الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ظَاهِرُ الْإِعْرَابِ يَقْتَضِي أَنْ يُقَالَ: وَالصَّابِئِينَ، وَهَكَذَا قَرَأَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ كَثِيرٍ، وَلِلنَّحْوِيِّينَ فِي عِلَّةِ الْقِرَاءَةِ الْمَشْهُورَةِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ مَذْهَبُ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ ارْتَفَعَ الصَّابِئُونَ بِالِابْتِدَاءِ عَلَى نِيَّةِ التَّأْخِيرِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى مَنْ آمَنَ باللَّه وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ، وَالصَّابِئُونَ كَذَلِكَ، فَحُذِفَ خَبَرُهُ، وَالْفَائِدَةُ فِي عَدَمِ عَطْفِهِمْ عَلَى مَنْ قَبْلَهُمْ هُوَ أَنَّ الصَّابِئِينَ أَشَدُّ الْفِرَقِ الْمَذْكُورِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ضَلَالًا، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: كُلُّ هَؤُلَاءِ الْفِرَقِ إِنْ آمَنُوا بالعمل الصالح قبل اللَّه توبتهم وأزال ذَنْبَهُمْ، حَتَّى الصَّابِئُونَ فَإِنَّهُمْ إِنْ آمَنُوا كَانُوا أَيْضًا كَذَلِكَ.
Birinci Mesele: İrabın zahiri, { وَالصَّابِئِينَ } denilmesini gerektirir. Übey b. Ka'b, İbn Mes'ûd ve İbn Kesîr de böyle okumuşlardır. Meşhur kıraatin gerekçesi hususunda nahivcilerin birkaç vechi vardır: Birincisi: Bu, Halîl ve Sîbeveyh'in mezhebidir; { الصَّابِئُونَ } lafzı, tehir (sonraya bırakılma) niyetine binaen mübteda olarak merfû olmuştur. Sanki şöyle denilmiştir: “Şüphesiz iman edenler ile Yahudiler ve Hristiyanlardan kim Allah'a ve ahiret gününe iman eder ve salih amel işlerse, artık onlar için hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir; Sâbiîler de böyledir.” Böylece onun haberi hazfedilmiştir. Onların kendilerinden öncekilere atfedilmemesindeki nükte şudur: Sâbiîler, bu ayette zikredilen fırkaların sapıklık bakımından en şiddetli olanlarıdır. Sanki şöyle denilmek istenmiştir: Bütün bu fırkalar salih amelle birlikte iman ederlerse Allah onların tövbelerini kabul eder ve günahlarını giderir; hatta Sâbiîler bile, şayet iman ederlerse onlar da aynı şekilde olurlar.
الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْفَرَّاءِ أن كلمة (إن) ضعيفة في العمل هاهنا، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ كَلِمَةَ (إِنَّ) إِنَّمَا تَعْمَلُ لِكَوْنِهَا مُشَابِهَةً لِلْفِعْلِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمُشَابَهَةَ بَيْنَ الْفِعْلِ وَبَيْنَ/ الْحَرْفِ ضَعِيفَةٌ. الثَّانِي: أَنَّهَا وَإِنْ كَانَتْ تَعْمَلُ لَكِنْ إِنَّمَا تَعْمَلُ فِي الِاسْمِ فَقَطْ، أَمَّا الْخَبَرُ فَإِنَّهُ بَقِيَ مَرْفُوعًا بِكَوْنِهِ خَبَرَ الْمُبْتَدَأِ، وَلَيْسَ لِهَذَا الْحَرْفِ فِي رَفْعِ الْخَبَرِ تَأْثِيرٌ، وَهَذَا مَذْهَبُ الْكُوفِيِّينَ، وَقَدْ بَيَّنَاهُ بِالدَّلِيلِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلَهُ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ [الْبَقَرَةِ: ٦] الثَّالِثُ: أَنَّهَا إِنَّمَا يَظْهَرُ أَثَرُهَا فِي بَعْضِ الْأَسْمَاءِ، أَمَّا الْأَسْمَاءُ الَّتِي لَا يَتَغَيَّرُ حَالُهَا عِنْدَ اخْتِلَافِ الْعَوَامِلِ فَلَا يَظْهَرُ أثر هذا الحرف فيها، والأمر هاهنا كذلك، لأن الاسم هاهنا هُوَ قَوْلُهُ الَّذِينَ وَهَذِهِ الْكَلِمَةُ لَا يَظْهَرُ فِيهَا أَثَرُ الرَّفْعِ وَالنَّصْبِ وَالْخَفْضِ.
İkinci vecih: Bu, Ferrâ'nın görüşüdür; [ona göre] { إِنَّ } kelimesinin buradaki ameli zayıftır. Bunun açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: { إِنَّ } kelimesi ancak fiile benzediği için amel eder; fiil ile harf arasındaki benzerliğin ise zayıf olduğu bilinmektedir. İkincisi: O amel etse bile sadece isimde amel eder; habere gelince, o mübtedanın haberi olması sebebiyle merfû kalmaya devam eder ve bu harfin haberi ref etmede hiçbir etkisi yoktur. Bu, Kûfelilerin mezhebidir ve biz bunu Bakara Suresi'nde, { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ } [Bakara 6] ayetinin tefsirinde deliliyle açıklamıştık. Üçüncüsü: Onun tesiri ancak bazı isimlerde zahir olur; âmillerin değişmesiyle hali değişmeyen [m神bni] isimlerde ise bu harfin tesiri zahir olmaz. Buradaki durum da böyledir; çünkü buradaki isim { الَّذِينَ } lafzıdır ve bu kelimede ref, nasb ve cer tesiri açıkça görülmez.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ إِذَا كَانَ اسْمُ إِنَّ بِحَيْثُ لَا يَظْهَرُ فِيهِ أَثَرُ الْإِعْرَابِ، فَالَّذِي يَعْطِفُ عَلَيْهِ يُجَوِّزُ النَّصْبَ عَلَى إِعْمَالِ هَذَا الْحَرْفِ، وَالرَّفْعَ عَلَى إِسْقَاطِ عَمَلِهِ، فَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ زَيْدًا وَعَمْرٌو قَائِمَانِ لِأَنَّ زَيْدًا ظَهَرَ فِيهِ أَثَرُ الْإِعْرَابِ، لَكِنْ إِنَّمَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ هَؤُلَاءِ وَإِخْوَتُكَ يُكْرِمُونَنَا، وَإِنَّ هَذَا نَفْسُهُ شُجَاعٌ، وَإِنَّ قَطَامِ وَهِنْدٌ عِنْدَنَا، وَالسَّبَبُ فِي جَوَازِ ذَلِكَ أَنَّ كَلِمَةَ (إِنْ) كَانَتْ فِي الْأَصْلِ ضَعِيفَةَ الْعَمَلِ، وَإِذَا صَارَتْ بِحَيْثُ لَا يَظْهَرُ لَهَا أَثَرٌ فِي اسْمِهَا صَارَتْ فِي غَايَةِ الضَّعْفِ، فَجَازَ الرَّفْعُ بِمُقْتَضَى الْحُكْمِ الثَّابِتِ قَبْلَ دُخُولِ هَذَا الْحَرْفِ عَلَيْهِ، وَهُوَ كَوْنُهُ مُبْتَدَأً، فَهَذَا تَقْرِيرُ قَوْلِ الْفَرَّاءِ، وَهُوَ مَذْهَبٌ حَسَنٌ وَأَوْلَى مِنْ مَذْهَبِ الْبَصْرِيِّينَ، لِأَنَّ الَّذِي قَالُوهُ يَقْتَضِي أَنَّ كَلَامَ اللَّه عَلَى التَّرْتِيبِ الَّذِي وَرَدَ عَلَيْهِ لَيْسَ بِصَحِيحٍ، وَإِنَّمَا تَحْصُلُ الصِّحَّةُ عِنْدَ تَفْكِيكِ هَذَا النَّظْمِ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ الْفَرَّاءِ فَلَا حَاجَةَ إِلَيْهِ، فَكَانَ ذَلِكَ أَوْلَى.
Bu sabit olunca deriz ki: { إِنَّ }'nin ismi kendisinde irab tesiri görünmeyecek bir yapıda olduğunda, ona atfedilen lafzın bu harfin amel ettirilmesine binaen mansub kılınması da amelinin düşürülmesine binaen merfû kılınması da caiz olur. Dolayısıyla { إِنَّ زَيْدًا وَعَمْرٌو قَائِمَانِ } denilmesi caiz olmaz; çünkü { زَيْدًا } lafzında irab tesiri zahirdir. Ancak { إِنَّ هَؤُلَاءِ وَإِخْوَتُكَ يُكْرِمُونَنَا } [Şüphesiz bunlar ve kardeşlerin bize ikram ediyorlar], { إِنَّ هَذَا نَفْسُهُ شُجَاعٌ } [Şüphesiz bunun bizzat kendisi cesurdur] ve { إِنَّ قَطَامِ وَهِنْدٌ عِنْدَنَا } [Şüphesiz Katâmi ve Hind yanımızdadır] denilmesi caizdir. Bunun caiz olmasının sebebi, { إِنَّ } kelimesinin aslında amelinin zayıf olmasıdır; isminde bir eseri zahir olmayacak duruma gelince de son derece zayıflar. Bu durumda bu harf üzerine dahil olmadan önceki sabit hüküm, yani mübteda oluşu gereği ref caiz olur. İşte bu, Ferrâ'nın görüşünün takriridir. Bu güzel bir mezheptir ve Basralıların mezhebinden daha evladır; çünkü Basralıların dediği şey, Allah'ın kelamının vaki olduğu tertip üzere sahih olmadığını, sıhhatin ancak bu nazmın ayrıştırılmasıyla (tefkiyle) hasıl olacağını gerektirir. Ferrâ'nın görüşüne göre ise buna gerek yoktur; bu sebeple o daha evladır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ بَعْضُ النَّحْوِيِّينَ: لَا شَكَّ أَنَّ كَلِمَةَ «إِنَّ» مِنَ الْعَوَامِلِ الدَّاخِلَةِ عَلَى الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ، وَكَوْنُ الْمُبْتَدَأِ مُبْتَدَأً وَالْخَبَرِ خَبَرًا وَصْفٌ حَقِيقِيٌّ ثَابِتٌ حَالَ دُخُولِ هَذَا الْحَرْفِ وَقَبْلَهُ، وَكَوْنُهُ مُبْتَدَأً يَقْتَضِي الرَّفْعَ.
İkinci Mesele: Bazı nahivciler şöyle demiştir: Hiç şüphe yok ki { إِنَّ } kelimesi mübteda ve haberin üzerine dahil olan âmillerdendir. Mübtedanın mübteda, haberin de haber olması ise bu harfin dahil olduğu anda da öncesinde de sabit olan hakiki bir vasıftır. Onun mübteda olması ise ref'i gerektirir.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْمَعْطُوفُ عَلَى اسْمِ «إِنَّ» يَجُوزُ انْتِصَابُهُ بِنَاءً عَلَى إِعْمَالِ هَذَا الْحَرْفِ، وَيَجُوزُ ارْتِفَاعُهُ أَيْضًا لِكَوْنِهِ فِي الْحَقِيقَةِ مُبْتَدَأً مُحْدَثًا عَنْهُ وَمُخْبَرًا عَنْهُ.
Bu sabit olunca deriz ki: { إِنَّ }'nin ismine matuf olan lafzın, bu harfin amel ettirilmesine binaen mansub olması caiz olduğu gibi, hakikatte kendisinden bahsedilen ve haber verilen bir mübteda olması sebebiyle merfû olması da caizdir.
طَعَنَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِيهِ وَقَالَ: إِنَّمَا يَجُوزُ ارْتِفَاعُهُ عَلَى الْعَطْفِ عَلَى مَحَلِّ (إِنَّ وَاسْمِهَا) بعد ذكر
el-Keşşâf sahibi buna itiraz etmiş ve şöyle demiştir: Onun { إِنَّ } ve isminin mahalline atfedilerek merfû kılınması, ancak
الخبر، تقول: إِنَّ زَيْدًا مُنْطَلِقٌ وَعَمْرًا وَعَمْرٌو بِالنَّصْبِ عَلَى اللَّفْظِ، وَالرَّفْعِ عَلَى مَوْضِعِ (إِنَّ) وَاسْمِهَا، لِأَنَّ الْخَبَرَ قَدْ تَقَدَّمَ، وَأَمَّا قَبْلَ ذَلِكَ الْخَبَرِ فَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ، لِأَنَّا لَوْ رَفَعْنَاهُ عَلَى مَحَلِّ (إِنَّ وَاسْمِهَا) لَكَانَ الْعَامِلُ فِي خَبَرِهِمَا هُوَ الْمُبْتَدَأُ، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ الْعَامِلُ فِي خَبَرِهِمَا هُوَ الِابْتِدَاءُ، لِأَنَّ الِابْتِدَاءَ هُوَ الْمُؤَثِّرُ فِي الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ مَعًا، وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ في الْخَبَرُ الْمُتَأَخِّرُ أَنْ يَكُونَ مَرْفُوعًا بِحَرْفِ (إِنَّ) وَبِمَعْنَى الِابْتِدَاءِ فَيَجْتَمِعُ عَلَى الْمَرْفُوعِ الْوَاحِدِ رَافِعَانِ مُخْتَلِفَانِ، وَإِنَّهُ مُحَالٌ.
haberin zikredilmesinden sonra caizdir. Nitekim: { إِنَّ زَيْدًا مُنْطَلِقٌ وَعَمْرًا وَعَمْرٌو } dersin; lafza binaen mansub, { إِنَّ } ve isminin mahalline binaen de merfû olur, çünkü haber öne geçmiştir. O haberden önce ise bu caiz değildir; zira biz onu { إِنَّ } ve isminin mahalline binaen ref edecek olsaydık, ikisinin haberindeki âmil mübteda olurdu. Eğer böyle olsaydı, ikisinin haberindeki âmil ibtîdâ (mübteda olma durumu) olurdu; çünkü ibtidâ hem mübtedada hem de haberde birlikte tesir edendir. Bu durumda sonra gelen haberin hem { إِنَّ } harfiyle hem de ibtidâ manasıyla merfû olması gerekir ki, böylece tek bir merfû üzerinde iki farklı râfi' (ref eden âmil) toplanmış olur ve bu da imkânsızdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ ضَعِيفٌ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ الَّتِي تُسَمِّيهَا النَّحْوِيُّونَ: رَافِعَةً وَنَاصِبَةً لَيْسَ مَعْنَاهَا أَنَّهَا كَذَلِكَ لِذَوَاتِهَا أَوْ لِأَعْيَانِهَا، فَإِنَّ هَذَا لَا يَقُولُهُ عَاقِلٌ، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهَا مُعَرِّفَاتٌ بِحَسَبِ الْوَضْعِ وَالِاصْطِلَاحِ لِهَذِهِ الْحَرَكَاتِ، وَاجْتِمَاعُ الْمُعَرِّفَاتِ الْكَثِيرَةِ عَلَى الشَّيْءِ الْوَاحِدِ غَيْرُ مُحَالٍ، أَلَا تَرَى أَنَّ جَمِيعَ أَجْزَاءِ الْمُحْدَثَاتِ دَالَّةٌ عَلَى وُجُودِ اللَّه تَعَالَى.
Bil ki bu söz zayıftır; bunun açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: Nahivcilerin râfi' (ref eden) ve nâsıb (nasb eden) olarak isimlendirdikleri bu şeyler, bizzat kendileri veya zatları sebebiyle böyle oldukları anlamına gelmez; zira akıl sahibi hiçbir kimse bunu söylemez. Bilakis kastedilen, bunların bu harekeler için vaz' ve ıstılah bakımından birer tanıtıcı (muarrif) olmalarıdır. Tek bir şey üzerinde birçok tanıtıcının toplanması ise imkânsız değildir. Görmez misin ki sonradan yaratılan varlıkların bütün cüzleri Allah Teâlâ'nın varlığına delalet etmektedir.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي ضَعْفِ هَذَا الْجَوَابِ أَنَّهُ بَنَاهُ عَلَى أَنَّ كَلِمَةَ (إِنَّ) مُؤَثِّرَةٌ فِي نَصْبِ الِاسْمِ وَرَفْعِ الْخَبَرِ، وَالْكُوفِيُّونَ يُنْكِرُونَ ذَلِكَ وَيَقُولُونَ: لَا تَأْثِيرَ لِهَذَا الْحَرْفِ فِي رَفْعِ الْخَبَرِ أَلْبَتَّةَ، وَقَدْ أَحْكَمْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Bu cevabın zayıflığındaki ikinci vecih: O, bunu { إِنَّ } kelimesinin ismin nasbında ve haberin ref'inde müessir olduğu esasına dayandırmıştır. Halbuki Kûfeliler bunu inkâr etmekte ve: “Bu harfin haberi ref etmede kesinlikle hiçbir tesiri yoktur” demektedirler. Biz bu meseleyi Bakara Suresi'nde etraflıca açıklamıştık.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّ الْأَشْيَاءَ الْكَثِيرَةَ إِذَا عُطِفَ بَعْضُهَا عَلَى الْبَعْضِ فَالْخَبَرُ الْوَاحِدُ لَا يَكُونُ خَبَرًا عَنْهَا، لِأَنَّ الْخَبَرَ عَنِ الشَّيْءِ عِبَارَةٌ عَنْ تَعْرِيفِ حَالِهِ وَبَيَانِ صِفَتِهِ، وَمِنَ الْمُحَالِ أَنْ يَكُونَ حَالُ الشَّيْءِ وَصِفَتُهُ عَيْنَ حَالِ الْآخَرِ وَصِفَتِهِ، لِامْتِنَاعِ قِيَامِ الصِّفَةِ الْوَاحِدَةِ بِالذَّوَاتِ الْمُخْتَلِفَةِ.
Üçüncü vecih: Çok sayıdaki şeyler birbirine atfedildiğinde, tek bir haber hepsinin haberi olamaz; çünkü bir şeyden haber vermek, onun durumunu tanıtmak ve sıfatını açıklamaktan ibarettir. Bir şeyin durumunun ve sıfatının, diğerinin durumunun ve sıfatının bizzat aynısı olması ise imkânsızdır; zira tek bir sıfatın farklı zatlarda kaim olması muhaldir.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا ظَهَرَ أَنَّ الْخَبَرَ وَإِنْ كَانَ فِي اللَّفْظِ وَاحِدًا إِلَّا أَنَّهُ فِي التَّقْدِيرِ مُتَعَدِّدٌ، وَهُوَ لَا مَحَالَةَ مَوْجُودٌ بِحَسَبِ التَّقْدِيرِ وَالنِّيَّةِ، وَإِذَا حَصَلَ التَّعَدُّدُ فِي الْحَقِيقَةِ لَمْ يَمْتَنِعْ كَوْنُ الْبَعْضِ مُرْتَفِعًا بِالْحَرْفِ وَالْبَعْضِ بِالِابْتِدَاءِ، وَبِهَذَا التَّقْدِيرِ لَمْ يَلْزَمِ اجْتِمَاعُ الرَّافِعَيْنِ عَلَى مَرْفُوعٍ وَاحِدٍ. وَالَّذِي يُحَقِّقُ ذَلِكَ أَنَّهُ سَلَّمَ أَنَّ بَعْدَ ذِكْرِ الِاسْمِ وَخَبَرِهِ جَازَ الرَّفْعُ وَالنَّصْبُ فِي الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا الْمَعْطُوفَ إِنَّمَا جَازَ ذَلِكَ فِيهِ لِأَنَّا نُضْمِرُ لَهُ خَبَرًا، وَحَكَمْنَا بِأَنَّ ذَلِكَ الْخَبَرَ الْمُضْمَرَ مُرْتَفِعٌ بِالِابْتِدَاءِ.
Bu sabit olunca açığa çıkar ki, haber lafızda bir olsa bile takdirde müteaddittir (birden fazladır); o, takdir ve niyet bakımından mutlaka mevcuttur. Hakikatte taaddüd (çokluk) hasıl olunca da bir kısmının harf ile, bir kısmının da ibtidâ ile merfû olması imkânsız olmaz; bu takdirle de tek bir merfû üzerinde iki râfi'in toplanması gerekmez. Bunu pekiştiren husus şudur: O, ismin ve haberinin zikredilmesinden sonra matufta ref ve nasbın caiz olduğunu kabul etmiştir. Hiç şüphe yok ki bu matufta bunun caiz olması, ancak bizim onun için bir haber takdir etmemiz ve o takdir edilen haberin de ibtidâ ile merfû olduğuna hükmetmemiz sebebiyledir.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنْ قُبِلَ ذِكْرُ الْخَبَرِ إِذَا عَطَفْنَا اسْمًا عَلَى اسْمٍ حَكَمَ صَرِيحُ الْعَقْلِ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْحُكْمِ بِتَقْدِيرِ الْخَبَرِ، وَذَلِكَ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِإِضْمَارِ الْأَخْبَارِ الْكَثِيرَةِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَسْقُطُ مَا ذُكِرَ مِنَ الِالْتِزَامِ واللَّه أَعْلَمُ.
Bu sabit olunca deriz ki: Haberin zikredilmesinden önce bir ismi başka bir isme atfettiğimizde, sarih akıl haberin takdir edilmesine hükmetmenin kaçınılmaz olduğunu ortaya koyar; bu da ancak birden çok haberin takdir edilmesiyle hasıl olur. Bu takdire göre zikredilen o ilzam düşer. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ لَيْسُوا عَلَى شَيْءٍ مَا لَمْ يُؤْمِنُوا، بَيَّنَ أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ عَامٌّ فِي الْكُلِّ، وَأَنَّهُ لَا يَحْصُلُ لِأَحَدٍ فَضِيلَةٌ وَلَا مَنْقَبَةٌ إِلَّا إِذَا آمَنَ باللَّه وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَهُ قُوَّتَانِ: الْقُوَّةُ النَّظَرِيَّةُ، وَالْقُوَّةُ الْعَمَلِيَّةُ، أَمَّا كَمَالُ الْقُوَّةِ النَّظَرِيَّةِ فَلَيْسَ إِلَّا بِأَنْ يَعْرِفَ الْحَقَّ، وَأَمَّا كَمَالُ الْقُوَّةِ الْعَمَلِيَّةِ فَلَيْسَ إِلَّا بِأَنْ يَعْمَلَ الْخَيْرَ، وَأَعْظَمُ الْمَعَارِفِ شَرَفًا مَعْرِفَةُ أَشْرَفِ الْمَوْجُودَاتِ وَهُوَ اللَّه ﷾، وَكَمَالُ مَعْرِفَتِهِ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِكَوْنِهِ قَادِرًا عَلَى الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ فَلَا جَرَمَ كَانَ أَفْضَلُ الْمَعَارِفِ هُوَ الْإِيمَانَ باللَّه وَالْيَوْمِ الْآخَرِ، وَأَفْضَلُ الْخَيْرَاتِ فِي الْأَعْمَالِ أَمْرَانِ: الْمُوَاظَبَةُ عَلَى الْأَعْمَالِ الْمُشْعِرَةِ بِتَعْظِيمِ الْمَعْبُودِ، وَالسَّعْيُ فِي إِيصَالِ النَّفْعِ إِلَى الْخَلْقِ/ كَمَا
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ, Ehl-i Kitab'ın iman etmedikçe hiçbir esas üzerinde olmadıklarını beyan edince, bu hükmün herkes için genel olduğunu; Allah'a ve ahiret gününe iman edip salih amel işlemedikçe hiç kimse için bir fazilet ve meziyetin hasıl olmayacağını açıkladı. Bunun sebebi şudur: İnsanın iki kuvveti vardır: Nazari (teorik) kuvvet ve ameli (pratik) kuvvet. Nazari kuvvetin kemali ancak hakkı bilmekle olur; ameli kuvvetin kemali ise ancak hayrı işlemekle olur. Bilgilerin şeref bakımından en büyüğü, varlıkların en şereflisi olan Allah [azze ve celle]'yi bilmektir. O'nu tam olarak bilmek ise O'nun haşr ve neşre (öldükten sonra diriltmeye) kadir olmasıyla hasıl olur; bundan dolayı en faziletli bilgi Allah'a ve ahiret gününe imandır. Amellerdeki hayırların en faziletlisi ise iki şeydir: Mabuda tazimi hissettiren amellere devam etmek ve mahlukata fayda ulaştırmaya gayret etmektir; nitekim
قَالَ ﵊: «التَّعْظِيمُ لِأَمْرِ اللَّه وَالشَّفَقَةُ عَلَى خَلْقِ اللَّه»
Peygamber [aleyhisselâm] şöyle buyurmuştur: “Allah'ın emrine tazim ve Allah'ın mahlukatına şefkat.”
ثُمَّ بَيَّنَ تعالى
Sonra Allah Teâlâ,
أَنَّ كُلَّ مَنْ أَتَى بِهَذَا الْإِيمَانِ وَبِهَذَا الْعَمَلِ فَإِنَّهُ يَرِدُ الْقِيَامَةَ مِنْ غَيْرِ خَوْفٍ وَلَا حَزَنٍ. وَالْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِهِمَا أَنَّ الْخَوْفَ يتعلق بالمستقبل، والحزن بالماضي، فقال فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ بِسَبَبِ مَا يُشَاهِدُونَ مِنْ أَهْوَالِ الْقِيَامَةِ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ بِسَبَبِ مَا فَاتَهُمْ مِنْ طَيِّبَاتِ الدُّنْيَا لِأَنَّهُمْ وَجَدُوا أُمُورًا أَعْظَمَ وَأَشْرَفَ وَأَطْيَبَ مِمَّا كَانَتْ لَهُمْ حَاصِلَةً فِي الدُّنْيَا، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ لَا يَحْزَنُ بِسَبَبِ طَيِّبَاتِ الدُّنْيَا.
bu imanı ve bu ameli yerine getiren herkesin kıyamet gününe hiçbir korku ve hüzün olmadan varacağını beyan etmiştir. Bu ikisinin zikredilmesindeki fayda şudur: Korku geleceğe, hüzün ise geçmişe taalluk eder. Bu sebeple Allah Teâlâ: { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } “artık onlar için hiçbir korku yoktur”, yani kıyametin şahit olacakları dehşetlerinden dolayı bir korku yoktur; { وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “onlar üzülmeyeceklerdir de”, yani dünyada kaçırdıkları nimetler sebebiyle üzülmeyeceklerdir buyurmuştur; çünkü onlar dünyada elde ettiklerinden daha büyük, daha şerefli ve daha güzel şeylere kavuşmuşlardır. Böyle bir durumda olan kimse ise dünyanın nimetleri sebebiyle üzülmez.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يُمْكِنُ خُلُوُّ الْمُكَلَّفِ الَّذِي لَا يَكُونُ مَعْصُومًا عَنْ أَهْوَالِ الْقِيَامَةِ؟
Eğer: “Masum (günahtan korunmuş) olmayan bir mükellefin kıyamet dehşetlerinden uzak kalması nasıl mümkün olabilir?” denilirse,
وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى شَرَطَ ذَلِكَ بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ، وَلَا يَكُونُ آتِيًا بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ إِلَّا إِذَا كَانَ تَارِكًا لِجَمِيعِ الْمَعَاصِي، وَالثَّانِي: أَنَّهُ إِنْ حَصَلَ خَوْفٌ فَذَلِكَ عَارِضٌ قَلِيلٌ لَا يُعْتَدُّ بِهِ.
Cevap iki yöndendir: Birincisi: Allah Teâlâ bunu salih amel şartına bağlamıştır; bir kimse ise bütün günahları terk etmedikçe salih ameli hakkıyla yerine getirmiş olmaz. İkincisi: Şayet bir korku hasıl olursa, bu geçici ve az bir şey olup hesaba katılmaz.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّهُ تَعَالَى شَرَطَ عَدَمَ الْخَوْفِ وَعَدَمَ الْحَزَنِ بِالْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ، وَالْمَشْرُوطُ بِشَيْءٍ عَدَمٌ عِنْدَ عَدَمِ الشَّرْطِ، فَلَزِمَ أَنَّ مَنْ لَمْ يَأْتِ مَعَ الْإِيمَانِ بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ فَإِنَّهُ يَحْصُلُ لَهُ الْخَوْفُ وَالْحَزَنُ، وَذَلِكَ يَمْنَعُ مِنَ الْعَفْوِ عَنْ صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ.
Dördüncü Mesele: Mu'tezile şöyle demiştir: “Allah Teâlâ korku ve hüznün bulunmamasını iman ve salih amel şartına bağlamıştır. Bir şeye bağlanan şart ise şart bulunmadığında yok olur. Dolayısıyla imanla birlikte salih ameli getirmeyen kimse için korku ve hüznün hasıl olması gerekir; bu da büyük günah sahibinin affedilmesine engeldir.”
وَالْجَوَابُ: أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ لَا يَقْطَعُ بِأَنَّ اللَّه يَعْفُو عَنْهُ لَا مَحَالَةَ، فَكَانَ الْخَوْفُ وَالْحَزَنُ حَاصِلًا قَبْلَ إِظْهَارِ الْعَفْوِ.
Cevap şudur: Büyük günah sahibi, Allah'ın kendisini kesinlikle affedeceğini kesin olarak bilemez; dolayısıyla af açığa çıkmadan önce korku ve hüzün zaten mevcuttur.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَفِي هَذَا التَّكْرِيرِ فَائِدَتَانِ، الْأُولَى: أَنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ مُؤْمِنُونَ، فَالْفَائِدَةُ فِي هَذَا التَّكْرِيرِ إِخْرَاجُهُمْ عَنْ وَعْدِ عَدَمِ الْخَوْفِ وَعَدَمِ الْحَزَنِ.
Beşinci Mesele: Allah Teâlâ ayetin başında { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz iman edenler” buyurmuş, sonra ayetin sonunda { مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } “kim Allah'a iman ederse” buyurmuştur. Bu tekrarda iki fayda vardır: Birincisi: Münafıklar mümin olduklarını iddia ediyorlardı; bu tekrardaki fayda, onları korku ve hüznün olmayacağı vaadinin dışına çıkarmaktır.
الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَطْلَقَ لَفْظَ الْإِيمَانِ، وَالْإِيمَانُ يَدْخُلُ تَحْتَهُ أَقْسَامٌ، وَأَشْرَفُهَا الْإِيمَانُ باللَّه وَالْيَوْمِ الْآخِرِ، فَكَانَتِ الْفَائِدَةُ فِي الْإِعَادَةِ التَّنْبِيهَ عَلَى أَنَّ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ أَشْرَفُ أَقْسَامِ الْإِيمَانِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا وُجُوهًا كَثِيرَةً فِي قوله يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكُلُّهَا صَالِحَةٌ لِهَذَا الْمَوْضِعِ.
İkinci fayda: Allah Teâlâ iman lafzını mutlak olarak zikretmiştir; imanın altına ise kısımlar girer ve bunların en şereflisi Allah'a ve ahiret gününe imandır. Tekrardaki fayda, bu iki kısmın imanın en şerefli kısımları olduğuna dikkat çekmektir. Biz Allah Teâlâ'nın { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” buyruğunda pek çok vecih zikretmiştik ve onların tamamı bu makam için de uygundur.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: الرَّاجِعُ إِلَى اسْمِ (إِنَّ) مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ، إِلَّا أَنَّهُ حَسُنَ الْحَذْفُ لِكَوْنِهِ مَعْلُومًا، واللَّه أعلم.
Altıncı Mesele: { إِنَّ }'nin ismine dönen zamir (âid) hazfedilmiştir; takdiri ise { مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ } [onlardan kim iman ederse] şeklindedir. Ancak bilindiği için hazfedilmesi güzel olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة المائدة (٥) : آية ٧٠]
[Mâide Suresi (5), Ayet 70]
لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلاً كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ (٧٠)
{ لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلاً كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ } “Andolsun ki biz İsrailoğullarının kesin sözünü almış ve onlara peygamberler göndermiştik. Onlara ne zaman bir peygamber nefislerinin hoşlanmadığı bir şey getirdiyse, bir kısmını yalanladılar, bir kısmını da öldürüyorlardı.” (70)
اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ بَيَانُ عُتُوِّ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَشِدَّةِ تَمَرُّدِهِمْ عَنِ الْوَفَاءِ بِعَهْدِ اللَّه، وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِمَا افْتَتَحَ اللَّه بِهِ السُّورَةَ، وَهُوَ قَوْلُهُ أَوْفُوا بِالْعُقُودِ [المائدة: ١] فَقَالَ لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ يَعْنِي خَلَقْنَا الدَّلَائِلَ وَخَلَقْنَا الْعَقْلَ الْهَادِي إِلَى كَيْفِيَّةِ الِاسْتِدْلَالِ، وَأَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ رُسُلًا بِتَعْرِيفِ الشَّرَائِعِ وَالْأَحْكَامِ. وَقَوْلُهُ كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ جُمْلَةٌ شَرْطِيَّةٌ وَقَعَتْ صِفَةً لِقَوْلِهِ رُسُلًا وَالرَّاجِعُ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ:
Bil ki maksat, İsrailoğullarının azgınlığını ve Allah'ın ahdine vefa göstermekten ne kadar şiddetle kaçındıklarını açıklamaktır; bu da Allah'ın sureye kendisiyle başladığı: { أَوْفُوا بِالْعُقُودِ } “Ahitleri yerine getirin” [Mâide 1] buyruğuyla irtibatlıdır. Bu sebeple: { لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “Andolsun ki biz İsrailoğullarının kesin sözünü almıştık” buyurmuştur; yani delilleri yaratmış, istidlal yöntemine ulaştıran aklı var etmiş ve onlara şeriatları ve hükümleri tanıtmak üzere peygamberler göndermiştik. { كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ } “Onlara ne zaman bir peygamber nefislerinin hoşlanmadığı bir şey getirdiyse...” ifadesi, { رُسُلًا } kelimesinin sıfatı olan bir şart cümlesidir ve râci olan zamir hazfedilmiştir; takdiri ise şöyledir:
كُلَّمَا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُهُمْ، أَيْ بِمَا يُخَالِفُ أَهْوَاءَهُمْ وَمَا يُضَادُّ شَهَوَاتِهِمْ مِنْ مَشَاقِّ التَّكْلِيفِ.
Onlara kendilerinden ne zaman bir peygamber nefislerinin hoşlanmadığı bir şey getirdiyse; yani hevalarına muhalif ve mükellefiyetin meşakkatlerinden olup arzularına zıt gelen bir şey getirdiyse...
وهاهنا سُؤَالَاتٌ:
Burada birkaç soru vardır:
الْأَوَّلُ: أَيْنَ جَوَابُ الشَّرْطِ؟ فَإِنَّ قَوْلَهُ فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ لَا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ جَوَابًا لِهَذَا الشَّرْطِ،
Birincisi: Şartın cevabı nerededir? Zira { فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ } buyruğu bu şarta cevap olmaya elverişli değildir;
لِأَنَّ الرَّسُولَ الْوَاحِدَ لَا يَكُونُ فَرِيقَيْنِ.
çünkü tek bir peygamber iki fırka (grup) olamaz.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ جَوَابَ الشَّرْطِ مَحْذُوفٌ، وَإِنَّمَا جَازَ حَذْفُهُ لِأَنَّ الْكَلَامَ الْمَذْكُورَ دَلِيلٌ عَلَيْهِ، وَالتَّقْدِيرُ: كُلَّمَا جَاءَهُمْ رَسُولٌ نَاصَبُوهُ، ثُمَّ إِنَّهُ قِيلَ: فَكَيْفَ نَاصَبُوهُ؟ فَقِيلَ: فَرِيقًا كَذَّبُوا وَفَرِيقًا يَقْتُلُونَ. وَقَوْلُهُ: الرَّسُولُ الْوَاحِدُ لَا يَكُونُ فَرِيقَيْنِ. فَنَقُولُ: إِنَّ قَوْلَهُ كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ يَدُلُّ عَلَى كَثْرَةِ الرُّسُلِ، فَلَا جَرَمَ جَعَلَهُمْ فَرِيقَيْنِ.
Cevap: Şartın cevabı mahzuftur; hazfedilmesi ise caizdir çünkü zikredilen kelam ona delalet etmektedir. Takdiri şöyledir: Onlara ne zaman bir peygamber gelse ona düşmanlık ettiler. Sonra: “Nasıl düşmanlık ettiler?” denilmiş, buna karşılık da: “Bir kısmını yalanladılar, bir kısmını da öldürüyorlar” denilmiştir. “Tek bir peygamber iki fırka olamaz” sözüne gelince; deriz ki: { كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ } “onlara ne zaman bir peygamber gelse” buyruğu peygamberlerin çokluğuna delalet etmektedir; bu sebeple onları iki fırka kılmıştır.
السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ ذُكِرَ أَحَدُ الْفِعْلَيْنِ مَاضِيًا، وَالْآخَرُ مُضَارِعًا؟
İkinci Soru: Niçin iki fiilden biri mazi (geçmiş zaman), diğeri ise muzari (şimdiki/geniş zaman) olarak zikredilmiştir?
وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُمْ كَيْفَ كَانُوا يُكَذِّبُونَ عِيسَى وَمُوسَى فِي كُلِّ مَقَامٍ، وَكَيْفَ كَانُوا يَتَمَرَّدُونَ عَلَى أَوَامِرِهِ وَتَكَالِيفِهِ، وَأَنَّهُ ﵇ إنما توفى في التيه على قَوْلِ بَعْضِهِمْ لِشُؤْمِ تَمَرُّدِهِمْ عَنْ قَبُولِ قَوْلِهِ فِي مُقَاتَلَةِ الْجَبَّارِينَ.
Cevap: Allah Teâlâ onların İsa'yı ve Musa'yı her makamda nasıl yalanladıklarını, onun emirlerine ve yükümlülüklerine karşı nasıl isyan ettiklerini; ve bazılarının görüşüne göre Musa [aleyhisselâm]'ın Tîh çölünde vefat etmesinin, onların zorbalarla savaşma konusundaki sözünü kabul etmeyip başkaldırmalarının uğursuzluğundan dolayı olduğunu beyan etmiştir.
وَأَمَّا الْقَتْلُ فَهُوَ مَا اتَّفَقَ لَهُمْ فِي حَقِّ زَكَرِيَّا وَيَحْيَى ﵉، وَكَانُوا قَدْ قَصَدُوا أَيْضًا قَتْلَ عِيسَى وَإِنْ كَانَ اللَّه مَنَعَهُمْ عَنْ مُرَادِهِمْ وَهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ قَتَلُوهُ، فَذِكْرُ التَّكْذِيبِ بِلَفْظِ الْمَاضِي هُنَا إِشَارَةٌ إِلَى مُعَامَلَتِهِمْ مَعَ مُوسَى ﵇ لِأَنَّهُ قَدِ انْقَضَى مِنْ ذَلِكَ الزَّمَانِ أَدْوَارٌ كَثِيرَةٌ، وَذِكْرُ الْقَتْلِ بِلَفْظِ الْمُضَارِعِ إِشَارَةٌ إِلَى مُعَامَلَتِهِمْ مَعَ زَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى ﵈ لِكَوْنِ ذَلِكَ الزَّمَانِ قَرِيبًا فَكَانَ كَالْحَاضِرِ.
Öldürmeye gelince; o, Zekeriyyâ ve Yahyâ [aleyhimesselâm] hakkında başlarına gelen şeydir. Ayrıca İsa'yı da öldürmeyi kastetmişlerdi; gerçi Allah onları muratlarından menetmişti ama onlar onu öldürdüklerini iddia ediyorlardı. Dolayısıyla burada yalanlamanın mazi lafzıyla zikredilmesi, Musa [aleyhisselâm] ile olan muamelelerine işarettir; zira o zamandan bu yana birçok devir geçip gitmiştir. Öldürmenin muzari lafzıyla zikredilmesi ise Zekeriyyâ, Yahyâ ve İsa [aleyhimesselâm] ile olan muamelelerine işarettir; çünkü o zaman yakın olduğu için sanki hâlihazırda yaşanıyor gibidir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي تَقْدِيمِ الْمَفْعُولِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ.
Üçüncü Soru: Allah Teâlâ'nın: { فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ } buyruğunda mefulün öne alınmasındaki fayda nedir?
وَالْجَوَابُ: قَدْ عَرَفْتَ أَنَّ التَّقْدِيمَ إِنَّمَا يَكُونُ لِشِدَّةِ الْعِنَايَةِ، فَالتَّكْذِيبُ وَالْقَتْلُ وَإِنْ كَانَا مُنْكَرَيْنِ إِلَّا أَنَّ تَكْذِيبَ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ وقتلهم أقبح، فكان التقديم لهذه الفائدة.
Cevap: Bilindiği üzere öne alma (takdim) ancak konuya verilen ehemmiyetin büyüklüğünden dolayı olur. Yalanlamak ve öldürmek her ne kadar çirkin şeyler olsa da peygamberleri [aleyhimüssalâtü vesselâm] yalanlamak ve onları öldürmek çok daha çirkindir; dolayısıyla takdim bu faydadan ötürü yapılmıştır.
[سورة المائدة (٥) : آية ٧١]
[Mâide Suresi (5), Ayet 71]
وَحَسِبُوا أَلاَّ تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (٧١)
{ وَحَسِبُوا أَلاَّ تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ } “Bir fitne (azap) olmayacağını sandılar da körleştiler, sağırlaştılar. Sonra Allah onların tövbelerini kabul etti. Sonra onlardan birçoğu yine körleşti, sağırlaştı. Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir.” (71)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Bir fitne olmayacağını sandılar” buyurmuştur. Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو عَمْرٍو أَنْ لَا تَكُونُ فِتْنَةٌ بِرَفْعِ نُونِ (تَكُونُ) وَالْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ، وَذَكَرَ الْوَاحِدِيُّ لِهَذَا تَقْرِيرًا حَسَنًا فَقَالَ: الْأَفْعَالُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَضْرُبٍ: فِعْلٌ يَدُلُّ عَلَى ثَبَاتِ الشَّيْءِ وَاسْتِقْرَارِهِ نَحْوَ:
Birinci Mesele: Hamza, Kisâî ve Ebû Amr, { تَكُونُ } kelimesinin nununu merfû olarak { أَنْ لَا تَكُونُ فِتْنَةٌ } şeklinde okumuşlar, diğerleri ise mansub olarak okumuşlardır. Vâhidî bunun için güzel bir açıklama zikrederek şöyle demiştir: Fiiller üç kısımdır: Birincisi, bir şeyin sebat ve istikrarına delalet eden fiillerdir; örneğin:
الْعِلْمُ وَالتَّيَقُّنُ وَالتَّبَيُّنُ، فَمَا كَانَ مِثْلَ هَذَا يَقَعُ بعده (أن) الثقيلة ولم يَقَعُ بَعْدَهُ (أَنْ) الْخَفِيفَةُ النَّاصِبَةُ لِلْفِعْلِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الثَّقِيلَةَ تَدُلُّ عَلَى ثَبَاتِ الشَّيْءِ وَاسْتِقْرَارِهِ، فَإِذَا كَانَ الْعِلْمُ يَدُلُّ عَلَى الِاسْتِقْرَارِ وَالثَّبَاتِ وَ (أَنَّ) الثَّقِيلَةُ تُفِيدُ هَذَا الْمَعْنَى حَصَلَتْ بَيْنَهُمَا مُوَافَقَةٌ وَمُجَانَسَةٌ، وَمِثَالُهُ مِنَ الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ [النُّورِ:
bilmek (ilm), kesin inanmak (teyakkun) ve açıkça bilmek (tebeyyün) gibi. Bu tür fiillerden sonra şeddeli { أَنَّ } gelir; fiili nasb eden hafifletilmiş { أَنْ } gelmez. Bunun sebebi şudur: Şeddeli { أَنَّ } bir şeyin sebat ve istikrarına delalet eder. İlim de istikrar ve sebata delalet edip şeddeli { أَنَّ } de bu manayı ifade edince, aralarında bir uyum ve türdeşlik hasıl olur. Bunun Kur'an'dan örneği Allah Teâlâ'nın şu buyruklarıdır: { وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ } “Ve bilirler ki şüphesiz Allah, apaçık hakkın ta kendisidir” [Nûr 25],
٢٥] أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ [التَّوْبَةِ: ١٠٤] أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى [الْعَلَقِ: ١٤] وَالْبَاءُ زَائِدَةٌ.
{ أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ } “Bilmediler mi ki şüphesiz Allah, kullarından tövbeyi kabul eden ancak O'dur” [Tevbe 104], { أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى } “Allah'ın görmekte olduğunu bilmedi mi?” [Alak 14]; buradaki bâ harfi zâiddir.
وَالضَّرْبُ الثَّانِي: فِعْلٌ يَدُلُّ عَلَى خِلَافِ الثَّبَاتِ وَالِاسْتِقْرَارِ، نَحْوَ: أَطْمَعُ وَأَخَافُ وَأَرْجُو، فَهَذَا لَا يُسْتَعْمَلُ فِيهِ إِلَّا الْخَفِيفَةُ النَّاصِبَةُ لِلْفِعْلِ. قَالَ تَعَالَى: وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي [الشُّعَرَاءِ: ٨٢] تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ [الْأَنْفَالِ: ٢٦] فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما [الْكَهْفِ: ٨٠] .
İkinci kısım: Sebat ve istikrarın aksine delalet eden fiillerdir; örneğin: umarım (atme'u), korkarım (ehâfü) ve rica ederim/ümit ederim (ercû) gibi. Bunlarda fiili nasb eden hafifletilmiş [en/أن] harfinden başkası kullanılmaz. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي } “O ki, günahımı bağışlayacağını umarım” [Şuarâ 82], { تَخافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ } “İnsanların sizi kapıp götürmesinden korkuyordunuz” [Enfâl 26], { فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما } “Böylece onların ikisini azgınlığa sürüklemesinden korktuk” [Kehf 80].
وَالضَّرْبُ الثَّالِثُ: فِعْلٌ يَحْذُو مَرَّةً إِلَى هَذَا الْقَبِيلِ وَمَرَّةً أُخْرَى إِلَى ذَلِكَ الْقَبِيلِ نَحْوَ: حَسِبَ وَأَخَوَاتِهَا، فَتَارَةً تُسْتَعْمَلُ بِمَعْنَى أَطْمَعُ وَأَرْجُو فِيمَا لَا يَكُونُ ثَابِتًا وَمُسْتَقِرًّا، وَتَارَةً بِمَعْنَى الْعِلْمِ فِيمَا يَكُونُ مُسْتَقِرًّا.
Üçüncü kısım: Kâh bu tarafa kâh diğer tarafa meyleden fiillerdir; örneğin: sandı (hasibe) ve benzerleri gibi. Bu tür fiiller bazen sabit ve müstakar olmayan şeylerde “umarım” ve “ümit ederim” manasında kullanılır, bazen de müstakar olan şeylerde “bilgi” (ilm) manasında kullanılır.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: يُمْكِنُ إِجْرَاءُ الْحُسْبَانِ هاهنا بِحَيْثُ يُفِيدُ الثَّبَاتَ وَالِاسْتِقْرَارَ، لِأَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا جَازِمِينَ بِأَنَّهُمْ لَا يَقَعُونَ بِسَبَبِ ذَلِكَ التَّكْذِيبِ وَالْقَتْلِ فِي الْفِتْنَةِ وَالْعَذَابِ، وَيُمْكِنُ إِجْرَاؤُهُ بِحَيْثُ لَا يُفِيدُ هَذَا الثَّبَاتُ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُمْ كَانُوا يُكَذِّبُونَ وَيَقْتُلُونَ بِسَبَبِ حِفْظِ الْجَاهِ وَالتَّبَعِ، فَكَانُوا بِقُلُوبِهِمْ عَارِفِينَ بِأَنَّ ذَلِكَ خَطَأٌ وَمَعْصِيَةٌ، وَإِذَا كَانَ اللَّفْظُ مُحْتَمِلًا لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الْمَعْنَيَيْنِ لَا جَرَمَ ظَهَرَ الْوَجْهُ فِي صِحَّةِ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْ هَاتَيْنِ الْقِرَاءَتَيْنِ، فَمَنْ رَفَعَ قَوْلَهُ أَنْ لَا تَكُونُ كَانَ الْمَعْنَى: أَنَّهُ لَا تَكُونُ، ثُمَّ خُفِّفَتِ الْمُشَدَّدَةُ وَجُعِلَتْ (لَا) عِوَضًا مِنْ حَذْفِ الضَّمِيرِ، فَلَوْ قُلْتَ: عَلِمْتُ أَنْ يَقُولُ، بِالرَّفْعِ لَمْ يَحْسُنْ حَتَّى تَأْتِيَ بِمَا يَكُونُ عِوَضًا مِنْ حَذْفِ الضَّمِيرِ: نَحْوَ السِّينِ وَسَوْفَ وَقَدْ، كَقَوْلِهِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ [الْمُزَّمِّلِ: ٢٠] وَوَجْهُ النَّصْبِ ظَاهِرٌ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Buradaki zannı (hüsbanı), sebat ve istikrar ifade edecek şekilde değerlendirmek mümkündür; çünkü o kavim, bu yalanlama ve öldürme sebebiyle bir fitneye ve azaba uğramayacaklarından kesin olarak emindiler. Bu sebatı ifade etmeyecek şekilde değerlendirmek de mümkündür; zira onlar makam ve taraftarlarını korumak için yalanlıyor ve öldürüyorlardı, dolayısıyla bunun bir hata ve günah olduğunu kalpleriyle biliyorlardı. Lafız bu iki mananın her birine muhtemel olunca, hiç şüphesiz bu iki kıraatin her birinin sıhhat vechi açığa çıkmış oldu. { أَنْ لَا تَكُونُ } ifadesini merfû okuyana göre mana: { أَنَّهُ لَا تَكُونُ } [şüphesiz o olmayacaktır] şeklindedir; sonra şeddeli olan harf hafifletilmiş ve { لَا }, hazfedilen zamirin ivazı (karşılığı) kılınmıştır. Eğer sen ref ile { عَلِمْتُ أَنْ يَقُولُ } desen, { س }, { سَوْفَ } ve { قَدْ } gibi hazfedilen zamirin karşılığı olacak bir şey getirmedikçe güzel olmaz; nitekim Allah Teâlâ'nın: { عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ } [Müzzemmil 20] buyruğunda olduğu gibidir. Nasbın vechi ise açıktır.
ثُمَّ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَكِلَا الْوَجْهَيْنِ قَدْ جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ، فَمِثْلُ قِرَاءَةِ مَنْ نَصَبَ وَأَوْقَعَ بَعْدَهُ الْخَفِيفَةَ/ قَوْلُهُ أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ أَنْ يَسْبِقُونا [الْعَنْكَبُوتِ: ٤] أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ
Sonra Vâhidî şöyle demiştir: Kur'an her iki vecihle de gelmiştir. Nasb ile okuyup ardından hafifletilmiş olanı getirenin kıraatine örnek: Allah Teâlâ'nın: { أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ أَنْ يَسْبِقُونا } “Yoksa kötülükleri yapanlar bizi geçeceklerini mi sandılar?” [Ankebût 4] ve { أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ } “Yoksa kötülükleri işleyenler, kendilerini kılacağımızı mı sandılar?”
[الْجَاثِيَةِ:
[Câsiye
٢١] الم أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا [الْعَنْكَبُوتِ: ١، ٢] وَمِثْلُ قِرَاءَةِ مَنْ رَفَعَ أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ [الزُّخْرُفِ: ٨٠] أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ [المؤمنون: ٥٥] أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ [القيامة: ٣] فَهَذِهِ مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ لِأَنَّ النَّاصِبَةَ لِلْفِعْلِ لَا يَقَعُ بَعْدَهَا (لَنْ) وَمِثْلُ الْمَذْهَبَيْنِ فِي الظَّنِّ قَوْلُهُ تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ [الْقِيَامَةِ: ٢٥] إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما [الْبَقَرَةِ: ٢٣٠] وَمِنَ الرَّفْعِ قَوْلُهُ: وَأَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ تَقُولَ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ [الْجِنِّ: ٥] وَأَنَّهُمْ ظَنُّوا كَما ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ أَحَداً [الجن: ٧] فإن هاهنا الْخَفِيفَةُ مِنَ الشَّدِيدَةِ كَقَوْلِهِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ [الْمُزَّمِّلِ: ٢٠] لِأَنَّ (أَنِ) النَّاصِبَةَ لِلْفِعْلِ لَا تَجْتَمِعُ مَعَ لَنْ، لِأَنَّ (لَنْ) تُفِيدُ التَّأْكِيدَ، وَ (أَنِ) النَّاصِبَةَ تُفِيدُ عَدَمَ الثَّبَاتِ كَمَا قَرَّرْنَاهُ.
21], { الم أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا } “Elif. Lâm. Mîm. İnsanlar bırakılacaklarını mı sandılar?” [Ankebût 1-2] buyruklarıdır. Ref ile okuyanın kıraatine örnek ise: { أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ } “Yoksa onlar bizim sırlarını ve fısıltılarını işitmediğimizi mi sanıyorlar?” [Zuhruf 80], { أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ } “Sanıyorlar mı ki kendilerine verdiğimiz şeyler sebebiyle...” [Mü'minûn 55] ve { أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ } “İnsan kemiklerini toplayamayacağımızı mı sanır?” [Kıyâme 3] buyruklarıdır. Bunlar şeddeliden hafifletilmiştir; çünkü fiili nasb edenden sonra { لَنْ } gelmez. Zan fiilinde bu iki mezhebe örnek olarak: { تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ } “Kendisine yapılacağını zanneder” [Kıyâme 25] ve { إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما } “Eğer ikisi ayakta tutacaklarını zannederlerse” [Bakara 230] buyrukları; ref ile olanına örnek olarak da: { وَأَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ تَقُولَ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ } “Ve biz insanların ve cinlerin asla söylemeyeceğini sanmıştık” [Cin 5] ve { وَأَنَّهُمْ ظَنُّوا كَما ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ أَحَداً } “Ve onlar da sizin sandığınız gibi Allah'ın hiç kimseyi diriltmeyeceğini sandılar” [Cin 7] buyrukları verilebilir. Zira buradaki [harf], Allah Teâlâ'nın: { عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ } [Müzzemmil 20] buyruğunda olduğu gibi şeddeliden hafifletilmiştir; çünkü fiili nasb eden { أَنْ }, { لَنْ } ile bir arada bulunmaz. Zira { لَنْ } tekit ifade eder, nasb eden { أَنْ } ise açıkladığımız üzere sebatsızlık ifade eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ بَابَ حَسِبَ مِنَ الْأَفْعَالِ الَّتِي لَا بُدَّ لَهَا مِنْ مَفْعُولَيْنِ، إِلَّا أن قوله أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ جُمْلَةٌ قَامَتْ مَقَامَ مَفْعُولَيْ حَسِبَ لِأَنَّ مَعْنَاهُ: وَحَسِبُوا الْفِتْنَةَ غَيْرَ نَازِلَةٍ بِهِمْ.
İkinci Mesele: { حَسِبَ } bâbı mutlaka iki meful alan fiillerdendir; ancak: { أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ } buyruğu { حَسِبَ } fiilinin iki mefulünün yerine geçen bir cümledir; çünkü bunun manası: “Fitnenin kendi başlarına inmeyeceğini sandılar” demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِي (الْفِتْنَةِ) وُجُوهًا، وَهِيَ مَحْصُورَةٌ فِي عَذَابِ الدُّنْيَا وَعَذَابِ الْآخِرَةَ، ثُمَّ عَذَابُ الدُّنْيَا أَقْسَامٌ: مِنْهَا الْقَحْطُ، وَمِنْهَا الْوَبَاءُ، وَمِنْهَا الْقَتْلُ، وَمِنْهَا الْعَدَاوَةُ، وَمِنْهَا الْبَغْضَاءُ فِيمَا بَيْنَهُمْ، وَمِنْهَا الْإِدْبَارُ وَالنُّحُوسَةُ، وَكُلُّ ذَلِكَ قَدْ وَقَعَ بِهِمْ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ حَمَلَ الْفِتْنَةَ عَلَى وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ.
Üçüncü Mesele: Müfessirler fitne (azap) hususunda birkaç vecih zikretmişlerdir ki bunlar dünya azabı ve ahiret azabında toplanır. Sonra dünya azabı da kısımlara ayrılır: Bunlardan biri kuraklık, biri veba, biri öldürülme, biri düşmanlık, biri aralarındaki kin ve nefret, biri de geri kalmışlık ve uğursuzluktur. Bütün bunlar onların başına gelmiştir ve müfessirlerden her biri fitneyi bu vecihlerden birine hamletmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ حُسْبَانَهُمْ أَنْ لَا تَقَعَ فِتْنَةٌ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّ النَّسْخَ مُمْتَنِعٌ عَلَى شَرْعِ مُوسَى ﵇، وَكَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّ الْوَاجِبَ عَلَيْهِمْ فِي كُلِّ رَسُولٍ جَاءَ بِشَرْعٍ آخَرَ أَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِمْ تَكْذِيبُهُ وَقَتْلُهُ، وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ وَإِنِ اعْتَقَدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ كَوْنَهُمْ مُخْطِئِينَ فِي ذَلِكَ التَّكْذِيبِ وَالْقَتْلِ إِلَّا أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ:
Bil ki onların bir fitne kopmayacağını sanmaları iki ihtimal taşır: Birincisi: Onlar, Mûsâ aleyhisselâm'ın şeriatında neshin imkânsız olduğuna inanıyorlar ve başka bir şeriatla gelen her peygamberi yalanlamalarının ve öldürmelerinin kendilerine vacip olduğuna inanıyorlardı. İkincisi: Kendilerinin bu yalanlama ve öldürmede hatalı olduklarına inansalar bile şöyle diyorlardı:
نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّه وَأَحِبَّاؤُهُ، وَكَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّ نُبُوَّةَ أَسْلَافِهِمْ وَآبَائِهِمْ تَدْفَعُ عَنْهُمُ الْعِقَابَ الَّذِي يَسْتَحِقُّونَهُ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْقَتْلِ وَالتَّكْذِيبِ.
"Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz" [diyorlardı] ve geçmişlerinin ile atalarının peygamberliğinin, bu öldürme ve yalanlama sebebiyle hak ettikleri cezayı kendilerinden savacağını zannediyorlardı.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ فيه مسائل:
Sonra Allah Teâlâ: { فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ } “Derken körleştiler ve sağırlaştılar; sonra Allah onların tevbelerini kabul etti; sonra içlerinden çoğu yine körleşti ve sağırlaştı. Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir.” buyurdu. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ عَمَاهُمْ وَصَمَمَهُمْ عَنِ الْهِدَايَةِ إِلَى الْحَقِّ حَصَلَ مَرَّتَيْنِ.
Birinci Mesele: Ayet, onların hakka ulaşma konusundaki körlük ve sağırlıklarının iki defa meydana geldiğine delalet etmektedir.
واختلف المفسرون في المراد بهاتين المرتين عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ أَنَّهُمْ عَمُوا وَصَمُّوا فِي زَمَانِ زَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى ﵈، ثُمَّ تَابَ اللَّه عَلَى بَعْضِهِمْ حَيْثُ وُفِّقَ بَعْضُهُمْ لِلْإِيمَانِ بِهِ، ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ فِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﵊ بِأَنْ أَنْكَرُوا نُبُوَّتَهُ وَرِسَالَتَهُ، وَإِنَّمَا قَالَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ لِأَنَّ أَكْثَرَ الْيَهُودِ وَإِنْ أَصَرُّوا عَلَى الْكُفْرِ بِمُحَمَّدٍ ﵊ إِلَّا أَنَّ/ جَمْعًا مِنْهُمْ آمَنُوا بِهِ: مِثْلَ عَبْدِ اللَّه بْنِ سَلَامٍ وَأَصْحَابِهِ. الثَّانِي: عَمُوا وَصَمُّوا حِينَ عَبَدُوا الْعِجْلَ، ثُمَّ تَابُوا عَنْهُ فَتَابَ اللَّه عَلَيْهِمْ، ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ بِالتَّعَنُّتِ، وَهُوَ طَلَبُهُمْ رُؤْيَةَ اللَّه جَهْرَةً وَنُزُولَ الْمَلَائِكَةِ: الثَّالِثُ: قَالَ الْقَفَّالُ رَحِمَهُ اللَّه تَعَالَى: ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى فِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَفْسِيرًا لِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيراً فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ فَجاسُوا خِلالَ الدِّيارِ وَكانَ وَعْداً مَفْعُولًا ثُمَّ رَدَدْنا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ وَأَمْدَدْناكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ وَجَعَلْناكُمْ أَكْثَرَ نَفِيراً [الْإِسْرَاءِ: ٤- ٦] فَهَذَا فِي مَعْنَى فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ قَالَ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوؤُا وُجُوهَكُمْ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَما دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيراً [الْإِسْرَاءِ: ٧] فَهَذَا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ الرَّابِعُ: أَنَّ قَوْلَهُ فَعَمُوا وَصَمُّوا إِنَّمَا كَانَ بِرَسُولٍ أُرْسِلُ إِلَيْهِمْ مِثْلَ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَغَيْرِهِمَا فَآمَنُوا بِهِ فَتَابَ اللَّه عَلَيْهِمْ، ثُمَّ وَقَعَتْ فَتْرَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا مَرَّةً أُخْرَى.
Müfessirler bu iki defadan ne kastedildiği konusunda birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Kastedilen, Zekeriyyâ, Yahyâ ve Îsâ aleyhimesselâm zamanında körleşip sağırlaşmalarıdır; sonra Allah, içlerinden bir kısmına ona iman etmeyi nasip ederek tevbelerini kabul etti. Sonra Muhammed aleyhisselâm zamanında onun peygamberliğini ve elçiliğini inkâr ederek içlerinden çoğu tekrar körleşti ve sağırlaştı. { كَثِيرٌ مِنْهُمْ } “içlerinden çoğu” buyurmuştur; çünkü Yahudilerin çoğu Muhammed aleyhisselâm'ı inkâr etmekte ısrar etse de Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibi onlardan bir topluluk ona iman etmiştir. İkincisi: Buzağıya taptıklarında körleştiler ve sağırlaştılar; sonra bundan tevbe ettiler de Allah onların tevbelerini kabul etti. Sonra içlerinden çoğu inat ve taşkınlık ederek, yani Allah'ı açıktan görmeyi ve meleklerin inmesini isteyerek körleşti ve sağırlaştı. Üçüncüsü: Kaffâl -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- şöyle demiştir: Allah Teâlâ Benî İsrâil Suresi'nde bu ayetin tefsiri olmaya uygun olan şu buyruğu zikretmiştir: { وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيراً فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ فَجاسُوا خِلالَ الدِّيارِ وَكانَ وَعْداً مَفْعُولًا ثُمَّ رَدَدْنا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ وَأَمْدَدْناكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ وَجَعَلْناكُمْ أَكْثَرَ نَفِيراً } “Kitap'ta İsrâiloğullarına: 'Siz yeryüzünde mutlaka iki defa fesat çıkaracaksınız ve muhakkak büyük bir azgınlıkla kibirleneceksiniz' diye bildirdik. İşte bu ikisinden birincisinin vakti gelince, üzerinize son derece güçlü ve kuvvetli kullarımızı gönderdik; onlar yurtların aralarına girip araştırdılar. Bu yerine getirilmiş bir vaatti. Sonra onlara karşı size tekrar galebe verdik; mallarla ve oğullarla sizi destekledik ve sayınızı daha çok kıldık.” [İsrâ 4-6]. İşte bu { فَعَمُوا وَصَمُّوا } “Derken körleştiler ve sağırlaştılar” manasındadır. Sonra [şöyle] buyurmuştur: { فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوؤُا وُجُوهَكُمْ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَما دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيراً } “İkinci vaadin vakti gelince, yüzlerinizi kara çıkarsınlar, mescide ilk kez girdikleri gibi girsinler ve ele geçirdikleri her şeyi büsbütün yerle bir etsinler [diye onları tekrar gönderdik].” [İsrâ 7]. İşte bu da { ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ } “Sonra içlerinden çoğu yine körleşti ve sağırlaştı” buyruğunun manasındadır. Dördüncüsü: { فَعَمُوا وَصَمُّوا } buyruğu kendilerine gönderilen Dâvûd ve Süleymân gibi peygamberler sebebiyle idi; sonra ona iman ettiler ve Allah tevbelerini kabul etti; ardından bir fetret dönemi meydana geldi ve bir kez daha körleşip sağırlaştılar.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قريء. عُمُوا وَصُمُّوا بِالضَّمِّ عَلَى تَقْدِيرِ: عَمَاهُمُ اللَّه وَصَمَّهُمُ اللَّه، أَيْ رَمَاهُمْ وَضَرَبَهُمْ بِالْعَمَى وَالصَّمَمِ، كَمَا تَقُولُ: نَزَكْتُهُ إِذَا ضَرَبْتَهُ بِالنَّزْكِ، وَهُوَ رُمْحٌ قَصِيرٌ، وَرَكِبْتُهُ إِذَا ضَرَبْتَهُ بِرُكْبَتِكَ.
İkinci Mesele: { عُمُوا وَصُمُّوا } şeklinde damme ile de okunmuştur; bu, "Allah onları körleştirdi ve Allah onları sağırlaştırdı", yani onlara körlük ve sağırlık vurdu/isabet ettirdi takdirindedir. Nitekim kısa mızrak olan nezk (نَزْك) ile vurduğunda: { نَزَكْتُهُ } (ona mızrak sapladım), dizinle vurduğunda da: { رَكِبْتُهُ } (ona diz vurdum) dersin.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي قَوْلِهِ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: عَلَى مَذْهَبِ مَنْ يَقُولُ مِنَ الْعَرَبِ «أَكَلُونِي الْبَرَاغِيثُ» وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ بَدَلًا عَنِ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا وَالْإِبْدَالُ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ قَالَ تَعَالَى: الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ [السَّجْدَةِ: ٧] وَقَالَ: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا [آلِ عِمْرَانَ: ٩٧] وَهَذَا الإبدال هاهنا فِي غَايَةِ الْحُسْنِ، لِأَنَّهُ لَوْ قَالَ: عَمُوا وَصَمُّوا لَأَوْهَمَ ذَلِكَ أَنَّ كُلَّهُمْ صَارُوا كَذَلِكَ، فَلَمَّا قَالَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ دَلَّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ حَاصِلٌ لِلْأَكْثَرِ لَا لِلْكُلِّ. الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ كَثِيرٌ مِنْهُمْ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: هُمْ كَثِيرٌ مِنْهُمْ.
Üçüncü Mesele: { ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ } buyruğunda [şu] vecihler vardır: Birincisi: Araplardan "Ekelûni'l-berâğîs" (Beni pireler yedi) diyenlerin lehçesi üzeredir. İkincisi: { كَثِيرٌ مِنْهُمْ } ifadesinin { ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا } buyruğundaki zamirden bedel olmasıdır. Kur'an'da bedel yapma çoktur; Allah Teâlâ: { الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ } “O ki, yarattığı her şeyi güzel yapmıştır” [Secde 7] ve { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } “Oraya yol bulabilene Beyt'i haccetmek Allah'ın insanlar üzerindeki hakkıdır” [Âl-i İmrân 97] buyurmuştur. Buradaki bedel son derece güzeldir; zira eğer [sadece] { عَمُوا وَصَمُّوا } deseydi, bu durum hepsinin öyle olduğu vehmini verirdi. Ne zaman ki { كَثِيرٌ مِنْهُمْ } “onlardan birçoğu” buyurdu, bunun hepsinde değil çoğunda meydana geldiğine delalet etti. Üçüncüsü: { كَثِيرٌ مِنْهُمْ } sözünün hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olmasıdır; takdiri de: "Hum kesîrun minhum" (Onlar, içlerinden pek çok kimsedir) şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: لَا شَكَّ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الْعَمَى وَالصَّمَمِ الْجَهْلُ وَالْكُفْرُ، فَنَقُولُ: إِنَّ فَاعِلَ هَذَا الْجَهْلِ هُوَ اللَّه تعالى أو العبد، والأول: يبطل قوله الْمُعْتَزِلَةِ، وَالثَّانِي: بَاطِلٌ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَخْتَارُ الْبَتَّةَ تَحْصِيلَ الْجَهْلِ وَالْكُفْرِ لِنَفْسِهِ.
Dördüncü Mesele: Şüphe yok ki bu körlük ve sağırlıktan maksat cehalet ve küfürdür. Şöyle deriz: Bu cehaletin faili ya Allah Teâlâ'dır ya da kuldur. Birincisi Mûtezile'nin görüşünü iptal eder; ikincisi ise bâtıldır, çünkü insan kendisi için asla cehalet ve küfür elde etmeyi seçmez.
فَإِنْ قَالُوا: إِنَّمَا اخْتَارُوا ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ ظَنُّوا أَنَّهُ عِلْمٌ.
Eğer: "Onlar bunu ancak ilim sandıkları için seçtiler" derlerse,
قُلْنَا: حَاصِلُ هَذَا أَنَّهُمْ إِنَّمَا اخْتَارُوا هَذَا الْجَهْلَ لِسَبْقِ جَهْلٍ آخَرَ، إِلَّا أَنَّ الْجَهَالَاتِ لَا تَتَسَلْسَلُ بَلْ لَا بُدَّ مِنَ انْتِهَائِهَا إِلَى الْجَهْلِ الْأَوَّلِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فَاعِلُهُ هُوَ الْعَبْدُ لِمَا ذَكَرْنَاهُ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ فَاعِلُهُ هُوَ اللَّه تَعَالَى.
[Biz de] deriz ki: Bunun neticesi şudur: Onlar bu cehaleti ancak daha önceki başka bir cehalet sebebiyle seçmişlerdir; fakat cehaletler teselsül edip sonsuza kadar gitmez, bilakis mutlaka ilk cehalette son bulmalıdır. Belirttiğimiz gerekçeden ötürü onun failinin kul olması caiz değildir; dolayısıyla onun failinin Allah Teâlâ olması vacip olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ أَيْ مِنْ قَتْلِ الْأَنْبِيَاءِ وَتَكْذِيبِ الرُّسُلِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّهْدِيدُ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ } “Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir” buyurdu; yani peygamberleri öldürmelerini ve elçileri yalanlamalarını [görendir]. Bundan maksat tehdittir.
[سورة المائدة (٥) : آية ٧٢]
[Mâide Suresi (5), Âyet 72]
لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْواهُ النَّارُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (٧٢)
{ لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْواهُ النَّارُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } “Andolsun, 'Allah kesinlikle Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kâfir olmuşlardır. Oysa Mesih şöyle demişti: 'Ey İsrâiloğulları! Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin. Şüphesiz kim Allah'a ortak koşarsa, Allah ona cenneti haram kılmıştır ve onun varacağı yer ateştir. Zalimler için hiçbir yardımcı da yoktur.'” (72)
قَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ.
Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ } “Andolsun, 'Allah kesinlikle Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kâfir olmuşlardır. Oysa Mesih şöyle demişti: 'Ey İsrâiloğulları! Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin...'” buyruğu.
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا اسْتَقْصَى الْكَلَامَ مَعَ اليهود شرع هاهنا فِي الْكَلَامِ مَعَ النَّصَارَى فَحَكَى عَنْ فَرِيقٍ مِنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّ اللَّه هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ، وَهَذَا هُوَ قَوْلُ الْيَعْقُوبِيَّةِ لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ: إِنَّ مَرْيَمَ وَلَدَتْ إِلَهًا، وَلَعَلَّ مَعْنَى هَذَا الْمَذْهَبِ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ: إِنَّ اللَّه تَعَالَى حَلَّ فِي ذَاتِ عِيسَى وَاتَّحَدَ بِذَاتِ عِيسَى، ثُمَّ حَكَى تَعَالَى عَنِ الْمَسِيحِ أَنَّهُ قَالَ. وَهَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى مَا هُوَ الْحُجَّةُ الْقَاطِعَةُ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ النَّصَارَى، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ﵊ لَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَ نَفْسِهِ وَبَيْنَ غَيْرِهِ فِي أَنَّ دَلَائِلَ الْحُدُوثِ ظَاهِرَةٌ عَلَيْهِ.
Bil ki Allah Teâlâ, Yahudilerle olan sözü etraflıca tamamlayınca burada Hristiyanlarla konuşmaya başladı ve onlardan bir fırkanın: "Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir" dediklerini nakletti. Bu, Ya'kūbiyye mezhebinin sözüdür; çünkü onlar: "Meryem bir ilah doğurdu" derler. Bu mezhebin manası belki de şöyledir: Onlar, Allah Teâlâ'nın Îsâ'nın zatına hulûl ettiğini ve Îsâ'nın zatıyla birleştiğini söylerler. Sonra Allah Teâlâ, Mesih'in [böyle] söylediğini nakletti. Bu, Hristiyanların sözünün bozukluğuna dair kesin bir delil üzerine dikkat çekmedir. Çünkü o aleyhisselâm, yaratılmışlık alametlerinin kendisinde açıkça görülmesi hususunda kendisi ile başkaları arasında hiçbir fark gözetmemiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْواهُ النَّارُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ وَمَعْنَاهُ ظَاهِرٌ. وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا عَلَى أَنَّ عِقَابَ الْفُسَّاقِ لَا يَكُونُ مُخَلَّدًا، قَالُوا: وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ أَعْظَمَ أَنْوَاعِ الْوَعِيدِ وَالتَّهْدِيدِ فِي حَقِّ الْمُشْرِكِينَ هُوَ أَنَّ اللَّه حَرَّمَ عَلَيْهِمُ الْجَنَّةَ وَجَعَلَ مَأْوَاهُمُ النَّارَ، وَأَنَّهُ لَيْسَ لَهُمْ نَاصِرٌ يَنْصُرُهُمْ وَلَا شَافِعٌ يَشْفَعُ لَهُمْ، فَلَوْ كَانَ حَالُ الْفُسَّاقِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ كَذَلِكَ لَمَا بَقِيَ لِتَهْدِيدِ الْمُشْرِكِينَ على شركهم بهذا الوعيد فائدة.
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْواهُ النَّارُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } “Şüphesiz kim Allah'a ortak koşarsa, Allah ona cenneti haram kılmıştır ve onun varacağı yer ateştir. Zalimler için hiçbir yardımcı da yoktur” buyurdu. Bunun manası açıktır. Arkadaşlarımız (Eş'arî âlimleri) fâsıkların cezasının ebedî olmayacağına [bununla] delil getirip şöyle demişlerdir: Çünkü Allah Teâlâ, müşrikler hakkındaki tehdit ve azap ihtarlarının en büyüğünü, Allah'ın onlara cenneti haram kılması, onların barınağını ateş yapması, kendilerine yardım edecek bir yardımcı ve şefaat edecek bir şefaatçinin bulunmaması olarak kılmıştır. Eğer müminlerden olan fâsıkların durumu da böyle olsaydı, müşrikleri bu tehditle şirkleri üzerine uyarmanın hiçbir faydası kalmazdı.
[سورة المائدة (٥) : آية ٧٣]
[Mâide Suresi (5), Âyet 73]
لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ إِلهٌ واحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٣)
{ لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ إِلهٌ واحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Andolsun, 'Allah üçün üçüncüsüdür' diyenler de kâfir olmuşlardır. Oysa tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur. Eğer söylediklerinden vazgeçmezlerse, onlardan kâfir olanlara mutlaka acı bir azap dokunacaktır.” (73)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ } “Andolsun, 'Allah üçün üçüncüsüdür' diyenler kâfir olmuşlardır” buyurdu. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ثَلاثَةٍ كُسِرَتْ بِالْإِضَافَةِ، وَلَا يَجُوزُ نَصْبُهَا لِأَنَّ مَعْنَاهُ: وَاحِدُ ثَلَاثَةٍ. أَمَّا إِذَا قُلْتَ: رَابِعُ ثَلَاثَةٍ فَهَهُنَا يَجُوزُ الْجَرُّ وَالنَّصْبُ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ الَّذِي صَيَّرَ الثَّلَاثَةَ أَرْبَعَةً بِكَوْنِهِ فِيهِمْ.
Birinci Mesele: { ثَلاثَةٍ } kelimesi izâfet sebebiyle kesrelenmiştir (mecrur kılınmıştır); onu nasb etmek caiz değildir, çünkü bunun manası: "üçün biri" demektir. Fakat "râbiu selâsetin" (üçün dördüncüsü) dediğinde, burada cer de nasb da caizdir; çünkü manası: "aralarında bulunmakla üçü dört yapan" demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي تَفْسِيرِ قَوْلِ النَّصَارَى ثالِثُ ثَلاثَةٍ طَرِيقَانِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُ بَعْضِ الْمُفَسِّرِينَ، وَهُوَ أَنَّهُمْ أَرَادُوا بِذَلِكَ أَنَّ اللَّه وَمَرْيَمَ وَعِيسَى آلِهَةٌ ثَلَاثَةٌ، وَالَّذِي يُؤَكِّدُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى لِلْمَسِيحِ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ [الْمَائِدَةِ: ١١٦] فَقَوْلُهُ ثالِثُ ثَلاثَةٍ أَيْ أَحَدُ ثَلَاثَةِ آلِهَةٍ، أَوْ وَاحِدٌ مِنْ ثَلَاثَةِ آلِهَةٍ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي الرَّدِّ عَلَيْهِمْ وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِي الْآيَةِ إِضْمَارٌ، إِلَّا أَنَّهُ حُذِفَ ذِكْرُ الْآلِهَةِ لِأَنَّ ذَلِكَ مَعْلُومٌ مِنْ مَذَاهِبِهِمْ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ وَلَا يَكْفُرُ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ اللَّه ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ إِذَا لَمْ يُرِدْ بِهِ ثَالِثَ ثَلَاثَةِ آلِهَةٍ، فَإِنَّهُ مَا مِنْ شَيْئَيْنِ إِلَّا واللَّه ثَالِثُهُمَا بِالْعِلْمِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ وَلا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ [الْمُجَادَلَةِ: ٧] .
İkinci Mesele: Hristiyanların { ثالِثُ ثَلاثَةٍ } “üçün üçüncüsü” sözünün tefsirinde iki yol vardır: Birincisi: Bazı müfessirlerin görüşüdür ki onlar bununla Allah, Meryem ve Îsâ'nın üç ilah olduğunu kastettiklerini söylerler. Bunu teyit eden şey, Allah Teâlâ'nın Mesih'e: { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “İnsanlara 'Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin' diye sen mi söyledin?” [Mâide 116] buyurmasıdır. Dolayısıyla { ثالِثُ ثَلاثَةٍ } sözü, "üç ilahtan biri" veya "üç ilahtan bir tanesi" demektir. Maksadın bu olduğuna delil ise Allah Teâlâ'nın onlara reddiyede bulunarak: { وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ } “Oysa tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur” buyurmasıdır. Bu takdire göre ayette gizli bir ifade (idmâr) vardır; ancak ilahlar kelimesinin zikri, onların mezheplerinden bilindiği için hazfedilmiştir. Vâhidî şöyle demiştir: "Allah üçün üçüncüsüdür" diyen kimse, bununla üç ilahtan üçüncüsünü kastetmediği takdirde kâfir olmaz; zira Allah Teâlâ'nın: { مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ وَلا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ } “Üç kişinin gizli konuştuğu yerde dördüncüleri mutlaka O'dur; beş kişinin gizli konuştuğu yerde altıncıları mutlaka O'dur” [Mücâdele 7] buyruğu gereğince, hiçbir iki şey yoktur ki Allah ilmiyle onların üçüncüsü olmasın.
وَالطَّرِيقُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُتَكَلِّمِينَ حَكَوْا عَنِ النَّصَارَى أَنَّهُمْ يَقُولُونَ: جَوْهَرٌ وَاحِدٌ، ثَلَاثَةُ أَقَانِيمَ أَبٌ، وَابْنٌ،
İkinci yol: Kelamcılar, Hristiyanların şöyle dediklerini nakletmişlerdir: "Tek bir cevher, üç uknum (unsur/asıl): Baba, Oğul
وَرُوحُ الْقُدُسِ، وَهَذِهِ الثَّلَاثَةُ إِلَهٌ وَاحِدٌ، كَمَا أَنَّ الشَّمْسَ اسْمٌ يَتَنَاوَلُ الْقُرْصَ وَالشُّعَاعَ وَالْحَرَارَةَ، وَعَنُوا بِالْأَبِ الذَّاتَ، وَبِالِابْنِ الْكَلِمَةَ، وَبِالرُّوحِ الْحَيَاةَ، وَأَثْبَتُوا الذَّاتَ وَالْكَلِمَةَ وَالْحَيَاةَ، وَقَالُوا: إِنَّ الْكَلِمَةَ الَّتِي هِيَ كَلَامُ اللَّه اخْتَلَطَتْ بِجَسَدِ عِيسَى اخْتِلَاطَ الْمَاءِ بِالْخَمْرِ، وَاخْتِلَاطَ الْمَاءِ بِاللَّبَنِ، وَزَعَمُوا أَنَّ الْأَبَ إِلَهٌ، وَالِابْنَ إِلَهٌ، وَالرُّوحَ إِلَهٌ، وَالْكُلَّ إِلَهٌ وَاحِدٌ.
ve Kutsal Ruh. Bu üçü tek bir ilahtır; nitekim güneş de diski, ışığı ve sıcaklığı kapsayan bir isimdir." Baba ile Zat'ı, Oğul ile Kelime'yi, Ruh ile de Hayat'ı kastetmişlerdir; böylece Zat'ı, Kelime'yi ve Hayat'ı ispat etmişlerdir. Dediler ki: "Allah'ın kelamı olan Kelime, suyun şaraba karışması veya suyun süte karışması gibi Îsâ'nın bedenine karışmıştır." Onlar Baba'nın bir ilah, Oğul'un bir ilah ve Ruh'un bir ilah olduğunu, hepsinin ise tek bir ilah olduğunu iddia etmişlerdir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا مَعْلُومُ الْبُطْلَانِ بِبَدِيهَةِ الْعَقْلِ، فَإِنَّ الثَّلَاثَةَ لَا تَكُونُ وَاحِدًا، وَالْوَاحِدَ، لَا يَكُونُ ثَلَاثَةً، وَلَا يُرَى فِي الدُّنْيَا مَقَالَةٌ أَشَدُّ فَسَادًا وَأَظْهَرُ بُطْلَانًا مِنْ مَقَالَةِ النَّصَارَى.
Bil ki bunun bâtıllığı aklın apaçık bedahatiyle bilinir; zira üç bir olmaz, bir de üç olmaz. Dünyada Hristiyanların sözünden daha bozuk ve bâtıllığı daha aşikâr bir söz görülmemiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ فِي (مِنْ) قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا صِلَةٌ زَائِدَةٌ وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا إِلَهٌ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ، وَالثَّانِي: أَنَّهَا تُفِيدُ مَعْنَى الِاسْتِغْرَاقِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا فِي الْوُجُودِ مِنْ هَذِهِ الْحَقِيقَةِ إِلَّا فَرْدٌ وَاحِدٌ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ } “Oysa tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur” buyurdu. { مِنْ } [harf-i ceri] hususunda iki görüş vardır: Birincisi: Sıla (zâit) olmasıdır; takdiri: "Ve mâ ilâhun illâ ilâhun vâhid" (Tek bir ilahtan başka ilah yoktur) şeklindedir. İkincisi: İstiğrak (kapsayıcılık) manası ifade etmesidir; takdiri ise: "Varlıkta bu hakikatten tek bir fertten başkası yoktur" şeklindedir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Eğer söylediklerinden vazgeçmezlerse, onlardan kâfir olanlara mutlaka acı bir azap dokunacaktır” buyurdu. Zeccâc şöyle demiştir: Bunun manası:
لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ أَقَامُوا عَلَى هَذَا الدِّينِ لأن كثيرا منهم تابوا عن النصرانية. ثم قال تعالى:
"Bu din üzere sebat edenlere [mutlaka azap dokunacaktır]" demektir; çünkü onlardan pek çoğu Hristiyanlıktan tevbe etmiştir. Sonra Allah Teâlâ:
[سورة المائدة (٥) : آية ٧٤]
[Mâide Suresi (5), Âyet 74]
أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٤)
{ أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Hâlâ Allah'a tevbe edip O'ndan bağışlanma dilemezler mi? Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (74)
قَالَ الْفَرَّاءُ: هَذَا أَمْرٌ فِي لَفْظِ الِاسْتِفْهَامِ كَقَوْلِهِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ [الْمَائِدَةِ: ٩١] فِي آية تحريم الخمر.
Ferrâ şöyle demiştir: Bu, içkinin haram kılınması ayetindeki: { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Artık vazgeçtiniz değil mi?” [Mâide 91] buyruğunda olduğu gibi soru lafzında bir emirdir.
[سورة المائدة (٥) : آية ٧٥]
[Mâide Suresi (5), Âyet 75]
مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٧٥)
{ مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ } “Meryem oğlu Mesih, ancak kendisinden önce de peygamberler gelip geçmiş bir elçidir. Annesi de dosdoğru bir kadındır. İkisi de yemek yerlerdi. Bak, onlara ayetleri nasıl açıklıyoruz! Sonra da bak, nasıl yüz çeviriyorlar!” (75)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ أَيْ مَا هُوَ إِلَّا رَسُولٌ مِنْ جِنْسِ الرُّسُلِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِ جَاءَ بِآيَاتٍ مِنَ اللَّه كَمَا أَتَوْا بِأَمْثَالِهَا، فَإِنْ كَانَ اللَّه أَبْرَأَ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأَحْيَا الْمَوْتَى عَلَى يَدِهِ فَقَدْ أَحْيَا الْعَصَا وَجَعَلَهَا حَيَّةً تَسْعَى وَفَلَقَ الْبَحْرَ عَلَى يَدِ مُوسَى، وَإِنْ كَانَ خَلَقَهُ مِنْ غَيْرِ ذَكَرٍ فَقَدْ خَلَقَ آدَمَ مِنْ غَيْرِ ذَكَرٍ وَلَا أُنْثَى وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ وَفِي تَفْسِيرِ ذَلِكَ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهَا صَدَّقَتْ بِآيَاتِ رَبِّهَا وَبِكُلِّ مَا أَخْبَرَ عَنْهُ وَلَدُهَا. قَالَ تَعَالَى فِي صِفَتِهَا وَصَدَّقَتْ بِكَلِماتِ رَبِّها وَكُتُبِهِ [التَّحْرِيمِ: ١٢] وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا
Sonra Allah Teâlâ: { مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ } “Meryem oğlu Mesih, ancak kendisinden önce de peygamberler gelip geçmiş bir elçidir. Annesi de dosdoğru bir kadındır” buyurdu. Yani o, kendisinden önce geçmiş peygamberler cinsinden bir elçidir; onların benzerlerini getirdiği gibi o da Allah'tan mucizeler getirmiştir. Eğer Allah onun eliyle körü ve alacalıyı iyileştirip ölüleri dirilttiyse, Mûsâ'nın eliyle de asayı diriltip koşan bir yılan yapmış ve denizi yarmıştır. Eğer onu babasız yaratmışsa, Âdem'i ne bir erkek ne de bir dişi olmaksızın yaratmıştır. { وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ } “Annesi de dosdoğru bir kadındır” buyruğunun tefsirinde [şu] vecihler vardır: Birincisi: Annesi Rabbinin ayetlerini ve oğlunun haber verdiği her şeyi tasdik etmiştir. Allah Teâlâ onun vasfı hakkında: { وَصَدَّقَتْ بِكَلِماتِ رَبِّها وَكُتُبِهِ } “Rabbinin kelimelerini ve kitaplarını tasdik etti” [Tahrîm 12] buyurmuştur. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا
[مَرْيَمَ: ١٧] فَلَمَّا كَلَّمَهَا جِبْرِيلُ وَصَدَّقَتْهُ وَقَعَ عَلَيْهَا اسْمُ الصِّدِّيقَةِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِكَوْنِهَا صِدِّيقَةً غَايَةُ بُعْدِهَا عَنِ الْمَعَاصِي وَشِدَّةُ جِدِّهَا وَاجْتِهَادِهَا فِي إِقَامَةِ مَرَاسِمِ الْعُبُودِيَّةِ، فَإِنَّ الْكَامِلَ فِي هَذِهِ الصِّفَةِ يُسَمَّى صِدِّيقًا قَالَ تَعَالَى: فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ [النِّسَاءِ: ٦٩] .
} “Biz ona Ruhumuzu gönderdik de ona tastamam bir insan şeklinde göründü” [Meryem 17] buyurmasıdır; nitekim Cibrîl kendisiyle konuştuğunda ve o da onu tasdik ettiğinde kendisine sıddîka ismi verilmiştir. Üçüncüsü: Onun sıddîka olmasından maksat, günahlardan son derece uzak durması, kulluk vazifelerini yerine getirmedeki aşırı ciddiyeti ve gayretidir; zira bu vasıfta yetkin olana sıddîk denir. Allah Teâlâ: { فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ } “İşte onlar, Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, dosdoğru olanlar (sıddîklar)... ile beraberdirler” [Nisâ 69] buyurmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعامَ.
Sonra Allah Teâlâ: { كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعامَ } “İkisi de yemek yerlerdi” buyurdu.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذَلِكَ: الِاسْتِدْلَالُ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ النَّصَارَى، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ لَهُ أُمٌّ فَقَدْ حَدَثَ بَعْدَ أَنْ لَمْ يَكُنْ، وَكُلُّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ مَخْلُوقًا لَا إِلَهًا، وَالثَّانِي: أَنَّهُمَا كَانَا مُحْتَاجَيْنِ، لِأَنَّهُمَا كَانَا مُحْتَاجَيْنِ إِلَى الطَّعَامِ أَشَدَّ الْحَاجَةِ، وَالْإِلَهُ هُوَ الَّذِي يَكُونُ غَنِيًّا عَنْ جَمِيعِ الْأَشْيَاءِ، فَكَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ يَكُونَ إِلَهًا. الثَّالِثُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ قَوْلَهُ كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعامَ كِنَايَةٌ عَنِ الْحَدَثِ لِأَنَّ مَنْ أَكَلَ الطَّعَامَ فَإِنَّهُ لَا بدّ
Bil ki bundan maksat, Hristiyanların sözünün bozukluğuna delil getirmektir. Bunun açıklaması [şu] vecihlerledir: Birincisi: Annesi olan herkes, yok iken sonradan var olmuştur; böyle olan herkes ise ilah değil, yaratılmıştır. İkincisi: İkisi de muhtaç kimselerdi; çünkü yemeğe son derece muhtaç idiler. İlah ise her şeyden müstağni olandır; öyleyse [onun] ilah olması nasıl düşünülebilir? Üçüncüsü: Bazıları şöyle demiştir: { كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعامَ } “İkisi de yemek yerlerdi” buyruğu defi hacette bulunmaktan (büyük ve küçük abdest bozmaktan) kinayedir; çünkü yemek yiyen kimsenin mutlaka
وَأَنْ يُحْدِثَ، وَهَذَا عِنْدِي ضَعِيفٌ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَيْسَ كُلُّ مَنْ أَكَلَ أَحْدَثَ، فَإِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ يَأْكُلُونَ وَلَا يُحْدِثُونَ. الثَّانِي: أَنَّ الْأَكْلَ عِبَارَةٌ عَنِ الْحَاجَةِ إِلَى الطَّعَامِ، وَهَذِهِ الْحَاجَةُ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِإِلَهٍ، فَأَيُّ حَاجَةٍ بِنَا إِلَى جَعْلِهِ كِنَايَةً عَنْ شَيْءٍ آخَرَ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْإِلَهَ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى الْخَلْقِ وَالْإِيجَادِ، فَلَوْ كَانَ إِلَهًا لَقَدَرَ عَلَى دَفْعِ أَلَمِ الْجُوعِ عَنْ نفسه بغير الطعام والشراب، فلما لَمْ يَقْدِرْ عَلَى دَفْعِ الضَّرَرِ عَنْ نَفْسِهِ كَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ يَكُونَ إِلَهًا لِلْعَالَمِينَ، وَبِالْجُمْلَةِ فَفَسَادُ قَوْلِ النَّصَارَى أَظْهَرُ مِنْ أَنْ يُحْتَاجَ فِيهِ إِلَى دَلِيلٍ.
abdest bozması gerekir. Bu bana göre [şu] vecihlerden dolayı zayıftır: Birincisi: Her yemek yiyen abdest bozmaz; zira cennet ehli yemek yerler ama abdest bozmazlar. İkincisi: Yemek yemek, gıdaya olan ihtiyaçtan ibarettir; bu ihtiyaç ise onun ilah olmadığına dair en güçlü delillerdendir. Öyleyse onu başka bir şeyden kinaye kılmaya ne ihtiyacımız vardır? Üçüncüsü: İlah yaratmaya ve icat etmeye kâdir olandır. Eğer o bir ilah olsaydı, yiyecek ve içecek olmaksızın açlık elemini kendisinden savmaya güç yetirirdi. Zararı kendisinden savmaya güç yetiremeyince, âlemlerin ilahı olması nasıl düşünülebilir? Velhasıl Hristiyanların sözünün bozukluğu, delile ihtiyaç duyulmayacak kadar açıktır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ يُقَالُ: أَفَكَهُ يَأْفِكُهُ إِفْكًا إِذَا صَرَفَهُ، وَالْإِفْكُ الْكَذِبُ لِأَنَّهُ صَرْفٌ عَنِ الْحَقِّ، وَكُلُّ مَصْرُوفٍ عَنِ الشَّيْءِ مَأْفُوكٌ عَنْهُ، وَقَدْ/ أَفَكَتِ الْأَرْضُ إِذَا صُرِفَ عَنْهَا الْمَطَرُ، وَمَعْنَى قَوْلِهِ أَنَّى يُؤْفَكُونَ أَنَّى يُصْرَفُونَ عَنِ الْحَقِّ، قَالَ أَصْحَابُنَا: الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُمْ مَصْرُوفُونَ عَنْ تَأَمُّلِ الْحَقِّ، وَالْإِنْسَانُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَصْرِفَ نَفْسَهُ عَنِ الْحَقِّ وَالصِّدْقِ إِلَى الْبَاطِلِ وَالْجَهْلِ وَالْكَذِبِ، لِأَنَّ الْعَاقِلَ لَا يَخْتَارُ لِنَفْسِهِ ذَلِكَ، فَعَلِمْنَا أَنَّ اللَّه ﷾ هُوَ الَّذِي صَرَفَهُمْ عن ذلك. ثم قال تعالى:
Sonra Allah Teâlâ: { انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ } “Bak, onlara ayetleri nasıl açıklıyoruz! Sonra da bak, nasıl yüz çeviriyorlar!” buyurdu. Onu çevirdiği zaman: "efekehû yef'ikuhû ifken" (onu çevirdi) denir. İfk (إِفْك) yalandır; çünkü o haktan çevirmedir. Bir şeyden çevrilen her kimseye "me'fûkun anh" denir. Yağmur kendisinden çevrildiğinde: "efekati'l-ardu" (toprak kurak kaldı/yağmurdan mahrum edildi) denir. { أَنَّى يُؤْفَكُونَ } buyruğunun manası: "Haktan nasıl çevriliyorlar?" demektir. Arkadaşlarımız (Eş'arî âlimleri) şöyle demişlerdir: Ayet, onların hakkı tefekkür etmekten çevrildiklerine delalet etmiştir. İnsanın kendisini haktan ve doğrudan bâtıla, cehalete ve yalana çevirmesi ise imkânsızdır; çünkü akıl sahibi bir kimse bunu kendisi için seçmez. Böylece bildik ki onları bundan çeviren Allah Azze ve Celle'dir. Sonra [şöyle] buyurdu:
[سورة المائدة (٥) : آية ٧٦]
[Mâide Suresi (5), Âyet 76]
قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٧٦)
{ قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “De ki: 'Allah'ı bırakıp da size ne bir zarar ne de bir fayda vermeye gücü yetmeyen şeylere mi kulluk ediyorsunuz? Oysa Allah, hakkıyla işiten, hakkıyla bilendir.'” (76)
وَهَذَا دَلِيلٌ آخَرُ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ النَّصَارَى، وَهُوَ يَحْتَمِلُ أَنْوَاعًا مِنَ الْحُجَّةِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا يُعَادُونَهُ وَيَقْصِدُونَهُ بِالسُّوءِ، فَمَا قَدَرَ عَلَى الْإِضْرَارِ بِهِمْ، وَكَانَ أَنْصَارُهُ وَصَحَابَتُهُ يُحِبُّونَهُ فَمَا قَدَرَ عَلَى إِيصَالِ نَفْعٍ مِنْ مَنَافِعِ الدُّنْيَا إِلَيْهِمْ، وَالْعَاجِزُ عَنِ الْإِضْرَارِ وَالنَّفْعِ كَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ يَكُونَ إِلَهًا. الثَّانِي: أَنَّ مَذْهَبَ النَّصَارَى أَنَّ الْيَهُودَ صَلَبُوهُ وَمَزَّقُوا أَضْلَاعَهُ، وَلَمَّا عَطِشَ وَطَلَبَ الْمَاءَ مِنْهُمْ صَبُّوا الْخَلَّ فِي مَنْخِرَيْهِ، وَمَنْ كَانَ فِي الضَّعْفِ هَكَذَا كَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ يَكُونَ إِلَهًا. الثَّالِثُ: أَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ غَنِيًّا عَنْ كُلِّ مَا سِوَاهُ، وَيَكُونُ كُلُّ مَا سِوَاهُ مُحْتَاجًا إِلَيْهِ، فَلَوْ كَانَ عِيسَى كَذَلِكَ لَامْتَنَعَ كَوْنُهُ مَشْغُولًا بِعِبَادَةِ اللَّه تَعَالَى، لِأَنَّ الْإِلَهَ لَا يَعْبُدُ شَيْئًا، إِنَّمَا الْعَبْدُ هُوَ الَّذِي يَعْبُدُ الْإِلَهَ، وَلَمَّا عُرِفَ بِالتَّوَاتُرِ كَوْنُهُ كَانَ مُوَاظِبًا عَلَى الطَّاعَاتِ وَالْعِبَادَاتِ عَلِمْنَا أَنَّهُ إِنَّمَا كَانَ يَفْعَلُهَا لِكَوْنِهِ مُحْتَاجًا فِي تَحْصِيلِ الْمَنَافِعِ وَدَفْعِ الْمَضَارِّ إِلَى غَيْرِهِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَيْفَ يَقْدِرُ عَلَى إِيصَالِ الْمَنَافِعِ إِلَى الْعِبَادِ وَدَفْعِ الْمَضَارِّ عَنْهُمْ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ عَبْدًا كَسَائِرِ الْعَبِيدِ، وَهَذَا هُوَ عَيْنُ الدَّلِيلِ الَّذِي حَكَاهُ اللَّه تَعَالَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ حَيْثُ قَالَ لِأَبِيهِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً
Bu, Hristiyanların sözünün bozukluğuna dair başka bir delildir ve birkaç tür hüccet ihtiva eder: Birincisi: Yahudiler ona düşmanlık besliyor ve ona kötülük kastında bulunuyorlardı, o ise onlara zarar vermeye güç yetiremedi; yardımcıları ve arkadaşları ise onu seviyorlardı, fakat onlara dünya menfaatlerinden hiçbir menfaat ulaştırmaya güç yetiremedi. Zarar ve fayda vermekten âciz olanın ilah olması nasıl düşünülebilir? İkincisi: Hristiyanların mezhebine göre Yahudiler onu çarmıha germiş ve kaburgalarını parçalamışlardır; susayıp onlardan su istediğinde ise burun deliklerine sirke dökmüşlerdir. Bu derece güçsüz olan birinin ilah olması nasıl tasavvur edilebilir? Üçüncüsü: Âlemin ilahının, kendi dışındaki her şeyden müstağni olması ve O'nun dışındaki her şeyin O'na muhtaç olması vaciptir. Eğer Îsâ böyle olsaydı, Allah Teâlâ'ya ibadet etmekle meşgul olması imkânsız olurdu; zira ilah hiçbir şeye kulluk etmez, bilakis kul ilaha kulluk eder. Onun taatlere ve ibadetlere devam ettiği tevâtürle bilindiğine göre, menfaatleri elde etmede ve zararları defetmede başkasına muhtaç olduğu için bunları yaptığını anladık. Böyle olan bir kimse, kullara menfaat ulaştırmaya ve onlardan zararları savmaya nasıl güç yetirebilir? Durum böyle olunca, o diğer kullar gibi bir kuldur. Bu, Allah Teâlâ'nın İbrâhîm aleyhisselâm'dan naklettiği, babasına söylediği şu delilin ta kendisidir: { لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً
[مَرْيَمَ: ٤٢] .
} “İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir fayda sağlamayan şeylere niçin tapıyorsun?” [Meryem 42].
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ وَالْمُرَادُ مِنْهُ التَّهْدِيدُ يَعْنِي سَمِيعٌ بِكُفْرِهِمْ عليم بضمائرهم.
Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Oysa Allah, hakkıyla işiten, hakkıyla bilendir” buyurdu. Bundan murat tehdittir; yani onların küfrünü hakkıyla işiten, kalplerindekini hakkıyla bilendir.
[سورة المائدة (٥) : آية ٧٧]
[Mâide Suresi (5), Âyet 77]
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ (٧٧)
{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ } “De ki: 'Ey Kitap ehli! Dininizde haksız yere haddi aşmayın ve daha önce sapmış, birçoğunu da saptırmış ve doğru yoldan sapmış bir topluluğun heveslerine uymayın.'” (77)
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ.
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ } “De ki: 'Ey Kitap ehli! Dininizde haksız yere haddi aşmayın...'” buyruğu.
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا تَكَلَّمَ أَوَّلًا: عَلَى أَبَاطِيلِ الْيَهُودِ، ثُمَّ تَكَلَّمَ ثَانِيًا: عَلَى أَبَاطِيلِ النَّصَارَى وَأَقَامَ الدَّلِيلَ الْقَاهِرَ عَلَى بُطْلَانِهَا وَفَسَادِهَا، فَعِنْدَ ذَلِكَ خَاطَبَ مَجْمُوعَ الْفَرِيقَيْنِ بِهَذَا الْخِطَابِ فقال يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي
Bil ki Allah Teâlâ önce Yahudilerin bâtılları hakkında konuştu, sonra da Hristiyanların bâtılları hakkında konuşup bunların bâtıllığına ve bozukluğuna dair kahredici delili ikâme ettiğinde, bu iki fırkanın hepsine birden bu hitapla hitap ederek şöyle buyurdu: { يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي
دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِ
دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ } “Ey Kitap ehli! Dininizde haksız yere haddi aşmayın”
وَالْغُلُوُّ نَقِيضُ التَّقْصِيرِ. وَمَعْنَاهُ الْخُرُوجُ عَنِ الْحَدِّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْحَقَّ بَيْنَ طَرَفَيِ الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ، وَدِينَ اللَّه بَيْنَ الْغُلُوِّ وَالتَّقْصِيرِ. وَقَوْلُهُ غَيْرَ الْحَقِّ صِفَةُ الْمَصْدَرِ، أَيْ/ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غُلُوًّا غَيْرَ الْحَقِّ، أَيْ غُلُوًّا بَاطِلًا، لِأَنَّ الْغُلُوَّ فِي الدِّينِ نَوْعَانِ: غُلُوُّ حَقٍّ، وَهُوَ أَنْ يُبَالَغَ فِي تَقْرِيرِهِ وَتَأْكِيدِهِ، وَغُلُوُّ بَاطِلٍ وَهُوَ أَنْ يُتَكَلَّفَ فِي تَقْرِيرِ الشُّبَهِ وَإِخْفَاءِ الدَّلَائِلِ، وَذَلِكَ الْغُلُوُّ هُوَ أَنَّ الْيَهُودَ لَعَنَهُمُ اللَّه نَسَبُوهُ إِلَى الزِّنَا. وَإِلَى أَنَّهُ كَذَّابٌ، وَالنَّصَارَى ادَّعَوْا فِيهِ الْإِلَهِيَّةَ.
Gulüv (غُلُوّ / haddi aşmak), taksirin (ihlalin/eksik bırakmanın) zıddıdır; manası ise haddi aşmaktır. Çünkü hak, ifrat ve tefrit iki ucu arasındadır ve Allah'ın dini de aşırılık ile gevşeklik arasındadır. { غَيْرَ الْحَقِّ } buyruğu masdarın sıfatıdır; yani: "Dininizde haksız bir aşırılıkla, yani bâtıl bir aşırılıkla aşırı gitmeyin" demektir. Çünkü dinde aşırılık iki çeşittir: Hak olan aşırılık; bu, dini sağlamlaştırma ve pekiştirmede mübalağa etmektir. Bâtıl olan aşırılık; bu da şüpheleri yerleştirmede ve delilleri gizlemede külfete girmektir. Bu [bâtıl] aşırılık şöyledir: Allah'ın kendilerine lanet ettiği Yahudiler onu zinaya ve yalancı olmaya nispet etmişler, Hristiyanlar ise onun hakkında ilahlık iddia etmişlerdir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ } “...ve daha önce sapmış, birçoğunu da saptırmış ve doğru yoldan sapmış bir topluluğun heveslerine uymayın” buyurdu. Bunda iki mesele vardır: