافِلَةِ خِلَافُ الْأَصْلِ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ وَآتُوا الزَّكاةَ ظَاهِرُهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ زَكَاةً فَهُوَ وَاجِبٌ.

Onların ayetin rükû halindeyken zekâtı eda eden kimseye mahsus olduğu ve bunun da Ali b. Ebî Tâlib olduğu şeklindeki istidlallerine gelince; biz deriz ki: Bu da birkaç vecihten zayıftır: Birincisi: Zekât, mendubun değil vacibin ismidir; nitekim Allah Teâlâ: { وَآتُوا الزَّكاةَ } “Zekâtı verin” [Bakara 43] buyurmuştur. Şayet o, vacip olan zekâtı rükû halindeyken vermiş olsaydı, vacip olan zekâtın edasını vücubun ilk vaktinden geciktirmiş olurdu. Bu ise âlimlerin çoğuna göre bir günahtır ve bunun Ali aleyhisselâm'a isnat edilmesi caiz değildir. Zekâtı nafile sadakaya hamletmek ise asla aykırıdır; zira { وَآتُوا الزَّكاةَ } kavlinin zahirinin, zekât olan her şeyin vacip olduğuna delalet ettiğini beyan etmiştik.

الثاني: وهو أَنَّ اللَّائِقَ بِعَلِيٍّ ﵇ أَنْ يَكُونَ مُسْتَغْرِقَ الْقَلْبِ بِذِكْرِ اللَّه حَالَ مَا يَكُونُ فِي الصَّلَاةِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ لَا يَتَفَرَّغُ لِاسْتِمَاعِ كَلَامِ الْغَيْرِ وَلِفَهْمِهِ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً/ وَعَلى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩١] وَمَنْ كَانَ قَلْبُهُ مُسْتَغْرِقًا فِي الْفِكْرِ كَيْفَ يَتَفَرَّغُ لِاسْتِمَاعِ كَلَامِ الْغَيْرِ. الثَّالِثُ: أَنَّ دَفْعَ الْخَاتَمِ فِي الصَّلَاةِ لِلْفَقِيرِ عَمَلٌ كَثِيرٌ، وَاللَّائِقُ بِحَالِ عَلِيٍّ ﵇ أن لا يفعل ذلك. الرابع: أن الْمَشْهُورُ أَنَّهُ ﵇ كَانَ فَقِيرًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ تَجِبُ الزَّكَاةُ فِيهِ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ: إِنَّهُ لَمَّا أَعْطَى ثَلَاثَةَ أَقْرَاصٍ نزل فيه سورة هَلْ أَتى [الإنسان: ١] وَذَلِكَ لَا يُمْكِنُ إِلَّا إِذَا كَانَ فَقِيرًا، فَأَمَّا مَنْ كَانَ لَهُ مَالٌ تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَسْتَحِقَّ الْمَدْحَ الْعَظِيمَ الْمَذْكُورَ فِي تِلْكَ السُّورَةِ عَلَى إِعْطَاءِ ثَلَاثَةِ أَقْرَاصٍ، وَإِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ امْتَنَعَ حَمْلُ قَوْلِهِ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ عَلَيْهِ.

İkincisi: Ali aleyhisselâm'a yakışan, namazdayken kalbinin Allah'ın zikrine dalmış (müsteğrak) olmasıdır. Zahir olan şudur ki, bu halde olan kimse başkasının sözünü dinlemeye ve onu anlamaya vakit bulamaz. Nitekim Allah Teâlâ: { الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Onlar ayakta, oturarak ve yanları üzerine yatarken Allah'ı zikrederler ve göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde tefekkür ederler” [Âl-i İmrân 191] buyurmuştur. Kalbi tefekküre dalmış olan kimse, başkasının sözünü dinlemeye nasıl vakit ayırabilir? Üçüncüsü: Namazdayken yüzüğü fakire vermek amel-i kesîrdir (çok iştir); Ali aleyhisselâm'ın haline yakışan ise bunu yapmamasıdır. Dördüncüsü: Meşhur olan rivayete göre o aleyhisselâm fakirdi ve zekât gerektirecek bir malı yoktu. Bundan dolayı onlar, onun üç yassı ekmek vermesi üzerine hakkında { هَلْ أَتى } “Hel etâ...” [İnsân 1] suresinin indiğini söylemektedirler. Bu da ancak fakir olması halinde mümkündür. Zekât gerektirecek malı olan bir kimsenin, üç yassı ekmek vermesinden ötürü o surede geçen o büyük övgüyü hak etmesi ise imkânsızdır. Zekât gerektirecek malı olmadığına göre, { وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ } “...ve rükû eder oldukları halde zekâtı verirler” buyruğunun ona hamledilmesi imkânsızdır.

الْوَجْهُ الْخَامِسُ: هَبْ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْآيَةِ هُوَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ لَكِنَّهُ لَا يَتِمُّ الِاسْتِدْلَالُ بِالْآيَةِ إِلَّا إِذَا تَمَّ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْوَلِيِّ هُوَ الْمُتَصَرِّفُ لَا النَّاصِرُ وَالْمُحِبُّ، وَقَدْ سَبَقَ الْكَلَامُ فِيهِ.

Beşinci vecih: Farz edelim ki bu ayetle kastedilen Ali b. Ebî Tâlib olsun; fakat ayetle delil getirme ancak velîden muradın yardımcı ve seven değil, tasarruf sahibi olduğu sabit olursa tamamlanır; bu husustaki söz ise daha önce geçmişti.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الَّذِينَ يَقُولُونَ: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ هُوَ أَنَّهُمْ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ حَالَ كَوْنِهِمْ رَاكِعِينَ احْتَجُّوا بِالْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْعَمَلَ الْقَلِيلَ لَا يَقْطَعُ الصَّلَاةَ، فَإِنَّهُ دَفَعَ الزَّكَاةَ إِلَى السَّائِلِ وَهُوَ فِي الصَّلَاةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ نَوَى إِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَهُوَ فِي الصَّلَاةِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْأَعْمَالَ لَا تَقْطَعُ الصَّلَاةَ، وَبَقِيَ فِي الْآيَةِ سُؤَالَانِ.

Üçüncü Mesele: Bil ki { وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ } buyruğundan muradın "onlar rükû halinde iken zekâtı verirler" olduğunu söyleyenler, ayetle az amelin (amel-i kalîl) namazı bozmayacağına delil getirmişlerdir; zira o kimse namazdayken zekâtı dilenciye vermiş ve şüphesiz namazda iken zekât vermeye niyet etmiştir. Bu da göstermektedir ki bu tür ameller namazı bozmaz. Ayette iki soru kalmıştır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ هُوَ اللَّه تَعَالَى وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ، فَلِمَ لَمْ يَقُلْ: إِنَّمَا أَوْلِيَاؤُكُمْ؟

Birinci Soru: Ayette zikredilen Allah Teâlâ, Resulü ve müminlerdir; o halde neden "Sizin velileriniz ancak..." (innemâ evliyâuküm) denilmemiştir?

وَالْجَوَابُ: أَصْلُ الْكَلَامِ إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّه، فَجُعِلَتِ الْوَلَايَةُ للَّه عَلَى طَرِيقِ الْأَصَالَةِ، ثُمَّ نُظِمَ فِي سَلْكِ إِثْبَاتِهَا لَهُ إِثْبَاتُهَا لِرَسُولِ اللَّه وَالْمُؤْمِنِينَ عَلَى سَبِيلِ التَّبَعِ، وَلَوْ قِيلَ: إِنَّمَا أَوْلِيَاؤُكُمُ اللَّه وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا لَمْ يَكُنْ فِي الْكَلَامِ أَصْلٌ وَتَبَعٌ، وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّه: إِنَّمَا مَوْلَاكُمُ اللَّه.

Cevap: Sözün aslı { إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ } “Sizin veliniz ancak Allah'tır” şeklindedir. Böylece velayet asalet yoluyla Allah'a kılınmış, ardından O'na velayet ispat edilme bağı içinde, tâbi kılınma yoluyla Resulullah ve müminler için de ispat edilmiştir. Şayet "Sizin velileriniz Allah, Resulü ve iman edenlerdir" denilseydi sözde asıl ve tâbi ayrımı olmazdı. Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde ise: { إِنَّمَا مَوْلَاكُمُ اللَّهُ } “Sizin mevlanız ancak Allah'tır” şeklindedir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: الَّذِينَ يُقِيمُونَ مَا مَحَلُّهُ؟

İkinci Soru: { الَّذِينَ يُقِيمُونَ } [ifadesinin] iraptaki yeri nedir?

الْجَوَابُ: الرَّفْعُ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا أَوْ يُقَالُ: التَّقْدِيرُ: هُمُ الَّذِينَ يُقِيمُونَ، أَوِ النَّصْبُ عَلَى الْمَدْحِ، وَالْغَرَضُ مِنْ ذِكْرِهِ تَمْيِيزُ الْمُؤْمِنِ الْمُخْلِصِ عَمَّنْ يَدَّعِي الْإِيمَانَ وَيَكُونُ مُنَافِقًا لِأَنَّ ذَلِكَ الْإِخْلَاصَ إِنَّمَا يُعْرَفُ بِكَوْنِهِ مُوَاظِبًا عَلَى الصَّلَاةِ فِي حَالِ الرُّكُوعِ، أَيْ فِي حال الخضوع والخشوع والإخبات للَّه تعالى.

Cevap: { الَّذِينَ آمَنُوا } ifadesinden bedel olarak merfûdur veya takdir "onlar ki namazı ikame ederler" (humulleẕîne yükîmûn) şeklindedir; yahut övgü (medih) üzere mansubdur. Bunun zikredilmesindeki gaye, ihlaslı mümini, iman iddiasında bulunup da münafık olan kimseden ayırt etmektir; çünkü bu ihlas ancak rükû halindeyken, yani Allah Teâlâ'ya karşı huzu, huşu ve teslimiyet halindeyken namaza devam etmesiyle bilinir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٥٦]

[Mâide Suresi (5), Ayet 56]

وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ (٥٦)

{ وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ } “Kim Allah'ı, O'nun Resulünü ve iman edenleri veli edinirse bilsin ki şüphesiz galip gelecek olanlar ancak Allah'ın fırkasıdır.” (56)

فيه مَسْأَلَتَانِ:

Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْحِزْبُ فِي اللُّغَةِ أَصْحَابُ الرَّجُلِ الَّذِينَ يَكُونُونَ مَعَهُ عَلَى رَأْيِهِ، وَهُمُ الْقَوْمُ الَّذِينَ يَجْتَمِعُونَ لِأَمْرِ حِزْبِهِمْ، وَلِلْمُفَسِّرِينَ عِبَارَاتٌ. قَالَ الْحَسَنُ: جُنْدُ اللَّه، وَقَالَ أَبُو رَوْقٍ: أَوْلِيَاءُ اللَّه وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: شِيعَةُ اللَّه، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَنْصَارُ اللَّه. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: حِزْبُ اللَّه الَّذِينَ يَدِينُونَ بِدِينِهِ وَيُطِيعُونَهُ فَيَنْصُرُهُمْ.

Birinci Mesele: Sözlükte hizb (حِزْب), kişinin kendi görüşü üzerinde onunla birlikte olan arkadaşlarıdır; onlar kendi meseleleri etrafında toplanan topluluktur. Müfessirlerin ise bu hususta [farklı] ifadeleri vardır: Hasan [el-Basrî]: "Allah'ın ordusu" demiştir. Ebû Ravk: "Allah'ın velileri", Ebu'l-Âliye: "Allah'ın taraftarları", bazıları da: "Allah'ın yardımcıları" demiştir. Ahfeş ise şöyle demiştir: "Allah'ın hizbi, O'nun dinine inanıp O'na itaat eden ve bu sebeple Allah'ın kendilerine yardım ettiği kimselerdir."

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ جُمْلَةٌ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ خَبَرِ الْمُبْتَدَأِ، وَالْعَائِدُ غَيْرُ مَذْكُورٍ لِكَوْنِهِ مَعْلُومًا، وَالتَّقْدِيرٌ فَهُوَ غَالِبٌ لِكَوْنِهِ من جند اللَّه وأنصاره.

İkinci Mesele: { فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ } buyruğu, mübtedanın haberi makamında vaki olmuş bir cümledir. Âid (bağlantı zamiri) ise bilindiği için zikredilmemiştir; takdiri: "Allah'ın ordusundan ve yardımcılarından olduğu için o galiptir" şeklindedir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٥٧]

[Mâide Suresi (5), Ayet 57]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٥٧)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi alay ve eğlence edinenleri ve kâfirleri veli edinmeyin. Eğer mümin iseniz Allah'tan korkun.” (57)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى نَهَى فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَنِ اتِّخَاذِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ وَسَاقَ الْكَلَامَ فِي تَقْرِيرِهِ، ثُمَّ ذَكَرَ هاهنا النَّهْيَ الْعَامَّ عَنْ مُوَالَاةِ جَمِيعِ الْكُفَّارِ وَهُوَ هَذِهِ الْآيَةِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette Yahudileri ve Hristiyanları veli edinmeyi nehyetmiş ve sözü bunu teyit edecek şekilde sevk etmişti; ardından burada bütün kâfirleri veli edinmeyi genel olarak nehyetmiş ki o da bu ayettir. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ الْكُفَّارِ بِالْجَرِّ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَمِنَ الْكُفَّارِ، وَالْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا بِتَقْدِيرِ: وَلَا الْكُفَّارَ.

Birinci Mesele: Ebû Amr ve Kisâî, { مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } kavline atıfla ve "ve kâfirlerden de" takdiriyle { الْكُفَّارِ } lafzını mecrûr okumuşlardır; diğerleri ise { الَّذِينَ اتَّخَذُوا } kavline atıfla "ve kâfirleri de [edinmeyin]" takdiriyle mansub okumuşlardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قِيلَ: كَانَ رفاعة بن زيد وسويد بن الحرث أَظْهَرَا الْإِيمَانَ ثُمَّ نَافَقَا، وَكَانَ رِجَالٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يُوَادُّونَهُمَا، فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى فِيهِمْ هَذِهِ الْآيَةَ.

İkinci Mesele: Denildi ki: Rifâa b. Zeyd ile Süveyd b. Hâris iman ettiklerini izhar etmiş, sonra da nifaka düşmüşlerdi. Müslümanlardan bazı kimseler de onlara sevgi besliyordu; bunun üzerine Allah Teâlâ onlar hakkında bu ayeti indirdi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَقْتَضِي امْتِيَازَ أَهْلِ الْكِتَابِ عَنِ الْكُفَّارِ لِأَنَّ الْعَطْفَ يَقْتَضِي الْمُغَايَرَةَ، وَقَوْلُهُ لَمْ

Üçüncü Mesele: Bu ayet Ehl-i Kitab'ın kâfirlerden ayrı olmasını gerektirir; zira atıf başkalığı (mugayereti) iktiza eder. Allah Teâlâ'nın: { لَمْ

يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ

{ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } “Kitap ehlinden inkâr edenler”

[الْبَيِّنَةِ: ١] صَرِيحٌ فِي كَوْنِهِمْ كُفَّارًا، وَطَرِيقُ التَّوْفِيقِ بَيْنَهُمَا أَنَّ كُفْرَ الْمُشْرِكِينَ أَعْظَمُ وَأَغْلَظُ، فَنَحْنُ لِهَذَا السَّبَبِ نُخَصِّصُهُمْ بِاسْمِ الْكُفْرِ. واللَّه أَعْلَمُ الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مَعْنَى تَلَاعُبِهِمْ بِالدِّينِ وَاسْتِهْزَائِهِمْ إِظْهَارُهُمْ ذَلِكَ بِاللِّسَانِ مَعَ الْإِصْرَارِ عَلَى الْكُفْرِ فِي الْقَلْبِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ [الْبَقَرَةِ: ١٤] وَالْمَعْنَى أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَسُخْرِيَةً فَلَا تَتَّخِذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَأَنْصَارًا وَأَحْبَابًا، فإن ذلك الأمر الخارج عن العقل والمروءة.

} “Kitap ehlinden inkâr edenler...” [Beyyine 1] kavli ise onların kâfir olduklarına dair sarihtir. İkisini telif etmenin yolu şudur: Müşriklerin küfrü daha büyük ve daha koyudur; bu sebeple biz küfür ismini onlara tahsis ederiz. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Dördüncü Mesele: Onların dinle oynamalarının ve alay etmelerinin manası, kalpteki küfür üzerinde ısrar etmekle beraber dille öyle göstermeleridir. Bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın Bakara suresindeki şu buyruğudur: { وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } “İman edenlerle karşılaştıkları zaman: 'İman ettik' derler. Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise: 'Biz sizinle beraberiz, biz sadece alay edicileriz' derler” [Bakara 14]. Mana şudur: O topluluk dininizi alay ve eğlence edindiğine göre onları veliler, yardımcılar ve dostlar edinmeyin; zira bu akıldan ve mürüvvetten uzak bir iştir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٥٨]

[Mâide Suresi (5), Ayet 58]

وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها هُزُواً وَلَعِباً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ (٥٨)

{ وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها هُزُواً وَلَعِباً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ } “Namaza çağırdığınız zaman onu alay ve eğlenceye alırlar. Bu, onların akletmeyen bir topluluk olmalarındandır.” (58)

لَمَّا حَكَى فِي الْآيَةِ الْأُولَى عَنْهُمْ أَنَّهُمُ اتَّخَذُوا دِينَ المسلمين هزوا ولعبا ذكر هاهنا بَعْضَ مَا يَتَّخِذُونَهُ مِنْ هَذَا الدِّينِ هُزُوًا وَلَعِبًا فَقَالَ: وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها هُزُواً وَلَعِباً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

İlk ayette onların Müslümanların dinini alay ve eğlenceye aldıklarını nakledince, burada da bu dinden alay ve eğlenceye aldıkları şeylerin bir kısmını zikrederek: { وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها هُزُواً وَلَعِباً } “Namaza çağırdığınız zaman onu alay ve eğlenceye alırlar” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ اتَّخَذُوها لِلصَّلَاةِ أَوِ الْمُنَادَاةِ.

Birinci Mesele: { اتَّخَذُوها } buyruğundaki zamir, namaza yahut nida etmeye (çağrıya) aittir.

قِيلَ: كَانَ رَجُلٌ مِنَ النَّصَارَى بِالْمَدِينَةِ إِذَا سَمِعَ الْمُؤَذِّنَ بِالْمَدِينَةِ يَقُولُ: أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّه يَقُولُ:

Denildi ki: Medine'de Hristiyanlardan bir adam vardı; Medine'de müezzinin "Eşhedü enne Muhammeden Resûlullâh" dediğini işittiğinde:

أُحْرِقَ الْكَاذِبُ، فَدَخَلَتْ خَادِمَتُهُ بِنَارٍ ذَاتَ لَيْلَةٍ فَتَطَايَرَتْ مِنْهَا شَرَارَةٌ فِي الْبَيْتِ فَاحْتَرَقَ الْبَيْتُ وَاحْتَرَقَ هُوَ وَأَهْلُهُ.

"Yalancı yansın!" derdi. Bir gece hizmetçisi eve ateşle girdi, ondan eve bir kıvılcım sıçradı; böylece ev yandı, kendisi de ailesi de yandı.

وَقِيلَ: كَانَ مُنَادِي رَسُولِ اللَّه ﷺ يُنَادِي لِلصَّلَاةِ وَقَامَ الْمُسْلِمُونَ إِلَيْهَا، فَقَالَتِ الْيَهُودُ: قَامُوا لَا قَامُوا، صَلَّوْا لَا صَلَّوْا عَلَى طريق الاستهزاء، فنزلت الآية.

Yine denildi ki: Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in münadisi namaza çağırıp Müslümanlar da namaza kalktıklarında Yahudiler alay yoluyla: "Kalktılar kalkmaz olasılar, namaz kıldılar kılmaz olasılar!" dediler; bunun üzerine ayet indi.

وقيل: كان المنافقون يتضاحكون عند القيام إلى الصلاة تنفيرا للناس عنها.

Yine denildi ki: Münafıklar insanları namazdan soğutmak için namaza kalkıldığında gülüşürlerdi.

وَقِيلَ: قَالُوا يَا مُحَمَّدُ لَقَدْ أَبْدَعْتَ شَيْئًا لَمْ يُسْمَعْ فِيمَا مَضَى، فَإِنْ كُنْتَ نَبِيًّا فَقَدْ خَالَفْتَ فِيمَا أَحْدَثْتَ جَمِيعَ الْأَنْبِيَاءِ، فَمِنْ أَيْنَ لَكَ صِيَاحٌ كَصِيَاحِ الْعِيرِ، فَأَنْزَلَ اللَّه هَذِهِ الْآيَةَ.

Yine denildi ki: Onlar: "Ey Muhammed! Geçmişte duyulmamış bir şey uydurdun; eğer sen bir peygamber isen bu ihdas ettiğin şeyle bütün peygamberlere muhalefet ettin. Eşek anırması gibi bu bağırma da nereden çıktı?" dediler; bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالُوا: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى ثُبُوتِ الْأَذَانِ بِنَصِّ الْكِتَابِ لَا بِالْمَنَامِ وَحْدَهُ.

İkinci Mesele: Dediler ki: Bu ayet, ezanın sadece rüya ile değil, Kitab'ın nassı ile de sabit olduğuna delalet etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ هُزُواً وَلَعِباً أَمْرَانِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ عِنْدَ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ يَقُولُونَ: هَذِهِ الْأَعْمَالُ الَّتِي أَتَيْنَا بِهَا اسْتِهْزَاءٌ بِالْمُسْلِمِينَ وَسُخْرِيَةٌ مِنْهُمْ، فَإِنَّهُمْ يَظُنُّونَ أَنَّا عَلَى دِينِهِمْ مَعَ أَنَّا لَسْنَا كَذَلِكَ. وَلَمَّا اعْتَقَدُوا أَنَّهُ لَيْسَ فِيهَا فَائِدَةٌ وَمَنْفَعَةٌ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا قَالُوا إِنَّهَا لَعِبٌ.

Üçüncü Mesele: { هُزُواً وَلَعِباً } “...alay ve eğlenceye...” buyruğu iki husustur; çünkü onlar namaz ikame edildiğinde şöyle derlerdi: "Yaptığımız bu işler Müslümanlarla alay etmek ve onları maskaraya almaktır; zira onlar bizim kendi dinlerinde olduğumuzu sanıyorlar, halbuki biz öyle değiliz." Dinde ve dünyada bunda hiçbir fayda ve menfaat bulunmadığına inandıkları için de onun bir oyun/eğlence olduğunu söylediler.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ أَيْ لَوْ كَانَ لَهُمْ عَقْلٌ كَامِلٌ لَعَلِمُوا أَنَّ تَعْظِيمَ الْخَالِقِ الْمُنْعِمِ وَخِدْمَتَهُ مَقْرُونَةٌ بِغَايَةِ التَّعْظِيمِ لَا يَكُونُ هُزُوًا وَلَعِبًا، بَلْ هُوَ أَحْسَنُ أَعْمَالِ الْعِبَادِ وَأَشْرَفُ أَفْعَالِهِمْ، وَلِذَلِكَ قَالَ بَعْضُ الْحُكَمَاءِ: أَشْرَفُ الْحَرَكَاتِ الصلاة، وأنفع السكنات الصيام.

Sonra Allah Teâlâ: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ } “Bu, onların akletmeyen bir topluluk olmalarındandır” buyurmuştur. Yani şayet tam bir akılları olsaydı, nimet veren Yaratıcı'yı tazim etmenin ve O'na son derece saygıyla kullukta bulunmanın bir alay ve eğlence olamayacağını, bilakis bunun kulların en güzel amelleri ve en şerefli fiilleri olduğunu bilirlerdi. Nitekim bazı hikmet ehli: "Harekelerin (eylemlerin) en şereflisi namaz, hareketsizliklerin (sükûnetin) en faydalısı ise oruçtur" demiştir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٥٩]

[Mâide Suresi (5), Ayet 59]

قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ (٥٩)

{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ } “De ki: 'Ey Kitap ehli! Bizden hoşlanmayışınızın sebebi, sadece Allah'a, bize indirilene ve daha önce indirilene inanmış olmamız ve çoğunuzun da yoldan çıkmış fasıklar olması mıdır?'” (59)

[في قوله تعالى قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ] اعْلَمْ أَنَّ وَجْهَ النَّظْمِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمُ اتَّخَذُوا دِينَ الْإِسْلَامِ هُزُوًا وَلَعِبًا قَالَ لَهُمْ: مَا الَّذِي تَنْقِمُونَ مِنْ هَذَا الدِّينِ، وَمَا الَّذِي تَجِدُونَ فِيهِ مِمَّا يُوجِبُ اتِّخَاذَهُ هُزُوًا وَلَعِبًا وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ } “De ki: Ey Kitap ehli! Bizden hoşlanmayışınızın sebebi, sadece Allah'a, bize indirilene ve daha önce indirilene inanmış olmamız [mıdır?]” kavli hakkında] Bil ki [sözün] diziliş yönü (nazmı) şöyledir: Allah Teâlâ onların İslam dinini alay ve eğlenceye aldıklarını nakledince onlara: "Bu dinde beğenmediğiniz, ayıpladığınız şey nedir ve onda alay ve eğlenceye almayı gerektirecek ne buluyorsunuz?" buyurmuştur. Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ الْحَسَنُ هَلْ تَنْقِمُونَ بِفَتْحِ الْقَافِ، وَالْفَصِيحُ كَسْرُهَا. يُقَالُ: نَقِمْتُ الشَّيْءَ وَنَقَمْتُهُ بِكَسْرِ الْقَافِ وَفَتْحِهَا إِذَا أَنْكَرْتَهُ، وَلِلْمُفَسِّرِينَ عِبَارَاتٌ: هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا: هَلْ تَعِيبُونَ هَلْ تُنْكِرُونَ، هَلْ تَكْرَهُونَ.

Birinci Mesele: Hasan [el-Basrî], { هَلْ تَنْقِمُونَ } ifadesini kaf harfinin fethasıyla (tenkamûne) okumuştur; fasih olan ise kesresidir. Bir şeyi yadırgadığında ve inkâr ettiğinde kaf harfinin kesresi ve fethasıyla "nakimtü'ş-şey'e" ve "nakamtühû" (نَقِمْتُ الشَّيْءَ / نَقَمْتُهُ) denilir. Müfessirlerin ise [bu hususta çeşitli] ifadeleri vardır: { هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا }: "Ayıplıyor musunuz?", "Kınıyor/inkâr mı ediyorsunuz?", "Hoşlanmıyor musunuz?" demektir.

قَالَ بَعْضُهُمْ: سُمِّيَ الْعِقَابُ نِقْمَةً لِأَنَّهُ يَجِبُ عَلَى مَا يُنْكَرُ مِنَ الْفِعْلِ. وَقَالَ آخَرُونَ: الْكَرَاهَةُ الَّتِي يَتْبَعُهَا سُخْطٌ مِنَ الْكَارِهِ تُسَمَّى نِقْمَةً، لِأَنَّهَا تَتْبَعُهَا النِّقْمَةُ الَّتِي هِيَ الْعَذَابُ فَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ لَفْظُ النِّقْمَةِ مَوْضُوعٌ أَوَّلًا لِلْمَكْرُوهِ، ثُمَّ سُمِّيَ الْعَذَابُ نِقْمَةً لِكَوْنِهِ مَكْرُوهًا، وَعَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي لَفْظُ النِّقْمَةِ مَوْضُوعٌ لِلْعَذَابِ، ثُمَّ سَمِّيَ الْمُنْكَرُ وَالْمَكْرُوهُ نِقْمَةً لِأَنَّهُ يَتْبَعُهُ الْعَذَابُ.

Bazıları şöyle demiştir: Cezaya 'nikmet' (نِقْمَة) denilmiştir; çünkü o, münker görülen (çirkin) bir fiilin üzerine vacip olur. Diğerleri ise şöyle demiştir: Hoşlanmayan kimseden gelen bir öfkenin takip ettiği hoşnutsuzluğa nikmet denir; çünkü onu azap olan intikam (nikmet) takip eder. Birinci görüşe göre nikmet lafzı öncelikle hoşlanılmayan şey (mekruh) için konulmuş, sonra azaba da hoşlanılmayan bir şey olması sebebiyle nikmet denilmiştir. İkinci görüşe göre ise nikmet lafzı azap için konulmuş, sonra münker ve mekruh olan şeye de arkasından azap geldiği için nikmet denilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُ يَقُولُ لِأَهْلِ الْكِتَابِ: لِمَ اتَّخَذْتُمْ هَذَا الدِّينَ هُزُوًا وَلَعِبًا، ثُمَّ قَالَ عَلَى سَبِيلِ التَّعَجُّبِ: هَلْ تَجِدُونَ فِي هَذَا الدِّينِ إِلَّا الْإِيمَانَ باللَّه وَالْإِيمَانَ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ، وَالْإِيمَانَ بِجَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَ مُحَمَّدٍ! يَعْنِي أَنَّ هَذَا لَيْسَ مِمَّا يُنْقَمُ، أَمَّا الْإِيمَانُ باللَّه فَهُوَ رَأْسُ جَمِيعِ الطَّاعَاتِ، وَأَمَّا الْإِيمَانُ بِمُحَمَّدٍ وَبِجَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ فَهُوَ الْحَقُّ وَالصِّدْقُ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ الطَّرِيقُ إِلَى تَصْدِيقِ بَعْضِ الْأَنْبِيَاءِ فِي ادِّعَاءِ الرِّسَالَةِ وَالنُّبُوَّةِ هُوَ الْمُعْجِزُ، ثُمَّ رَأَيْنَا أَنَّ الْمُعْجِزَ حَصَلَ عَلَى يَدِ مُحَمَّدٍ ﵊ وَجَبَ الْإِقْرَارُ بِكَوْنِهِ رَسُولًا، فَأَمَّا الْإِقْرَارُ بِالْبَعْضِ وَإِنْكَارُ الْبَعْضِ فَذَلِكَ كَلَامٌ مُتَنَاقِضٌ، وَمَذْهَبٌ بَاطِلٌ، فَثَبَتَ أَنَّ الَّذِي نَحْنُ عَلَيْهِ هُوَ الدين الحق والطريق المستقيم، فلم تنقموه عَلَيْنَا!

İkinci Mesele: Ayetin anlamı şudur: O, Ehl-i Kitab'a şöyle demektedir: "Bu dini ne diye alaya ve eğlenceye aldınız?" Sonra hayret makamında şöyle buyurmuştur: "Siz bu dinde Allah'a imandan, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilene imandan ve Muhammed'den önceki bütün peygamberlere imandan başka bir şey mi görüyorsunuz?!" Yani bu, kınanacak bir şey değildir. Zira Allah'a iman bütün itaatlerin başıdır. Muhammed'e ve bütün peygamberlere imana gelince, bu da hakkın ve doğruluğun ta kendisidir. Çünkü bazı peygamberlerin risalet ve nübüvvet iddiasını tasdik etmenin yolu mucize olduğuna ve ardından bu mucizenin Muhammed aleyhisselâm'ın elinde de gerçekleştiğini gördüğümüze göre, onun da peygamber olduğunu ikrar etmek vacip olur. Bir kısmını ikrar edip bir kısmını inkâr etmeye gelince, bu çelişkili bir söz ve batıl bir mezheptir. Böylece üzerinde bulunduğumuz şeyin hak din ve dosdoğru yol olduğu sabit olmuştur; o halde bunu bizde ne diye kınıyor ve ayıplıyorsunuz?!

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ نَفَرًا مِنَ الْيَهُودِ أَتَوْا رَسُولَ اللَّه ﷺ فَسَأَلُوهُ عَمَّنْ يُؤْمِنُ بِهِ مِنَ الرُّسُلِ، فَقَالَ: أُومِنُ باللَّه وَمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ إِلَى قَوْلِهِ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ، فَلَمَّا ذَكَرَ عِيسَى جَحَدُوا نُبُوَّتَهُ وَقَالُوا: واللَّه مَا نَعْلَمُ أَهْلَ دِينٍ أَقَلَّ حَظًّا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ مِنْكُمْ وَلَا دِينًا شَرًّا مِنْ دِينِكُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ وَمَا بَعْدَهَا.

İbn Abbas şöyle demiştir: Yahudilerden bir grup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip peygamberlerden kime inandığını sordular. O da: "Allah'a, bize indirilene, İbrahim'e ve İsmail'e indirilene..." { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } ayetine kadar okudu. İsa'yı zikredince onun peygamberliğini inkâr ettiler ve: "Vallahi dünyada ve ahirette sizden daha nasipsiz bir din mensubu ve dininizden daha şerli bir din bilmiyoruz!" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti ve devamını indirdi.

وَأَمَّا قَوْلُهُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ فَالْقِرَاءَةُ الْعَامَّةُ أَنْ بِفَتْحِ الْأَلِفِ، وَقَرَأَ نُعَيْمُ بْنُ مَيْسَرَةَ إِنَّ بِالْكَسْرِ، وَفِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:

Allah Teâlâ'nın: { وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ } sözüne gelince; genel kıraat elifin fethasıyla { أَنْ } (ve enne) şeklindedir. Nuaym b. Meysere ise kesre ile { إِنَّ } (ve inne) okumuştur. Bu ayette birkaç soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: كَيْفَ يَنْقِمُ الْيَهُودُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ مَعَ كَوْنِ أَكْثَرِ الْيَهُودِ فَاسِقِينَ؟

Birinci Soru: Yahudilerin çoğu fasık iken Yahudiler Müslümanları nasıl kınayıp ayıplayabilir?

وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ تَخْصِيصٌ لَهُمْ بِالْفِسْقِ، فَيَدُلُّ عَلَى سَبِيلِ التَّعْرِيضِ أَنَّهُمْ لَمْ يَتَبِّعُوهُمْ عَلَى فِسْقِهِمْ، فَكَانَ الْمَعْنَى: وَمَا تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا. وَمَا فَسَقْنَا مِثْلَكُمْ، الثَّانِي:

Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: { وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ } kavli fıskı onlara has kılmaktadır. Bu da tariz (üstü kapalı anlatım) yoluyla, Müslümanların onların fıskına uymadıklarına delalet eder. Buna göre mana: "Bizim iman etmemizden ve sizin gibi fıska sapmamamızdan başka bir şeyimizi kınamıyorsunuz" şeklinde olur. İkincisi:

لَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى مَا يَنْقِمُ الْيَهُودُ عَلَيْهِمْ مِنَ الْإِيمَانِ بِجَمِيعِ الرُّسُلِ وَلَيْسَ ذَلِكَ مِمَّا يُنْقَمُ ذَكَرَ فِي مُقَابِلِهِ/ فِسْقَهُمْ، وَهُوَ مِمَّا يُنْقَمُ، وَمِثْلُ هَذَا حَسَنٌ فِي الِازْدِوَاجِ. يَقُولُ الْقَائِلُ: هَلْ تَنْقِمُ مِنِّي إِلَّا أَنِّي عَفِيفٌ وَأَنَّكَ فَاجِرٌ، وَأَنِّي غَنِيٌّ وَأَنْتَ فَقِيرٌ، فَيَحْسُنُ ذَلِكَ لِإِتْمَامِ الْمَعْنَى عَلَى سَبِيلِ الْمُقَابَلَةِ. وَالثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْوَاوُ بِمَعْنَى (مَعَ) أَيْ وَمَا تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا الْإِيمَانَ باللَّه مَعَ أَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ، فَإِنَّ أَحَدَ الْخَصْمَيْنِ إِذَا كَانَ مَوْصُوفًا بِالصِّفَاتِ الذَّمِيمَةِ وَاكْتَسَبَ الثَّانِي شَيْئًا كَثِيرًا مِنَ الصِّفَاتِ الْحَمِيدَةِ كَانَ اكْتِسَابُهُ لِلصِّفَاتِ الْحَمِيدَةِ مَعَ كَوْنِ خَصْمِهِ مُكْتَسِبًا لِلصِّفَاتِ الذَّمِيمَةِ أَشَدَّ تَأْثِيرًا فِي وُقُوعِ الْبُغْضِ وَالْحَسَدِ فِي قَلْبِ الْخَصْمِ. وَالرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ عَلَى تَقْدِيرِ حَذْفِ الْمُضَافِ، أَيْ وَاعْتِقَادُ أَنَّكُمْ فَاسِقُونَ. الْخَامِسُ: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: وَمَا تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا بِأَنْ آمَنَّا باللَّه وَبِأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ، يَعْنِي بِسَبَبِ فِسْقِكُمْ نَقَمْتُمُ الْإِيمَانَ عَلَيْنَا. السَّادِسُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَعْلِيلًا مَعْطُوفًا عَلَى تَعْلِيلٍ مَحْذُوفٍ كَأَنَّهُ قِيلَ:

Allah Teâlâ Yahudilerin onların bütün peygamberlere iman etmesini kınadıklarını zikredince -ki bu kınanacak bir şey değildir- bunun karşılığında onların kınanacak bir durum olan fısklarını zikretmiştir. Böylesi bir durum izdivaç (mukabele/söz dengesi) açısından güzeldir. Nitekim bir kimse: "Bende iffetli oluşumdan, senin de fasık oluşundan; benim zengin, senin ise fakir oluşundan başka ayıplayacak bir şey mi buluyorsun?" der. Bu, mukabele yoluyla manayı tamamlamak için güzel olur. Üçüncüsü: Vav (وَ) harfinin "birlikte/rağmen" (مع) anlamında olmasıdır. Yani: "Çoğunuz fasık olduğu halde/fıskınızla birlikte, bizden yalnızca Allah'a inanmamızı ayıplıyorsunuz." Zira iki hasımdan biri yerilen sıfatlarla nitelenmiş olup diğeri övülen sıfatlardan birçoğunu kazandığında, onun bu övülen sıfatları kazanması -hasmının yerilen sıfatları kazanmış olmasıyla birlikte- hasmın kalbinde kin ve hasedin meydana gelmesinde daha çok etkilidir. Dördüncüsü: Muzâfın takdir edilerek hazfedilmiş olmasıdır; yani: "ve sizin fasık olduğunuza inanmamızı [ayıplıyorsunuz]". Beşincisi: Takdirin şöyle olmasıdır: "Siz bizden ancak Allah'a inanmamız sebebiyle ve çoğunuzun fasık olması sebebiyle hoşlanmıyorsunuz." Yani: Kendi fıskınız sebebiyle bizim imanımızı ayıpladınız. Altıncısı: Hazfedilmiş bir gerekçeye atfedilmiş bir gerekçe (talil) olması da caizdir; sanki şöyle denilmiştir:

وَمَا تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا الْإِيمَانَ لِقِلَّةِ إِنْصَافِكُمْ، وَلِأَجْلِ أَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسقون.

"İnsafınızın azlığından ve çoğunuzun fasık olmasından ötürü bizden sadece imanı ayıplıyorsunuz."

السُّؤَالُ الثَّانِي: الْيَهُودُ كُلُّهُمْ فُسَّاقٌ وَكُفَّارٌ، فَلِمَ خَصَّ الْأَكْثَرَ بِوَصْفِ الْفِسْقِ؟

İkinci Soru: Yahudilerin hepsi fasık ve kâfirdir; o halde fısk sıfatını niçin çoğuna has kılmıştır?

وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: يَعْنِي أَنَّ أَكْثَرَكُمْ إِنَّمَا يَقُولُونَ مَا يَقُولُونَ، وَيَفْعَلُونَ مَا يَفْعَلُونَ طَلَبًا لِلرِّيَاسَةِ وَالْجَاهِ وَأَخْذِ الرِّشْوَةِ وَالتَّقَرُّبِ إِلَى الْمُلُوكِ، فَأَنْتُمْ فِي دِينِكُمْ فُسَّاقٌ لَا عُدُولٌ، فَإِنَّ الْكَافِرَ وَالْمُبْتَدِعَ قَدْ يَكُونُ عَدْلَ دِينِهِ، وَقَدْ يَكُونُ فَاسِقَ دِينِهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ كُلَّهُمْ مَا كَانُوا كَذَلِكَ فَلِذَلِكَ خُصَّ أَكْثَرُهُمْ بِهَذَا الْحُكْمِ، وَالثَّانِي: ذُكِرَ أَكْثَرُهُمْ لِئَلَّا يُظَنَّ أَنَّ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ داخل في ذلك

Cevap iki yöndendir: Birincisi: Yani sizin çoğunuz söylediklerini sadece riyaset, makam, rüşvet alma ve krallara yakınlaşma arzusuyla söylüyor ve yaptıklarını bu sebeple yapıyor. Dolayısıyla siz kendi dininizde adil kimseler değil, fasıklarsınız. Zira kâfir ve bidat ehli bazen kendi dininin adili, bazen de kendi dininin fasıkı olabilir. Onların hepsinin böyle olmadığı ise malumdur; bu yüzden bu hüküm çoğunluğuna tahsis edilmiştir. İkincisi: İçlerinden iman eden kimselerin bu kapsama dahil olduğu sanılmasın diye çoğunluğu zikredilmiştir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٦٠]

[Mâide Suresi (5), Ayet 60]

قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولئِكَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ (٦٠)

{ قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولئِكَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ } “De ki: 'Allah katında cezası bundan daha kötü olanı size haber vereyim mi? Allah'ın lanetlediği, gazabına uğrattığı, içlerinden maymunlar ve domuzlar kıldığı ve tağuta tapan kimselerdir. İşte onlar, yeri daha kötü ve doğru yoldan daha çok sapmış olanlardır.'” (60)

[في قوله تعالى قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ إلى قوله تعالى وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ] فيه مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ } ifadesinden { وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ } kavline kadar olan kısım hakkında] birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ مِنْ ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْمُنْقِمِ، وَلَا بُدَّ مِنْ حَذْفِ الْمُضَافِ، وَتَقْدِيرُهُ: بِشَرٍّ مِنْ أَهْلِ ذَلِكَ لِأَنَّهُ قَالَ: مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَلَا يُقَالُ الْمَلْعُونُ شَرٌّ مِنْ ذَلِكَ الدِّينِ، بَلْ يُقَالُ: إِنَّهُ شَرٌّ مِمَّنْ لَهُ ذَلِكَ الدِّينُ.

Birinci Mesele: { مِنْ ذلِكَ } sözü kınanan/ayıplanan şeye işarettir. Burada muzâfın hazfedilmesi zorunludur ve takdiri: "Bunun ehlinden daha şerli olanı..." şeklindedir. Çünkü { مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ } buyurmuştur. Lanetlenen kimsenin "o dinden daha şerli olduğu" söylenmez; bilakis "o dine sahip olan kimseden daha şerli olduğu" söylenir.

فَإِنْ قِيلَ: فَهَذَا يَقْتَضِي كَوْنَ الْمَوْصُوفِينَ بِذَلِكَ الدِّينِ مَحْكُومًا عَلَيْهِمْ بِالشَّرِّ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ.

Eğer: "Bu durum o din ile nitelenen kimseler hakkında şer hükmü verilmesini gerektirir; halbuki durumun böyle olmadığı malumdur" denilirse,

قُلْنَا: إِنَّمَا خَرَجَ الْكَلَامُ عَلَى حَسَبِ قَوْلِهِمْ وَاعْتِقَادِهِمْ، فَإِنَّهُمْ حَكَمُوا بِأَنَّ اعْتِقَادَ ذَلِكَ الدِّينِ شَرٌّ، فَقِيلَ لَهُمْ: هَبْ أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ وَلَكِنَّ لَعْنَةَ اللَّه وَغَضَبَهُ وَمَسْخَ الصُّوَرِ شَرٌّ مِنْ ذَلِكَ.

Biz deriz ki: Söz ancak onların iddialarına ve inançlarına göre söylenmiştir. Çünkü onlar o dine inanmanın şer olduğuna hükmetmişlerdi; bunun üzerine onlara: "Farz edelim ki durum öyledir, fakat Allah'ın laneti, gazabı ve suretleri mesh etmesi bundan daha şerlidir" denilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَثُوبَةً نُصِبَ عَلَى التَّمْيِيزِ، وَوَزْنُهَا مَفُعْلَةٌ كَقَوْلِكَ: مَقُولَةٌ وَمَجُوزَةٌ، وَهُوَ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ، وَقَدْ جَاءَتْ مَصَادِرُ عَلَى مَفْعُولٍ كَالْمَعْقُولِ وَالْمَيْسُورِ.

İkinci Mesele: { مَثُوبَةً } kelimesi temyiz olarak mensuptur. Vezni, tıpkı "makūle" (مَقُولَة) ve "mecûze" (مَجُوزَة) demen gibi "mef'ule"dir (مَفْعُلَة). Masdar manasındadır; nitekim "ma'kūl" (الْمَعْقُول) ve "meysûr" (الْمَيْسُور) gibi mef'ûl vezninde gelen masdarlar da vardır.

فَإِنْ قِيلَ: الْمَثُوبَةُ مُخْتَصَّةٌ بِالْإِحْسَانِ، فَكَيْفَ جَاءَتْ فِي الْإِسَاءَةِ؟

Eğer: "Mesûbe (sevap/karşılık) iyiliğe mahsustur, nasıl oldu da kötülük hakkında kullanıldı?" denilirse,

قُلْنَا: هَذَا عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [آلِ عِمْرَانَ: ٢١] وَقَوْلِ الشَّاعِرِ:

Biz deriz ki: Bu, Allah Teâlâ'nın: { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Onları can yakıcı bir azapla müjdele!” [Âl-i İmrân 21] kavli ve şairin şu sözü tarzındadır:

تَحِيَّةُ بَيْنِهِمْ ضَرْبٌ وَجِيعُ

"Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir vuruştur."

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: (مَنْ) فِي قَوْلِهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، فَإِنَّهُ لَمَّا قَالَ: قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ فَكَأَنَّ قَائِلًا قَالَ: مَنْ ذَلِكَ؟ فَقِيلَ: هُوَ مَنْ لَعَنَهُ اللَّه وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ [الْحَجِّ: ٧٢] كَأَنَّهُ قَالَ: هُوَ النَّارُ. الثَّانِي: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ بَدَلًا مِنْ (شَرٍّ) وَالْمَعْنَى أُنَبِّئُكُمْ بِمَنْ لَعَنَهُ اللَّه.

Üçüncü Mesele: { مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ } kavlindeki "men" (مَنْ) edatı iki veche muhtemeldir: Birincisi: Mahzuf mübtedanın haberi olarak ref mahallinde olmasıdır. Zira O: { قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ } buyurunca sanki birisi: "O kimdir?" demiş, buna karşılık: "O, Allah'ın lanetlediği kimsedir" denilmiştir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ } “De ki: Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateştir!” [Hac 72]. Sanki "O ateştir" demiştir. İkincisi: { شَرٍّ } kelimesinden bedel olarak cer mahallinde olması caizdir. Mana: "Size Allah'ın lanet ettiği kimseleri haber vereyim mi?" şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مِنْ صِفَاتِهِمْ أَنْوَاعًا: أَوَّلُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَعَنَهُمْ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ غَضِبَ عَلَيْهِمْ، وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ. قَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ: عَنَى بِالْقِرَدَةِ أَصْحَابَ السَّبْتِ، وَبِالْخَنَازِيرِ كُفَّارَ مَائِدَةِ عِيسَى. وَرُوِيَ أَيْضًا أَنَّ الْمَسْخَيْنِ كَانَا فِي أَصْحَابِ السَّبْتِ لِأَنَّ شُبَّانَهُمْ مُسِخُوا قِرَدَةً، وَمَشَايِخَهُمْ مُسِخُوا خَنَازِيرَ.

Dördüncü Mesele: Bil ki Allah Teâlâ onların vasıflarından birkaç tür zikretmiştir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın onları lanetlemesi; ikincisi: onlara gazap etmesi; üçüncüsü: içlerinden maymunlar, domuzlar ve tağuta tapanlar kılmasıdır. Tefsir ehli şöyle demiştir: Maymunlar ile Ashâb-ı Sebt'i (cumartesi ehlini), domuzlar ile de İsa'nın mâide (sofra) kâfirlerini kastetmiştir. Ayrıca her iki suret değişiminin (meshin) de Ashâb-ı Sebt hakkında olduğu, zira gençlerinin maymuna, yaşlılarının ise domuza dönüştürüldüğü rivayet edilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: ذَكَرَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي قَوْلِهِ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أَنْوَاعًا من القراآت: أَحَدُهَا: قَرَأَ أُبَيٌّ: وَعَبَدُوا الطَّاغُوتَ، وَثَانِيهَا: قَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ: وَمَنْ عَبَدُوا، وَثَالِثُهَا: وَعَابِدُ الطَّاغُوتِ عَطْفًا عَلَى الْقِرَدَةِ،

Beşinci Mesele: Keşşaf sahibi { وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ } kavli hakkında çeşitli kıraat türleri zikretmiştir: Birincisi: Übeyy'in { وَعَبَدُوا الطَّاغُوتَ } (ve abedü't-tâğūte) okuyuşudur. İkincisi: İbn Mes'ûd'un { وَمَنْ عَبَدُوا } (ve men abedû) okuyuşudur. Üçüncüsü: { الْقِرَدَةَ } kelimesine atıfla { وَعَابِدُ الطَّاغُوتِ } (ve âbidü't-tâğūti) şeklindedir.

وَرَابِعُهَا: وَعَابِدِي، وَخَامِسُهَا: وَعَبَّادُ، وَسَادِسُهَا: وَعَبْدَ، وَسَابِعُهَا: وَعَبَّدَ، بِوَزْنِ حَطَّمَ، وَثَامِنُهَا: وَعَبِيدُ، وَتَاسِعُهَا: وَعُبُدُ بضمتين جميع عَبِيدٍ، وَعَاشِرُهَا: وَعَبَدَةُ بِوَزْنِ كَفَرَةٍ، وَالْحَادِيَ عَشَرَ: وَعَبَدُ، وَأَصْلُهُ عَبَدَةٌ، فَحُذِفَتِ التَّاءُ لِلْإِضَافَةِ، أَوْ هُوَ كَخَدَمٍ فِي جَمْعِ خَادِمٍ، وَالثَّانِيَ عَشَرَ: عَبَدَ، وَالثَّالِثَ عَشَرَ: عِبَادُ، وَالرَّابِعَ عَشَرَ:

Dördüncüsü: { وَعَابِدِي } (ve âbidî), beşincisi: { وَعَبَّادُ } (ve abbâdu), altıncısı: { وَعَبْدَ } (ve abde), yedincisi: "hattame" vezninde { وَعَبَّدَ } (ve abbede), sekizincisi: { وَعَبِيدُ } (ve abîdü), dokuzuncusu: iki zamme ile "abîd"in çoğulu olarak { وَعُبُدُ } (ve ubüdü), onuncusu: "keferah" vezninde { وَعَبَدَةُ } (ve abadete), on birincisi: { وَعَبَدُ } (ve abedu) olup aslı "abadetün"dür, izafetten dolayı te harfi hazfedilmiştir ya da "hâdim"in çoğulundaki "hadem" gibidir; on ikincisi: { عَبَدَ } (abede), on üçüncüsü: { عِبَادُ } (ıbâdü), on dördüncüsü:

وَأَعْبُدُ، وَالْخَامِسَ عَشَرَ: وَعُبِدَ الطَّاغُوتُ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ، وَحُذِفَ الرَّاجِعُ، بِمَعْنَى وَعُبِدَ الطَّاغُوتُ فِيهِمْ أَوْ بَيْنَهُمْ، وَالسَّادِسَ عَشَرَ: وَعَبَدَ الطَّاغُوتُ، بِمَعْنَى صَارَ الطَّاغُوتُ مَعْبُودًا مِنْ دُونِ اللَّه تَعَالَى، كَقَوْلِكَ: أَمَرَ إِذَا صَارَ أَمِيرًا، وَالسَّابِعَ عَشَرَ: قَرَأَ حَمْزَةُ: عَبُدَ الطَّاغُوتِ بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَضَمِّ الْبَاءِ وَنَصْبِ الدَّالِ وَجَرِّ الطَّاغُوتِ، / وَعَابُوا هَذِهِ الْقِرَاءَةَ عَلَى حَمْزَةَ وَلَحَّنُوهُ وَنَسَبُوهُ إِلَى مَا لَا يَجُوزُ ذِكْرُهُ، وَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّهَا لَيْسَتْ بِلَحْنٍ وَلَا خَطَأٍ، وَذَكَرُوا فِيهَا وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْعَبْدَ هُوَ الْعَبُدُ إِلَّا أَنَّهُمْ ضَمُّوا الْبَاءَ لِلْمُبَالَغَةِ، كَقَوْلِهِمْ: رَجُلٌ حَذُرٌ وَفَطُنٌ لِلْبَلِيغِ فِي الْحَذَرِ وَالْفِطْنَةِ، فَتَأْوِيلُ عَبُدَ الطَّاغُوتِ أَنَّهُ بَلَغَ الْغَايَةَ فِي طَاعَةِ الشَّيْطَانِ، وَهَذَا أَحْسَنُ الْوُجُوهِ. الثاني: أَنَّ الْعَبْدَ، وَالْعَبُدَ لُغَتَانِ كَقَوْلِهِمْ: سَبْعٌ وَسَبُعٌ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْعَبُدَ جَمْعُهُ عِبَادٌ، وَالْعِبَادُ جَمْعُهُ عُبُدٌ، كَثِمَارٍ وَثُمُرٍ. ثُمَّ اسْتَثْقَلُوا ضَمَّتَيْنِ مُتَوَالِيَتَيْنِ فَأُبْدِلَتِ الْأُولَى بِالْفَتْحَةِ. الرَّابِعُ: يُحْتَمَلُ أَنَّهُ أَرَادَ أَعْبُدُ الطَّاغُوتَ، فَيَكُونُ مِثْلَ فَلَسَ وَأَفْلَسَ، ثُمَّ حُذِفَتِ الْهَمْزَةُ وَنُقِلَتْ حَرَكَتُهَا إِلَى الْعَيْنِ. الْخَامِسُ: يحتمل أنه أراد: وعبدة الطاغوت، كما قريء، ثُمَّ حَذَفَ الْهَاءَ وَضَمَّ الْبَاءَ لِئَلَّا يُشْتَبَهُ بِالْفِعْلِ.

{ وَأَعْبُدُ } (ve a'büdü), on beşincisi: meçhul bina ile { وَعُبِدَ الطَّاغُوتُ } (ve ubide't-tâğūtu) şeklindedir ve râci zamir hazfedilmiştir; manası "onların içinde veya aralarında tağuta tapıldı" demektir. On altıncısı: "emir oldu" manasında "emera" denilmesi gibi, "tağut Allah Teâlâ'dan başka tapılan bir şey haline geldi" manasında { وَعَبَدَ الطَّاغُوتُ } (ve abede't-tâğūtu) şeklindedir. On yedincisi: Hamza'nın ayn harfinin fethası, bâ harfinin zammesi, dâl harfinin nasbı ve tâğût kelimesinin cerriyle { عَبُدَ الطَّاغُوتِ } (abude't-tâğūti) okuyuşudur. Bu kıraat sebebiyle Hamza'yı ayıplamışlar, onu lahin yapmakla (hatalı okumakla) suçlamışlar ve zikredilmesi caiz olmayan şeylere nispet etmişlerdir. Bir grup ise şöyle demiştir: Bu okuyuş ne lahindir ne de hatadır; bu hususta şu vecihleri zikretmişlerdir: Birincisi: "el-abd" (الْعَبْد) ile "el-abud" (الْعَبُد) aynıdır; ancak sakınmada ve zekâda ileri giden kimse için "raculün hazurun ve fatunun" (رَجُلٌ حَذُرٌ وَفَطُنٌ) demeleri gibi mübalağa için bâ harfini zammeli yapmışlardır. Buna göre { عَبُدَ الطَّاغُوتِ } ifadesinin tevili, onun şeytana itaatte son noktaya ulaştığı şeklindedir ve bu, vecihlerin en güzelidir. İkincisi: Tıpkı "seb'" ve "sebu'" demeleri gibi "el-abd" ve "el-abud" iki ayrı lügattir. Üçüncüsü: "el-Abud"un çoğulu "ıbâd", "el-ıbâd"ın çoğulu ise tıpkı "simâr" ve "sümür" gibi "ubüd"dür. Sonra peş peşe gelen iki zamme ağır gelmiş ve birincisi fethaya dönüştürülmüştür. Dördüncüsü: "Feles" ve "efles" gibi { أَعْبُدُ الطَّاغُوتَ } (a'büdü't-tâğūte) kelimesini kastetmiş olması, sonra hemzenin hazfedilerek harekesinin ayn harfine nakledilmiş olması muhtemeldir. Beşincisi: Okunduğu üzere { وَعَبَدَةُ الطَّاغُوتِ } (ve abedetü't-tâğūti) kastetmiş olması, sonra fiile benzemesin diye he harfini hazfedip bâ harfini zammeli kılmış olması muhtemeldir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ قَالَ الفرّاء: تأويله وجعل منهم القردة من عَبَدَ الطَّاغُوتَ، فَعَلَى هَذَا: الْمَوْصُولُ مَحْذُوفٌ.

Altıncı Mesele: Allah Teâlâ'nın { وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ } kavli hakkında Ferrâ: "Bunun tevili: 'Onlardan maymunlar ve tağuta tapan kimseler kıldı' şeklindedir" demiştir. Buna göre mevsûl hazfedilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْكُفْرَ بِقَضَاءِ اللَّه. قَالُوا: لِأَنَّ تَقْدِيرَ الْآيَةِ وَجَعَلَ اللَّه مِنْهُمْ مَنْ عَبَدَ الطَّاغُوتَ، وَإِنَّمَا يُعْقَلُ مَعْنَى هَذَا الْجَعْلِ إِذَا كَانَ هُوَ الَّذِي جَعَلَ فِيهِمْ تِلْكَ الْعِبَادَةَ، إِذْ لَوْ كَانَ جَعْلُ تِلْكَ الْعِبَادَةِ مِنْهُمْ لَكَانَ اللَّه تَعَالَى مَا جَعَلَهُمْ عَبَدَةَ الطَّاغُوتِ، بَلْ كَانُوا هُمُ الَّذِينَ جَعَلُوا أَنْفُسَهُمْ كَذَلِكَ، وَذَلِكَ عَلَى خِلَافِ الْآيَةِ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: مَعْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ وَوَصَفَهُمْ بِهِ كَقَوْلِهِ وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً [الزُّخْرُفِ: ١٩] وَالْكَلَامُ فِيهِ قَدْ تَقَدَّمَ مِرَارًا.

Yedinci Mesele: [Ehl-i Sünnet] arkadaşlarımız küfrün Allah'ın kazası ile olduğuna dair bu ayeti delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Çünkü ayetin takdiri "Allah içlerinden tağuta tapan kimseler kıldı" şeklindedir. Bu kılmanın (ce'l) manası ancak onlarda o ibadeti yaratan/kılan Kendisi olduğu zaman anlaşılır. Zira o ibadetin meydana getirilmesi kendilerinden olsaydı Allah Teâlâ onları tağuta tapanlar kılmış olmazdı; bilakis kendilerini öyle kılanlar bizzat kendileri olurdu ki bu da ayete aykırıdır. Mutezile ise şöyle demiştir: Bunun manası, Allah Teâlâ'nın onlar hakkında buna hükmetmesi ve onları bununla nitelemesidir; nitekim: { وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً } “Onlar, Rahmân'ın kulları olan melekleri dişi saydılar” [Zuhruf 19] buyurmuştur. Bu konudaki söz daha önce defalarca geçmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: قِيلَ: الطَّاغُوتُ الْعِجْلُ، وَقِيلَ: الطَّاغُوتُ الْأَحْبَارُ، وَكُلُّ مَنْ أَطَاعَ أَحَدًا فِي مَعْصِيَةِ اللَّه فَقَدْ عَبَدَهُ.

Sekizinci Mesele: Tağut'un buzağı olduğu söylenmiştir. Tağut'un yahudi din adamları (ahbâr) olduğu da söylenmiştir. Allah'a isyan konusunda bir kimseye itaat eden herkes, muhakkak ona tapmış olur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أُولئِكَ شَرٌّ مَكاناً أَيْ أُولَئِكَ الْمَلْعُونُونَ الْمَمْسُوخُونَ شَرٌّ مَكَانًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَفِي لَفْظِ الْمَكَانِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لِأَنَّ مَكَانَهُمْ سَقَرُ، وَلَا مَكَانَ أَشَدُّ شَرًّا مِنْهُ. وَالثَّانِي:

Sonra Allah Teâlâ: { أُولئِكَ شَرٌّ مَكاناً } buyurmuştur; yani bu lanetlenen ve suretleri değiştirilenler mekân bakımından müminlerden daha şerlidirler. "Mekân" lafzında iki vecih vardır: Birincisi: İbn Abbas radıyallâhu anhümâ: "Çünkü onların mekânı Sekar'dır (cehennemdir) ve ondan daha şerli bir mekân yoktur" demiştir. İkincisi:

أَنَّهُ أُضِيفَ الشَّرُّ فِي اللَّفْظِ إِلَى الْمَكَانِ وَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ لِأَهْلِهِ، وَهُوَ مِنْ بَابِ الْكِنَايَةِ كَقَوْلِهِمْ: فُلَانٌ طَوِيلُ النِّجَادِ كَثِيرُ الرَّمَادِ، وَيَرْجِعُ حَاصِلُهُ إِلَى الْإِشَارَةِ إِلَى الشَّيْءِ بِذِكْرِ لَوَازِمِهِ وَتَوَابِعِهِ.

Lafızda şerrin mekâna izafe edilmesidir; halbuki o hakikatte o mekânın ehline aittir. Bu, Arapların: "Filanca kılıç bağı uzun, külü çok biridir" demeleri gibi kinaye kabilindendir. Bunun aslı ve neticesi, bir şeye onun ayrılmaz niteliklerini ve neticelerini zikrederek işaret etmeye dayanır.

ثُمَّ قَالَ: وَأَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ أَيْ عَنْ قَصْدِ السَّبِيلِ وَالدِّينِ الْحَقِّ. قال المفسرون: لما نزلت هذه الآية عبر الْمُسْلِمُونَ أَهْلَ الْكِتَابِ وَقَالُوا: يَا إِخْوَانَ الْقِرَدَةِ والخنازير، فافتضحوا ونكسوا رؤوسهم.

Sonra: { وَأَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ } buyurmuştur; yani doğru yoldan ve hak dinden daha çok sapmış olanlardır. Müfessirler şöyle demiştir: Bu ayet indiğinde Müslümanlar Ehl-i Kitab'ı ayıplayarak: "Ey maymunların ve domuzların kardeşleri!" dediler; bunun üzerine rezil olup başlarını öne eğdiler.

[سورة المائدة (٥) : آية ٦١]

[Mâide Suresi (5), Ayet 61]

وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ (٦١)

{ وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ } “Size geldiklerinde: 'İman ettik' derler. Halbuki kâfir olarak girmişler ve yine kâfir olarak çıkmışlardır. Allah, onların gizlemekte olduklarını çok iyi bilir.” (61)

[في قوله تعالى وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ] فيه مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ } kavli hakkında] birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالُوا: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي نَاسٍ مِنَ الْيَهُودِ كَانُوا يَدْخُلُونَ عَلَى الرَّسُولِ ﵊ وَيُظْهِرُونَ لَهُ الْإِيمَانَ نِفَاقًا، فَأَخْبَرَهُ اللَّه ﷿ بِشَأْنِهِمْ وَأَنَّهُمْ يَخْرُجُونَ مِنْ مَجْلِسِكَ كَمَا دَخَلُوا لَمْ يَتَعَلَّقْ بِقَلْبِهِمْ شَيْءٌ مِنْ دَلَائِلِكَ وَتَقْرِيرَاتِكَ وَنَصَائِحِكَ وَتَذْكِيرَاتِكَ.

Birinci Mesele: [Müfessirler] şöyle demişlerdir: Bu ayet, Peygamber aleyhisselâm'ın yanına girip ona münafıklık yaparak iman ettiklerini gösteren bir grup Yahudi hakkında inmiştir. Allah azze ve celle onların durumunu ve senin meclisinden delillerinden, izahlarından, nasihatlerinden ve hatırlatmalarından hiçbir şey kalplerine takılmaksızın girdikleri gibi çıktıklarını Peygamber'e bildirmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَ ... خَرَجُوا بِهِ يُفِيدُ بَقَاءَ الْكُفْرِ مَعَهُمْ حَالَتَيِ الدُّخُولِ وَالْخُرُوجِ مِنْ غَيْرِ نُقْصَانٍ وَلَا تَغْيِيرٍ فِيهِ أَلْبَتَّةَ، كَمَا تَقُولُ: دَخَلَ زَيْدٌ بِثَوْبِهِ وَخَرَجَ بِهِ، أَيْ بَقِيَ ثَوْبُهُ حَالَ الْخُرُوجِ كَمَا كَانَ حَالَ الدُّخُولِ.

İkinci Mesele: { دَخَلُوا بِالْكُفْرِ } ve { خَرَجُوا بِهِ } sözlerindeki bâ (ب) harfi, küfrün giriş ve çıkış hallerinde hiçbir eksilme ve değişme olmaksızın onlarla beraber kaldığını ifade eder. Nitekim: "Zeyd elbisesiyle girdi ve onunla çıktı" demen gibidir; yani elbisesi çıkış anında da tıpkı giriş anında olduğu gibi kalmıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرَ عِنْدَ الدُّخُولِ كَلِمَةَ «قَدْ» فَقَالَ وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَذَكَرَ عِنْدَ الْخُرُوجِ كَلِمَةَ هُمْ فَقَالَ: وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ قَالُوا: الْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ كَلِمَةِ «قَدْ» تَقْرِيبُ الْمَاضِي مِنَ الْحَالِ، وَالْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ كَلِمَةِ «هُمْ» التَّأْكِيدُ فِي إِضَافَةِ الْكُفْرِ إِلَيْهِمْ، وَنَفْيُ أَنْ يَكُونَ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ فِي ذَلِكَ فِعْلٌ، أَيْ لَمْ يَسْمَعُوا مِنْكَ يَا مُحَمَّدُ عِنْدَ جُلُوسِهِمْ مَعَكَ مَا يُوجِبُ كُفْرًا، فَتَكُونَ أَنْتَ الَّذِي أَلْقَيْتَهُمْ فِي الْكُفْرِ، بَلْ هُمُ الَّذِينَ خَرَجُوا بِالْكُفْرِ بِاخْتِيَارِ أَنْفُسِهِمْ.

Üçüncü Mesele: Giriş anında "kad" (قَدْ) kelimesini zikrederek: { وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ } buyurmuş, çıkış anında ise "hüm" (هُمْ) kelimesini zikrederek: { وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ } buyurmuştur. Dediler ki: "Kad" kelimesinin zikredilmesindeki fayda geçmiş zamanı şimdiki zamana yaklaştırmaktır. "Hüm" kelimesinin zikredilmesindeki fayda ise küfrün onlara izafe edilmesindeki tekittir ve bunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hiçbir fiilinin bulunmadığını nefyetmektir. Yani: Ey Muhammed, seninle birlikte oturduklarında senden küfrü gerektirecek bir şey işitmediler ki onları küfre düşüren sen olasın; bilakis onlar kendi tercihleriyle kâfir olarak çıkan kimselerdir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّهُ تَعَالَى أَضَافَ الْكُفْرَ إِلَيْهِمْ حَالَتَيِ الدُّخُولِ وَالْخُرُوجِ عَلَى سَبِيلِ الذَّمِّ، وَبَالَغَ فِي تَقْرِيرِ تِلْكَ الْإِضَافَةِ بِقَوْلِهِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّهُ مِنَ الْعَبْدِ لَا مِنَ اللَّه.

Dördüncü Mesele: Mutezile şöyle demiştir: Allah Teâlâ kınama yoluyla küfrü giriş ve çıkış hallerinde onlara izafe etmiş ve { وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ } kavliyle bu izafeyi pekiştirmede mübalağa yapmıştır. Bu da küfrün Allah'tan değil kuldan olduğuna delalet eder.

وَالْجَوَابُ: الْمُعَارَضَةُ بِالْعِلْمِ وَالدَّاعِي.

Cevap: İlim ve داعي (tercih ettiren sebep/irade) ile muaraza etmektir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ وَالْغَرَضُ مِنْهُ الْمُبَالَغَةُ فِيمَا فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الْجِدِّ وَالِاجْتِهَادِ فِي الْمَكْرِ بِالْمُسْلِمِينَ والكيد بهم والبغض والعداوة لهم ثم قال تعالى:

Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ } buyurmuştur. Bundan maksat, onların kalplerinde Müslümanlara tuzak kurma, onlara hile yapma, buğuz ve düşmanlık besleme konusundaki ciddiyet ve gayretin son derece fazla olduğunu belirtmektir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة المائدة (٥) : آية ٦٢]

[Mâide Suresi (5), Ayet 62]

وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٦٢)

{ وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Onlardan birçoğunun günahta, düşmanlıkta ve haram yemekte yarıştıklarını görürsün. Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” (62)

الْمُسَارَعَةُ فِي الشَّيْءِ الشُّرُوعُ فِيهِ بِسُرْعَةٍ. قِيلَ: الْإِثْمُ الْكَذِبُ، وَالْعُدْوَانُ الظُّلْمُ. وَقِيلَ: الْإِثْمُ مَا يَخْتَصُّ بِهِمْ، وَالْعُدْوَانُ مَا يَتَعَدَّاهُمْ إِلَى غَيْرِهِمْ، وَأَمَّا أَكْلُ السُّحْتِ فَهُوَ أَخْذُ الرِّشْوَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الِاسْتِقْصَاءُ فِي تَفْسِيرِ السُّحْتِ، وَفِي الْآيَةِ فَوَائِدُ:

Bir şeyde müsarât (yarırcasına koşmak/acele etmek), ona süratle girişmektir. İsm'in (günah) yalan, udvân'ın (düşmanlık) zulüm olduğu söylenmiştir. İsm'in sadece kendilerine has olan, udvân'ın ise başkalarına sirayet eden şeyler olduğu da söylenmiştir. Süht (haram) yemeye gelince, bu rüşvet almaktır. Süht lafzının tefsiri daha önce ayrıntılı olarak geçmişti. Ayette birtakım faydalar vardır:

الْفَائِدَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ وَالسَّبَبُ أَنَّ كُلَّهُمْ مَا كَانَ يَفْعَلُ ذلك، بل كان بعضهم يستحيي فَيَتْرُكُ.

Birinci Fayda: Allah Teâlâ'nın: { وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ } buyurmasıdır. Bunun sebebi, hepsinin bunu yapmıyor olması, bilakis bazılarının haya edip vazgeçmesidir.

الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ لَفْظَ الْمُسَارَعَةِ إِنَّمَا يُسْتَعْمَلُ فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ فِي الْخَيْرِ. قَالَ تعالى: يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ [آلِ عِمْرَانَ: ١١٤] وَقَالَ تَعَالَى: نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٥٦] فَكَانَ اللَّائِقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ لَفْظَ الْعَجَلَةِ، إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ لَفْظَ الْمُسَارَعَةِ لِفَائِدَةٍ، وَهِيَ أَنَّهُمْ كَانُوا يُقْدِمُونَ عَلَى هَذِهِ الْمُنْكَرَاتِ كَأَنَّهُمْ مُحِقُّونَ فِيهِ.

İkinci Fayda: "Müsâraat" (koşuşma/yarışma) lafzı çoğunlukla hayırda kullanılır. Allah Teâlâ: { يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ } “Hayırlarda yarışırlar” [Âl-i İmrân 114] ve { نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ } “Onlara iyilikleri ardı ardına vermekteyiz” [Mü'minûn 56] buyurmuştur. Dolayısıyla bu makama uygun olan "acele" lafzı idi. Ancak Allah Teâlâ, onların bu kötülüklere sanki haklıymış gibi atıldıklarını bildirmek gibi bir faydadan ötürü "müsâraat" lafzını zikretmiştir.

الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ: لَفْظُ الْإِثْمِ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْمَعَاصِي وَالْمَنْهِيَّاتِ، فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى بَعْدَهُ الْعُدْوَانَ وَأَكْلَ السُّحْتِ دَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ هَذَيْنِ النَّوْعَيْنِ أَعْظَمُ أَنْوَاعِ الْمَعْصِيَةِ وَالْإِثْمِ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى:

Üçüncü Fayda: "İsm" lafzı bütün günahları ve yasakları kapsar. Allah Teâlâ onun ardından düşmanlığı (udvân) ve haram yemeyi (süht) zikredince bu, söz konusu iki türün günah ve isyan türlerinin en büyüğü olduğuna delalet etmiştir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة المائدة (٥) : آية ٦٣]

[Mâide Suresi (5), Ayet 63]

لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَصْنَعُونَ (٦٣)

{ لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَصْنَعُونَ } “Gerçek din bilginleri ve âlimler onları günah söz söylemekten ve haram yemekten alıkoysalardı ya! Yapageldikleri sanat ne kötüdür!” (63)

مَعْنَى لَوْلا هاهنا التحضيض وَالتَّوْبِيخُ، وَهُوَ بِمَعْنَى هَلَّا، وَالْكَلَامُ فِي تَفْسِيرِ الرَّبَّانِيِّينَ وَالْأَحْبَارِ قَدْ تَقَدَّمَ. قَالَ الْحَسَنُ: الرَّبَّانِيُّونَ عُلَمَاءُ أَهْلِ الْإِنْجِيلِ، وَالْأَحْبَارُ عُلَمَاءُ أَهْلِ التَّوْرَاةِ. وَقَالَ غَيْرُهُ: كُلُّهُ فِي الْيَهُودِ لِأَنَّهُ مُتَّصِلٌ بِذِكْرِهِمْ، وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى اسْتَبْعَدَ مِنْ عُلَمَاءِ أَهْلِ الْكِتَابِ أَنَّهُمْ مَا نَهَوْا سَفَلَتَهُمْ وَعَوَامَّهُمْ عَنِ الْمَعَاصِي، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَارِكَ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ بِمَنْزِلَةِ مُرْتَكِبِهِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَمَّ الْفَرِيقَيْنِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى لَفْظٍ وَاحِدٍ، بَلْ نَقُولُ: إِنَّ ذَمَّ تَارِكِ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ أَقْوَى لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي الْمُقْدِمِينَ عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَأَكْلِ السُّحْتِ لَبِئْسَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ [المائدة: ٦٢] وَقَالَ فِي الْعُلَمَاءِ التَّارِكِينَ لِلنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَصْنَعُونَ وَالصُّنْعُ أَقْوَى مِنَ الْعَمَلِ لِأَنَّ الْعَمَلَ/ إِنَّمَا يُسَمَّى صِنَاعَةً إِذَا صَارَ مُسْتَقِرًّا رَاسِخًا مُتَمَكِّنًا، فَجَعَلَ جُرْمَ الْعَامِلِينَ ذَنْبًا غَيْرَ رَاسِخٍ، وَذَنْبَ التَّارِكِينَ لِلنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ ذَنْبًا رَاسِخًا، وَالْأَمْرُ فِي الْحَقِيقَةِ كَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَعْصِيَةَ مَرَضُ الرُّوحِ، وَعِلَاجُهُ الْعِلْمُ باللَّه وَبِصِفَاتِهِ وَبِأَحْكَامِهِ، فَإِذَا حَصَلَ هَذَا الْعِلْمُ وَمَا زَالَتِ الْمَعْصِيَةُ كَانَ مِثْلَ الْمَرَضِ الَّذِي شَرِبَ صَاحِبُهُ الدَّوَاءَ فَمَا زَالَ، فَكَمَا أَنَّ هُنَاكَ يَحْصُلُ الْعِلْمُ بِأَنَّ الْمَرَضَ صَعْبٌ شَدِيدٌ لَا يَكَادُ يَزُولُ، فَكَذَلِكَ الْعَالِمُ إِذَا أَقْدَمَ عَلَى الْمَعْصِيَةِ دَلَّ عَلَى أَنَّ مَرَضَ الْقَلْبِ فِي غَايَةِ الْقُوَّةِ وَالشِّدَّةِ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: هِيَ أَشَدُّ آيَةٍ فِي الْقُرْآنِ، وَعَنِ الضَّحَّاكِ: مَا فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ أَخْوَفَ عِنْدِي مِنْهَا واللَّه أعلم.

Buradaki { لَوْلا } kelimesinin manası teşvik (tahzîz) ve azarlamadır (tevbîh); "hellâ" (هَلَّا - yapmalı değiller miydi) anlamındadır. Rabbânîler ve ahbârın tefsiri hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. Hasan [el-Basrî]: "Rabbânîler İncil ehlinin âlimleri, ahbâr ise Tevrat ehlinin âlimleridir" demiştir. Başkası ise: "Hepsi Yahudiler hakkındadır; çünkü onların zikriyle irtibatlıdır" demiştir. Mana şudur: Allah Teâlâ, Ehl-i Kitab'ın âlimlerinin kendi ayak takımını ve avamını günahlardan nehyetmemiş olmalarını yadırgamıştır. Bu da kötülüğü nehyetmeyi (nehy-i ani'l-münkeri) terk edenin, o kötülüğü işleyen konumunda olduğuna delalet eder. Çünkü Allah Teâlâ bu ayette her iki fırkayı da aynı lafızla yermiştir. Hatta kötülüğü nehyetmeyi terk edenin yerilmesinin daha şiddetli olduğunu söyleriz; zira O Teâlâ günaha, düşmanlığa ve haram yemeye cüret edenler hakkında: { لَبِئْسَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” [Mâide 62] buyurmuş, kötülüğü nehyetmeyi terk eden âlimler hakkında ise: { لَبِئْسَ مَا كانُوا يَصْنَعُونَ } “Yapmakta oldukları sanat ne kötüdür!” buyurmuştur. "San'at" (صُنْع) kelimesi "amel"den (عَمَل) daha kuvvetlidir; çünkü amel ancak yerleşik, köklü ve sağlam hale geldiğinde sanat olarak isimlendirilir. Böylece amel edenlerin cürmünü kökleşmemiş bir günah, kötülükten nehyetmeyi terk edenlerin günahını ise kökleşmiş bir günah kılmıştır. Hakikatte durum da böyledir; zira günah ruhun hastalığıdır, tedavisi ise Allah'ı, O'nun sıfatlarını ve hükümlerini bilmektir. Bu ilim elde edildiği halde günah zail olmamışsa, bu durum ilacı içtiği halde hastalığı geçmeyen kimsenin haline benzer. Nasıl ki orada hastalığın zor, şiddetli ve neredeyse geçmez olduğu anlaşılırsa; aynı şekilde âlim bir kimse günaha cüret ettiğinde bu da kalbin hastalığının son derece kuvvetli ve şiddetli olduğuna delalet eder. İbn Abbas'tan: "Bu, Kur'an'daki en şiddetli ayettir" rivayeti nakledilmiştir. Dahhâk'tan ise: "Kur'an'da benim için bundan daha korkutucu bir ayet yoktur" rivayeti gelmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٦٤]

[Mâide Suresi (5), Ayet 64]

وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ كُلَّما أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٦٤)

{ وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ كُلَّما أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ } “Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır' dediler. Söylediklerinden ötürü kendi elleri bağlansın ve lanete uğrasınlar! Bilakis O'nun iki eli de açıktır, dilediği gibi infak eder. Rabbinden sana indirilen, elbette onlardan çoğunun azgınlığını ve küfrünü artıracaktır. Biz onların arasına kıyamet gününe kadar düşmanlık ve kin saldık. Ne zaman savaş için bir ateş tutuştursalar Allah onu söndürür. Onlar yeryüzünde bozgunculuğa koşarlar. Allah ise bozguncuları sevmez.” (64)