قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا.
Allah Teâlâ'nın: { وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا } “Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır' dediler. Söylediklerinden ötürü kendi elleri bağlansın ve lanete uğrasınlar!” buyruğu.
اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:
Bil ki bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي هَذَا الْمَوْضِعِ إِشْكَالٌ وَهُوَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى حَكَى عَنِ الْيَهُودِ أَنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ، وَلَا شَكَّ فِي أَنَّ اللَّه تَعَالَى صَادِقٌ فِي كُلِّ مَا أَخْبَرَ عَنْهُ، وَنَرَى الْيَهُودَ مُطْبِقِينَ مُتَّفِقِينَ عَلَى أَنَّا لَا نَقُولُ ذَلِكَ وَلَا نَعْتَقِدُهُ أَلْبَتَّةَ، وَأَيْضًا الْمَذْهَبُ الَّذِي يُحْكَى عَنِ الْعُقَلَاءِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَعْلُومَ الْبُطْلَانِ بِضَرُورَةِ الْعَقْلِ، وَالْقَوْلُ بِأَنَّ يَدَ اللَّه مَغْلُولَةٌ قَوْلٌ بَاطِلٌ بِبَدِيهَةِ الْعَقْلِ، لِأَنَّ قَوْلَنَا (اللَّه) اسْمٌ لِمَوْجُودٍ قَدِيمٍ، وَقَادِرٍ عَلَى خَلْقِ الْعَالَمِ وَإِيجَادِهِ وَتَكْوِينِهِ، وَهَذَا الْمَوْجُودُ يَمْتَنِعُ أَنْ تَكُونَ يَدُهُ مَغْلُولَةً وَقُدْرَتُهُ مُقَيَّدَةً وَقَاصِرَةً، وَإِلَّا فَكَيْفَ يُمْكِنُهُ مَعَ الْقُدْرَةِ النَّاقِصَةِ حِفْظُ الْعَالَمِ وَتَدْبِيرُهُ.
Birinci Mesele: Bu noktada bir müşkil bulunmaktadır. O da şudur: Allah Teâlâ Yahudilerin böyle söylediğini nakletmiştir; şüphe yok ki Allah Teâlâ haber verdiği her şeyde doğrudur. Fakat Yahudilerin ittifak halinde: "Biz bunu kesinlikle söylemiyoruz ve buna asla inanmıyoruz" dediklerini görmekteyiz. Ayrıca akıl sahiplerinden nakledilen bir görüşün batıl oluşunun aklın zorunlu gereğiyle bilinmesi gerekir. Allah'ın elinin bağlı olduğunu söylemek ise aklın apaçık bedahatiyle batıl bir sözdür. Çünkü "Allah" dememiz, kadîm ve âlemi yaratmaya, var etmeye ve meydana getirmeye kādir olan bir varlığın ismidir. Böyle bir varlığın elinin bağlı, kudretinin kayıtlı ve eksik olması imkânsızdır; aksi halde eksik bir kudretle âlemi koruması ve tedbir etmesi nasıl mümkün olabilirdi?
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: حَصَلَ الْإِشْكَالُ الشَّدِيدُ فِي كَيْفِيَّةِ تَصْحِيحِ هَذَا النَّقْلِ وَهَذِهِ الرِّوَايَةِ فَنَقُولُ: عِنْدَنَا فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: لَعَلَّ الْقَوْمَ إِنَّمَا قَالُوا هَذَا عَلَى سَبِيلِ الْإِلْزَامِ، فَإِنَّهُمْ لَمَّا سَمِعُوا قَوْلَهُ تَعَالَى: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً [الْبَقَرَةِ: ٢٤٥] قَالُوا: لَوِ احْتَاجَ إِلَى الْقَرْضِ لَكَانَ فَقِيرًا عَاجِزًا، فَلَمَّا حَكَمُوا بِأَنَّ الْإِلَهَ الَّذِي يَسْتَقْرِضُ شَيْئًا مِنْ عِبَادِهِ فَقِيرٌ مَغْلُولُ الْيَدَيْنِ، لَا جَرَمَ حَكَى اللَّه عَنْهُمْ هَذَا الْكَلَامَ الثَّانِي: لَعَلَّ الْقَوْمَ لَمَّا رَأَوْا أَصْحَابَ الرَّسُولِ ﷺ فِي غَايَةِ الشِّدَّةِ وَالْفَقْرِ وَالْحَاجَةِ قَالُوا عَلَى/ سَبِيلِ السُّخْرِيَةِ وَالِاسْتِهْزَاءِ: إِنَّ إِلَهَ مُحَمَّدٍ فَقِيرٌ
Bu sabit olunca deriz ki: Bu naklin ve rivayetin sıhhati hususunda şiddetli bir müşkil meydana gelmiştir. Buna cevaben deriz ki: Bize göre bu konuda birkaç vecih vardır: Birincisi: Bu topluluk bunu muhatabı ilzam yoluyla (susturmak amacıyla) söylemiş olabilir. Zira onlar Allah Teâlâ'nın: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } “Kim Allah'a güzel bir borç verir?” [Bakara 245] ayetini işitince: "Eğer borca ihtiyacı olsaydı, fakir ve aciz olurdu" dediler. Böylece kullarından borç isteyen bir ilahın fakir ve iki eli bağlı olduğuna hükmedince, şüphesiz Allah da onlardan bu sözü nakletmiştir. İkincisi: Bu topluluk, Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabını son derece sıkıntı, fakirlik ve ihtiyaç içinde görünce alay ve istihza yoluyla: "Muhammed'in ilahı fakirdir,
مَغْلُولُ الْيَدِ، فَلَمَّا قَالُوا ذَلِكَ حَكَى اللَّه عَنْهُمْ هَذَا الْكَلَامَ الثَّالِثُ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: الْيَهُودُ كَانُوا أَكْثَرَ النَّاسِ مَالًا وَثَرْوَةً، فَلَمَّا بَعَثَ اللَّه مُحَمَّدًا وَكَذَّبُوا بِهِ ضَيَّقَ اللَّه عَلَيْهِمُ الْمَعِيشَةَ فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَتِ الْيَهُودُ: يَدُ اللَّه مَغْلُولَةٌ، أَيْ مَقْبُوضَةٌ عَنِ الْعَطَاءِ عَلَى جِهَةِ الصِّفَةِ بِالْبُخْلِ، وَالْجَاهِلُ إِذَا وَقَعَ فِي الْبَلَاءِ وَالشِّدَّةِ وَالْمِحْنَةِ يَقُولُ مِثْلَ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ. الرَّابِعُ: لَعَلَّهُ كَانَ فِيهِمْ مَنْ كَانَ عَلَى مَذْهَبِ الْفَلْسَفَةِ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى مُوجِبٌ لِذَاتِهِ، وَأَنَّ حُدُوثَ الْحَوَادِثِ عَنْهُ لَا يُمْكِنُ إِلَّا عَلَى نَهْجٍ وَاحِدٍ وَسُنَنٍ وَاحِدٍ، وَأَنَّهُ تَعَالَى غَيْرُ قَادِرٍ عَلَى إِحْدَاثِ الْحَوَادِثِ عَلَى غَيْرِ الْوُجُوهِ الَّتِي عَلَيْهَا تَقَعُ، فَعَبَّرُوا عَنْ عَدَمِ الِاقْتِدَارِ عَلَى التَّغْيِيرِ وَالتَّبْدِيلِ بِغِلِّ الْيَدِ. الْخَامِسُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ هُوَ قَوْلُ الْيَهُودِ: إِنَّ اللَّه لَا يُعَذِّبُنَا إِلَّا بِقَدْرِ الْأَيَّامِ الَّتِي عَبَدْنَا الْعِجْلَ فِيهَا، إِلَّا أَنَّهُمْ عَبَّرُوا عَنْ كَوْنِهِ تَعَالَى غَيْرَ مُعَذِّبٍ لَهُمْ إِلَّا فِي هَذَا الْقَدْرِ مِنَ الزَّمَانِ بِهَذِهِ الْعِبَارَةِ الْفَاسِدَةِ، وَاسْتَوْجَبُوا اللَّعْنَ بِسَبَبِ فَسَادِ الْعِبَارَةِ وَعَدَمِ رِعَايَةِ الْأَدَبِ، وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْحِكَايَةَ صَحِيحَةٌ عَلَى كُلِّ هَذِهِ الْوُجُوهِ واللَّه أَعْلَمُ.
eli bağlıdır" demişlerdi. Onlar bunu söyleyince Allah da onlardan bu sözü nakletmiştir. Üçüncüsü: Müfessirler şöyle demiştir: Yahudiler insanların mal ve servet bakımından en zenginleri idiler. Allah Muhammed'i peygamber olarak gönderip onlar da onu yalanlayınca, Allah onların geçimini daralttı. Bunun üzerine Yahudiler: "Allah'ın eli bağlıdır", yani cimrilikle niteleme kabilinden vermekten geri durmuştur, dediler. Zira cahil kimse belaya, sıkıntıya ve mihnete uğradığında bu tür sözler sarf eder. Dördüncüsü: Muhtemelen onların içinde, Allah Teâlâ'nın zatı gereği zorunlu fail olduğu, hadiselerin O'ndan ancak tek bir düzen ve tek bir yol üzere meydana gelebileceği, O'nun hadiseleri vuku buldukları şekilden başka bir biçimde var etmeye kādir olmadığı şeklindeki felsefe mezhebi üzere olanlar vardı; dolayısıyla değiştirmeye ve dönüştürmeye güç yetiremeyişi elin bağlanması şeklinde ifade ettiler. Beşincisi: Bazıları şöyle demiştir: Kastedilen, Yahudilerin: "Allah bize ancak buzağıya taptığımız günler kadar azap eder" sözüdür; ne var ki onlar Allah Teâlâ'nın kendilerine ancak bu kadar bir süre azap edecek olmasını bu bozuk ifadeyle dile getirmişler ve ifadenin bozukluğu ile edebe riayet etmeyişleri sebebiyle lanete müstahak olmuşlardır. Bu, Hasan'ın görüşüdür. Böylece bu naklin bütün bu vecihlere göre sahih olduğu sabit olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: غَلُّ الْيَدِ وَبَسْطُهَا مَجَازٌ مَشْهُورٌ عَنِ الْبُخْلِ وَالْجُودِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ [الإسراء: ٢٩] قَالُوا: وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ الْيَدَ آلَةٌ لِأَكْثَرِ الْأَعْمَالِ لَا سِيَّمَا لِدَفْعِ الْمَالِ وَلِإِنْفَاقِهِ، فَأَطْلَقُوا اسْمَ السَّبَبِ عَلَى الْمُسَبِّبِ، وَأَسْنَدُوا الْجُودَ وَالْبُخْلَ إِلَى الْيَدِ وَالْبَنَانِ وَالْكَفِّ وَالْأَنَامِلِ. فَقِيلَ لِلْجَوَادِ: فَيَّاضُ الْكَفِّ مَبْسُوطُ الْيَدِ، وَبَسِطُ الْبَنَانِ تَرِهُ الْأَنَامِلِ. وَيُقَالُ لِلْبَخِيلِ: كَزُّ الْأَصَابِعِ مَقْبُوضُ الْكَفِّ جَعْدُ الْأَنَامِلِ.
İkinci Mesele: Elin bağlanması ve açılması, cimrilik ve cömertlikten kinaye meşhur bir mecazdır. Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ } “Elini boynuna bağlanmış kılma ve onu büsbütün de açıp saçma!” [İsrâ 29] buyruğu da bu kabildendir. Âlimler şöyle demiştir: Bunun sebebi şudur: El, çoğu işlerin, bilhassa mal vermenin ve infak etmenin aletidir; bu yüzden sebebin ismini müsebbibe vermişler, cömertlik ve cimriliği ele, parmak uçlarına, avuca ve parmaklara nispet etmişlerdir. Nitekim cömert kimseye: "Avucu coşkun, eli açık, parmakları cömert, parmak uçları ıslak" denir. Cimri kimseye ise: "Parmakları büzük, avucu kapalı, parmak uçları kıvrık" denir.
فَإِنْ قِيلَ: فَلَمَّا كَانَ قَوْلُهُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ الْمُرَادُ مِنْهُ الْبُخْلُ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ الْمُرَادُ مِنْهُ أَيْضًا الْبُخْلُ لِتَصِحَّ الْمُطَابَقَةُ، وَالْبُخْلُ مِنَ الصِّفَاتِ الْمَذْمُومَةِ الَّتِي نَهَى اللَّه تَعَالَى عَنْهَا، فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَدْعُوَ عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ؟
Eğer: "{ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ } 'Allah'ın eli bağlıdır' sözünden maksat cimrilik olduğuna göre, mutabakatın tam olması için { غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ } 'Kendi elleri bağlansın' buyruğundan maksadın da cimrilik olması gerekirdi. Oysa cimrilik, Allah Teâlâ'nın nehyettiği yerilmiş sıfatlardandır; öyleyse onlar aleyhine bununla nasıl beddua edilmiş olabilir?" denilirse,
قُلْنَا: قَوْلُهُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ عِبَارَةٌ عَنْ عَدَمِ الْمُكْنَةِ مِنَ الْبَذْلِ وَالْإِعْطَاءِ، ثُمَّ إِنَّ عَدَمَ الْمُكْنَةِ مِنَ الْإِعْطَاءِ تَارَةً يَكُونُ لِأَجْلِ الْبُخْلِ وَتَارَةً يَكُونُ لِأَجْلِ الْفَقْرِ، وَتَارَةً يَكُونُ لِأَجْلِ الْعَجْزِ، فَكَذَلِكَ قَوْلُهُ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ دُعَاءٌ عَلَيْهِمْ بِعَدَمِ الْقُدْرَةِ وَالْمُكْنَةِ سَوَاءٌ حَصَلَ ذَلِكَ بِسَبَبِ الْعَجْزِ أَوِ الْفَقْرِ أَوِ الْبُخْلِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَإِنَّهُ يَزُولُ الْإِشْكَالُ.
Deriz ki: { يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ } sözü, bağış ve ihsanda bulunmaya imkân bulamamaktan ibarettir. Sonra vermeye imkân bulamamak bazen cimrilikten, bazen fakirlikten, bazen de acziyetten kaynaklanır. Aynı şekilde { غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ } buyruğu da -ister acziyet, ister fakirlik, isterse cimrilik sebebiyle meydana gelsin- güç ve imkândan mahrum kalmaları yönünde onlara bir bedduadır. Bu takdirde müşkil ortadan kalkmış olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ دُعَاءٌ عَلَيْهِمْ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى يُعَلِّمُنَا أَنْ نَدْعُوَ عَلَيْهِمْ بِهَذَا الدُّعَاءِ كَمَا عَلَّمَنَا الِاسْتِثْنَاءَ فِي قَوْلِهِ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ [الْفَتْحِ: ٢٧] وَكَمَا عَلَّمَنَا الدُّعَاءَ عَلَى الْمُنَافِقِينَ فِي قَوْلِهِ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً [الْبَقَرَةِ: ١٠] وَعَلَى أَبِي لَهَبٍ فِي قَوْلِهِ تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ [الْمَسَدِ: ١] الثَّانِي: أَنَّهُ إِخْبَارٌ. قَالَ الْحَسَنُ: غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ فِي نَارِ جَهَنَّمَ عَلَى الْحَقِيقَةِ، أَيْ شُدَّتْ إِلَى/ أَعْنَاقِهِمْ جَزَاءً لَهُمْ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ.
Üçüncü Mesele: { غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا } “Kendi elleri bağlansın ve söylediklerinden ötürü lanete uğrasınlar!” buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: Bunun onlar aleyhine bir beddua olmasıdır. Anlamı şudur: Allah Teâlâ, { لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ } “Allah'ın izniyle Mescid-i Harâm'a mutlaka güven içinde gireceksiniz” [Fetih 27] buyruğunda bize istisnayı öğrettiği, { فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً } “Allah da onların hastalığını artırdı” [Bakara 10] buyruğunda münafıklar aleyhine, { تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ } “Ebû Leheb'in iki eli kurusun!” [Mesed 1] buyruğunda da Ebû Leheb aleyhine bedduayı öğrettiği gibi, onlar aleyhine de bu beddua ile dua etmemizi öğretmektedir. İkincisi: Bunun bir haber olmasıdır. Hasan şöyle demiştir: Bu sözlerine bir ceza olarak cehennem ateşinde elleri hakikaten bağlanmıştır, yani boyunlarına bağlanıp bukağılanmıştır.
فَإِنْ قِيلَ: فَإِذَا كَانَ هَذَا الْغُلُّ إِنَّمَا حُكِمَ بِهِ جَزَاءً لَهُمْ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، فَكَانَ يَنْبَغِي أَنْ يُقَالَ: فَغُلَّتْ أَيْدِيهِمْ.
Eğer: "Bu bağlanma hükmü, onlara bu sözün bir cezası olarak verildiğine göre [başında takip fâ'sı ile] 'Fe-ğullet eydîhim' (Böylece elleri bağlandı) denilmesi gerekmez miydi?" denilirse,
قُلْنَا: حُذِفَ الْعَطْفُ وَإِنْ كَانَ مُضْمَرًا إِلَّا أَنَّهُ حُذِفَ لِفَائِدَةٍ، وَهِيَ أَنَّهُ لَمَّا حُذِفَ كَانَ قَوْلُهُ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ كَالْكَلَامِ الْمُبْتَدَأِ بِهِ، وَكَوْنُ الْكَلَامِ مُبْتَدَأً بِهِ يَزِيدُهُ قُوَّةً وَوَثَاقَةً لِأَنَّ الِابْتِدَاءَ بِالشَّيْءِ يَدُلُّ عَلَى شِدَّةِ الِاهْتِمَامِ بِهِ وَقُوَّةِ الِاعْتِنَاءِ بِتَقْرِيرِهِ، وَنَظِيرُ هَذَا الْمَوْضِعِ فِي حَذْفِ فَاءِ التَّعْقِيبِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ
Deriz ki: Atıf [harfi], takdirde var olsa bile bir faydadan ötürü hazfedilmiştir. O fayda da şudur: Atıf hazfedilince { غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ } sözü, müstakil olarak başlanmış bir söz gibi olmuştur. Sözün müstakil olarak başlatılması ise ona kuvvet ve sağlamlık katar; zira bir söze doğrudan başlamak, ona verilen büyük öneme ve onu pekiştirmeye duyulan güçlü ihtimama delalet eder. Takip bildiren fâ harfinin hazfedilmesi konusunda bu yerin benzeri, Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ
أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً
{ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً } “...bir sığır boğazlamanızı [emrediyor]. Onlar: 'Bizimle alay mı ediyorsun?' dediler”
[الْبَقَرَةِ: ٦٧] وَلَمْ يَقُلْ: فَقَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا. وَأَمَّا قَوْلُهُ وَلُعِنُوا بِما قالُوا قَالَ الْحَسَنُ: عُذِّبُوا فِي الدُّنْيَا بِالْجِزْيَةِ وَفِي الْآخِرَةِ بِالنَّارِ.
} “Hani Mûsâ kavmine: 'Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor' demişti. Onlar da: 'Bizimle alay mı ediyorsun?' demişlerdi” [Bakara 67] buyruğudur; burada "fe-kālû" (bunun üzerine dediler) buyurmamıştır. { وَلُعِنُوا بِما قالُوا } “Söylediklerinden ötürü lanete uğrasınlar!” buyruğuna gelince; Hasan şöyle demiştir: Dünyada cizye ile, ahirette ise ateşle azap edildiler.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ.
Sonra Allah Teâlâ: { بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ } “Bilakis O'nun iki eli de açıktır” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الْمُهِمَّاتِ، فَإِنَّ الْآيَاتِ الْكَثِيرَةَ مِنَ الْقُرْآنِ نَاطِقَةٌ بِإِثْبَاتِ الْيَدِ، فَتَارَةً الْمَذْكُورُ هُوَ الْيَدُ مِنْ غَيْرِ بَيَانِ الْعَدَدِ. قَالَ تَعَالَى: يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ [الْفَتْحِ: ١٠] وَتَارَةً بِإِثْبَاتِ الْيَدَيْنِ للَّه تَعَالَى: مِنْهَا هَذِهِ الْآيَةُ، وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى لِإِبْلِيسَ الْمَلْعُونِ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ [ص: ٧٥] وَتَارَةً بِإِثْبَاتِ الْأَيْدِي. قَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً [يس: ٧١] .
Bil ki bu ayet hakkındaki kelam mühim konulardandır. Zira Kur'an'daki pek çok ayet "el"in (yed) ispatını dile getirmektedir: Kimi zaman zikredilen, sayı belirtilmeksizin "el"dir. Allah Teâlâ: { يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ } “Allah'ın eli onların ellerinin üzerindedir” [Fetih 10] buyurmuştur. Kimi zaman da Allah Teâlâ'ya "iki el" ispat edilmektedir: Biri bu ayettir; diğeri ise Allah Teâlâ'nın lanetlenmiş İblis'e hitaben: { مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } “İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir?” [Sâd 75] buyruğudur. Kimi zaman da "eller" (çoğul olarak) ispat edilmektedir. Allah Teâlâ: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً } “Görmediler mi ki biz kendileri için ellerimizin yaptıklarından hayvanlar yarattık” [Yâsîn 71] buyurmuştur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ اخْتَلَفَتِ الْأُمَّةُ فِي تَفْسِيرِ يَدِ اللَّه تَعَالَى، فَقَالَتِ الْمُجَسِّمَةُ: إِنَّهَا عُضْوٌ جُسْمَانِيٌّ كَمَا فِي حَقِّ كُلِّ أَحَدٍ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِها أَمْ لَهُمْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها [الْأَعْرَافِ: ١٩٥] وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّهُ تَعَالَى قَدَحَ فِي إِلَهِيَّةِ الْأَصْنَامِ لِأَجْلِ أَنَّهَا لَيْسَ لَهَا شَيْءٌ مِنْ هَذِهِ الْأَعْضَاءِ، فَلَوْ لَمْ تَحْصُلْ للَّه هَذِهِ الْأَعْضَاءُ لَزِمَ الْقَدْحُ فِي كَوْنِهِ إِلَهًا، وَلَمَّا بَطَلَ ذَلِكَ وَجَبَ إِثْبَاتُ هَذِهِ الْأَعْضَاءِ لَهُ قَالُوا وَأَيْضًا اسْمُ الْيَدِ مَوْضُوعٌ لِهَذَا الْعُضْوِ، فَحَمْلُهُ عَلَى شَيْءٍ آخَرَ تَرْكٌ لِلُّغَةِ، وَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Ümmet, Allah Teâlâ'nın "el"inin tefsirinde ihtilaf etmiştir. Mücessime: "O, tıpkı herkes hakkında olduğu gibi cismani bir organdır" demiş ve Allah Teâlâ'nın: { أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِها أَمْ لَهُمْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها } “Onların yürüyecek ayakları mı var, yoksa tutacak elleri mi var, ya da görecek gözleri mi var, yahut işitecek kulakları mı var?” [A'râf 195] ayetini delil getirmişlerdir. Delil getirme yönü şudur: Allah Teâlâ, putların ilahlığını bu organlardan hiçbirine sahip olmadıkları gerekçesiyle kusurlu sayıp reddetmiştir; eğer Allah için de bu organlar bulunmasaydı O'nun ilahlığı hakkında da kusur isnadı gerekirdi. Bu batıl olduğuna göre O'na bu organları ispat etmek vaciptir. Ayrıca şöyle demişlerdir: "El" ismi bu organ için konulmuştur; onu başka bir anlama hamletmek dili terk etmektir ki bu da caiz değildir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِي إِبْطَالِ هَذَا الْقَوْلِ مَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَيْسَ بِجِسْمٍ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الْجِسْمَ لَا يَنْفَكُّ عَنِ الْحَرَكَةِ وَالسُّكُونِ، وَهُمَا مُحْدَثَانِ، وَمَا لَا يَنْفَكُّ عَنِ الْمُحْدَثِ فَهُوَ مُحْدَثٌ، وَلِأَنَّ كُلَّ جِسْمٍ فَهُوَ مُتَنَاهٍ فِي الْمِقْدَارِ، وَكُلُّ مَا كَانَ مُتَنَاهِيًا فِي الْمِقْدَارِ فَهُوَ مُحْدَثٌ، وَلِأَنَّ كُلَّ جِسْمٍ فَهُوَ مُؤَلَّفٌ مِنَ الْأَجْزَاءِ، وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ قَابِلًا لِلتَّرْكِيبِ وَالِانْحِلَالِ، وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ افْتَقَرَ إِلَى مَا يُرَكِّبُهُ وَيُؤَلِّفُهُ، وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ مُحْدَثٌ، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّهُ يَمْتَنِعُ كَوْنُهُ تَعَالَى جِسْمًا، فَيَمْتَنِعُ أَنْ تَكُونَ يَدُهُ عضوا جسمانيا.
Bil ki bu görüşü iptal etmeye dair kelam, Allah Teâlâ'nın cisim olmadığı esasına dayanır. Bunun delili şudur: Cisim, hareket ve sükûndan hali kalamaz; bu ikisi ise sonradan olmadır (muhdestir). Sonradan olandan ayrılamayan her şey de sonradan olmadır. İkinci olarak; her cisim miktarca sonludur; miktarca sonlu olan her şey de sonradan olmadır. Üçüncü olarak; her cisim parçalardan meydana gelmiştir; böyle olan her şey birleşmeyi ve ayrışmayı kabul eder; böyle olan her şey de kendisini birleştirecek ve terkip edecek birine muhtaçtır; böyle olan her şey ise sonradan olmadır. Bu vecihlerle Allah Teâlâ'nın cisim olmasının imkânsızlığı sabit olmuştur; dolayısıyla O'nun elinin cismani bir organ olması da imkânsızdır.
وأما جُمْهُورُ الْمُوَحِّدِينَ فَلَهُمْ فِي لَفْظِ الْيَدِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُ مَنْ يَقُولُ: الْقُرْآنُ لَمَّا دَلَّ/ عَلَى إِثْبَاتِ الْيَدِ للَّه تَعَالَى آمَنَّا بِهِ، وَالْعَقْلُ لَمَّا دَلَّ عَلَى أَنَّهُ يَمْتَنِعُ أَنْ تَكُونَ يَدُ اللَّه عِبَارَةً عَنْ جِسْمٍ مَخْصُوصٍ وَعُضْوٍ مُرَكَّبٍ مِنَ الْأَجْزَاءِ وَالْأَبْعَاضِ آمَنَّا بِهِ، فَأَمَّا أَنَّ الْيَدَ مَا هِيَ وَمَا حَقِيقَتُهَا فَقَدْ فَوَّضْنَا مَعْرِفَتَهَا إِلَى اللَّه تَعَالَى، وَهَذَا هُوَ طَرِيقَةُ السَّلَفِ.
Muvahhidlerin cumhuruna gelince; onların "el" lafzı hakkında iki görüşü vardır: Birincisi: "Kur'an Allah Teâlâ'ya el ispat ettiğine delalet ettiği için buna iman ettik; akıl da Allah'ın elinin belirli bir cisimden ve parçalardan oluşan mürekkep bir organdan ibaret olmasının imkânsız olduğuna delalet ettiği için buna da iman ettik. Elin ne olduğuna ve mahiyetine gelince, bunu bilmeyi Allah Teâlâ'ya havale ettik" diyenlerin görüşüdür. Selef'in yolu budur.
وَأَمَّا الْمُتَكَلِّمُونَ فَقَالُوا: الْيَدُ تُذْكَرُ فِي اللُّغَةِ عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: الْجَارِحَةُ وهو معلوم، وثانيها: النعمة، تقول: لِفُلَانٍ عِنْدِي يَدٌ أَشْكُرُهُ عَلَيْهَا، وَثَالِثُهَا: الْقُوَّةُ قَالَ تَعَالَى أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ [ص: ٤٥] فَسَّرُوهُ بِذَوِي الْقُوَى وَالْعُقُولِ، وَحَكَى سِيبَوَيْهِ أَنَّهُمْ قَالُوا: لَا يَدَ لَكَ بِهَذَا، وَالْمَعْنَى سَلْبُ كَمَالِ الْقُدْرَةِ وَرَابِعُهَا:
Kelamcılara gelince, onlar şöyle demiştir: Dilde "el" (yed) birkaç vecihte zikredilir: Birincisi: Organdır (câriha) ki bu malumdur. İkincisi: Nimettir; nitekim: "Falanın bana bir eli (nimeti) vardır, buna şükrederim" dersin. Üçüncüsü: Kuvvettir. Allah Teâlâ: { أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ } “Kuvvet ve basiret sahipleri” [Sâd 45] buyurmuştur ki bunu "güç ve akıl sahipleri" diye tefsir etmişlerdir. Sîbeveyh, Arapların: "Buna senin elin yetmez" dediklerini nakletmiştir; anlamı tam kudreti nefyetmektir. Dördüncüsü:
الْمِلْكُ، يُقَالُ: هَذِهِ الضَّيْعَةُ فِي يَدِ فُلَانٍ، أَيْ فِي مِلْكِهِ. قَالَ تَعَالَى: الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٧] أَيْ يَمْلِكُ ذَلِكَ، وَخَامِسُهَا: شِدَّةُ الْعِنَايَةِ وَالِاخْتِصَاصِ. قَالَ تَعَالَى: لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ [ص: ٧٥] وَالْمُرَادُ تَخْصِيصُ آدَمَ ﵇ بِهَذَا التَّشْرِيفِ، فَإِنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْخَالِقُ لِجَمِيعِ الْمَخْلُوقَاتِ. وَيُقَالُ: يَدِي لَكَ رَهْنٌ بِالْوَفَاءِ إِذَا ضَمِنَ لَهُ شَيْئًا.
Mülkiyettir. Nitekim: "Bu çiftlik falanın elindedir", yani mülkiyetindedir denilir. Allah Teâlâ: { الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ } “Nikâh bağı elinde olan kimse” [Bakara 237] buyurmuştur, yani buna malik olan kimsedir. Beşincisi: Son derece ihtimam göstermek ve tahsis etmektir. Allah Teâlâ: { لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } “İki elimle yarattığıma” [Sâd 75] buyurmuştur; maksat Âdem'i (aleyhisselâm) bu şerefle tahsis etmektir, zira bütün mahlûkatın yaratıcısı Allah Teâlâ'dır. Bir kimse diğerine bir şeyi garanti ettiğinde: "Elim sana vefa rehinidir" denilir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْيَدُ فِي حَقِّ اللَّه يَمْتَنِعُ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى الْجَارِحَةِ، وَأَمَّا سَائِرُ الْمَعَانِي فكلها حاصلة.
Bunu bildiğinde deriz ki: Allah hakkında "el"in organ manasında olması imkânsızdır; diğer manalara gelince, bunların hepsi mevcuttur.
وهاهنا قَوْلٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيَّ ﵀ زَعَمَ فِي بَعْضِ أَقْوَالِهِ أَنَّ الْيَدَ صِفَةٌ قَائِمَةٌ بِذَاتِ اللَّه تَعَالَى، وَهِيَ صِفَةٌ سِوَى الْقُدْرَةِ مِنْ شَأْنِهَا التَّكْوِينُ عَلَى سبيل الاصطفاء وقال: وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ وُقُوعَ خَلْقِ آدَمَ بِيَدَيْهِ عِلَّةً لِكَرَامَةِ آدَمَ وَاصْطِفَائِهِ، فَلَوْ كَانَتِ الْيَدُ عِبَارَةٌ عَنِ الْقُدْرَةِ لَامْتَنَعَ كَوْنُهُ عِلَّةً لِلِاصْطِفَاءِ، لِأَنَّ ذَلِكَ حَاصِلٌ فِي جَمِيعِ الْمَخْلُوقَاتِ، فَلَا بُدَّ مِنْ إِثْبَاتِ صِفَةٍ أُخْرَى وَرَاءَ الْقُدْرَةِ يَقَعُ بِهَا الْخَلْقُ وَالتَّكْوِينُ عَلَى سَبِيلِ الِاصْطِفَاءِ، وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ زَعَمُوا أَنَّ الْيَدَ فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى عِبَارَةٌ عَنِ الْقُدْرَةِ وَعَنِ النِّعْمَةِ.
Burada başka bir görüş daha vardır ki o da şudur: Ebu'l-Hasan el-Eş'arî (rahimehullâh) bazı sözlerinde elin Allah Teâlâ'nın zatıyla kaim bir sıfat olduğunu, bunun kudretten başka bir sıfat olup işinin seçme yoluyla yaratmak olduğunu ileri sürmüş ve şöyle demiştir: Buna delalet eden şey, Allah Teâlâ'nın Âdem'in yaratılışının iki eliyle vuku bulmasını Âdem'in ikramına ve seçilmesine illet kılmış olmasıdır. Şayet el kudretten ibaret olsaydı, seçilmenin illeti olması imkânsızlaşırdı; zira kudret bütün mahlûkatta mevcuttur. O halde kudretin ötesinde, seçme yoluyla yaratma ve var etmenin kendisiyle vuku bulduğu başka bir sıfatı ispat etmek zorunludur. Âlimlerin çoğu ise Allah Teâlâ hakkında elin, kudretten ve nimetten ibaret olduğunu ileri sürmüşlerdir.
فَإِنْ قِيلَ: إِنْ فَسَّرْتُمُ الْيَدَ فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى بِالْقُدْرَةِ فَهَذَا مُشْكَلٌ لِأَنَّ قُدْرَةَ اللَّه تَعَالَى وَاحِدَةٌ وَنَصُّ الْقُرْآنِ نَاطِقٌ بِإِثْبَاتِ الْيَدَيْنِ تَارَةً، وَبِإِثْبَاتِ الْأَيْدِي أُخْرَى، وَإِنْ فَسَّرْتُمُوهَا بِالنِّعْمَةِ فَنَصُّ الْقُرْآنِ نَاطِقٌ بِإِثْبَاتِ الْيَدَيْنِ، وَنِعَمُ اللَّه غَيْرُ مَحْدُودَةٍ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها [إِبْرَاهِيمَ: ٣٤] [النحل: ١٨] .
Eğer: "Allah Teâlâ hakkında eli kudret ile tefsir ederseniz bu müşkillidir; zira Allah Teâlâ'nın kudreti birdir, Kur'an'ın nassı ise kimi zaman iki eli, kimi zaman da elleri [çoğul olarak] ispat etmektedir. Şayet eli nimet ile tefsir ederseniz, Kur'an'ın nassı iki eli ispat etmektedir, halbuki Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها } “Eğer Allah'ın nimetini sayacak olursanız onu sayamazsınız” [İbrâhîm 34, Nahl 18] buyurduğu gibi Allah'ın nimetleri sınırsızdır" denilirse,
وَالْجَوَابُ: إِنِ اخْتَرْنَا تَفْسِيرَ الْيَدِ بِالْقُدْرَةِ كَانَ الْجَوَابُ عَنِ الْإِشْكَالِ الْمَذْكُورِ أَنَّ الْقَوْمَ جَعَلُوا قَوْلَهُمْ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ كِنَايَةً عَنِ الْبُخْلِ، فَأُجِيبُوا عَلَى وَفْقِ كَلَامِهِمْ، فَقِيلَ بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ أَيْ لَيْسَ الْأَمْرُ عَلَى مَا وَصَفْتُمُوهُ بِهِ مِنَ الْبُخْلِ، بَلْ هُوَ جَوَادٌ عَلَى سَبِيلِ الْكَمَالِ. فَإِنَّ مَنْ أَعْطَى بِيَدِهِ أَعْطَى عَلَى أَكْمَلِ الْوُجُوهِ، وَأَمَّا إِنِ اخْتَرْنَا تَفْسِيرَ الْيَدِ بِالنِّعْمَةِ كَانَ الْجَوَابُ عَنِ الْإِشْكَالِ الْمَذْكُورِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ نِسْبَةٌ بِحَسَبِ الْجِنْسِ، ثُمَّ يَدْخُلُ تَحْتَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْجِنْسَيْنِ أَنْوَاعٌ لَا نِهَايَةَ لَهَا، فَقِيلَ: نِعْمَتَاهُ نِعْمَةُ الدِّينِ وَنِعْمَةُ الدُّنْيَا، أَوْ نِعْمَةُ الظَّاهِرِ وَنِعْمَةُ الْبَاطِنِ، أَوْ نِعْمَةُ النَّفْعِ وَنِعْمَةُ/ الدَّفْعِ، أَوْ نِعْمَةُ الشِّدَّةِ وَنِعْمَةُ الرَّخَاءِ. الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِالنِّسْبَةِ الْمُبَالَغَةُ فِي وَصْفِ النِّعْمَةِ، أَلَا تَرَى أَنَّ قَوْلَهُمْ (لَبَّيْكَ) مَعْنَاهُ إِقَامَةٌ عَلَى طَاعَتِكَ بَعْدَ إِقَامَةٍ، وَكَذَلِكَ (سَعْدَيْكَ) مَعْنَاهُ مُسَاعَدَةٌ بَعْدَ مُسَاعَدَةٍ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ طَاعَتَيْنِ وَلَا مُسَاعَدَتَيْنِ. فَكَذَلِكَ الْآيَةُ: الْمَعْنَى فِيهَا أَنَّ النِّعْمَةَ مُتَظَاهِرَةٌ مُتَتَابِعَةٌ لَيْسَتْ كَمَا ادُّعِيَ مِنْ أَنَّهَا مَقْبُوضَةٌ مُمْتَنِعَةٌ.
Cevap şudur: Şayet elin kudret ile tefsirini tercih edersek, zikredilen müşkile cevap şu olur: O topluluk { يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ } “Allah'ın eli bağlıdır” sözlerini cimrilikten kinaye kılmışlardı; onlara sözlerine uygun olarak cevap verilip: { بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ } “Bilakis O'nun iki eli de açıktır” denilmiştir; yani durum sizin O'nu cimrilikle nitelediğiniz gibi değildir, bilakis O kâmil manada cömerttir. Zira eliyle veren kimse en mükemmel şekilde vermiş olur. Şayet elin nimet ile tefsirini tercih edersek, zikredilen müşkile iki vecihten cevap verilir: Birincisi: Bu, cins bakımından ikili bir nisbettir; sonra bu iki cinsin her birinin altına sonsuz neviler girer. Nitekim şöyle denilmiştir: O'nun iki nimeti din nimeti ile dünya nimetidir; yahut zahirî nimet ile batınî nimet, yahut fayda sağlama nimeti ile zararı defetme nimeti, yahut sıkıntı nimeti ile bolluk nimetidir. İkincisi: [İkili] nisbetten maksat, nimeti nitelemede mübalağadır. Görmez misin ki Arapların "Lebbeyk" sözünün manası "sana itaatte sebat üstüne sebattır"; aynı şekilde "Sa'deyk" sözünün manası "yardım üstüne yardımdır"; yoksa bundan maksat sadece iki itaat ya da iki yardım değildir. Ayet de böyledir: Buradaki mana, nimetin iddia edildiği gibi tutulmuş ve menedilmiş olmayıp birbirini destekleyen ve ardı arkası kesilmeyen bir nimet olduğudur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ أَيْ يَرْزُقُ وَيَخْلُقُ كَيْفَ يَشَاءُ، إِنْ شَاءَ قَتَّرَ، وَإِنْ شَاءَ وَسَّعَ. وَقَالَ وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشاءُ [الشُّورَى: ٢٧] وَقَالَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ [الرَّعْدِ: ٢٦] وَقَالَ قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ إِلَى قَوْلِهِ وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ [آلِ عِمْرَانَ: ٢٦] .
Sonra Allah Teâlâ: { يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ } “Dilediği gibi infak eder” buyurmuştur; yani dilediği gibi rızıklandırır ve yaratır; dilerse daraltır, dilerse genişletir. Nitekim: { وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشاءُ } “Eğer Allah rızkı kullarına bol bol verseydi yeryüzünde azarlardı; fakat O, dilediği ölçüde indirir” [Şûrâ 27], { يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ } “Allah dilediğine rızkı genişletir ve daraltır” [Ra'd 26] ve { قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ } ayetinden: { وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ } “Dilediğini aziz kılar, dilediğini zelil edersin. Hayır senin elindedir” [Âl-i İmrân 26] buyruğuna kadar zikretmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ رَدٌّ عَلَى الْمُعْتَزِلَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ قَالُوا: يَجِبُ عَلَى اللَّه تَعَالَى إِعْطَاءُ الثَّوَابِ لِلْمُطِيعِ، وَيَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ لَا يُعَاقِبَهُ، وَيَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ لَا يُدْخِلَ الْعَاصِيَ الْجَنَّةَ، وَيَجِبُ عَلَيْهِ عِنْدَ بَعْضِهِمْ أَنْ يُعَاقِبَهُ، فَهَذَا الْمَنْعُ وَالْحَجْرُ وَالْقَيْدُ يَجْرِي مَجْرَى الْغِلِّ، فَهُمْ فِي الْحَقِيقَةِ قَائِلُونَ بِأَنَّ يَدَ اللَّه مَغْلُولَةٌ وَأَمَّا أَهْلُ السُّنَّةِ فَهُمُ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْمُلْكَ مُلْكُهُ، وَلَيْسَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ اسْتِحْقَاقٌ، وَلَا لِأَحَدٍ عَلَيْهِ اعْتِرَاضٌ كَمَا قَالَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً [الْمَائِدَةِ: ١٧] فَقَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ لا يستقيم إلا على المذهب والمقالة، وَالْحَمْدُ للَّه عَلَى الدِّينِ الْقَوِيمِ وَالصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ.
Bil ki bu ayet Mûtezile'ye bir reddir. Zira onlar şöyle demişlerdir: İtaat edene sevap vermesi, ona azap etmemesi, isyankârı cennete koymaması ve bazılarının görüşüne göre ona azap etmesi Allah Teâlâ üzerine vaciptir. Bu men etme, sınır koyma ve kısıtlama ise el bağlama mesabesindedir; dolayısıyla onlar hakikatte Allah'ın elinin bağlı olduğunu söyleyen kimselerdir. Ehl-i Sünnet ise mülkün O'nun mülkü olduğunu, hiç kimsenin O'nun üzerinde bir hakkı bulunmadığını ve Allah Teâlâ'nın: { قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “De ki: 'Eğer Allah, Meryem oğlu Mesîh'i, anasını ve yeryüzündekilerin hepsini helak etmek istese Allah'a karşı kimin elinden bir şey gelir?'” [Mâide 17] buyurduğu gibi hiç kimsenin O'na itiraz etme salahiyeti olmadığını söyleyenlerdir. Sübhânehu olan Allah'ın: { بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ } “Bilakis O'nun iki eli de açıktır, dilediği gibi infak eder” buyruğu ancak bu mezhep ve bu görüş üzerine dosdoğru olur. Dosdoğru din ve müstakim yol üzere kılan Allah'a hamdolsun.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً } “Rabbinden sana indirilen, elbette onlardan çoğunun azgınlığını ve küfrünü artıracaktır” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُرَادُ بِالْكَثِيرِ عُلَمَاءُ الْيَهُودِ، يَعْنِي ازْدَادُوا عِنْدَ نُزُولِ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ مِنَ الْقُرْآنِ
Birinci Mesele: Çoğundan murat Yahudi âlimleridir; yani Rabbinden sana indirilen Kur'an ve hüccetler indikçe
وَالْحُجَجِ شِدَّةً فِي الْكُفْرِ وَغُلُوًّا فِي الْإِنْكَارِ، كَمَا يُقَالُ: مَا زَادَتْكَ مَوْعِظَتِي إِلَّا شَرًّا. وَقِيلَ: إِقَامَتُهُمْ عَلَى الْكُفْرِ زِيَادَةٌ مِنْهُمْ فِي الْكُفْرِ.
küfürde şiddetleri ve inkârda taşkınlıkları arttı; nitekim: "Öğüdüm senin ancak şerrini artırdı" denilmesi gibidir. Bir rivayette de: Onların küfürde ısrar etmeleri, bizzat kendilerinden kaynaklanan bir küfür artışıdır, denilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَصْحَابُنَا: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُرَاعِي مَصَالِحَ الدِّينِ وَالدُّنْيَا لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَلِمَ أَنَّهُمْ يَزْدَادُونَ عِنْدَ إِنْزَالِ تِلْكَ الْآيَاتِ كُفْرًا وَضَلَالًا، فَلَوْ كَانَتْ أَفْعَالُهُ مُعَلَّلَةً بِرِعَايَةِ الْمَصَالِحِ لِلْعِبَادِ لَامْتَنَعَ عَلَيْهِ إِنْزَالُ تِلْكَ الْآيَاتِ، فَلَمَّا أَنْزَلَهَا عَلِمْنَا أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُرَاعِي مَصَالِحَ الْعِبَادِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ [التَّوْبَةِ: ١٢٥] .
İkinci Mesele: Arkadaşlarımız şöyle demiştir: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın din ve dünya maslahatlarını gözetmek zorunda olmadığına delalet etmiştir. Çünkü Allah Teâlâ o ayetler indirildiğinde onların küfür ve sapıklıklarının artacağını biliyordu; şayet O'nun fiilleri kulların maslahatlarını gözetme illetiyle illetlendirilmiş olsaydı, o ayetleri indirmesi O'na imkânsız olurdu. O ayetleri indirdiğine göre anladık ki Allah Teâlâ kulların maslahatlarını gözetmekle yükümlü değildir. Bunun benzeri: { فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ } “(O sure) onların murdarlığına murdarlık katmıştır” [Tevbe 125] buyruğudur.
فَإِنْ قَالُوا: عَلِمَ اللَّه تَعَالَى مِنْ حَالِهِمْ أَنَّهُمْ سَوَاءٌ أَنْزَلَهَا أَوْ لَمْ يُنْزِلْهَا فَإِنَّهُمْ يَأْتُونَ بِتِلْكَ الزِّيَادَةِ مِنَ الْكُفْرِ، فَلِهَذَا حَسُنَ مِنْهُ تَعَالَى إِنْزَالُهَا.
Şayet: "Allah Teâlâ onların durumundan biliyordu ki o ayetleri indirse de indirmese de onlar küfürdeki bu artışı sergileyeceklerdi; işte bu sebeple Allah Teâlâ'nın onları indirmesi güzel olmuştur" derlerse,
قُلْنَا: فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ الِازْدِيَادُ لِأَجْلِ إِنْزَالِ تِلْكَ الْآيَاتِ، وهذا يقتضي أن/ تكون إضافة ازدياد اكفر إِلَى إِنْزَالِ تِلْكَ الْآيَاتِ بَاطِلًا، وَذَلِكَ تَكْذِيبٌ لِنَصِّ الْقُرْآنِ.
Deriz ki: Bu takdirde o artış, o ayetlerin indirilmesi sebebiyle olmamış olur; bu da küfrün artışının o ayetlerin indirilmesine izafe edilmesinin batıl olmasını gerektirir ki bu Kur'an'ın nassını yalanlamaktır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “Biz onların arasına kıyamet gününe kadar düşmanlık ve kin saldık” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ اتِّصَالَ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُمْ إِنَّمَا يُنْكِرُونَ نُبُوَّتَهُ بَعْدَ ظُهُورِ الدَّلَائِلِ عَلَى صِحَّتِهَا لِأَجْلِ الْحَسَدِ وَلِأَجْلِ حُبِّ الْجَاهِ وَالتَّبَعِ وَالْمَالِ وَالسِّيَادَةِ.
Bil ki bu ayetin öncekiyle irtibatı şöyledir: Allah Teâlâ, onların sıhhatine dair deliller ortaya çıktıktan sonra O'nun peygamberliğini ancak haset yüzünden, makam, tabi olunma, mal ve reislik sevgisi sebebiyle inkâr ettiklerini beyan etmiştir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُمْ لَمَّا رَجَّحُوا الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ لَا جَرَمَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى كَمَا حَرَمَهُمْ سَعَادَةَ الدِّينِ، فَكَذَلِكَ حَرَمَهُمْ سَعَادَةَ الدُّنْيَا، لِأَنَّ كُلَّ فَرِيقٍ مِنْهُمْ بَقِيَ مُصِرًّا عَلَى مَذْهَبِهِ وَمَقَالَتِهِ، يُبَالِغُ فِي نُصْرَتِهِ وَيَطْعَنُ فِي كُلِّ مَا سِوَاهُ مِنَ الْمَذَاهِبِ وَالْمَقَالَاتِ تَعْظِيمًا لِنَفْسِهِ وَتَرْوِيجًا لِمَذْهَبِهِ، فَصَارَ ذَلِكَ سَبَبًا لِوُقُوعِ الْخُصُومَةِ الشَّدِيدَةِ بَيْنَ فِرَقِهِمْ وَطَوَائِفِهِمْ، وَانْتَهَى الْأَمْرُ فِيهِ إِلَى أَنَّ بَعْضَهُمْ يُكَفِّرُ بَعْضًا، وَيَغْزُو بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَفِي قَوْلِهِ وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ مَا بَيْنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى مِنَ الْعَدَاوَةِ لِأَنَّهُ جَرَى ذِكْرُهُمْ في قوله لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى [المائدة: ٥١] وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ. الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ وُقُوعُ الْعَدَاوَةِ بَيْنَ فِرَقِ الْيَهُودِ، فَإِنَّ بَعْضَهُمْ جَبْرِيَّةٌ، وَبَعْضَهُمْ قَدَرِيَّةٌ، وَبَعْضَهُمْ مُوَحِّدَةٌ، وَبَعْضَهُمْ مُشَبِّهَةٌ، وَكَذَلِكَ بَيْنَ فِرَقِ النَّصَارَى: كَالْمَلْكَانِيَّةِ وَالنُّسْطُورِيَّةِ وَالْيَعْقُوبِيَّةِ.
Sonra Allah Teâlâ, dünyayı ahirete tercih ettiklerinde şüphesiz Allah Teâlâ'nın onları din saadetinden mahrum ettiği gibi dünya saadetinden de mahrum bıraktığını beyan etmiştir. Çünkü onlardan her bir fırka kendi mezhebi ve görüşü üzerinde ısrar etmiş, nefsini yüceltmek ve mezhebini revaçta tutmak için onu savunmada aşırıya gitmiş, onun dışındaki bütün mezhep ve görüşleri karalamıştır. Bu da onların fırkaları ve taifeleri arasında şiddetli bir husumetin vuku bulmasına sebep olmuş ve iş birbirlerini tekfir etmeye, birbirleriyle savaşmaya kadar varmıştır. { وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ } buyruğu hakkında iki görüş vardır: Birincisi: { لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى } [Mâide 51] buyruğunda ikisi birlikte zikredildiği için bundan maksat Yahudiler ile Hristiyanlar arasındaki düşmanlıktır. Bu, Hasan ve Mücâhid'in görüşüdür. İkincisi: Maksat Yahudi fırkalarının kendi arasındaki düşmanlığın vuku bulmasıdır; zira onların bir kısmı Cebriyye, bir kısmı Kaderiyye, bir kısmı Muvahhıde, bir kısmı da Müşebbihe'dir. Aynı şekilde Melkâniyye, Nestûriyye ve Ya'kūbiyye gibi Hristiyan fırkaları arasında da durum böyledir.
فَإِنْ قِيلَ: فَهَذَا الْمَعْنَى حَاصِلٌ بِتَمَامِهِ بَيْنَ فِرَقِ الْمُسْلِمِينَ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ جَعْلُهُ عَيْبًا عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى؟
Eğer: "Bu durum Müslümanların fırkaları arasında da bütünüyle mevcuttur; öyleyse nasıl Yahudiler ve Hristiyanlar aleyhine bir kusur kılınabilir?" denilirse,
قُلْنَا: هَذِهِ الْبِدَعُ إِنَّمَا حَدَثَتْ بَعْدَ عَصْرِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ، أَمَّا فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ فَلَمْ يَكُ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ حَاصِلًا، فَلَا جَرَمَ حَسُنَ مِنَ الرَّسُولِ وَمِنْ أَصْحَابِهِ جَعْلُ ذَلِكَ عَيْبًا عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى.
Deriz ki: Bu bidatler ancak sahabe ve tâbiîn asrından sonra ortaya çıkmıştır. O asırda ise bunlardan hiçbir şey mevcut değildi; bu sebeple Resûl'ün ve ashabının bunu Yahudiler ve Hristiyanlar için bir kusur sayması gayet yerindedir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كُلَّما أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ.
Sonra Allah Teâlâ: { كُلَّما أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ } “Ne zaman savaş için bir ateş tutuştursalar Allah onu söndürür” buyurmuştur.
وَهَذَا شَرْحُ نَوْعٍ آخَرَ مِنْ أَنْوَاعِ المحن عن الْيَهُودِ، وَهُوَ أَنَّهُمْ كُلَّمَا هَمُّوا بِأَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ رَجَعُوا خَائِبِينَ خَاسِرِينَ مَقْهُورِينَ مَلْعُونِينَ كَمَا قال تَعَالَى: ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا [آلِ عِمْرَانَ: ١١٢] قَالَ قَتَادَةُ: لَا تَلْقَى الْيَهُودَ بِبَلْدَةٍ إِلَّا وَجَدْتَهُمْ مِنْ أَذَلِّ النَّاسِ.
Bu, Yahudilerin uğradığı mihnet türlerinden bir diğerinin açıklamasıdır. O da şudur: Onlar ne zaman bir işe kalkışsalar, Allah Teâlâ'nın: { ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا } “Nerede bulunurlarsa bulunsunlar üzerlerine zillet damgası vurulmuştur” [Âl-i İmrân 112] buyurduğu gibi eli boş, hüsrana uğramış, kahredilmiş ve lanetlenmiş olarak geri dönerler. Katâde şöyle demiştir: Bir beldede Yahudilere rastlarsan, onları insanların en zelili olarak bulursun.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَيْ لَيْسَ يَحْصُلُ فِي أَمْرِهِمْ قُوَّةٌ مِنَ الْعِزَّةِ وَالْمَنَعَةِ، إِلَّا أَنَّهُمْ
Sonra Allah Teâlâ: { وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً } “Onlar yeryüzünde bozgunculuğa koşarlar” buyurmuştur; yani onların durumunda bir izzet ve caydırıcı güç hâsıl olmaz, ancak onlar
يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا، وَذَلِكَ بِأَنْ يَخْدَعُوا ضَعِيفًا، وَيَسْتَخْرِجُوا نَوْعًا مِنَ الْمَكْرِ وَالْكَيْدِ عَلَى سَبِيلِ الْخُفْيَةِ.
zayıf olanı aldatmak ve gizlice birtakım hile ve tuzaklar üretmek suretiyle yeryüzünde fesat çıkarmaya koşarlar.
وَقِيلَ: إِنَّهُمْ لَمَّا خَالَفُوا حُكْمَ التَّوْرَاةِ سَلَّطَ عَلَيْهِمْ بُخْتَنْصَرَ، ثُمَّ أَفْسَدُوا فَسَلَّطَ عَلَيْهِمْ بُطْرُسَ الرُّومِيَّ، ثُمَّ أَفْسَدُوا فَسَلَّطَ عَلَيْهِمُ الْمَجُوسَ، ثُمَّ أَفْسَدُوا فَسَلَّطَ عَلَيْهِمُ الْمُسْلِمِينَ.
Şöyle de denilmiştir: Onlar Tevrat'ın hükmüne muhalefet edince Allah onların üzerine Buhtunnasr'ı musallat etti; sonra tekrar fesat çıkardılar, bu defa üzerlerine Rum hükümdarı Butrus'u musallat etti; sonra yine fesat çıkardılar, bu kez Mecusileri musallat etti; sonra tekrar fesat çıkardılar ve üzerlerine Müslümanları musallat kıldı.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ السَّاعِيَ فِي الْأَرْضِ بِالْفَسَادِ ممقوت عند اللَّه تعالى ثم قال تعالى:
Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ } “Allah ise bozguncuları sevmez” buyurmuştur. Bu da yeryüzünde fesat için koşan kimsenin Allah Teâlâ katında buğzedilmiş olduğuna delalet eder. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة المائدة (٥) : آية ٦٥]
[Mâide Suresi (5), Ayet 65]
وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأَدْخَلْناهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٦٥)
{ وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأَدْخَلْناهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ } “Eğer Kitap ehli iman edip sakınsalardı, elbette onların kötülüklerini örter ve onları Naîm cennetlerine koyardık.” (65)
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَالَغَ فِي ذَمِّهِمْ وَفِي تَهْجِينِ طَرِيقَتِهِمْ بَيَّنَ أَنَّهُمْ لَوْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَوَجَدُوا سَعَادَاتِ الْآخِرَةِ وَالدُّنْيَا، أَمَّا سَعَادَاتُ الْآخِرَةِ فَهِيَ مَحْصُورَةٌ فِي نَوْعَيْنِ: أَحَدُهُمَا: رَفْعُ الْعِقَابِ، وَالثَّانِي: إِيصَالُ الثَّوَابِ، أَمَّا رَفْعُ الْعِقَابِ فَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَأَمَّا إِيصَالُ الثَّوَابِ فَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ وَلَأَدْخَلْناهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ.
Bil ki Allah Teâlâ onları yermede ve yollarının çirkinliğini ortaya koymada mübalağa edince, şayet iman edip takva üzere olsalardı ahiret ve dünya saadetlerine ereceklerini beyan etmiştir. Ahiret saadetleri iki nevide toplanır: Birincisi: Cezanın kaldırılması, ikincisi ise sevabın ulaştırılmasıdır. Cezanın kaldırılması, { لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ } “Elbette onların kötülüklerini örterdik” buyruğundan murat olandır. Sevabın ulaştırılması ise { وَلَأَدْخَلْناهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ } “Ve onları Naîm cennetlerine koyardık” buyruğundan murat olandır.
فَإِنْ قِيلَ: الْإِيمَانُ وَحْدَهُ سَبَبٌ مُسْتَقِلٌّ بِاقْتِضَاءِ تَكْفِيرِ السَّيِّئَاتِ وَإِعْطَاءِ الْحَسَنَاتِ، فَلِمَ ضَمَّ إِلَيْهِ شَرْطَ التَّقْوَى؟
Eğer: "İman tek başına kötülüklerin örtülmesini ve mükâfatların verilmesini gerektiren müstakil bir sebep olduğu halde, takva şartı niçin ona eklenmiştir?" denilirse,
قُلْنَا: الْمُرَادُ كَوْنُهُ آتِيًا بِالْإِيمَانِ لِغَرَضِ التَّقْوَى وَالطَّاعَةِ، لَا لِغَرَضٍ آخَرَ مِنَ الْأَغْرَاضِ الْعَاجِلَةِ مِثْلَ مَا يَفْعَلُهُ الْمُنَافِقُونَ ثُمَّ قَالَ تعالى:
Deriz ki: Maksat, münafıkların yaptığı gibi dünyalık geçici bir gaye için değil, takva ve itaat gayesiyle imanı yerine getirmiş olmasıdır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة المائدة (٥) : آية ٦٦]
[Mâide Suresi (5), Ayet 66]
وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ ما يَعْمَلُونَ (٦٦)
{ وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ ما يَعْمَلُونَ } “Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirileni gereğince uygulasalardı, elbette hem üstlerinden hem de ayaklarının altından yerlerdi. Onlardan orta yolu tutan bir topluluk vardır; fakat çoğunun yapmakta olduğu şey ne kötüdür!” (66)
[في قوله تعالى وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ] وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّهُمْ لَوْ آمَنُوا لَفَازُوا بِسَعَادَاتِ الْآخِرَةِ، بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَيْضًا أَنَّهُمْ لَوْ آمَنُوا لَفَازُوا بِسَعَادَاتِ الدُّنْيَا وَوَجَدُوا طَيِّبَاتِهَا وَخَيْرَاتِهَا، وَفِي إِقَامَةِ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا:
[Allah Teâlâ'nın { وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ } "Eğer onlar Tevrat'ı ve İncil'i uygulasalardı" buyruğuna dair] Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette onların şayet iman etselerdi ahiret saadetlerine ereceklerini beyan ettiği gibi, bu ayette de şayet iman etselerdi dünya saadetlerine ereceklerini, onun güzelliklerini ve hayırlarını bulacaklarını beyan etmiştir. Tevrat ve İncil'in ikame edilmesinde (uygulanmasında) üç vecih vardır: Birincisi:
أَنْ يَعْمَلُوا بِمَا فِيهَا مِنَ الْوَفَاءِ بِعُهُودِ اللَّه فيها، ومن الإقرار باشتمالها على الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى بِعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَثَانِيهَا: إِقَامَةُ التَّوْرَاةِ إِقَامَةُ أَحْكَامِهَا وَحُدُودِهَا كَمَا يُقَالُ: أَقَامَ الصَّلَاةَ إِذَا قَامَ بِحُقُوقِهَا، وَلَا يُقَالُ لِمَنْ لَمْ يُوفِ بِشَرَائِطِهَا: إِنَّهُ أَقَامَهَا. وَثَالِثُهَا: أَقَامُوهَا نُصْبَ أَعْيُنِهِمْ لِئَلَّا يَزِلُّوا فِي شَيْءٍ مِنْ حُدُودِهَا، وَهَذِهِ الْوُجُوهُ كُلُّهَا حَسَنَةٌ لَكِنَّ الْأَوَّلَ أَحْسَنُ.
Bu kitaplarda yer alan Allah'ın ahitlerine vefa göstermek ve onların Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamber olarak gönderilmesine delalet eden delilleri içerdiğini ikrar etmek suretiyle içindekilerle amel etmeleridir. İkincisi: Tevrat'ı ikame etmek, onun hükümlerini ve cezalarını uygulamaktır; nitekim bir kimse namazın haklarını yerine getirdiğinde "namazı ikame etti" denilir, şartlarını yerine getirmeyen kimseye ise "namazı ikame etti" denilmez. Üçüncüsü: Hükümlerinden hiçbirinde ayakları kaymasın diye onu gözlerinin önünde tutmuş olmalarıdır. Bu vecihlerin hepsi güzeldir, ancak birincisi en güzelidir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ فَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ الْقُرْآنُ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ كُتُبُ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ:
Allah Teâlâ'nın { وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ } "ve kendilerine indirileni" buyruğuna gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bunun Kur'an olduğudur. İkincisi: Bunun diğer peygamberlerin kitapları olduğudur;
مِثْلُ كِتَابِ شَعْيَاءَ وَمِثْلُ كِتَابِ حَيْقُوقَ، وَكِتَابِ دَانْيَالَ، فَإِنَّ هَذِهِ الْكُتُبَ مَمْلُوءَةٌ مِنَ الْبِشَارَةِ بِمَبْعَثِ مُحَمَّدٍ ﵊.
İşaya'nın kitabı, Habakkuk'un kitabı ve Daniel'in kitabı gibi. Zira bu kitaplar Muhammed aleyhisselâm'ın peygamber olarak gönderileceğinin müjdesiyle doludur.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ فَاعْلَمْ أَنَّ الْيَهُودَ لَمَّا أَصَرُّوا عَلَى تَكْذِيبِ مُحَمَّدٍ ﵊ أَصَابَهُمُ الْقَحْطُ وَالشِّدَّةُ، وَبَلَغُوا إِلَى حَيْثُ قَالُوا: يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ فاللَّه تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُمْ لَوْ تَرَكُوا ذَلِكَ الكفر لا نقلب الْأَمْرُ وَحَصَلَ الْخِصْبُ وَالسَّعَةُ، وَفِي قَوْلِهِ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وُجُوهٌ:
Allah Teâlâ'nın { لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } "Elbette hem üstlerinden hem de ayaklarının altından yerlerdi" buyruğuna gelince; bil ki Yahudiler Muhammed aleyhisselâm'ı yalanlamakta ısrar edince kuraklık ve darlık onlara isabet etti ve "Allah'ın eli bağlıdır" diyecek bir noktaya ulaştılar. Allah Teâlâ da şayet bu küfrü terk etselerdi durumun tersine döneceğini, bolluk ve genişliğin hasıl olacağını beyan etmiştir. { لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } "Elbette hem üstlerinden hem de ayaklarının altından yerlerdi" buyruğunda birkaç vecih vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْمُبَالَغَةُ فِي شَرْحِ السَّعَةِ وَالْخِصْبِ، لَا أَنَّ هُنَاكَ فَوْقًا وَتَحْتًا، وَالْمَعْنَى لَأَكَلُوا أَكْلًا مُتَّصِلًا
Birincisi: Bundan maksat, ortada bir üst ve alt olmasından ziyade, genişlik ve bolluğun açıklanmasında mübalağa yapmaktır. Manası da kesintisiz ve bolca yerlerdi demektir.
كَثِيرًا، وَهُوَ كَمَا تَقُولُ: فُلَانٌ فِي الْخَيْرِ مِنْ فَرْقِهِ إِلَى قَدَمِهِ، تُرِيدُ تَكَاثُفَ الْخَيْرِ وَكَثْرَتَهُ عِنْدَهُ. الثَّانِي: أَنَّ الْأَكْلَ مِنْ فَوْقُ نُزُولُ الْقَطْرِ، وَمِنْ تَحْتِ الْأَرْجُلِ حُصُولُ النَّبَاتِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ [الْأَعْرَافِ: ٩٦] الثَّالِثُ: الْأَكْلُ مِنْ فَوْقُ كَثْرَةُ الْأَشْجَارِ الْمُثْمِرَةِ، وَمِنْ تَحْتِ الْأَرْجُلِ الزُّرُوعُ الْمُغَلَّةُ، وَالرَّابِعُ: الْمُرَادُ أَنْ يَرْزُقَهُمُ الْجِنَانَ الْيَانِعَةَ الثِّمَارِ، فَيَجْتَنُونَ مَا تَهَدَّلَ مِنْ رؤوس الشَّجَرِ، وَيَلْتَقِطُونَ مَا تَسَاقَطَ عَلَى الْأَرْضِ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ، وَالْخَامِسُ: يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ هَذَا إِشَارَةً إِلَى مَا جَرَى عَلَى الْيَهُودِ مِنْ بَنِي قُرَيْظَةَ وَبَنِي النَّضِيرِ مِنْ قَطْعِ نَخِيلِهِمْ وَإِفْسَادِ زُرُوعِهِمْ وَإِجْلَائِهِمْ عَنْ أَوْطَانِهِمْ.
Bu, bir kimse hakkında hayrın yoğunluğunu ve çokluğunu kastettiğinde söylediğin: "Falan kimse tepesinden tırnağına kadar hayır içindedir" sözü gibidir. İkincisi: Üstten yemenin yağmurun yağması, ayakların altından yemenin ise bitkilerin bitmesi olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ A'râf Suresi'nde: { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } "Eğer o ülkelerin halkı iman edip sakınsalardı, elbette onların üzerine gökten ve yerden bereketler açardık" [A'râf 96] buyurmuştur. Üçüncüsü: Üstten yemenin meyveli ağaçların çokluğu, ayakların altından yemenin ise ürün veren ekinler olmasıdır. Dördüncüsü: Murâdın, Allah'ın onlara olgun meyveli bahçeler rızık olarak vermesi; böylece ağaçların tepelerinden sarkanları devşirmeleri ve ayaklarının altından yere düşenleri toplamaları olmasıdır. Beşincisi: Bunun, Kurayzaoğulları ve Nadîroğulları Yahudilerinin başına gelen hurmalıklarının kesilmesi, ekinlerinin bozulması ve yurtlarından sürülmeleri hadiselerine bir işaret olması muhtemeldir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ مَعْنَى الِاقْتِصَادِ فِي اللُّغَةِ الِاعْتِدَالُ فِي الْعَمَلِ مِنْ غَيْرِ غُلُوٍّ وَلَا تَقْصِيرٍ، وَأَصْلُهُ الْقَصْدُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ عَرَفَ مَطْلُوبَهُ فَإِنَّهُ يَكُونُ قَاصِدًا لَهُ عَلَى الطَّرِيقِ الْمُسْتَقِيمِ مِنْ غَيْرِ انْحِرَافٍ وَلَا اضْطِرَابٍ، أَمَّا مَنْ لَمْ يَعْرِفْ مَوْضِعَ مَقْصُودِهِ فَإِنَّهُ يَكُونُ مُتَحَيِّرًا، تَارَةً يَذْهَبُ يَمِينًا وَأُخْرَى يَسَارًا، فَلِهَذَا السَّبَبِ جُعِلَ الِاقْتِصَادُ عِبَارَةً عَنِ الْعَمَلِ الْمُؤَدِّي إِلَى الْغَرَضِ، ثُمَّ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ الْمُقْتَصِدَةِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ: كَعَبْدِ اللَّه بْنِ سَلَامٍ مِنَ الْيَهُودِ، وَالنَّجَاشِيِّ مِنَ النَّصَارَى، فَهُمْ عَلَى الْقَصْدِ مِنْ دِينِهِمْ، وَعَلَى الْمَنْهَجِ الْمُسْتَقِيمِ مِنْهُ، وَلَمْ يَمِيلُوا إِلَى طَرَفَيِ الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ. وَالثَّانِي: الْمُرَادُ مِنْهَا الْكُفَّارُ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ الَّذِينَ يَكُونُونَ عُدُولًا فِي دِينِهِمْ، وَلَا يَكُونُ فِيهِمْ عِنَادٌ شَدِيدٌ وَلَا غِلْظَةٌ كَامِلَةٌ، كَمَا قَالَ وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ [آلِ عِمْرَانَ: ٧٥] .
Sonra Allah Teâlâ: { مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ } "Onlardan orta yolu tutan bir topluluk vardır" buyurmuştur. İktisat kelimesinin lügatteki manası, aşırılığa kaçmaksızın ve kusur etmeksizin amelde mutedil (dengeli) olmaktır. Aslı "kasd" (doğru yöne yönelmek) kökünden gelir. Bunun sebebi şudur: Hedefini bilen kimse, sapmadan ve bocalamadan dosdoğru yol üzere o hedefe yönelir. Hedefinin nerede olduğunu bilmeyen kimse ise şaşkınlık içinde kalır; bir sağa, bir sola gider. İşte bu sebeple iktisat, amaca ulaştıran amelden kinaye kılınmıştır. Sonra bu "orta yolu tutan topluluk" hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bundan muradın Kitap ehlinden iman eden kimseler olduğudur; Yahudilerden Abdullah b. Selâm, Hristiyanlardan da Necâşî gibi. Onlar dinlerinde dengeli ve dosdoğru yol üzeredirler; ifrat ve tefrit uçlarına meyletmemişlerdir. İkincisi: Bundan muradın, dinlerinde adil davranan, içlerinde şiddetli inat ve tam bir katılık bulunmayan Kitap ehlinden kâfirler olduğudur; nitekim Allah Teâlâ: { وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ } "Kitap ehlinden öylesi vardır ki, ona yüklerle mal emanet etsen onu sana eksiksiz öder" [Âl-i İmrân 75] buyurmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ مَا يَعْمَلُونَ وَفِيهِ مَعْنَى التَّعَجُّبِ كَأَنَّهُ قِيلَ: وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ مَا أَسْوَأَ عَمَلَهُمْ، وَالْمُرَادُ: مِنْهُمُ الْأَجْلَافُ الْمَذْمُومُونَ الْمُبْغَضُونَ الَّذِينَ لَا يُؤَثِّرُ فِيهِمُ الدَّلِيلُ وَلَا/ يَنْجَعُ فيهم القول.
Sonra Allah Teâlâ: { وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ ما يَعْمَلُونَ } "Fakat çoğunun yapmakta olduğu şey ne kötüdür!" buyurmuştur. Bunda taaccüb (şaşkınlık/kınama) manası vardır; sanki "Onların çoğunun yaptığı şey ne kadar da kötüdür!" denilmiş gibidir. Maksat, kendilerine delilin tesir etmediği ve sözün kâr etmediği kaba, yerilmiş ve nefret edilmiş kimselerdir.
[سورة المائدة (٥) : آية ٦٧]
[Mâide Suresi (5), Ayet 67]
يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٦٧)
{ يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “Ey Resul! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçilik görevini yapmamış olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır. Şüphesiz Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez.” (67)
قوله تعالى: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ أَمَرَ الرَّسُولَ بِأَنْ لَا يَنْظُرَ إِلَى قِلَّةِ الْمُقْتَصِدِينَ وَكَثْرَةِ الْفَاسِقِينَ وَلَا يَخْشَى مَكْرُوهَهُمْ فَقَالَ بَلِّغْ أَيْ وَاصْبِرْ عَلَى تَبْلِيغِ مَا أَنْزَلْتُهُ إِلَيْكَ مِنْ كَشْفِ أَسْرَارِهِمْ وَفَضَائِحِ أَفْعَالِهِمْ، فَإِنَّ اللَّه يَعْصِمُكَ مِنْ كَيْدِهِمْ وَيَصُونُكَ مِنْ مَكْرِهِمْ.
Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } "Ey Resul! Rabbinden sana indirileni tebliğ et" buyruğu, Resul'e orta yolu tutanların azlığına ve fasıkların çokluğuna bakmamasını ve onların kötülüklerinden korkmamasını emretmiştir. Böylece { بَلِّغْ } "tebliğ et" yani onların sırlarını ve çirkin fiillerini ortaya çıkarma hususunda sana indirdiğim şeyleri tebliğ etmeye sabret; zira Allah seni onların tuzağından koruyacak ve hilelerinden muhafaza edecektir buyurmuştur.
وَرَوَى الْحَسَنُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ اللَّه بَعَثَنِي بِرِسَالَتِهِ فَضِقْتُ بِهَا ذَرْعًا وَعَرَفْتُ أَنَّ النَّاسَ يُكَذِّبُونِي وَالْيَهُودُ وَالنَّصَارَى وَقُرَيْشٌ يُخَوِّفُونِي، فَلَمَّا أَنْزَلَ اللَّه هَذِهِ الْآيَةَ زَالَ الْخَوْفُ بِالْكُلِّيَّةِ»
Hasan'ın rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah beni elçiliğiyle gönderdiğinde bundan dolayı göğsüm daraldı ve insanların beni yalanlayacağını, Yahudilerin, Hristiyanların ve Kureyş'in beni korkutacağını anladım. Allah bu ayeti indirince korku tamamen ortadan kalktı."
وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كان أَيَّامَ إِقَامَتِهِ بِمَكَّةَ يُجَاهِرُ بِبَعْضِ الْقُرْآنِ وَيُخْفِي بَعْضَهُ إِشْفَاقًا عَلَى نَفْسِهِ مِنْ تَسَرُّعِ الْمُشْرِكِينَ إِلَيْهِ وَإِلَى أَصْحَابِهِ، فَلَمَّا أَعَزَّ اللَّه الْإِسْلَامَ وأيده بالمؤمنين قال له: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ
Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de ikamet ettiği günlerde, müşriklerin kendisine ve ashabına saldırmasından endişe duyarak Kur'an'ın bir kısmını açıkça okur, bir kısmını da gizlerdi. Allah İslam'ı aziz kılıp müminlerle onu destekleyince ona şöyle buyurdu: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } "Ey Resul! Rabbinden sana indirileni tebliğ et",
أَيْ لَا تُرَاقِبَنَّ أَحَدًا، وَلَا تَتْرُكْ شَيْئًا مِمَّا أُنْزِلَ إِلَيْكَ خَوْفًا مِنْ أَنْ يَنَالَكَ مَكْرُوهٌ.
Yani hiç kimseden çekinme ve sana bir kötülük dokunur korkusuyla sana indirilen şeylerden hiçbirini terk etme.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَفِيهِ مَسَائِلُ الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ رِسالاتِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَفِي الْأَنْعَامِ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَاتِهِ [الْأَنْعَامِ: ١٢٤] على الجمع، وفي الأعراف بِرِسالاتِي [الْأَعْرَافِ: ١٤٤] عَلَى الْوَاحِدِ، وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ عَلَى الضِّدِّ، فَفِي الْمَائِدَةِ وَالْأَنْعَامِ عَلَى الْوَاحِدِ، وَفِي الْأَعْرَافِ عَلَى الْجَمْعِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي الْجَمِيعِ عَلَى الْوَاحِدِ، وَقَرَأَ ابْنُ
Sonra Allah Teâlâ: { وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } "Eğer bunu yapmazsan O'nun elçilik görevini yapmamış olursun" buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır: Birinci Mesele: Nâfi bu ayette ve En'âm Suresi'ndeki { حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } "elçiliğini kime vereceğini" [En'âm 124] ayetinde çoğul olarak (risâlâtihî) şeklinde; A'râf Suresi'ndeki { بِرِسالاتِي } "risaletlerimle" [A'râf 144] ayetinde ise tekil olarak okumuştur. Âsım'dan rivayetle Hafs ise bunun tam tersi olarak Mâide ve En'âm surelerinde tekil, A'râf Suresi'nde ise çoğul okumuştur. İbn Kesîr hepsinde tekil okumuştur. İbn
عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ كُلُّهُ عَلَى الْجَمْعِ.
Âmir ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise hepsinde çoğul okumuştur.
حُجَّةُ مَنْ جَمَعَ أَنَّ الرُّسُلَ يُبْعَثُونَ بِضُرُوبٍ مِنَ الرِّسَالَاتِ وَأَحْكَامٍ مُخْتَلِفَةٍ فِي الشَّرِيعَةِ، وَكُلُّ آيَةٍ أَنْزَلَهَا اللَّه تَعَالَى عَلَى رَسُولِهِ ﷺ فَهِيَ رِسَالَةٌ، فَحَسُنَ لَفْظُ الْجَمْعِ، وَأَمَّا مَنْ أَفْرَدَ فَقَالَ: الْقُرْآنُ كُلُّهُ رِسَالَةٌ وَاحِدَةٌ، وَأَيْضًا فَإِنَّ لَفْظَ الْوَاحِدِ قَدْ يَدُلُّ عَلَى الْكَثْرَةِ وَإِنْ لَمْ يُجْمَعْ كَقَوْلِهِ وَادْعُوا ثُبُوراً كَثِيراً [الْفُرْقَانِ: ١٤] فَوَقَعَ الِاسْمُ الواحد على الجمع، وكذا هاهنا لَفْظُ الرِّسَالَةِ وَإِنْ كَانَ وَاحِدًا إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْجَمْعُ.
Çoğul okuyanların delili; peygamberlerin şeriatte çeşitli elçiliklerle ve farklı hükümlerle gönderilmeleridir. Allah Teâlâ'nın Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiği her ayet bir risalettir; dolayısıyla çoğul lafzı uygun düşmüştür. Tekil okuyan kimse ise şöyle demiştir: Kur'an'ın tamamı tek bir risalettir. Ayrıca tekil lafız, { وَادْعُوا ثُبُوراً كَثِيراً } "ve birçok yok oluş çağırın" [Furkân 14] ayetinde olduğu gibi çoğul yapılmasa dahi çokluğa delalet edebilir; zira burada tekil isim çoğul yerine kullanılmıştır. Burada da böyledir; risalet lafzı her ne kadar tekil olsa da murat edilen çoğuldur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ قَوْلَهُ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ مَعْنَاهُ فَإِنْ لَمْ تُبَلِّغْ رِسَالَتَهُ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ، فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي هَذَا الْكَلَامِ؟
İkinci Mesele: Birisi şöyle diyebilir: Şüphesiz { وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } "Eğer yapmazsan O'nun elçilik görevini tebliğ etmemiş olursun" buyruğunun manası "Eğer O'nun risaletini tebliğ etmezsen, O'nun risaletini tebliğ etmemiş olursun" demektir; o halde bu sözde ne fayda vardır?
أَجَابَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ بِأَنَّ الْمُرَادَ: إِنَّكَ إِنْ لَمْ تُبَلِّغْ وَاحِدًا مِنْهَا كُنْتَ كَمَنْ لَمْ يُبَلِّغْ شَيْئًا مِنْهَا، / وَهَذَا الْجَوَابُ عِنْدِي ضَعِيفٌ، لِأَنَّ مَنْ أَتَى بِالْبَعْضِ وَتَرَكَ الْبَعْضَ لَوْ قِيلَ: إِنَّهُ تَرَكَ الْكُلَّ لَكَانَ كَذِبًا وَلَوْ قِيلَ أَيْضًا: إِنَّ مِقْدَارَ الْجُرْمِ فِي تَرْكِ الْبَعْضِ مِثْلُ مِقْدَارِ الْجُرْمِ فِي تَرْكِ الْكُلِّ فَهُوَ أَيْضًا مُحَالٌ مُمْتَنِعٌ، فَسَقَطَ هَذَا الْجَوَابُ.
Müfessirlerin cumhuru buna şöyle cevap vermiştir: Maksat şudur: "Eğer onlardan birini tebliğ etmezsen, hiçbir şeyi tebliğ etmemiş kimse gibi olursun." Bu cevap bana göre zayıftır. Çünkü bir kısmını yerine getirip bir kısmını terk eden kimse hakkında "hepsini terk etti" denilirse bu yalan olur; ayrıca bir kısmını terk etmedeki cürmün miktarı, hepsini terk etmedeki cürmün miktarı gibidir denilirse bu da imkânsız ve muhaldir. Dolayısıyla bu cevap düşmüştür.
وَالْأَصَحُّ عِنْدِي أَنْ يُقَالَ: إِنَّ هَذَا خَرَجَ عَلَى قَانُونِ قَوْلِهِ:
Bana göre en doğru olan şöyle denilmesidir: Bu, şu sözün kaidesi üzere vârit olmuştur:
أَنَا أَبُو النَّجْمِ وَشِعْرِي شِعْرِي
"Ben Ebü'n-Necm'im, şiirim de benim şiirimdir!"
وَمَعْنَاهُ أَنَّ شِعْرِي قَدْ بَلَغَ فِي الْكَمَالِ وَالْفَصَاحَةِ إِلَى حَيْثُ مَتَى قِيلَ فِيهِ: إِنَّهُ شِعْرِي فَقَدِ انْتَهَى مَدْحُهُ إِلَى الْغَايَةِ الَّتِي لَا يُمْكِنُ أَنْ يُزَادَ عَلَيْهَا، فَهَذَا الْكَلَامُ يُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ التَّامَّةَ مِنْ هَذَا الوجه، فكذا هاهنا: فَإِنْ لَمْ تُبَلِّغْ رِسَالَتَهُ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ، يَعْنِي أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يُوصَفَ تَرْكُ التَّبْلِيغِ بِتَهْدِيدٍ أَعْظَمَ مِنْ أَنَّهُ تَرَكَ التَّبْلِيغَ، فَكَانَ ذَلِكَ تَنْبِيهًا عَلَى غَايَةِ التَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ واللَّه أَعْلَمُ.
Bunun manası şudur: Şiirim kemal ve fesahatte öyle bir dereceye ulaşmıştır ki, onun hakkında "o benim şiirimdir" denildiği zaman, onun övgüsü üzerine fazlasının eklenmesi mümkün olmayan en son noktaya ulaşmış olur. İşte bu söz bu yönden tam bir mübalağa ifade eder. Burada da böyledir: "Eğer O'nun risaletini tebliğ etmezsen, O'nun risaletini tebliğ etmemiş olursun." Yani tebliğin terk edilmesi, tebliği terk etti sözünden daha büyük bir tehditle nitelenemez. Dolayısıyla bu, tehdit ve uyarının en son derecesine bir dikkat çekmedir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي قِصَّةِ الرَّجْمِ وَالْقِصَاصِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي قِصَّةِ الْيَهُودِ. الثَّانِي: نَزَلَتْ فِي عَيْبِ الْيَهُودِ وَاسْتِهْزَائِهِمْ بِالدِّينِ وَالنَّبِيُّ سَكَتَ عَنْهُمْ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. الثَّالِثُ: لَمَّا نَزَلَتْ آيَةُ التَّخْيِيرِ، وهو قوله يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ [الْأَحْزَابِ: ٢٨] فَلَمْ يَعْرِضْهَا عَلَيْهِنَّ خَوْفًا مِنَ اخْتِيَارِهِنَّ الدُّنْيَا فَنَزَلَتْ. الرَّابِعُ: نَزَلَتْ فِي أَمْرِ زَيْدٍ وَزَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ. قَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: مَنْ زَعَمَ أَنَّ رَسُولَ اللَّه ﷺ كَتَمَ شَيْئًا مِنَ الْوَحْيِ فَقَدْ أَعْظَمَ الْفِرْيَةَ عَلَى اللَّه، واللَّه تعالى يقول: يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ وَلَوْ كَتَمَ رَسُولُ اللَّه شَيْئًا مِنَ الْوَحْيِ لَكَتَمَ قَوْلَهُ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ [الْأَحْزَابِ: ٣٧] الْخَامِسُ: نَزَلَتْ فِي الْجِهَادِ، فَإِنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يَكْرَهُونَهُ، فَكَانَ يُمْسِكُ أَحْيَانًا عَنْ حَثِّهِمْ عَلَى الْجِهَادِ.
Üçüncü Mesele: Müfessirler ayetin iniş sebebi hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Yahudilerin kıssasında daha önce geçtiği üzere recm ve kısas kıssası hakkında indiğidir. İkincisi: Yahudilerin dini ayıplamaları ve onunla alay etmeleri, Peygamber'in de onlara karşı susması üzerine bu ayetin indiğidir. Üçüncüsü: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ } "Ey Peygamber! Eşlerine söyle..." [Ahzâb 28] buyruğu olan muhayyerlik (serbest bırakma) ayeti indiğinde, dünyayı seçmelerinden endişe ederek bunu hanımlarına arz etmemesi üzerine indiğidir. Dördüncüsü: Zeyd ve Zeyneb bint Cahş meselesi hakkında indiğidir. Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: "Kim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vahiyden bir şey gizlediğini iddia ederse, Allah'a büyük bir iftira atmış olur. Zira Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ } 'Ey Resul! Tebliğ et' buyurmaktadır. Şayet Resûlullah vahiyden bir şey gizleyecek olsaydı, { وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ } 'Allah'ın açığa vuracağı şeyi içinde gizliyordun' [Ahzâb 37] buyruğunu gizlerdi." Beşincisi: Cihat hakkında indiğidir; zira münafıklar cihattan hoşlanmıyorlardı, o da bazen onları cihada teşvik etmekten geri duruyordu.
السَّادِسُ: لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ [الْأَنْعَامِ: ١٠٨] سَكَتَ الرَّسُولُ عَنْ عَيْبِ آلِهَتِهِمْ فنزلت هذه الْآيَةُ وَقَالَ بَلِّغْ يَعْنِي مَعَايِبَ آلِهَتِهِمْ وَلَا تُخْفِهَا عَنْهُمْ، واللَّه يَعْصِمُكَ مِنْهُمْ. السَّابِعُ: نَزَلَتْ فِي حُقُوقِ الْمُسْلِمِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ
Altıncısı: Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ } "Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki, onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler" [En'âm 108] buyruğu indiğinde, Resul onların ilahlarını ayıplamaktan sustu. Bunun üzerine bu ayet indi ve { بَلِّغْ } "tebliğ et", yani ilahlarının kusurlarını açıkla ve onlardan gizleme; Allah seni onlardan koruyacaktır buyurdu. Yedincisi: Müslümanların hakları hakkında indiğidir; zira o,
قَالَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ لَمَّا بَيَّنَ الشَّرَائِعَ وَالْمَنَاسِكَ (هَلْ بَلَّغْتُ) قَالُوا نَعَمْ، قَالَ ﵊: «اللَّهُمَّ فَاشْهَدْ»
Veda Haccı'nda şeriat hükümleri ve menasiki açıkladığında: "Tebliğ ettim mi?" diye sormuş, onlar da "Evet" demişler; bunun üzerine aleyhisselâm: "Allah'ım, şahit ol!" buyurmuştur.
الثَّامِنُ:
Sekizincisi:
رُوِيَ أَنَّهُ ﷺ نَزَلَ تَحْتَ شَجَرَةٍ فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ وَعَلَّقَ سَيْفَهُ عَلَيْهَا، فَأَتَاهُ أَعْرَابِيٌّ وَهُوَ نَائِمٌ فَأَخَذَ سَيْفَهُ وَاخْتَرَطَهُ وَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ مَنْ يَمْنَعُكَ مِنِّي؟ فَقَالَ «اللَّه» فَرَعَدَتْ يَدُ الْأَعْرَابِيِّ وَسَقَطَ السَّيْفُ مِنْ يَدِهِ وَضَرَبَ بِرَأْسِهِ الشَّجَرَةَ حَتَّى انْتَثَرَ دِمَاغُهُ، فَأَنْزَلَ اللَّه هَذِهِ الْآيَةَ
Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yolculuklarının birinde bir ağacın altında konaklamış ve kılıcını ağaca asmıştı. O uyurken bir bedevi gelip kılıcını aldı, kınından çekti ve: "Ey Muhammed! Seni benden kim kurtaracak?" dedi. Peygamber: "Allah" buyurdu. Bunun üzerine bedevinin eli titredi, kılıç elinden düştü ve başını ağaca çarparak beyni dağıldı; Allah da bu ayeti indirdi
وَبَيَّنَ أَنَّهُ يَعْصِمُهُ مِنَ النَّاسِ. التَّاسِعُ: كَانَ يَهَابُ قُرَيْشًا وَالْيَهُودَ وَالنَّصَارَى، فَأَزَالَ اللَّه عن قلبه
Ve onu insanlardan koruyacağını beyan etti. Dokuzuncusu: Kureyş'ten, Yahudilerden ve Hristiyanlardan çekiniyordu; Allah kalbinden
تِلْكَ الْهَيْبَةَ بِهَذِهِ الْآيَةِ. الْعَاشِرُ: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي فَضْلِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵇،
Bu korkuyu bu ayetle giderdi. Onuncusu: Bu ayet Ali b. Ebî Tâlib aleyhisselâm'ın fazileti hakkında inmiştir.
وَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَخَذَ بِيَدِهِ وَقَالَ: «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ» فَلَقِيَهُ عُمَرُ/ ﵁ فَقَالَ:
Bu ayet indiğinde onun elinden tutarak: "Ben kimin mevlası isem Ali de onun mevlasıdır. Allah'ım, onu seveni sev, ona düşman olana düşman ol!" buyurdu. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh onunla karşılaşıp şöyle dedi:
هَنِيئًا لَكَ يَا ابْنَ أَبِي طَالِبٍ أَصْبَحْتَ مَوْلَايَ وَمَوْلَى كُلِّ مُؤْمِنٍ وَمُؤْمِنَةٍ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ وَمُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ.
"Kutlu olsun sana ey Ebû Tâlib'in oğlu! Benim ve her mümin erkek ile mümin kadının mevlası oldun." Bu, İbn Abbâs, Berâ b. Âzib ve Muhammed b. Ali'nin sözüdür.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ وَإِنْ كَثُرَتْ إِلَّا أَنَّ الْأَوْلَى حَمْلُهُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى آمَنَهُ مِنْ مَكْرِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَأَمَرَهُ بِإِظْهَارِ التَّبْلِيغِ مِنْ غَيْرِ مُبَالَاةٍ مِنْهُ بِهِمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ بِكَثِيرٍ وَمَا بَعْدَهَا بِكَثِيرٍ لَمَّا كَانَ كَلَامًا مَعَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى امْتَنَعَ إِلْقَاءُ هَذِهِ الْآيَةِ الْوَاحِدَةِ فِي الْبَيْنِ عَلَى وَجْهٍ تَكُونُ أَجْنَبِيَّةً عَمَّا قَبْلَهَا وَمَا بَعْدَهَا.
Bil ki bu rivayetler her ne kadar çok olsa da en evla olanı, Allah Teâlâ'nın onu Yahudi ve Hristiyanların hilesinden emin kıldığı ve onlara aldırmaksızın tebliği açığa vurmasını emrettiği şeklinde yorumlanmasıdır. Çünkü bu ayetten epey öncesi ve epey sonrası Yahudi ve Hristiyanlarla olan hitap olduğundan, bu tek ayetin önceki ve sonraki kısımlara yabancı olacak bir biçimde araya sokulması mümkün değildir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي قَوْلِهِ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ سُؤَالٌ، وَهُوَ أَنَّهُ كَيْفَ يُجْمَعُ بَيْنَ ذَلِكَ وَبَيْنَ مَا
Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } "Allah seni insanlardan koruyacaktır" buyruğunda bir soru vardır; o da bununla,
رُوِيَ أَنَّهُ ﵊ شُجَّ وَجْهُهُ يَوْمَ أُحُدٍ وَكُسِرَتْ رُبَاعِيَّتُهُ؟
Uhud gününde Peygamber aleyhisselâm'ın yüzünün yaralandığı ve ön dişinin kırıldığına dair rivayet edilen şeyin arasının nasıl cem edileceğidir?
وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ يَعْصِمُهُ مِنَ الْقَتْلِ، وَفِيهِ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَحْتَمِلَ كُلَّ مَا دُونَ النَّفْسِ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَلَاءِ، فَمَا أَشَدَّ تَكْلِيفَ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ! وَثَانِيهَا: أَنَّهَا نَزَلَتْ بَعْدَ يَوْمِ أُحُدٍ.
Cevap iki vecihledir: Birincisi: Murâdın onu öldürülmekten koruması olduğudur. Bunda, cana kast dışındaki her türlü belaya katlanması gerektiğine dikkat çekme vardır; peygamberlerin aleyhimüsselâm mükellefiyeti ne kadar da ağırdır! İkincisi: Bu ayetin Uhud gününden sonra inmiş olmasıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ النَّاسِ هاهنا الْكُفَّارُ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ.
Bil ki buradaki "insanlar"dan murat, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } "Şüphesiz Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez" buyruğunun delaletiyle kâfirlerdir.
وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُمَكِّنُهُمْ مِمَّا يُرِيدُونَ.
Bunun manası da, Allah Teâlâ'nın onları istedikleri şeye muvaffak kılmayacağıdır.
وَعَنْ أَنَسٍ ﵁: كَانَ رَسُولُ اللَّه ﷺ يَحْرُسُهُ سَعْدٌ وَحُذَيْفَةُ حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَأَخْرَجَ رَأْسَهُ مِنْ قُبَّةِ أَدَمٍ وَقَالَ: «انْصَرِفُوا يَا أَيُّهَا النَّاسُ فَقَدْ عَصَمَنِي اللَّه من الناس» .
Enes radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre: Bu ayet inene kadar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Sa'd ve Huzeyfe korurdu; ayet inince deriden çadırından başını çıkarıp: "Ey insanlar, dağılın! Zira Allah beni insanlardan korumuştur" buyurdu.
[سورة المائدة (٥) : آية ٦٨]
[Mâide Suresi (5), Ayet 68]
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٦٨)
{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “De ki: 'Ey Kitap ehli! Tevrat'ı, İncil'i ve Rabbinizden size indirileni gereğince uygulamadıkça hiçbir esas üzerinde değilsiniz.' Rabbinden sana indirilen, elbette onlardan çoğunun azgınlığını ve küfrünü artıracaktır. O halde o kâfirler topluluğu için üzülme!” (68)
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَهُ بِالتَّبْلِيغِ سَوَاءٌ طَابَ لِلسَّامِعِ أَوْ ثَقُلَ عَلَيْهِ أَمَرَ بِأَنْ يَقُولَ لِأَهْلِ الْكِتَابِ هَذَا الْكَلَامَ وَإِنْ كَانَ مما يشق عليهم جدا فقال قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى لَسْتُمْ/ عَلى شَيْءٍ مِنَ الدِّينِ وَلَا فِي أَيْدِيكُمْ شَيْءٌ مِنَ الْحَقِّ وَالصَّوَابِ، كَمَا تَقُولُ: هَذَا لَيْسَ بِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْتَ تَحْقِيرَهُ وَتَصْغِيرَ شَأْنِهِ.
Bil ki Allah Teâlâ dinleyenin hoşuna gitsin veya ona ağır gelsin tebliğ etmesini emredince, kendilerine çok ağır gelecek şeylerden olsa bile Kitap ehline bu sözü söylemesini emredip şöyle buyurmuştur: De ki: Ey Yahudi ve Hristiyanlardan oluşan Kitap ehli! Siz dinden { لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ } "hiçbir esas üzerinde değilsiniz" ve ellerinizde hak ve doğrudan yana hiçbir şey yoktur; nitekim bir şeyin şanını küçümsemek ve önemsiz kılmak istediğinde: "Bu hiçbir şey değildir" dersin.
وَقَوْلُهُ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً.
Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً } “Tevrat'ı, İncil'i ve Rabbinizden size indirileni gereğince uygulamadıkça... Rabbinden sana indirilen, elbette onlardan çoğunun azgınlığını ve küfrünü artıracaktır” buyruğuna gelince;
وَهَذَا مَذْكُورٌ فِيمَا قَبْلُ، وَالتَّكْرِيرُ لِلتَّأْكِيدِ.
Bu, daha önce zikredilmiştir ve tekrar edilmesi pekiştirme (tekit) içindir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: لَا تَأْسَفْ عَلَيْهِمْ بِسَبَبِ زِيَادَةِ طُغْيَانِهِمْ وَكُفْرِهِمْ، فَإِنَّ ضَرَرَ ذَلِكَ رَاجِعٌ إِلَيْهِمْ لَا إِلَيْكَ وَلَا إِلَى الْمُؤْمِنِينَ. الثَّانِي: لَا تَتَأَسَّفْ بِسَبَبِ نُزُولِ اللَّعْنِ وَالْعَذَابِ عَلَيْهِمْ، فَإِنَّهُمْ مِنَ الْكَافِرِينَ الْمُسْتَحِقِّينَ لِذَلِكَ،
Sonra Allah Teâlâ: { فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } "O halde o kâfirler topluluğu için üzülme!" buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Onların azgınlık ve küfürlerinin artması sebebiyle onlar için kederlenme; zira bunun zararı sana ve müminlere değil, kendilerine döner. İkincisi: Üzerlerine lanet ve azabın inmesi sebebiyle eseflenme; zira onlar bunu hak eden kâfirlerdendir.
رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّهُ جَاءَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْيَهُودِ وَقَالُوا:
İbn Abbâs rivayet etmiştir ki: Yahudilerden bir grup gelip şöyle dediler:
يَا مُحَمَّدُ أَلَسْتَ تُقِرُّ أَنَّ التَّوْرَاةَ حَقٌّ مِنَ اللَّه تَعَالَى؟ قَالَ بَلَى، قَالُوا: فَإِنَّا مُؤْمِنُونَ بِهَا وَلَا نؤمن بغيرها، فنزلت هذه الآية.
"Ey Muhammed! Tevrat'ın Allah Teâlâ katından hak olduğunu ikrar etmiyor musun?" Peygamber: "Evet" dedi. Onlar: "Biz ona inanıyoruz, ondan başkasına inanmıyoruz" dediler. Bunun üzerine bu ayet indi.
[سورة المائدة (٥) : آية ٦٩]
[Mâide Suresi (5), Ayet 69]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصارى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٩)
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصارى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Şüphesiz iman edenler ile Yahudiler, Sâbiîler ve Hristiyanlardan kim Allah'a ve ahiret gününe iman eder ve salih amel işlerse, artık onlar için hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” (69)
قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وبقي هاهنا مَسَائِلُ:
Bu ayetin tefsiri Bakara Suresi'nde geçmişti; geriye burada birkaç mesele kaldı: