وَجَوَابُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّا نَحْمِلُ الْمُحَارَبَةَ عَلَى مُخَالَفَةِ الْأَمْرِ وَالتَّكْلِيفِ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ أَحْكَامَ اللَّه وَأَحْكَامَ رَسُولِهِ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا كَذَا وَكَذَا، وَالثَّانِي: تَقْدِيرُ الْكَلَامِ إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ أَوْلِيَاءَ اللَّه تَعَالَى وَأَوْلِيَاءَ رَسُولِهِ كَذَا وَكَذَا.
Bunun cevabı iki yöndendir: Birincisi: Muharebeyi (savaşmayı) emre ve yükümlülüğe karşı gelmek manasına hamlederiz. Takdiri şöyledir: “Allah'ın hükümlerine ve Resulünün hükümlerine karşı gelenlerin ve yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışanların cezası ancak şudur...” İkincisi: Sözün takdiri şöyledir: “Allah Teâlâ'nın dostlarıyla ve Resulünün dostlarıyla savaşanların cezası ancak şudur...”
وَفِي الْخَبَرِ أَنَّ اللَّه تَعَالَى قَالَ: «مَنْ أَهَانَ لِي وَلِيًّا فَقَدْ بَارَزَنِي بِالْمُحَارَبَةِ» .
Rivayette [geldiğine göre] Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: «Kim benim bir veli kuluma hakaret ederse, bana karşı savaş açmış olur.»
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: هَذَا الْوَعِيدُ مُخْتَصٌّ بِالْكُفَّارِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ فِي فُسَّاقِ الْمُؤْمِنِينَ، أَمَّا الْأَوَّلُونَ فَقَدْ ذَكَرُوا وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنْ عُرَيْنَةَ نَزَلُوا الْمَدِينَةَ مُظْهَرِينَ لِلْإِسْلَامِ، فَمَرِضَتْ أَبْدَانُهُمْ وَاصْفَرَّتْ أَلْوَانُهُمْ، فَبَعَثَهُمْ رَسُولُ اللَّه ﷺ إِلَى إِبِلِ الصَّدَقَةِ لِيَشْرَبُوا مِنْ أَبْوَالِهَا وَأَلْبَانِهَا فَيَصِحُّوا، فَلَمَّا وَصَلُوا إِلَى ذَلِكَ الْمَوْضِعِ وَشَرِبُوا وَصَحُّوا قَتَلُوا الرُّعَاةَ وَسَاقُوا الْإِبِلَ وَارْتَدُّوا، فَبَعَثَ النَّبِيُّ ﷺ فِي أَثَرِهِمْ وَأَمَرَ بِهِمْ فَقُطِعَتْ أَيْدِيهُمْ وَأَرْجُلُهُمْ وَسَمَلَ أَعْيُنَهُمْ وَتُرِكُوا هُنَاكَ حَتَّى مَاتُوا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ نَسْخًا لِمَا فَعَلَهُ الرَّسُولُ، فَصَارَتْ تِلْكَ السُّنَّةُ مَنْسُوخَةً بِهَذَا الْقُرْآنِ، وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵀ لَمَّا لَمْ يَجُزْ نَسْخُ السُّنَّةِ بِالْقُرْآنِ كَانَ النَّاسِخُ لِتِلْكَ السُّنَّةِ سَنَةً أُخْرَى وَنَزَلَ هَذَا الْقُرْآنُ مُطَابِقًا لِلسُّنَّةِ النَّاسِخَةِ، وَالثَّانِي: أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي قَوْمِ أَبِي بَرْزَةَ الْأَسْلَمِيِّ، وَكَانَ قَدْ عَاهَدَ رَسُولَ اللَّه ﷺ، فَمَرَّ قَوْمٌ مِنْ كِنَانَةَ يُرِيدُونَ الْإِسْلَامَ وَأَبُو بَرْزَةَ غَائِبٌ، فَقَتَلُوهُمْ وَأَخَذُوا أَمْوَالَهُمْ. الثَّالِثُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي هَؤُلَاءِ الَّذِينَ حَكَى اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُمْ بَعْدَ أَنْ غَلَّظَ اللَّه عَلَيْهِمْ عِقَابَ الْقَتْلِ الْعَمْدِ الْعُدْوَانِ فَهُمْ مُسْرِفُونَ فِي الْقَتْلِ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ، فَمَنْ أَتَى مِنْهُمْ بِالْقَتْلِ وَالْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ فَجَزَاؤُهُمْ كَذَا وَكَذَا.
İkinci Mesele: İnsanlardan bazıları: “Bu tehdit kâfirlere mahsustur” demiştir; bazıları da: “Bu, günahkâr müminler hakkındadır” demiştir. Birinci görüşte olanlar [birkaç] sebep zikretmişlerdir: Birincisi: Ayet, Ureyne kabilesinden bir topluluk hakkında inmiştir; bunlar Müslüman olduklarını belirterek Medine'ye gelmişlerdi, bedenleri hastalanıp renkleri sararınca Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları zekât develerinin yanına, idrarlarından ve sütlerinden içip şifa bulsunlar diye gönderdi. Oraya ulaşıp [süt ve idrardan] içerek iyileşince, çobanları öldürdüler, develeri sürüp götürdüler ve dinden döndüler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem arkalarından adam gönderdi, yakalanmalarını emretti; elleri ve ayakları kesildi, gözleri oyuldu ve ölene kadar orada bırakıldılar. İşte bu ayet, Resul'ün yaptığını nesh etmek (hükmünü kaldırmak) üzere indi ve böylece o sünnet bu Kur'an ile nesh edilmiş oldu. İmam Şâfiî'ye radıyallâhu anh göre ise, sünnetin Kur'an ile neshi caiz olmadığı için o sünneti nesh eden başka bir sünnet olmuştur ve bu Kur'an ayeti de nesh eden o sünnete muvafık olarak inmiştir. İkincisi: Ayet, Ebû Berze el-Eslemî'nin kavmi hakkında inmiştir; o, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ahitleşmişti. Ebû Berze yokken Kinâne'den İslâm'a girmek isteyen bir topluluk uğradı; [Ebû Berze'nin kavmi] onları öldürüp mallarını aldılar. Üçüncüsü: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın haklarında kasıtlı ve haksız yere adam öldürmenin cezasını ağırlaştırdıktan sonra adam öldürmede aşırı gidip yeryüzünde fesat çıkardıklarını naklettiği İsrâiloğulları hakkındadır. Onlardan kim adam öldürme ve yeryüzünde fesat çıkarma eylemini işlerse cezaları şöyledir.
وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي قُطَّاعِ الطَّرِيقِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَهَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ/ الْفُقَهَاءِ، قَالُوا: وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى الْمُرْتَدِّينَ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ قَطْعَ الْمُرْتَدِّ لَا يَتَوَقَّفُ عَلَى الْمُحَارَبَةِ وَلَا عَلَى إِظْهَارِ الْفَسَادِ فِي دَارِ الْإِسْلَامِ، وَالْآيَةُ تَقْتَضِي ذَلِكَ. وَثَانِيهَا: لَا يَجُوزُ الِاقْتِصَارُ فِي الْمُرْتَدِّ عَلَى قَطْعِ الْيَدِ وَلَا عَلَى النَّفْيِ، وَالْآيَةُ تَقْتَضِي ذَلِكَ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْآيَةَ تَقْتَضِي سُقُوطَ الْحَدِّ بِالتَّوْبَةِ قَبْلَ الْقُدْرَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ [الْمَائِدَةِ: ٣٤] وَالْمُرْتَدُّ يَسْقُطُ حَدُّهُ بِالتَّوْبَةِ قَبْلَ الْقُدْرَةِ وَبَعْدَهَا، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْآيَةَ لَا تَعَلُّقَ لَهَا بِالْمُرْتَدِّينَ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ الصَّلْبَ غَيْرُ مَشْرُوعٍ فِي حَقِّ الْمُرْتَدِّ وَهُوَ مشروع هاهنا، فَوَجَبَ أَنْ لَا تَكُونَ الْآيَةُ مُخْتَصَّةً بِالْمُرْتَدِّ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً يَتَنَاوَلُ كُلَّ مَنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَةِ، سَوَاءٌ كَانَ كَافِرًا أَوْ مُسْلِمًا، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي الْكُفَّارِ لَكِنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ.
Dördüncü yön: Bu ayet, Müslümanlardan olan yol kesiciler (eşkıya) hakkında inmiştir; fakihlerin çoğunun görüşü budur. Demişlerdir ki: Ayeti mürtedlere hamletmenin caiz olmadığına delalet eden [birkaç] husus vardır: Birincisi: Mürtedin [elinin veya ayağının] kesilmesi savaşa ve İslâm yurdunda fesat sergilemeye bağlı değildir; oysa ayet bunu gerektirmektedir. İkincisi: Mürted hakkında sadece el kesme veya sürgün ile yetinmek caiz değildir; oysa ayet bunu gerektirmektedir. Üçüncüsü: Ayet, { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ } [Mâide 34] buyruğu gereğince, yakalanmadan önce tövbe etmekle had cezasının düşmesini iktiza eder; mürtedin ise cezası hem yakalanmadan önce hem de sonra tövbe etmekle düşer. Bu durum, ayetin mürtedlerle ilgisinin bulunmadığını göstermiştir. Dördüncüsü: Asılmak mürtedin hakkında meşru kılınmamıştır, burada ise meşrudur. Dolayısıyla ayetin mürtede mahsus olmaması vacip olur. Beşincisi: { الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً } kavli, kâfir olsun müslüman olsun bu vasıfla nitelenen herkesi kapsar. Bu hususta en fazla söylenebilecek olan, ayetin kâfirler hakkında indiğidir; fakat sen bilirsin ki muteber olan, sebebin hususiliği değil lafzın umumiliğidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمُحَارِبُونَ الْمَذْكُورُونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُمُ الْقَوْمُ الَّذِينَ يَجْتَمِعُونَ وَلَهُمْ مَنَعَةٌ مِمَّنْ أَرَادَهُمْ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ يَحْمِي بَعْضَهُمْ بَعْضًا وَيَقْصِدُونَ الْمُسْلِمِينَ فِي أَرْوَاحِهِمْ وَدِمَائِهِمْ، وَإِنَّمَا اعْتَبَرْنَا الْقُوَّةَ وَالشَّوْكَةَ لِأَنَّ قَاطِعَ الطَّرِيقِ إِنَّمَا يَمْتَازُ عَنِ السَّارِقِ بِهَذَا الْقَيْدِ، وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْحَالَةَ إِذَا حَصَلَتْ فِي الصَّحْرَاءِ كَانُوا قَطَّاعَ الطَّرِيقِ، فَأَمَّا لَوْ حَصَلَتْ فِي نَفْسِ الْبَلْدَةِ فَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: إِنَّهُ يَكُونُ أَيْضًا سَاعِيًا فِي الْأَرْضِ بِالْفَسَادِ وَيُقَامُ عَلَيْهِ هَذَا الْحَدُّ. قَالَ: وَأَرَاهُمْ فِي الْمِصْرِ إِنْ لَمْ يَكُونُوا أَعْظَمَ ذَنْبًا فَلَا أَقَلَّ مِنَ الْمُسَاوَاةِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَمُحَمَّدٌ رَحِمَهُمَا اللَّه: إِذَا حَصَلَ ذَلِكَ فِي الْمِصْرِ فَإِنَّهُ لَا يُقَامُ عَلَيْهِ الْحَدُّ. وَجْهُ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ ﵀ النَّصُّ وَالْقِيَاسُ، أَمَّا النَّصُّ فَعُمُومُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ إِذَا حَصَلَ هَذَا الْمَعْنَى فِي الْبَلَدِ كَانَ لَا مَحَالَةَ دَاخِلًا تَحْتَ عُمُومِ هَذَا النَّصِّ، وَأَمَّا الْقِيَاسُ فَهُوَ أَنَّ هَذَا حَدٌّ فَلَا يَخْتَلِفُ فِي الْمِصْرِ وَغَيْرِ الْمِصْرِ كَسَائِرِ الْحُدُودِ. وَجْهُ قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ أَنَّ الدَّاخِلَ فِي الْمِصْرِ يَلْحَقُهُ الْغَوْثُ فِي الْغَالِبِ فَلَا يَتَمَكَّنُ مِنَ الْمُقَاتَلَةِ فَصَارَ فِي حُكْمِ السَّارِقِ.
Üçüncü Mesele: Bu ayette zikredilen muharipler (savaş açanlar); birbirlerini korumaları sebebiyle kendilerine kastedenlere karşı bir güce sahip olarak toplanan ve Müslümanların canlarına ve kanlarına kasteden topluluktur. Güç ve kuvveti şart koşmamızın sebebi, yol kesicinin hırsızdan ancak bu kayıtla ayrılmasıdır. [Âlimler] bu durum çölde meydana geldiğinde onların yol kesici oldukları hususunda icma etmişlerdir. Şayet bu durum bizzat şehrin içinde meydana gelirse, Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: “O kimse de yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışan biri olur ve ona bu had uygulanır.” Şöyle demiştir: “Şehirdeki bu kimselerin günahı daha büyük değilse bile, en azından [çöldekilerle] eşit olduğunu düşünürüm.” Ebû Hanîfe ve Muhammed rahimehumallâh ise şöyle demişlerdir: “Bu durum şehirde meydana gelirse o kimseye had uygulanmaz.” Şâfiî'nin radıyallâhu anh görüşünün dayanağı nas ve kıyastır. Nas: Allah Teâlâ'nın { إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً } “Allah'a ve Resulüne karşı savaşanların ve yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışanların cezası ancak...” kavlinin umumiliğidir. Malumdur ki bu mana şehirde gerçekleştiğinde şüphesiz bu nassın umumunun kapsamına girer. Kıyasa gelince: Bu bir had cezasıdır; dolayısıyla diğer hadler gibi şehirde ve şehir dışında farklılık göstermez. Ebû Hanîfe'nin radıyallâhu anh görüşünün dayanağı ise şudur: Şehre girene çoğunlukla yardım ulaşır, bu yüzden savaşmaya güç yetiremez; böylece hırsız hükmünde olur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ لِلْعُلَمَاءِ فِي لَفْظِ أَوْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا لِلتَّخْيِيرِ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ وَقَوْلُ الْحَسَنِ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَمُجَاهِدٍ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الْإِمَامَ إِنْ شَاءَ قَتَّلَ وَإِنْ شَاءَ صَلَّبَ، وَإِنْ شَاءَ قَطَّعَ الْأَيْدِيَ وَالْأَرْجُلَ، وَإِنْ شَاءَ نَفَى، أَيَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَقْسَامِ شَاءَ فَعَلَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ في رواية عطاء: كلمة أَوْ هاهنا لَيْسَتْ لِلتَّخْيِيرِ، بَلْ هِيَ لِبَيَانِ أَنَّ الْأَحْكَامَ تَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ الْجِنَايَاتِ، فَمَنِ اقْتَصَرَ عَلَى الْقَتْلِ قُتِّلَ، وَمَنْ قَتَلَ وَأَخَذَ الْمَالَ قُتِّلَ/ وَصُلِّبَ، وَمَنِ اقْتَصَرَ عَلَى أَخْذِ الْمَالِ قُطِّعَ يَدُهُ وَرِجْلُهُ مِنْ خِلَافٍ. وَمَنْ أَخَافَ السُّبُلَ وَلَمْ يَأْخُذِ الْمَالَ نُفِيَ مِنَ الْأَرْضِ، وَهَذَا قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ﵀، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى ضَعْفِ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ التَّخْيِيرَ لَوَجَبَ أَنْ يُمَكَّنَ الْإِمَامُ مِنَ الِاقْتِصَارِ عَلَى النَّفْيِ، وَلَمَّا أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ التَّخْيِيرَ، وَالثَّانِي: أَنَّ هَذَا الْمُحَارِبَ إِذَا لَمْ يَقْتُلْ وَلَمْ يَأْخُذِ الْمَالَ فَقَدْ هَمَّ بِالْمَعْصِيَةِ وَلَمْ يَفْعَلْ، وَذَلِكَ لَا يُوجِبُ الْقَتْلَ كَالْعَزْمِ عَلَى سَائِرِ الْمَعَاصِي، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى التَّخْيِيرِ، فَيَجِبُ أَنْ يُضْمِرَ فِي كُلِّ فِعْلٍ عَلَى حِدَةٍ فِعْلًا عَلَى حِدَةٍ، فَصَارَ التَّقْدِيرُ: أَنْ يُقَتَّلُوا إِنْ قَتَلُوا، أَوْ يُصَلَّبُوا إِنْ جَمَعُوا بَيْنَ أَخْذِ الْمَالِ وَالْقَتْلِ، أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ من
Dördüncü Mesele: { أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْa مِنَ الْأَرْضِ } kavlindeki “Ev (أَوْ)” lafzı hakkında âlimlerin iki görüşü vardır: Birincisi: Bunun muhayyerlik (seçme serbestliği) bildirmesidir. Bu, Ali b. Ebî Talha rivayetinde İbn Abbas'ın, Hasan'ın, Saîd b. el-Müseyyeb'in ve Mücâhid'in görüşüdür. Mana şudur: Devlet başkanı dilerse öldürür, dilerse asar, dilerse elleri ve ayakları keser, dilerse sürgün eder; bu kısımlardan hangisini dilerse onu yapar. İbn Abbas, Atâ rivayetinde şöyle demiştir: Buradaki “Ev (أَوْ)” kelimesi muhayyerlik için değil, aksine hükümlerin cinayetlerin farklılığına göre değiştiğini açıklamak içindir. Kim sadece öldürmekle yetinmişse öldürülür; kim hem öldürmüş hem de mal almışsa öldürülür ve asılır; kim sadece mal almakla yetinmişse eli ve ayağı çaprazlama kesilir; kim de yolları korkutmuş fakat mal almamışsa o yerden sürgün edilir. Âlimlerin çoğunluğunun görüşü budur ve bu, Şâfiî'nin radıyallâhu anh mezhebidir. Birinci görüşün zayıflığına iki vecih delalet eder: Birincisi: Ayetten maksat muhayyerlik olsaydı, devlet başkanının sadece sürgünle yetinmesine imkân tanınması gerekirdi. Âlimler onun böyle bir yetkisi olmadığı konusunda icma ettiklerine göre, ayetten maksadın muhayyerlik olmadığını anlamış olduk. İkincisi: Bu muharip öldürmemiş ve mal da almamışsa, günaha azmetmiş fakat işlememiştir. Bu ise diğer günahlara azmetmek gibi öldürülmeyi gerektirmez. Dolayısıyla ayeti muhayyerliğe hamletmenin caiz olmadığı sabit olmuştur. O halde her bir fiil için müstakil bir fiil takdir edilmesi vaciptir. Böylece takdir şöyle olur: Öldürmüşlerse öldürülmeleri; hem mal almayı hem öldürmeyi bir arada yapmışlarsa asılmaları; sadece mal almakla yetinmişlerse ellerinin ve ayaklarının çaprazlama
خِلَافٍ إِنِ اقْتَصَرُوا عَلَى أَخْذِ الْمَالِ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ إِنْ أَخَافُوا السُّبُلَ، وَالْقِيَاسُ الْجَلِيُّ أَيْضًا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ مَا ذَكَرْنَاهُ لِأَنَّ الْقَتْلَ الْعَمْدَ الْعُدْوَانَ يُوجِبُ الْقَتْلَ، فَغَلَّظَ ذَلِكَ فِي قَاطِعِ الطَّرِيقِ، وَصَارَ الْقَتْلُ حَتْمًا لَا يَجُوزُ الْعَفْوُ عَنْهُ، وَأَخْذُ الْمَالِ يَتَعَلَّقُ بِهِ الْقَطْعُ فِي غَيْرِ قَاطِعِ الطَّرِيقِ، فَغَلَّظَ ذَلِكَ فِي قَاطِعِ الطَّرِيقِ بِقَطْعِ الطَّرَفَيْنِ، وَإِنْ جَمَعُوا بَيْنَ الْقَتْلِ وَبَيْنَ أَخْذِ الْمَالِ جَمَعَ فِي حَقِّهِمْ بَيْنَ الْقَتْلِ وَبَيْنَ الصَّلْبِ، لِأَنَّ بَقَاءَهُ مَصْلُوبًا فِي مَمَرِّ الطَّرِيقِ يَكُونُ سَبَبًا لِاشْتِهَارِ إِيقَاعِ هَذِهِ الْعُقُوبَةِ، فَيَصِيرُ ذَلِكَ زَاجِرًا لِغَيْرِهِ عَنِ الْإِقْدَامِ عَلَى مِثْلِ هَذِهِ الْمَعْصِيَةِ، وَأَمَّا إِنِ اقْتَصَرَ عَلَى مُجَرَّدِ الْإِخَافَةِ اقْتَصَرَ الشَّرْعُ مِنْهُ عَلَى عُقُوبَةٍ خَفِيفَةٍ وَهِيَ النَّفْيُ مِنَ الْأَرْضِ.
kesilmesi; yolları korkutmuşlarsa o yerden sürülmeleridir. Açık kıyas da zikrettiğimiz şeyin doğruluğuna delalet eder. Çünkü kasten ve haksız yere adam öldürmek kısası (öldürülmeyi) gerektirir; bu durum yol kesicide daha da ağırlaştırılmış ve öldürülmesi, affedilmesi caiz olmayan kesin bir ceza haline gelmiştir. Yol kesici dışındakilerde mal almak uzvun kesilmesini gerektirir; bu durum yol kesicide her iki tarafın (el ve ayağın) kesilmesiyle ağırlaştırılmıştır. Eğer hem öldürmeyi hem de mal almayı bir arada işlemişlerse, haklarında hem öldürme hem de asılma cezası birleştirilir; zira onun yol güzergâhında asılı kalması, bu cezanın uygulanışının bilinmesine sebep olur ve bu da başkalarını benzeri bir günaha kalkışmaktan alıkoyar. Sadece korkutmakla yetinmişse, şeriat ona hafif bir ceza takdir etmiştir ki o da o yerden sürülmektir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: إِذَا قَتَلَ وَأَخَذَ الْمَالَ فَالْإِمَامُ مُخَيَّرٌ فِيهِ بَيْنَ ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ. أَنْ يُقَتِّلَهُمْ فَقَطْ، أَوْ يُقَتِّلَهُمْ وَيُقَطِّعَ أَيْدِيَهُمْ وَأَرْجُلَهُمْ قَبْلَ الْقَتْلِ، أَوْ يُقَتِّلَهُمْ وَيُصَلِّبَهُمْ، وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵀: لَا بُدَّ مِنَ الصَّلْبِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي يُوسُفَ ﵀.
Beşinci Mesele: Ebû Hanîfe radıyallâhu anh şöyle demiştir: [Yol kesici] öldürür ve malı da alırsa, devlet başkanı onun hakkında üç şey arasında muhayyerdir: Sadece onları öldürmek; ya da öldürmeden önce onları öldürüp el ve ayaklarını kesmek; ya da onları öldürüp asmak. Şâfiî'ye radıyallâhu anh göre ise asılması mutlaka gereklidir; bu aynı zamanda Ebû Yûsuf'un radıyallâhu anh da kavlidir.
حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀: أَنَّهُ تَعَالَى نَصَّ عَلَى الصَّلْبِ كَمَا نَصَّ عَلَى الْقَتْلِ فَلَمْ يَجُزْ إِسْقَاطُ الصَّلْبِ كَمَا لَمْ يَجُزْ إِسْقَاطُ الْقَتْلِ. ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ الصَّلْبِ، فَقِيلَ: يُصْلَبُ حَيًّا ثُمَّ يُزَجُّ بَطْنُهُ بِرُمْحٍ حَتَّى يَمُوتَ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: يُقْتَلُ وَيُصَلَّى عَلَيْهِ ثُمَّ يُصْلَبُ.
Şâfiî'nin radıyallâhu anh delili şudur: Allah Teâlâ, öldürmeyi açıkça belirttiği gibi asmayı da açıkça belirtmiştir; dolayısıyla öldürmeyi düşürmek caiz olmadığı gibi asmayı düşürmek de caiz olmaz. Sonra asmanın keyfiyeti hakkında ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: Diri olarak asılır, sonra karnına mızrak saplanarak öldürülür. Şâfiî radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: Öldürülür, namazı kılınır, sonra asılır.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: اخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ النَّفْيِ مِنَ الْأَرْضِ. قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: مَعْنَاهُ إِنْ وَجَدَ هَؤُلَاءِ الْمُحَارِبِينَ قَتَلَهُمْ وَصَلَبَهُمْ وَقَطَعَ أَيْدِيَهُمْ وَأَرْجُلَهُمْ مِنْ خِلَافٍ، وَإِنْ لَمْ يَجِدْهُمْ طَلَبَهُمْ أَبَدًا حَتَّى إِذَا قَدَرَ عَلَيْهِمْ فَعَلَ بِهِمْ مَا ذَكَرْنَاهُ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ رَحِمَهُمَا اللَّه. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: النَّفْيُ مِنَ الْأَرْضِ هُوَ الْحَبْسُ، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَكْثَرِ أَهْلِ اللُّغَةِ، قَالُوا: وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ قَوْلَهُ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ النَّفْيَ مِنْ جَمِيعِ الْأَرْضِ، وَذَلِكَ غَيْرُ مُمْكِنٍ مَعَ بَقَاءِ الْحَيَاةِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ إِخْرَاجُهُ مِنْ تِلْكَ الْبَلْدَةِ إِلَى بَلْدَةٍ أُخْرَى، وَهُوَ أَيْضًا غَيْرُ جَائِزٍ، لِأَنَّ الْغَرَضَ مِنْ هَذَا النَّفْيِ دَفْعُ شَرِّهِ/ عَنِ الْمُسْلِمِينَ، فَلَوْ أَخْرَجْنَاهُ إِلَى بَلَدٍ آخَرَ لَاسْتَضَرَّ بِهِ مَنْ كَانَ هُنَاكَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ إِخْرَاجَهُ إِلَى دَارِ الْكُفْرِ وَهُوَ أَيْضًا غَيْرُ جَائِزٍ، لِأَنَّ إِخْرَاجَ الْمُسْلِمِ إِلَى دَارِ الْكُفْرِ تَعْرِيضٌ لَهُ بِالرِّدَّةِ وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ، وَلَمَّا بَطَلَ الْكُلُّ لَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ النَّفْيِ نَفْيَهُ عَنْ جَمِيعِ الْأَرْضِ إِلَّا مَكَانَ الْحَبْسِ. قَالُوا: وَالْمَحْبُوسُ قَدْ يُسَمَّى مَنْفِيًّا مِنَ الْأَرْضِ لِأَنَّهُ لَا يَنْتَفِعُ بِشَيْءٍ مِنْ طَيِّبَاتِ الدُّنْيَا وَلَذَّاتِهَا، وَلَا يَرَى أَحَدًا مِنْ أَحْبَابِهِ، فَصَارَ مَنْفِيًّا عَنْ جَمِيعِ اللَّذَّاتِ وَالشَّهَوَاتِ وَالطَّيِّبَاتِ فَكَانَ كَالْمَنْفِيِّ فِي الْحَقِيقَةِ. وَلَمَّا حَبَسُوا صَالِحَ بْنَ عَبْدِ الْقُدُّوسِ عَلَى تُهْمَةِ الزَّنْدَقَةِ فِي حَبْسٍ ضَيِّقٍ وَطَالَ لُبْثُهُ هناك ذَكَرَ شِعْرًا، مِنْهُ قَوْلُهُ:
Altıncı Mesele: O yerden sürgün edilmenin (nefyin) tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: Bunun manası; eğer devlet başkanı bu muharipleri bulursa onları öldürür, asar, ellerini ve ayaklarını çaprazlama keser; onları bulamazsa, yakalayıp zikrettiğimiz cezaları kendilerine uygulayana kadar sürekli onları arar. Ahmed ve İshak rahimehumallâh da bu görüştedir. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: O yerden sürgün edilmek hapistir; lügat ehlinin çoğunun tercihi de budur. Demişlerdir ki: Şunlar buna delalet eder: { أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ } kavlinden kastedilen ya bütün yeryüzünden sürgün edilmektir ki bu hayatta kalındığı sürece imkânsızdır; ya da onun o şehirden başka bir şehre çıkarılmasıdır ki bu da caiz değildir; zira bu sürgünden maksat onun şerrini Müslümanlardan defetmektir. Eğer onu başka bir şehre çıkarırsak oradaki Müslümanlar ondan zarar görür. Ya da bundan maksat onun küfür diyarına çıkarılmasıdır ki bu da caiz değildir; zira bir Müslümanı küfür diyarına çıkarmak onu dinden dönme tehlikesine maruz bırakmaktır ve bu caiz değildir. Bunların hepsi batıl olunca, sürgünden maksadın hapis yeri hariç bütün yeryüzünden uzaklaştırılması olduğu ortaya çıkar. Demişlerdir ki: Hapsedilen kimseye de “o yerden sürgün edilmiş” denebilir; çünkü o, dünyanın güzelliklerinden ve lezzetlerinden hiçbir şeyden yararlanamaz ve sevdiklerinden hiçbirini göremez; böylece bütün lezzetlerden, arzulardan ve güzelliklerden sürgün edilmiş olur ve hakikatte sürgün edilmiş gibi sayılır. Sâlih b. Abdilkuddûs'u zındıklık töhmetiyle dar bir hapishaneye hapsettiklerinde ve orada kalışı uzayınca [şöyle] bir şiir söylemiştir, ondan bir beyit şudur:
خَرَجْنَا عَنِ الدُّنْيَا وعن وصل أهلها ... فلسنا من الأحياء وَلَسْنَا مِنَ الْمَوْتَى
Dünyadan ve ehline kavuşmaktan çıktık / Artık ne dirilerdeniz ne de ölülerden.
إِذَا جَاءَنَا السَّجَّانُ يَوْمًا لِحَاجَةٍ ... عَجِبْنَا وَقُلْنَا جَاءَ هَذَا مِنَ الدُّنْيَا
Gardiyan bir gün bir ihtiyaç için yanımıza geldiğinde / Şaşırır ve deriz ki: Bu dünyadan geldi!
قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: هَذَا النَّفْيُ الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ مَحْمُولٌ عَلَى وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُحَارِبِينَ إِذَا قَتَلُوا وَأَخَذُوا الْمَالَ فَالْإِمَامُ إِنْ أَخَذَهُمْ أَقَامَ عَلَيْهِمُ الْحَدَّ، وَإِنْ لَمْ يَأْخُذْهُمْ طَلَبَهُمْ أَبَدًا فَكَوْنُهُمْ خَائِفِينَ مِنَ الْإِمَامِ هَارِبِينَ مِنْ بَلَدٍ إِلَى بَلَدٍ هُوَ الْمُرَادُ مِنَ النَّفْيِ. الثَّانِي: الْقَوْمُ الَّذِينَ يَحْضُرُونَ الْوَاقِعَةَ وَيُكْثِرُونَ جَمْعَ هَؤُلَاءِ الْمُحَارِبِينَ وَيُخِيفُونَ الْمُسْلِمِينَ وَلَكِنَّهُمْ مَا قَتَلُوا وَمَا أَخَذُوا الْمَالَ فَالْإِمَامُ إِنْ أَخَذَهُمْ أَقَامَ عَلَيْهِمُ الْحَدَّ، وَإِنْ لَمْ يَأْخُذْهُمْ طلبهم أبدا. فيقول الشافعي هاهنا: إِنَّ الْإِمَامَ يَأْخُذُهُمْ وَيُعَزِّرُهُمْ وَيَحْبِسُهُمْ، فَالْمُرَادُ بِنَفْيِهِمْ عن الأرض
Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: Ayette zikredilen bu sürgün iki veche hamledilir: Birincisi: Bu muharipler adam öldürüp mal aldıklarında, devlet başkanı onları yakalarsa haddi uygular; yakalayamazsa sürekli onları arar. Onların devlet başkanından korkup şehirden şehre kaçmaları sürgünden kastedilen şeydir. İkincisi: Olay yerinde hazır bulunup bu muhariplerin sayısını artıran ve Müslümanları korkutan, ancak öldürmeyen ve mal almayan topluluktur. Devlet başkanı onları yakalarsa cezalandırır; yakalayamazsa sürekli onları arar. Şâfiî burada der ki: Devlet başkanı onları yakalar, ta'zir cezası verir ve hapseder. Onların o yerden sürülmelerinden maksat
هُوَ هَذَا الْحَبْسُ لَا غَيْرَ، واللَّه أَعْلَمُ.
yalnızca bu hapistir; en doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا أَيْ فَضِيحَةٌ وَهَوَانٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ.
Sonra Allah Teâlâ: { ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا } “Bu, dünyada onlar için bir rezilliktir” yani bir rüsvaylık ve zillettir, { وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ } “ve ahirette de onlara büyük bir azap vardır” buyurmuştur.
قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى الْقَطْعِ بِوَعِيدِ الْفُسَّاقِ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ، وَدَالَّةٌ عَلَى أَنَّ قَتْلَهُمْ قَدْ أَحْبَطَ ثَوَابَهُمْ، لِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ بِأَنَّ ذَلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِمْ مُسْتَحِقِّينَ لِلذَّمِّ، وَكَوْنُهُمْ مُسْتَحِقِّينَ لِلذَّمِّ فِي الْحَالِ يَمْنَعُ مِنْ بَقَاءِ اسْتِحْقَاقِهِمْ لِلْمَدْحِ وَالتَّعْظِيمِ لِمَا أَنَّ ذَلِكَ جَمْعٌ بَيْنَ الضِّدَّيْنِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ ثَبَتَ الْقَوْلُ بِالْقَطْعِ بِوَعِيدِ الْفُسَّاقِ، وَثَبَتَ الْقَوْلُ بِالْإِحْبَاطِ.
Mutezile şöyle demiştir: Ayet, ehl-i kıbleden olan fâsıklar hakkındaki tehdidin kesinliğine ve [haksız yere] adam öldürmelerinin sevaplarını boşa çıkardığına (ihbât) delalet eder. Çünkü Allah Teâlâ bunun dünyada ve ahirette onlar için bir rezillik olduğuna hükmetmiştir. Bu da onların yerilmeye müstahak olduklarını gösterir. Onların o anda yerilmeye müstahak olmaları, övgü ve tazime müstahaklıklarının devam etmesine engeldir; çünkü bu iki zıddı birleştirmektir. Durum böyle olunca, fâsıklar hakkındaki tehdidin kesinliği görüşü ile amellerin boşa çıkması (ihbât) görüşü sabit olmuştur.
وَالْجَوَابُ: لَا نِزَاعَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ فِي أَنَّ هَذَا الْحَدَّ إِنَّمَا يَكُونُ وَاقِعًا عَلَى جِهَةِ الْخِزْيِ وَالِاسْتِخْفَافِ/ إِذَا لَمْ تَحْصُلِ التَّوْبَةُ، فَأَمَّا عِنْدَ حُصُولِ التَّوْبَةِ فَإِنَّ هَذَا الْحَدَّ لَا يَكُونُ عَلَى جِهَةِ الْخِزْيِ وَالِاسْتِخْفَافِ، بَلْ يَكُونُ عَلَى جِهَةِ الِامْتِحَانِ، فَإِذَا جَازَ لَكُمْ أَنْ تَشْتَرِطُوا هَذَا الْحُكْمَ بِعَدَمِ التَّوْبَةِ لِدَلِيلٍ دَلَّ عَلَى اعْتِبَارِ هَذَا الشَّرْطِ، فَنَحْنُ أَيْضًا نَشْرُطُ هَذَا الْحُكْمَ بِشَرْطِ عَدَمِ الْعَفْوِ، وَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى الْكَلَامُ إِلَّا فِي أَنَّهُ هَلْ دَلَّ هَذَا الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَعْفُو عَنِ الْفُسَّاقِ أَمْ لَا؟ وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ بِالِاسْتِقْصَاءِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ [الْبَقَرَةِ: ٨١] ثم قال تعالى:
Cevap: Bizimle sizin aranızda, tövbe vaki olmadığında bu haddin ancak rezillik ve aşağılama şeklinde uygulanacağı hususunda bir ihtilaf yoktur. Tövbe gerçekleştiğinde ise bu had rezillik ve aşağılama şeklinde değil, aksine bir imtihan şeklinde olur. Bu şartın dikkate alınmasına delalet eden bir delilden ötürü bu hükmü tövbe etmeme şartına bağlamanız size caiz oluyorsa, biz de bu hükmü affın bulunmaması şartına bağlarız. O takdirde geriye sadece bu delilin Allah Teâlâ'nın fâsıkları affedeceğine delalet edip etmediği meselesi kalır. Biz bu meseleyi Bakara Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } [Bakara 81] kavlinin tefsirinde etraflıca zikrettik. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة المائدة (٥) : آية ٣٤]
[Mâide Suresi (5): Ayet 34]
إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٤)
{ إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٤) } “Ancak onları yakalamanızdan önce tövbe edenler müstesnadır. Bilin ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (34)
قَالَ الشَّافِعِيُّ رَحِمَهُ اللَّه تَعَالَى: لَمَّا شَرَحَ مَا يَجِبُ عَلَى هَؤُلَاءِ الْمُحَارِبِينَ مِنَ الْحُدُودِ وَالْعُقُوبَاتِ استثنى عنه ما إِذَا تَابُوا قَبْلَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِمْ. وَضَبْطُ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّ مَا يَتَعَلَّقُ مِنْ تِلْكَ الْأَحْكَامِ بِحُقُوقِ اللَّه تَعَالَى فَإِنَّهُ يَسْقُطُ بَعْدَ هَذِهِ التَّوْبَةِ، وَمَا يَتَعَلَّقُ مِنْهَا بِحُقُوقِ الْآدَمِيِّينَ فَإِنَّهُ لَا يَسْقُطُ، فَهَؤُلَاءِ الْمُحَارِبُونَ إِنْ قَتَلُوا إِنْسَانًا ثُمَّ تَابُوا قَبْلَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِمْ كَانَ وَلِيُّ الدَّمِ عَلَى حَقِّهِ فِي الْقَصَاصِ وَالْعَفْوِ، إِلَّا أَنَّهُ يَزُولُ حَتْمُ الْقَتْلِ بِسَبَبِ هَذِهِ التَّوْبَةِ، وَإِنْ أَخَذَ مَالًا وَجَبَ عَلَيْهِ رَدُّهُ وَلَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ قَطْعُ الْيَدِ أَوِ الرِّجْلِ، وَأَمَّا إِذَا تَابَ بَعْدَ الْقُدْرَةِ فَظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّ التَّوْبَةَ لَا تَنْفَعُهُ، وَتُقَامُ الْحُدُودُ عَلَيْهِ. قَالَ الشَّافِعِيُّ رَحِمَهُ اللَّه تَعَالَى: وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَسْقُطَ كل حد للَّه بِالتَّوْبَةِ، لِأَنَّ مَاعِزًا لَمَّا رُجِمَ أَظْهَرَ تَوْبَتَهُ،
İmam Şâfiî rahimehullâhu teâlâ şöyle demiştir: Bu muhariplere vacip olan hadleri ve cezaları açıkladığında, kendilerini yakalamadan önce tövbe etmeleri durumunu bundan istisna etmiştir. Bu sözün özeti şudur: O hükümlerden Allah Teâlâ'nın haklarıyla ilgili olanlar bu tövbeden sonra düşer; kulların haklarıyla ilgili olanlar ise düşmez. Dolayısıyla bu muharipler bir insanı öldürmüş ve kendileri yakalanmadan önce tövbe etmişlerse, kan velisi kısas ve af hakkına sahip olmaya devam eder; ancak bu tövbe sebebiyle öldürülmenin kesinliği kalkar. Eğer bir mal almışsa onu iade etmesi gerekir, fakat elinin veya ayağının kesilmesi gerekmez. Yakalandıktan sonra tövbe etmesine gelince; ayetin zahirine göre tövbe ona fayda vermez ve ona had cezaları uygulanır. Şâfiî rahimehullâhu teâlâ şöyle demiştir: Allah için olan her haddin tövbe ile düşmesi muhtemeldir; zira Mâiz recmedildiği esnada tövbesini açıklamış,
فَلَمَّا تَمَّمُوا رَجْمَهُ ذَكَرُوا ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّه ﷺ، فَقَالَ: «هَلَّا تَرَكْتُمُوهُ» .
onlar recmi tamamlayınca bu durumu Resulullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem zikretmişler, o da: «Onu bıraksaydınız ya!» buyurmuştur.
أَوْ لَفْظٌ هَذَا مَعْنَاهُ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّوْبَةَ تُسْقِطُ عَنِ الْمُكَلَّفِ كُلَّ مَا يتعلق بحق اللَّه تعالى.
Veya bu manada bir lafız söylemiştir. Bu da tövbenin, Allah Teâlâ'nın hakkıyla ilgili olan her şeyi mükelleften düşürdüğüne delalet eder.
[سورة المائدة (٥) : آية ٣٥]
[Mâide Suresi (5): Ayet 35]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣٥)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣٥) } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun, O'na [yaklaştıracak] vesile arayın ve O'nun yolunda cihad edin ki kurtuluşa eresiniz.” (35)
[في قوله تَعَالَى يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun, O'na vesile arayın” kavli hakkında] Bu ayette [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي النَّظْمِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّا قَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَ رَسُولَهُ أَنَّ قَوْمًا مِنَ الْيَهُودِ هَمُّوا أَنْ يَبْسُطُوا أَيْدِيَهُمْ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى إِخْوَانِهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَأَصْحَابِهِ بِالْغَدْرِ وَالْمَكْرِ وَمَنَعَهُمُ اللَّه تَعَالَى عَنْ مُرَادِهِمْ، فَعِنْدَ ذَلِكَ شَرَحَ لِلرَّسُولِ شِدَّةَ عِتِيِّهِمْ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ وَكَمَالَ إِصْرَارِهِمْ عَلَى إِيذَائِهِمْ، وَامْتَدَّ الْكَلَامُ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ، فَعِنْدَ هَذَا رَجَعَ الْكَلَامُ إِلَى الْمَقْصُودِ الأول وقال: يَا أَيُّهَا/ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ كَأَنَّهُ قِيلَ: قَدْ عَرَفْتُمْ كَمَالَ جَسَارَةِ الْيَهُودِ عَلَى الْمَعَاصِي وَالذُّنُوبِ وَبُعْدِهِمْ عَنِ الطَّاعَاتِ الَّتِي هِيَ الْوَسَائِلُ لِلْعَبْدِ
Birinci Mesele: Nazımda (ayetlerin sıralanışında) iki vecih vardır: Birincisi: Bil ki biz, Allah Teâlâ'nın Resulüne, Yahudilerden bir topluluğun Resul'e ve onun mümin kardeşlerine ve ashabına hile ve tuzakla el uzatmaya kalkıştıklarını ve Allah Teâlâ'nın onları muratlarından engellediğini bildirdiğini açıklamıştık. Bunun üzerine Resul'e, onların peygamberlere karşı azgınlıklarının şiddetini ve onlara eziyet etmekteki tam ısrarlarını şerhetti ve söz bu noktaya kadar uzandı. İşte bu noktada söz ilk maksada dönmüş ve şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ } Sanki şöyle denilmiştir: Yahudilerin günahlara ve isyanlara karşı tam bir cüretkârlık içinde olduklarını ve kulu
إِلَى الرَّبِّ، فَكُونُوا يَا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ بِالضِّدِّ مِنْ ذَلِكَ، وَكُونُوا مُتَّقِينَ عَنْ مَعَاصِي اللَّه، مُتَوَسِّلِينَ إِلَى اللَّه بِطَاعَاتِ اللَّه.
Rabbine [yaklaştıran] vesileler olan taatlerden uzak olduklarını öğrendiniz; o halde ey müminler, siz bunun aksine olun; Allah'ın günahlarından sakınan ve Allah'ın taatleriyle Allah'a vesile arayan kimseler olun.
الْوَجْهُ الثَّانِي فِي النَّظْمِ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ [الْمَائِدَةِ: ١٨] أَيْ نَحْنُ أَبْنَاءُ أَنْبِيَاءِ اللَّه، فَكَانَ افْتِخَارُهُمْ بِأَعْمَالِ آبَائِهِمْ، فَقَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَكُنْ مُفَاخَرَتُكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ لَا بِشَرَفِ آبَائِكُمْ وَأَسْلَافِكُمْ، فَاتَّقُوا اللَّه وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ، واللَّه أَعْلَمُ.
Nazımdaki ikinci vecih: Allah Teâlâ onlardan naklederek: { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } [Mâide 18] yani “biz Allah'ın peygamberlerinin oğullarıyız” dediklerini bildirmiştir. Dolayısıyla onların övünmesi babalarının amelleriyle idi. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Ey iman edenler! Övüncünüz babalarınızın ve geçmişlerinizin şerefiyle değil kendi amellerinizle olsun; öyleyse Allah'tan korkun ve O'na [yaklaştıracak] vesile arayın; en doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ مَجَامِعَ التَّكْلِيفِ مَحْصُورَةٌ فِي نَوْعَيْنِ لَا ثَالِثَ لَهُمَا: أَحَدُهُمَا: تَرْكُ الْمَنْهِيَّاتِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ اتَّقُوا اللَّهَ وَثَانِيهِمَا: فِعْلُ الْمَأْمُورَاتِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَلَمَّا كَانَ تَرْكُ الْمَنْهِيَّاتِ مُقَدَّمًا عَلَى فِعْلِ الْمَأْمُورَاتِ بِالذَّاتِ لَا جَرَمَ قَدَّمَهُ تَعَالَى عَلَيْهِ فِي الذِّكْرِ. وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ التَّرْكَ مُقَدَّمٌ عَلَى الْفِعْلِ لِأَنَّ التَّرْكَ عِبَارَةٌ عَنْ بَقَاءِ الشَّيْءِ عَلَى عَدَمِهِ الْأَصْلِيِّ، وَالْفِعْلُ هُوَ الْإِيقَاعُ وَالتَّحْصِيلُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ عَدَمَ جَمِيعِ الْمُحْدَثَاتِ سَابِقٌ عَلَى وُجُودِهَا، فَكَانَ التَّرْكُ قَبْلَ الْفِعْلِ لَا مَحَالَةَ.
İkinci Mesele: Bil ki mükellefiyetin esasları üçüncüsü olmayan iki türe münhasırdır: Birincisi: Yasakları terk etmektir; { اتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun” kavliyle buna işaret edilmiştir. İkincisi: Emredilenleri yapmaktır; { وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ } “O'na vesile arayın” kavliyle de buna işaret edilmiştir. Yasakları terk etmek zâtı itibariyle emredilenleri yapmaktan önce geldiği için, şüphesiz Allah Teâlâ zikirde onu diğerinin önüne geçirmiştir. Terkin fiilden önce geldiğini söylememizin sebebi şudur: Çünkü terk, bir şeyin asıl yokluğu (ademi) üzere kalmasından ibarettir; fiil ise meydana getirmek ve var etmektir. Şüphe yok ki sonradan olan bütün varlıkların yokluğu, varlıklarından öncedir; bu sebeple terk kaçınılmaz olarak fiilden öncedir.
فَإِنْ قِيلَ: وَلِمَ جُعِلَتِ الْوَسِيلَةُ مَخْصُوصَةً بِالْفِعْلِ مَعَ أَنَّا نَعْلَمُ أَنَّ تَرْكَ الْمَعَاصِي قَدْ يُتَوَسَّلُ بِهِ إِلَى اللَّه تَعَالَى؟
Eğer: “Günahları terk etmenin de Allah Teâlâ'ya vesile kılındığını bildiğimiz halde, vesile niçin sadece fiile tahsis edilmiştir?” denilirse,
قُلْنَا: التَّرْكُ إِبْقَاءُ الشَّيْءِ عَلَى عَدَمِهِ الْأَصْلِيِّ، وَذَلِكَ الْعَدَمُ الْمُسْتَمِرُّ لَا يُمْكِنُ التَّوَسُّلُ بِهِ إِلَى شَيْءٍ الْبَتَّةَ فَثَبَتَ أَنَّ التَّرْكَ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ وَسِيلَةً، بَلْ مَنْ دَعَاهُ دَاعِي الشَّهْوَةِ إِلَى فِعْلٍ قَبِيحٍ، ثُمَّ تَرَكَهُ لِطَلَبِ مَرْضَاةِ اللَّه تَعَالَى، فَهَهُنَا يَحْصُلُ التَّوَسُّلُ بِذَلِكَ الِامْتِنَاعِ إِلَى اللَّه تَعَالَى، إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ الِامْتِنَاعَ مِنْ بَابِ الْأَفْعَالِ، وَلِهَذَا قَالَ الْمُحَقِّقُونَ:
Şöyle deriz: Terk, bir şeyi asıl yokluğu üzere bırakmaktır; o devamlı yokluk ile ise kesinlikle hiçbir şeye vesile olunamaz. Böylece terkin bir vesile olamayacağı sabit olmuştur. Bilakis, şehvet dürtüsü bir kimseyi çirkin bir fiile çağırdığında ve o da Allah Teâlâ'nın rızasını aramak için onu terk ettiğinde; işte burada bu kaçınma ile Allah Teâlâ'ya vesile hasıl olur. Ancak bu kaçınma fiiller türündendir; nitekim tahkik ehli şöyle demiştir:
تَرْكُ الشَّيْءِ عِبَارَةٌ عَنْ فِعْلِ ضِدِّهِ.
Bir şeyi terk etmek, onun zıddını yapmaktan ibarettir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ التَّرْكَ وَالْفِعْلَ أَمْرَانِ مُعْتَبَرَانِ فِي ظَاهِرِ الْأَفْعَالِ، فَالَّذِي يَجِبُ تَرْكُهُ هُوَ الْمُحَرَّمَاتُ، وَالَّذِي يَجِبُ فِعْلُهُ هُوَ الْوَاجِبَاتُ، وَمُعْتَبَرَانِ أَيْضًا فِي الْأَخْلَاقِ، فَالَّذِي يَجِبُ حُصُولُهُ هُوَ الْأَخْلَاقُ الْفَاضِلَةُ، وَالَّذِي يَجِبُ تَرْكُهُ هُوَ الْأَخْلَاقُ الذَّمِيمَةُ، وَمُعْتَبَرَانِ أَيْضًا فِي الْأَفْكَارِ فَالَّذِي يَجِبُ فِعْلُهُ هُوَ التَّفَكُّرُ فِي الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْمَعَادِ، وَالَّذِي يَجِبُ تَرْكُهُ هُوَ الِالْتِفَاتُ إِلَى الشُّبُهَاتِ، ومعتبران أيضا في مقام التجلي، فالفعل هن الِاسْتِغْرَاقُ فِي اللَّه تَعَالَى، وَالتَّرْكُ هُوَ الِالْتِفَاتُ إِلَى غَيْرِ اللَّه تَعَالَى: وَأَهْلُ الرِّيَاضَةِ يُسَمُّونَ الْفِعْلَ وَالتَّرْكَ بِالتَّحْلِيَةِ وَالتَّخْلِيَةِ، وَبِالْمَحْوِ وَالصَّحْوِ، وَبِالنَّفْيِ وَالْإِثْبَاتِ، وَبِالْفَنَاءِ وَالْبَقَاءِ، وَفِي جَمِيعِ الْمَقَامَاتِ النَّفْيُ مُقَدَّمٌ عَلَى الْإِثْبَاتِ، وَلِذَلِكَ كَانَ قَوْلُنَا «لَا إله إلا اللَّه» النفي مقدم فيه إلى الْإِثْبَاتِ.
Bunu anladığında deriz ki: Terk ve fiil, zahir amellerde muteber iki husustur: Terk edilmesi vacip olan haramlardır; yapılması vacip olan ise farzlardır. Bunlar ahlakta da muteberdir: Elde edilmesi vacip olan faziletli ahlaktır; terk edilmesi vacip olan ise yerilmiş ahlaktır. Fikirlerde de muteberdir: Yapılması vacip olan tevhide, nübüvvete ve meâda (ahirete) delalet eden deliller üzerinde tefekkür etmektir; terk edilmesi vacip olan ise şüphelere yönelmektir. Tecelli makamında da muteberdir: Fiil, Allah Teâlâ'da istiğrak (kendini bütünüyle Allah'a verme); terk ise Allah Teâlâ'dan başkasına iltifat etmektir. Riyazat ehli (sûfiler) fiil ve terki; tahliye (süsleme) ve tahliye (arındırma), mahv (yok olma) ve sahv (uyanıklık), nefy (olumsuzlama) ve ispat (olumlama), fenâ (yok oluş) ve bekâ (baki kalış) olarak isimlendirirler. Bütün makamlarda nefy ispattan öncedir; bu sebeple «Lâ ilâhe illallâh» sözümüzde de nefy ispattan önce gelmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْوَسِيلَةُ فَعِيلَةٌ، مِنْ وَسَلَ إِلَيْهِ إِذَا تَقَرَّبَ إِلَيْهِ. قَالَ لَبِيدٌ الشَّاعِرُ:
Üçüncü Mesele: El-Vesîle (الْوَسِيلَةُ), “feîle (فَعِيلَةٌ)” veznindedir; bir kimse birine yaklaştığında kullanılan “vesele ileyhi (وَسَلَ إِلَيْهِ)” kökünden gelir. Şair Lebîd şöyle demiştir:
أَرَى النَّاسَ لَا يَدْرُونَ مَا قَدْرُ أَمْرِهِمْ ... أَلَا كُلُّ ذِي لُبٍّ إِلَى اللَّه وَاسِلُ
İnsanları görürüm ki işlerinin kadrini bilmezler / Haberiniz olsun, her akıl sahibi Allah'a vesile arayandır.
أَيْ مُتَوَسِّلٌ، فَالْوَسِيلَةُ هِيَ الَّتِي يُتَوَسَّلُ بِهَا إِلَى الْمَقْصُودِ. قَالَتِ التَّعْلِيمِيَّةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ لَا سَبِيلَ إِلَى اللَّه تَعَالَى إِلَّا بِمُعَلِّمٍ يُعَلِّمُنَا مَعْرِفَتَهُ، وَمُرْشِدٍ يُرْشِدُنَا إِلَى الْعِلْمِ بِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ أَمْرٌ بِطَلَبِ الْوَسِيلَةِ إِلَيْهِ مُطْلَقًا، وَالْإِيمَانُ بِهِ مِنْ أَعْظَمِ الْمَطَالِبِ وَأَشْرَفِ الْمَقَاصِدِ، فَلَا بُدَّ فِيهِ مِنَ الْوَسِيلَةِ.
Yani vesile arayandır (mütevessildir). Vesile, maksada kendisiyle ulaşılan şeydir. Ta'lîmiyye (Bâtınîler) şöyle demiştir: Ayet, bize O'nun marifetini öğretecek bir muallim ve O'nu bilmeye bizi yönlendirecek bir mürşid olmadan Allah Teâlâ'ya hiçbir yolun bulunmadığına delalet etmiştir; çünkü bu, mutlak olarak O'na vesile aramayı emretmektedir; O'na iman ise taleplerin en büyüğü ve maksatların en şereflisidir, dolayısıyla onda da mutlaka bir vesile gereklidir.
وَجَوَابُنَا: أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَمَرَ بِابْتِغَاءِ الْوَسِيلَةِ إِلَيْهِ بَعْدَ الْإِيمَانِ بِهِ، وَالْإِيمَانُ بِهِ عِبَارَةٌ عَنِ الْمَعْرِفَةِ بِهِ فَكَانَ هَذَا أَمْرًا بِابْتِغَاءِ الْوَسِيلَةِ إِلَيْهِ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَبَعْدَ مَعْرِفَتِهِ، فَيَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ هَذَا أَمْرًا بِطَلَبِ الْوَسِيلَةِ إِلَيْهِ فِي مَعْرِفَتِهِ، فَكَانَ الْمُرَادُ طَلَبَ الْوَسِيلَةِ إِلَيْهِ فِي تَحْصِيلِ مَرْضَاتِهِ وَذَلِكَ بِالْعِبَادَاتِ وَالطَّاعَاتِ.
Bizim cevabımız şudur: Allah Teâlâ O'na vesile aramayı ancak O'na imandan sonra emretmiştir; O'na iman ise O'nu bilmekten (marifetten) ibarettir. Dolayısıyla bu, imandan ve O'nu tanıdıktan sonra O'na vesile arama emridir; öyleyse bunun O'nun marifetinde O'na vesile arama emri olması imkânsızdır. Demek ki maksat, O'nun rızasını elde etmede vesile aramaktır ve bu da ibadetler ve taatlerle olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِتَرْكِ مَا لَا يَنْبَغِي بِقَوْلِهِ اتَّقُوا اللَّهَ وَبِفِعْلِ مَا يَنْبَغِي، بِقَوْلِهِ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا شَاقٌّ ثَقِيلٌ عَلَى النَّفْسِ وَالشَّهْوَةِ، فَإِنَّ النَّفْسَ لَا تَدْعُو إِلَّا إِلَى الدُّنْيَا وَاللَّذَّاتِ الْمَحْسُوسَةِ، وَالْعَقْلَ لَا يَدْعُو إِلَّا إِلَى خدمة اللَّه وطاعته والاعتراض عَنِ الْمَحْسُوسَاتِ، وَكَانَ بَيْنَ الْحَالَتَيْنِ تَضَادٌّ وَتَنَافٍ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّ الْعُلَمَاءَ ضَرَبُوا الْمَثَلَ فِي مَظَانَّ تَطْلُبُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ بِالضَّرَّتَيْنِ، وَبِالضِّدَّيْنِ، وَبِالْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ، وَبِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ الِانْقِيَادُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ مِنْ أَشَقِّ الْأَشْيَاءِ عَلَى النَّفْسِ وَأَشَدِّهَا ثِقَلًا عَلَى الطَّبْعِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ أَرْدَفَ ذَلِكَ التَّكْلِيفَ بِقَوْلِهِ وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ وَهَذِهِ الْآيَةُ آيَةٌ شَرِيفَةٌ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى أَسْرَارٍ رُوحَانِيَّةٍ، ونحن نشير هاهنا إِلَى وَاحِدٍ مِنْهَا، وَهُوَ أَنَّ مَنْ يَعْبُدُ اللَّه تَعَالَى فَرِيقَانِ، مِنْهُمْ مَنْ يَعْبُدُ اللَّه لَا لِغَرَضٍ سِوَى اللَّه، وَمِنْهُمْ مَنْ يَعْبُدُهُ لِغَرَضٍ آخَرَ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Ve O'nun yolunda cihad edin ki kurtuluşa eresiniz” buyurmuştur. Bil ki Allah Teâlâ: { اتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun” kavliyle uygun olmayan şeyleri terk etmeyi ve { وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ } “O'na vesile arayın” kavliyle de uygun olan şeyleri yapmayı emredince —ki bunların her ikisi de nefse ve şehvete ağır ve zahmetlidir; zira nefis ancak dünyaya ve hissedilen lezzetlere çağırır, akıl ise ancak Allah'a kulluğa, O'na itaate ve hissedilen şeylerden yüz çevirmeye çağırır; bu iki hal arasında ise zıtlık ve uyuşmazlık vardır. Bu sebeple âlimler dünyayı ve ahireti talep edenlerin durumunu iki kuma, iki zıt şey, doğu ile batı, gece ile gündüz misaliyle açıklamışlardır— durum böyle olunca, Allah Teâlâ'nın: { اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ } buyruğuna boyun eğmek nefse en zor gelen ve tabiata en ağır basan şeylerden biri olmuştur. İşte bu sebeple bu mükellefiyetin ardına: { وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } buyruğunu eklemiştir. Bu ayet, ruhanî sırları ihtiva eden şerefli bir ayettir. Biz burada onlardan birine işaret edelim: O da şudur: Allah Teâlâ'ya ibadet edenler iki gruptur: Bir kısmı Allah'a, Allah'tan başka hiçbir amaç gütmeksizin ibadet eder; bir kısmı da O'na başka bir amaç için ibadet eder.
وَالْمَقَامُ الْأَوَّلُ: هُوَ الْمَقَامُ الشَّرِيفُ الْعَالِي، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ أَيْ فِي سَبِيلِ عُبُودِيَّتِهِ وَطَرِيقِ الْإِخْلَاصِ فِي مَعْرِفَتِهِ وَخِدْمَتِهِ.
Birinci makam: Şerefli ve yüce makamdır; { وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ } yani O'nun kulluğu yolunda, O'nu tanıma ve O'na hizmetteki ihlas yolunda [cihad edin] buyruğuyla buna işaret edilmiştir.
وَالْمَقَامُ الثَّانِي: دُونَ الْأَوَّلِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ وَالْفَلَاحُ اسْمٌ جَامِعٌ لِلْخَلَاصِ عَنِ الْمَكْرُوهِ وَالْفَوْزِ بِالْمَحْبُوبِ.
İkinci makam: Birincinin altındadır; { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “kurtuluşa eresiniz diye” buyruğuyla buna işaret edilmiştir. Felâh (kurtuluş); hoşa gitmeyen şeyden kurtulmayı ve sevilen şeyi elde etmeyi kapsayan genel bir isimdir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَرْشَدَ الْمُؤْمِنِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى مَعَاقِدِ جَمِيعِ الْخَيْرَاتِ، وَمَفَاتِحِ كُلِّ السَّعَادَاتِ أَتْبَعَهُ بِشَرْحِ حَالِ الْكُفَّارِ، وَبِوَصْفِ عَاقِبَةِ مَنْ لَمْ يَعْرِفْ حَيَاةً وَلَا سَعَادَةً إِلَّا فِي هَذِهِ الدَّارِ، وَذَكَرَ مِنْ جُمْلَةِ تِلْكَ الْأُمُورِ الفظيعة نوعين:
Bil ki Allah Teâlâ bu ayette müminleri bütün hayırların düğüm noktalarına ve bütün saadetlerin anahtarlarına yönlendirince, hemen ardından kâfirlerin halini açıklamayı ve bu dünyadan başka bir hayat ve saadet tanımayanların akıbetini vasfetmeyi eklemiş ve bu korkunç işler cümlesinden iki türü zikretmiştir:
[سورة المائدة (٥) : الآيات ٣٦ الى ٣٧]
[Mâide Suresi (5): Ayetler 36-37]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٣٦) يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ (٣٧)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٣٦) يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ (٣٧) } “Şüphe yok ki kâfir olanlar, yeryüzünde olanların tamamı ve bir misli daha beraberinde kendilerinin olsa da kıyamet gününün azabından [kurtulmak için] onu fidye verseler, kendilerinden kabul edilmez. Onlar için can yakıcı bir azap vardır. (36) Ateşten çıkmak isterler, fakat oradan çıkacak değillerdir. Onlar için sürekli bir azap vardır.” (37)
أَحَدُهُمَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunlardan birincisi: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Şüphe yok ki kâfir olanlar, yeryüzünde olanların tamamı ve bir misli daha beraberinde kendilerinin olsa da kıyamet gününün azabından [kurtulmak için] onu fidye verseler, kendilerinden kabul edilmez. Onlar için can yakıcı bir azap vardır” kavlidir. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْجُمْلَةُ الْمَذْكُورَةُ مَعَ كَلِمَةِ لَوْ خَبَرُ إِنَّ.
Birinci Mesele: { لَوْ } kelimesiyle birlikte zikredilen cümle { إِنَّ }'nin haberidir.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ وَحَّدَ الرَّاجِعَ فِي قَوْلِهِ لِيَفْتَدُوا بِهِ مَعَ أَنَّ الْمَذْكُورَ السَّابِقَ بَيَانُ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلِهِ؟
Eğer: “Daha önce zikredilen şey yeryüzündekilerin tamamı ve onun bir mislinin açıklaması olduğu halde, { لِيَفْتَدُوا بِهِ } kavlindeki dönen zamir niçin tekil getirilmiştir?” denilirse,
قُلْنَا: التَّقْدِيرُ كَأَنَّهُ قِيلَ: لِيَفْتَدُوا بِذَلِكَ الْمَذْكُورِ.
Şöyle deriz: Takdir sanki şöyle denilmiş gibidir: “Zikredilen o şey ile fidye verseler...”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى الْخَبَرِ.
İkinci Mesele: { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } kavlinin hal konumunda olması muhtemel olduğu gibi, habere matuf olması da muhtemeldir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ التَّمْثِيلُ لِلُزُومِ الْعَذَابِ لَهُمْ، فَإِنَّهُ لَا سَبِيلَ لَهُمْ إِلَى الْخَلَاصِ مِنْهُ.
Üçüncü Mesele: Bu sözden maksat, onlardan azabın ayrılmayacağını örneklendirmektir; çünkü onların azaptan kurtulmalarına hiçbir yol yoktur.
وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «يُقَالُ لِلْكَافِرِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَ لَكَ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا أَكُنْتَ تَفْتَدِي بِهِ فَيَقُولُ نَعَمْ فَيُقَالُ لَهُ قَدْ سُئِلْتَ أَيْسَرَ مِنْ ذَلِكَ فَأَبَيْتَ» .
Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem [rivayet edildiğine göre]: «Kıyamet günü kâfire: “Ne dersin, yeryüzü dolusu altının olsa [azaptan kurtulmak için] onu fidye verir miydin?” denilir; o da: “Evet” der. Bunun üzerine ona: “Senden bundan daha kolayı istenmişti de sen kaçınmıştın” denilir.»
النَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ الْوَعِيدِ الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
Bu ayette zikredilen tehdidin ikinci türü:
قَوْلُهُ: يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ } “Ateşten çıkmak isterler, fakat oradan çıkacak değillerdir. Onlar için sürekli bir azap vardır” kavlidir. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِرَادَتُهُمُ الْخُرُوجَ تَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ قَصَدُوا ذَلِكَ وَطَلَبُوا الْمَخْرَجَ مِنْهَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها أُعِيدُوا فِيها [السَّجْدَةِ: ٢] .
Birinci Mesele: Onların çıkmayı istemeleri iki ihtimal taşır: Birincisi: Nitekim Allah Teâlâ'nın: { كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها أُعِيدُوا فِيها } [es-Secde: 20] “Oradan her çıkmak istediklerinde, oraya geri döndürülürler” buyurduğu gibi, bunu kastetmiş ve oradan bir çıkış yolu aramışlardır.
قِيلَ: إِذَا رَفَعَهُمْ لَهَبُ النَّارِ إِلَى فَوْقُ فَهُنَاكَ يَتَمَنَّوْنَ الْخُرُوجَ. وَقِيلَ: يَكَادُونَ يَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ لِقُوَّةِ النَّارِ وَدَفْعِهَا لِلْمُعَذَّبِينَ، وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ تَمَنَّوْا ذَلِكَ وَأَرَادُوهُ بِقُلُوبِهِمْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي مَوْضِعٍ آخَرَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٧] وَيُؤَكِّدُ هَذَا الْوَجْهَ قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ بِضَمِّ الْيَاءِ.
Ateşin alevi onları yukarı kaldırdığında orada çıkmayı temenni ettikleri söylenmiştir. Ateşin şiddetinden ve azap edilenleri itmesinden dolayı neredeyse ateşten çıkacakları da söylenmiştir. İkincisi ise: Allah Teâlâ'nın başka bir yerdeki: { رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها } [el-Mü'minûn: 107] “Rabbimiz! Bizi oradan çıkar” kavli gibi, bunu temenni etmiş ve kalpleriyle istemiş olmalarıdır. Bu vechi, { يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ } kısmını yâ harfini ötreli (yuhrecûne) okuyanların kıraati pekiştirmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُخْرِجُ مِنَ النَّارِ مَنْ قَالَ «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه» عَلَى سَبِيلِ الْإِخْلَاصِ. قَالُوا: لِأَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ هَذَا الْمَعْنَى مِنْ تَهْدِيدَاتِ الْكُفَّارِ، وَأَنْوَاعِ مَا خَوَّفَهُمْ بِهِ مِنَ الْوَعِيدِ الشَّدِيدِ، وَلَوْلَا أَنَّ هَذَا الْمَعْنَى مُخْتَصٌّ بِالْكُفَّارِ وَإِلَّا لَمْ يَكُنْ لِتَخْصِيصِ الْكُفَّارِ بِهِ مَعْنًى واللَّه أَعْلَمُ. وَمِمَّا يُؤَيِّدُ هَذَا الَّذِي قُلْنَاهُ قَوْلُهُ وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ وَهَذَا يُفِيدُ الْحَصْرَ، فَكَانَ الْمَعْنَى وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ لَا لِغَيْرِهِمْ، كَمَا أَنَّ قَوْلَهُ لَكُمْ دِينَكُمْ [المائدة: ٣] أي لكم لا لغيركم، فكذا هاهنا.
İkinci Mesele: Ashabımız bu ayeti, Allah Teâlâ'nın ihlas üzere «Lâ ilâhe illallâh» diyen kimseyi ateşten çıkaracağına delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Çünkü Allah Teâlâ bu manayı kâfirlere yönelik tehditlerden ve onları kendisiyle korkuttuğu şiddetli vaîd türlerinden kılmıştır. Eğer bu mana kâfirlere has olmasaydı, kâfirlere tahsis edilmesinin bir anlamı olmazdı. Allah en iyisini bilir. Söylediğimiz bu hususu O'nun: { وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ } “Onlar için sürekli bir azap vardır” kavli de teyit etmektedir. Bu ifade hasr (tahsis) bildirir. Dolayısıyla mana: { لَكُمْ دِينَكُمْ } [el-Mâide: 3] “Sizin dininiz size” yani size aittir, başkasına değil kavlinde olduğu gibi; “Sürekli azap başkalarına değil, onlara aittir” şeklinde olur. Burada da durum böyledir.
[سورة المائدة (٥) : آية ٣٨]
[Mâide Suresi (5): Ayet 38]
وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا نَكالاً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٣٨)
{ وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا نَكالاً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٣٨) } “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının, yaptıklarına karşılık bir ceza ve Allah'tan bir ibret olmak üzere ellerini kesin. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (38)”
فِي اتِّصَالِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَوْجَبَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ قَطْعَ الْأَيْدِي وَالْأَرْجُلِ عِنْدَ أَخْذِ الْمَالِ عَلَى سَبِيلِ الْمُحَارَبَةِ، بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ أَخْذَ الْمَالِ عَلَى سَبِيلِ السَّرِقَةِ يُوجِبُ قَطْعَ الْأَيْدِي وَالْأَرْجُلِ أَيْضًا، وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ تَعْظِيمَ أَمْرِ الْقَتْلِ حَيْثُ قَالَ: مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً [الْمَائِدَةِ: ٣٢] ذَكَرَ بَعْدَ هَذَا الْجِنَايَاتِ الَّتِي تُبِيحُ الْقَتْلَ وَالْإِيلَامَ، فَذَكَرَ أَوَّلًا: قَطْعَ الطَّرِيقِ، وَثَانِيًا: أَمْرَ السَّرِقَةِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
AyConnection'ın önceki ayetle irtibatı konusunda iki vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ önceki ayette muharabe (yol kesme/savaş açma) yoluyla mal alımında ellerin ve ayakların kesilmesini vacip kılınca, bu ayette malı hırsızlık yoluyla almanın da ellerin ve ayakların kesilmesini vacip kıldığını açıklamıştır. İkincisi: { مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً } [el-Mâide: 32] “Kim bir cana kıymamış ya da yeryüzünde fesat çıkarmamış bir kimseyi öldürürse bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de bir canı kurtarırsa bütün insanları kurtarmış gibi olur” buyurarak katil meselesinin vehametini belirttikten sonra, öldürmeyi ve elem vermeyi mubah kılan cinayetleri zikretmiştir. Önce yol kesmeyi, ikinci olarak da hırsızlık meselesini zikretmiştir. Ayette [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفَ النَّحْوِيُّونَ فِي الرَّفْعِ فِي قَوْلِهِ وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ سِيبَوَيْهِ وَالْأَخْفَشِ: أَنَّ قَوْلَهُ وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ مَرْفُوعَانِ بِالِابْتِدَاءِ، وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ: فِيمَا يُتْلَى عَلَيْكُمُ السَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ، أَيْ حُكْمُهُمَا كَذَا، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي قَوْلِهِ الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما [النور: ٢] وفي قوله وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ فَآذُوهُما [النِّسَاءِ: ١٦] وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ بِالنَّصْبِ، وَمِثْلُهُ الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي وَالِاخْتِيَارُ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ النَّصْبُ فِي هَذَا. قَالَ لِأَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ: زَيْدًا فَاضْرِبْهُ أَحْسَنُ مِنْ قَوْلِكَ: زَيْدٌ فَاضْرِبْهُ، وَأَيْضًا لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فَاقْطَعُوا خَبَرَ الْمُبْتَدَأِ، لِأَنَّ خَبَرَ الْمُبْتَدَأِ لَا يَدْخُلُ عَلَيْهِ الْفَاءُ.
Birinci Mesele: Nahivciler, { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ } kavlindeki merfûluk hususunda birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi, Sîbeveyh ve el-Ahfeş'in kavlidir: { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ } ifadesi mübteda olarak merfûdur, haberi ise mahzuftur. Takdiri şöyledir: “Size okunanlar arasında hırsız erkek ve hırsız kadın da vardır”, yani: “Onların hükmü şöyledir”. { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما } [en-Nûr: 2] “Zina eden kadın ve zina eden erkek; her birine yüz celde vurun” kavlinde ve { وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ فَآذُوهُما } [en-Nisâ: 16] “İçinizden onu işleyenlerin ikisine de eziyet edin” kavlindeki söz de böyledir. Îsâ b. Ömer ise { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ } ibaresini mensub olarak okumuştur; { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي } de bunun gibidir. Sîbeveyh'e göre bu hususta tercih edilen mensub okuyuştur. O şöyle demiştir: Çünkü bir kimsenin: [Zeyden fadribhu] “Zeyd'i döv” demesi, [Zeydün fadribhu] demenden daha güzeldir. Ayrıca { فَاقْطَعُوا } kısmının mübtedanın haberi olması caiz değildir; zira mübtedanın haberinin başına fâ harfi girmez.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ اخْتِيَارُ الْفَرَّاءِ: أَنَّ الرَّفْعَ أَوْلَى مِنَ النَّصْبِ، لِأَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ فِي قَوْلِهِ وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ يَقُومَانِ مَقَامَ «الَّذِي» فَصَارَ التَّقْدِيرُ: الَّذِي سَرَقَ فَاقْطَعُوا يَدَهُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ حَسُنَ إِدْخَالُ حَرْفِ الْفَاءِ عَلَى الْخَبَرِ لِأَنَّهُ صَارَ جَزَاءً، وَأَيْضًا النَّصْبُ إِنَّمَا يَحْسُنُ إِذَا أَرَدْتَ سَارِقًا بِعَيْنِهِ أَوْ سَارِقَةً بِعَيْنِهَا، فَأَمَّا إِذَا أَرَدْتَ تَوْجِيهَ هَذَا الْجَزَاءِ عَلَى كُلِّ مَنْ أَتَى بهذا الفعل فالرفع أولى، وهذا القول هو الذي اخْتَارَهُ الزَّجَّاجُ وَهُوَ الْمُعْتَمَدُ.
İkinci görüş ise el-Ferrâ'nın tercihidir: Merfû okumak mensub okumaktan daha evladır; çünkü { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ } kavlindeki elif ve lâm, [ellezî] yerine geçmektedir. Böylece takdir: [Ellezî seraka fakta'û yedehû] “Hırsızlık yapanın elini kesin” şeklinde olur. Bu takdire göre haberin başına fâ harfinin dâhil olması güzel olmuştur; çünkü o ceza (şartın cevabı) konumuna gelmiştir. Ayrıca mensub okuyuş ancak belirli bir erkek hırsızı veya belirli bir kadın hırsızı kastettiğinde güzel olur. Fakat bu cezayı bu fiili işleyen herkese yöneltmeyi kastettiğinde merfû okumak daha evladır. ez-Zeccâc'ın tercih ettiği ve itimad edilen görüş de budur.
وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْآيَةِ الشَّرْطُ وَالْجَزَاءُ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّه تَعَالَى صَرَّحَ بِذَلِكَ وَهُوَ قَوْلُهُ جَزاءً بِما كَسَبا وَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْقَطْعَ شُرِعَ جَزَاءً عَلَى فِعْلِ السَّرِقَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَعُمَّ الْجَزَاءُ لِعُمُومِ الشَّرْطِ، وَالثَّانِي: أَنَّ السَّرِقَةَ جِنَايَةٌ، وَالْقَطْعَ عُقُوبَةٌ، وَرَبْطُ الْعُقُوبَةِ بِالْجِنَايَةِ مُنَاسِبٌ، وَذِكْرُ الْحُكْمِ عَقِيبَ الْوَصْفِ الْمُنَاسِبِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَصْفَ عِلَّةٌ لِذَلِكَ الْحُكْمِ، وَالثَّالِثُ: أَنَّا لَوْ حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ كَانَتِ الْآيَةُ مُفِيدَةً، وَلَوْ حَمَلْنَاهَا عَلَى سَارِقٍ مُعَيَّنٍ صَارَتْ مُجْمَلَةً غَيْرَ مُفِيدَةٍ، فَكَانَ الْأَوَّلُ أَوْلَى.
Ayetteki muradın şart ve ceza olduğuna delalet eden bazı vecihler vardır: Birincisi: Allah Teâlâ bunu açıkça ifade etmiştir; o da O'nun: { جَزاءً بِما كَسَبا } “Yaptıklarına karşılık bir ceza olarak” kavlidir. Bu, el kesmenin hırsızlık fiiline bir karşılık olarak meşru kılındığına delildir; binaenaleyh şartın umumiliğinden dolayı cezanın da umumi olması vaciptir. İkincisi: Hırsızlık bir cinayettir, el kesme ise bir cezadır. Cezanın cinayete bağlanması münasiptir. Hükmün münasip vasfın ardından zikredilmesi, vasfın o hükmün illeti olduğuna delalet eder. Üçüncüsü: Ayeti bu veche hamledersek ayet faydalı (müfid) olur. Eğer onu muayyen bir hırsıza hamledersek mücmel ve gayrimüfid olur. Dolayısıyla birinci vecih daha evladır.
وَأَمَّا الْقَوْلُ الَّذِي ذَهَبَ إِلَيْهِ سِيبَوَيْهِ فَلَيْسَ بِشَيْءٍ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ طَعَنَ فِي الْقُرْآنِ الْمَنْقُولِ بِالتَّوَاتُرِ عَنِ الرَّسُولِ ﵊ وَعَنْ جَمِيعِ الْأُمَّةِ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ قَطْعًا، فَإِنْ قَالَ لَا أَقُولُ: إِنَّ الْقِرَاءَةَ بِالرَّفْعِ غَيْرُ جَائِزَةٍ وَلَكِنِّي أَقُولُ: الْقِرَاءَةُ بِالنَّصْبِ أَوْلَى، فَنَقُولُ: وَهَذَا أَيْضًا رَدِيءٌ لِأَنَّ تَرْجِيحَ الْقِرَاءَةِ الَّتِي لَمْ يَقْرَأْ بِهَا إِلَّا عِيسَى بْنُ عُمَرَ عَلَى قِرَاءَةِ الرَّسُولِ وَجَمِيعِ الْأُمَّةِ فِي عَهْدِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ أَمْرٌ مُنْكَرٌ وَكَلَامٌ مَرْدُودٌ.
Sîbeveyh'in gittiği görüşe gelince, bu bir hiçtir (geçersizdir). Buna şu vecihler delalet eder: Birincisi: O, Resûl'den aleyhisselâm ve bütün ümmetten tevatürle nakledilen Kur'an'a ta'n etmiştir (kusur bulmuştur); bu ise kesinlikle batıldır. Şayet: “Merfû okuyuşun caiz olmadığını söylemiyorum, bilakis mensub okuyuşun daha evla olduğunu söylüyorum” derse, deriz ki: Bu da çürüktür; çünkü Îsâ b. Ömer'den başkasının okumadığı bir kıraati, Resûl'ün ve Sahabe ile Tabiîn dönemindeki bütün ümmetin kıraatine tercih etmek münker bir iştir ve reddedilmiş bir sözdür.
وَالثَّانِي: أَنَّ الْقِرَاءَةَ بِالنَّصْبِ لَوْ كَانَتْ أَوْلَى لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ فِي الْقُرَّاءِ مَنْ قَرَأَ (وَاللَّذَيْنِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ) بِالنَّصْبِ، وَلَمَّا لَمْ يُوجَدْ فِي الْقُرَّاءِ أَحَدٌ قَرَأَ كَذَلِكَ عَلِمْنَا سُقُوطَ هَذَا الْقَوْلِ.
İkincisi: Şayet mensub okumak daha evla olsaydı, kurrâ arasında { وَاللَّذَيْنِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ } ibaresini nasb ile okuyan birinin bulunması gerekirdi. Kurrâ içinde böyle okuyan hiç kimse bulunmadığına göre bu görüşün düştüğünü (geçersizliğini) anlamış olduk.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّا إِذَا قُلْنَا وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ هُوَ الَّذِي نُضْمِرُهُ، وَهُوَ قَوْلُنَا فِيمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ، فَحِينَئِذٍ قَدْ تَمَّتْ هذه الجملة بمبتداها وَخَبَرِهَا، فَبِأَيِّ شَيْءٍ تَتَعَلَّقُ الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما فَإِنْ قَالَ: الْفَاءُ تَتَعَلَّقُ بِالْفِعْلِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ يَعْنِي أَنَّهُ إِذَا أَتَى بِالسَّرِقَةِ فَاقْطَعُوا يَدَيْهِ فَنَقُولُ:
Üçüncü vecih: { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ } mübtedadır, haberi ise bizim takdir ettiğimiz şeydir; o da bizim: “Size okunanlar arasında...” sözümüzdür dediğimizde, bu cümle mübtedası ve haberiyle tamamlanmış olur. Bu durumda { فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما } kavlindeki fâ neye taalluk edecektir? Şayet: “Fâ, { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ } kavlinin delalet ettiği fiile taalluk etmektedir; yani hırsızlık yaptığı zaman iki elini kesin demektir” derse, şöyle deriz:
إِذَا احْتَجْتَ فِي آخِرِ الْأَمْرِ إِلَى أَنْ تَقُولَ: السَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ تَقْدِيرُهُ: مَنْ سَرَقَ، فَاذْكُرْ هَذَا أَوَّلًا حَتَّى لَا تَحْتَاجَ إِلَى الْإِضْمَارِ الَّذِي ذَكَرْتَهُ. وَالرَّابِعُ: أَنَّا إِذَا اخْتَرْنَا الْقِرَاءَةَ بِالنَّصْبِ لَمْ يَدُلَّ ذَلِكَ عَلَى كَوْنِ السَّرِقَةِ عِلَّةً لِوُجُوبِ الْقَطْعِ، وَإِذَا اخْتَرْنَا الْقِرَاءَةَ بِالرَّفْعِ أَفَادَتِ الْآيَةُ هَذَا الْمَعْنَى، ثُمَّ هَذَا الْمَعْنَى مُتَأَكِّدٌ بِقَوْلِهِ جَزاءً بِما كَسَبا فَثَبَتَ أَنَّ الْقِرَاءَةَ بِالرَّفْعِ أَوْلَى. الْخَامِسُ: أَنَّ سِيبَوَيْهِ قَالَ: هُمْ يُقَدِّمُونَ الْأَهَمَّ فَالْأَهَمَّ، وَالَّذِي هُمْ بِشَأْنِهِ أَعْنَى، فَالْقِرَاءَةُ بِالرَّفْعِ تَقْتَضِي تَقْدِيمَ/ ذِكْرِ كَوْنِهِ سَارِقًا عَلَى ذِكْرِ وُجُوبِ الْقَطْعِ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ أَكْبَرُ الْعِنَايَةِ مَصْرُوفًا إِلَى شَرْحِ مَا يَتَعَلَّقُ بِحَالِ السَّارِقِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ سَارِقٌ، وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ بِالنَّصْبِ فَإِنَّهَا تَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ الْعِنَايَةُ بِبَيَانِ الْقَطْعِ أَتَمَّ مِنَ الْعِنَايَةِ بِكَوْنِهِ سَارِقًا، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ، فَإِنَّ الْمَقْصُودَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَيَانُ تَقْبِيحِ السَّرِقَةِ وَالْمُبَالَغَةُ فِي الزَّجْرِ عَنْهَا، فَثَبَتَ أَنَّ الْقِرَاءَةَ بِالرَّفْعِ هِيَ الْمُتَعَيَّنَةُ قَطْعًا واللَّه أَعْلَمُ.
İşin sonunda “es-Sâriku ve's-sârikatu'nun takdiri men seraka (hırsızlık yapan kimse) şeklindedir” demeye muhtaç olduğunda, bunu baştan söyle ki zikrettiğin takdire muhtaç olmayasın. Dördüncüsü: Mensub kıraati tercih ettiğimizde bu, hırsızlığın el kesmenin vücubuna illet olduğuna delalet etmez. Merfû kıraati tercih ettiğimizde ise ayet bu manayı ifade eder. Sonra bu mana, O'nun: { جَزاءً بِما كَسَبا } “Yaptıklarına karşılık bir ceza olarak” kavliyle de teyit edilmektedir. Böylece merfû kıraatin daha evla olduğu sabit olmuştur. Beşincisi: Sîbeveyh, “Onlar daha önemli olanı ve durumuna daha çok ihtimam gösterdikleri şeyi öne alırlar” demiştir. Merfû kıraat, kişinin hırsız oluşunun zikrinin kesmenin vücubunun zikrinden öne alınmasını gerektirir. Bu da en büyük ihtimamın, hırsız olması bakımından hırsızın durumuna taalluk eden hususun açıklanmasına yöneltilmesini iktiza eder. Mensub kıraat ise kesmenin beyanına gösterilen ihtimamın onun hırsız olmasına gösterilen ihtimamdan daha tam olmasını gerektirir. Oysa böyle olmadığı malumdur; zira bu ayette maksat, hırsızlığın çirkinliğini beyan etmek ve ondan sakındırmada mübalağa yapmaktır. Böylece merfû kıraatin kesin olarak belirlenmiş olduğu sabit olmuştur. Allah en iyisini bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ الْأُصُولِيِّينَ: هَذِهِ الْآيَةُ مُجْمَلَةٌ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْحُكْمَ مُعَلَّقٌ عَلَى السَّرِقَةِ، وَمُطْلَقُ السَّرِقَةِ غَيْرُ مُوجِبٍ لِلْقَطْعِ، بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ هَذِهِ السَّرِقَةُ سَرِقَةً لِمِقْدَارٍ مَخْصُوصٍ مِنَ الْمَالِ، وَذَلِكَ الْقَدْرُ غَيْرُ مَذْكُورٍ فِي الْآيَةِ فَكَانَتْ مُجْمَلَةً، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ قَطْعَ الْأَيْدِي، وَلَيْسَ فِيهِ بَيَانُ أَنَّ الْوَاجِبَ قَطْعُ الْأَيْدِي الْأَيْمَانِ وَالشَّمَائِلِ، وَبِالْإِجْمَاعِ لَا يَجِبُ قَطْعُهُمَا مَعًا فَكَانَتِ الْآيَةُ مُجْمَلَةً، وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْيَدَ اسْمٌ يَتَنَاوَلُ الْأَصَابِعَ فَقَطْ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَوْ حَلَفَ لَا يَمَسُّ فُلَانًا بِيَدِهِ فَمَسَّهُ بِأَصَابِعِهِ فَإِنَّهُ يَحْنَثُ فِي يَمِينِهِ، فَالْيَدُ اسْمٌ يَقَعُ عَلَى الْأَصَابِعِ وَحْدَهَا، وَيَقَعُ عَلَى الْأَصَابِعِ مَعَ الْكَفِّ، وَيَقَعُ عَلَى الْأَصَابِعِ وَالْكَفِّ وَالسَّاعِدَيْنِ إِلَى الْمِرْفَقَيْنِ، وَيَقَعُ عَلَى كُلِّ ذَلِكَ إِلَى الْمَنْكِبَيْنِ، وَإِذَا كَانَ لَفْظُ الْيَدِ مُحْتَمِلًا لِكُلِّ هَذِهِ الْأَقْسَامِ، وَالتَّعْيِينُ غَيْرَ مَذْكُورٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَكَانَتْ مُجْمَلَةً، وَرَابِعُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ فَاقْطَعُوا خِطَابٌ مَعَ قَوْمٍ، فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا التَّكْلِيفُ وَاقِعًا عَلَى مَجْمُوعِ الْأُمَّةِ، وَأَنْ يَكُونَ وَاقِعًا عَلَى طَائِفَةٍ مَخْصُوصَةٍ مِنْهُمْ، وَأَنْ يَكُونَ وَاقِعًا عَلَى شخص معين
İkinci Mesele: Usulcü müfessirlerin birçoğu şöyle demiştir: Bu ayet birkaç yönden mücmeldir: Birincisi: Hüküm hırsızlığa bağlanmıştır, mutlak hırsızlık ise el kesmeyi gerektirmez; bilakis bu hırsızlığın maldan belirli bir miktarın çalınması olması gerekir. O miktar ise ayette zikredilmemiştir, bu yüzden [ayet] mücmeldir. İkincisi: Allah Teâlâ ellerin kesilmesini farz kılmıştır; bunda ise vacip olanın sağ eller mi yoksa sol eller mi olduğuna dair bir beyan yoktur. İcma ile ikisinin birden kesilmesi vacip değildir; bu yüzden ayet mücmeldir. Üçüncüsü: El (yed), sadece parmakları da kapsayan bir isimdir. Görmez misin ki bir kimse falan kişiye eliyle dokunmayacağına yemin etse ve ona parmaklarıyla dokunsa yeminini bozmuş olur. El, tek başına parmaklara dendiği gibi, parmaklarla birlikte ayaya (el içine) da denir; parmaklar, el ayası ve dirseklere kadar ön kollara da denir; bütün bunlarla birlikte omuzlara kadar olan kısma da denir. El lafzı bütün bu kısımları muhtemel kılıp belirleme de bu ayette zikredilmediğine göre ayet mücmeldir. Dördüncüsü: O'nun { فَاقْطَعُوا } “kesin” kavli bir topluluğa hitaptır; bu yükümlülüğün bütün ümmete yönelik olması muhtemel olduğu gibi, onlardan belirli bir taifeye yönelik olması ya da belirli bir şahsa yönelik olması da muhtemeldir;
مِنْهُمْ، وَهُوَ إِمَامُ الزَّمَانِ كَمَا يَذْهَبُ إِلَيْهِ الْأَكْثَرُونَ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنِ التَّعْيِينُ مَذْكُورًا فِي الْآيَةِ كَانَتِ الْآيَةُ مُجْمَلَةً، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُجْمَلَةٌ عَلَى الْإِطْلَاقِ، هَذَا تَقْرِيرُ هَذَا الْمَذْهَبِ.
çoğunluğun gittiği görüşe göre [o şahıs] zamanın imamıdır (devlet başkanıdır). Muayyen olan ayette zikredilmeyince ayet mücmel olmuştur. Bu vecihlerle bu ayetin mutlak olarak mücmel olduğu sabit olmuştur. Bu mezhebin (görüşün) açıklaması budur.
وَقَالَ قَوْمٌ مِنَ الْمُحَقِّقِينَ: الْآيَةُ لَيْسَتْ مُجْمَلَةً الْبَتَّةَ، وَذَلِكَ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ فِي قَوْلِهِ وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ قائما مَقَامَ «الَّذِي» وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ فَاقْطَعُوا لِلْجَزَاءِ، فَكَانَ التَّقْدِيرُ: الَّذِي سَرَقَ فَاقْطَعُوا يَدَهُ، ثُمَّ تَأَكَّدَ هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: جَزاءً بِما كَسَبا وَذَلِكَ الْكَسْبُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ وَهُوَ السَّرِقَةُ، فَصَارَ هَذَا دَلِيلًا عَلَى أَنَّ مَنَاطَ الْحُكْمِ وَمُتَعَلَّقَهُ هُوَ مَاهِيَّةُ السَّرِقَةِ وَمُقْتَضَاهُ أَنْ يَعُمَّ الْجَزَاءُ فِيمَا حَصَلَ هَذَا الشَّرْطُ، اللَّهُمَّ إِلَّا إِذَا قَامَ دَلِيلٌ مُنْفَصِلٌ يَقْتَضِي تَخْصِيصَ هَذَا الْعَامِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ «الْأَيْدِي» عَامَّةٌ فَنَقُولُ: مُقْتَضَاهُ قَطْعُ الْأَيْدِي لَكِنَّهُ لَمَّا انْعَقَدَ الْإِجْمَاعُ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجِبُ قَطْعُهُمَا مَعًا، وَلَا الِابْتِدَاءُ بِالْيَدِ الْيُسْرَى أَخْرَجْنَاهُ عَنِ الْعُمُومِ.
Muhakkiklerden bir grup ise şöyle demiştir: Ayet kesinlikle mücmel değildir. Zira biz { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ } kavlindeki elif ve lâm'ın [ellezî] yerine geçtiğini, { فَاقْطَعُوا } kavlindeki fâ harfinin de ceza için olduğunu açıklamıştık. Dolayısıyla takdir: [Ellezî seraka fakta'û yedehû] “Hırsızlık yapanın elini kesin” şeklindedir. Sonra bu durum, Allah Teâlâ'nın: { جَزاءً بِما كَسَبا } “Yaptıklarına karşılık bir ceza olarak” kavliyle pekiştirilmiştir. Bu kazanmaktan (kesb) muradın daha önce zikredilen hırsızlık olması zorunludur. Böylece bu, hükmün menatının (dayanağının) ve taalluk ettiği noktanın hırsızlığın mahiyeti olduğuna delil olmuştur; bunun gereği de bu şartın gerçekleştiği her yerde cezanın umumi olmasıdır. Ancak bu umumi hükmün tahsis edilmesini gerektiren munfasıl bir delil bulunursa o müstesnadır. “Eller (el-eydî)” lafzının umumi olmasına gelince, şöyle deriz: Bunun muktezası [her iki] elin de kesilmesidir; lâkin ikisinin birden kesilmesinin vacip olmadığına ve sol el ile başlanmayacağına dair icma oluşunca onu bu umumilikten çıkardık.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: لَفْظُ الْيَدِ دَائِرٌ بَيْنَ أَشْيَاءَ فَنَقُولُ: لَا نُسَلِّمُ، بَلِ الْيَدُ اسْمٌ لِهَذَا الْعُضْوِ إِلَى الْمَنْكِبِ، وَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ تَعَالَى: فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ [المائدة: ٦] فَلَوْلَا دُخُولُ الْعَضُدَيْنِ فِي هَذَا الِاسْمِ وَإِلَّا لَمَا احْتِيجَ إِلَى التَّقْيِيدِ بِقَوْلِهِ إِلَى الْمَرافِقِ فَظَاهِرُ الْآيَةِ يُوجِبُ قَطْعَ الْيَدَيْنِ مِنَ الْمَنْكِبَيْنِ كَمَا هُوَ قَوْلُ الْخَوَارِجِ، إِلَّا أَنَّا تَرَكْنَا ذَلِكَ لِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ.
Onun: “El lafzı [birkaç] şey arasında mütedairdir (muhteliftir)” sözüne gelince; şöyle deriz: Bunu kabul etmiyoruz, bilakis el (yed), omuza kadar olan bu uzvun ismidir. Bu sebeple Allah Teâlâ: { فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ } [el-Mâide: 6] “Yüzlerinizi ve dirseklere kadar ellerinizi yıkayın” buyurmuştur. Eğer pazu bu isme dâhil olmasaydı, { إِلَى الْمَرافِقِ } “dirseklere kadar” sözüyle kayıtlama ihtiyacı olmazdı. Dolayısıyla Hâricîlerin görüşünde olduğu gibi ayetin zahiri iki elin de omuzlardan kesilmesini gerektirir; ancak biz bunu munfasıl bir delil sebebiyle terk ettik.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: رَابِعًا: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ مَعَ كُلِّ وَاحِدٍ، وَأَنْ يَكُونَ مَعَ وَاحِدٍ مُعَيَّنٍ.
Dördüncü olarak öne sürdüğü: “Hitabın herkesle olması da belirli bir kişiyle olması da muhtemeldir” sözüne gelince;
قُلْنَا: ظَاهِرُهُ أَنَّهُ خِطَابٌ مَعَ كُلِّ أَحَدٍ، تُرِكَ الْعَمَلُ بِهِ فِيمَا صَارَ مَخْصُوصًا بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ فَيَبْقَى مَعْمُولًا بِهِ فِي الْبَاقِي.
Şöyle deriz: Zahiri olan, hitabın herkesle olduğudur; munfasıl delille tahsis edilen hususlarda onunla amel terk edilir, geri kalanında ise onunla amel edilmeye devam edilir.
وَالْحَاصِلُ أَنَّا نَقُولُ: الْآيَةُ عَامَّةٌ، فَصَارَتْ مَخْصُوصَةً بِدَلَائِلَ مُنْفَصِلَةٍ فِي بَعْضِ الصُّوَرِ فَتَبْقَى حُجَّةً فِيمَا عَدَاهَا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ أَوْلَى مِنْ قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّهَا مُجْمَلَةٌ فَلَا تُفِيدُ فَائِدَةً أَصْلًا.
Hülasa şudur ki biz deriz: Ayet umumidir; bazı durumlarda munfasıl delillerle tahsis edilmiştir ve bunun dışındaki hususlarda hüccet olarak kalır. Bu görüşün, “Ayet mücmeldir, dolayısıyla hiçbir fayda ifade etmez” diyenin görüşünden daha evla olduğu malumdur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ جُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ: الْقَطْعُ لَا يَجِبُ إِلَّا عِنْدَ شَرْطَيْنِ: قَدْرُ النِّصَابِ، وَأَنْ تَكُونَ السَّرِقَةُ مِنَ الْحِرْزِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ الزُّبَيْرِ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ: الْقَدْرُ غَيْرُ مُعْتَبَرٍ، فَالْقَطْعُ وَاجِبٌ فِي سَرِقَةِ الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ، وَالْحِرْزُ أَيْضًا غَيْرُ مُعْتَبَرٍ، وَهُوَ قَوْلُ دَاوُدَ الْأَصْفَهَانِيِّ، وَقَوْلُ الْخَوَارِجِ، وَتَمَسَّكُوا فِي الْمَسْأَلَةِ بِعُمُومِ الْآيَةِ كَمَا قَرَّرْنَاهُ، فَإِنَّ قَوْلَهُ وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ يَتَنَاوَلُ السَّرِقَةَ سَوَاءً كَانَتْ قَلِيلَةً أَوْ كَثِيرَةً وَسَوَاءً سُرِقَتْ مِنَ الْحِرْزِ أَوْ مِنْ غَيْرِ الْحِرْزِ.
Üçüncü Mesele: Fakihlerin cumhuru şöyle demiştir: El kesme ancak iki şart bulunduğunda vacip olur: Nisap miktarı olması ve hırsızlığın hırzdan (korunan yerden) yapılmış olması. İbn Abbas, İbnü'z-Zübeyr ve el-Hasan el-Basrî ise: “Miktar muteber değildir; azı da çoğu da çalmada el kesmek vaciptir, hırz da muteber değildir” demişlerdir. Dâvûd el-İsfahânî'nin kavli ve Hâricîlerin kavli de budur. Bu meselede, açıkladığımız üzere ayetin umumiliğine tutunmuşlardır. Zira { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ } kavli, az olsun çok olsun, hırzdan çalınmış olsun hırz dışından çalınmış olsun hırsızlığı kapsar.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَوْ ذَهَبْنَا إِلَى التَّخْصِيصِ لَكَانَ ذَلِكَ إِمَّا بِخَبَرِ الْوَاحِدِ، أَوْ بِالْقِيَاسِ وَتَخْصِيصُ عُمُومِ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ وَبِالْقِيَاسِ غَيْرُ جَائِزٍ، وَحُجَّةُ جُمْهُورِ الْفُقَهَاءِ أَنَّهُ لَا حَاجَةَ بِنَا إِلَى الْقَوْلِ بِالتَّخْصِيصِ، بَلْ نَقُولُ: إِنَّ لَفْظَ السَّرِقَةِ لَفْظَةٌ عَرَبِيَّةٌ، وَنَحْنُ بِالضَّرُورَةِ نَعْلَمُ أَنَّ أَهْلَ اللُّغَةِ لَا يَقُولُونَ لِمَنْ أَخَذَ حَبَّةً مِنْ حِنْطَةِ الْغَيْرِ، أَوْ تِبْنَةً وَاحِدَةً، أَوْ كِسْرَةً صَغِيرَةً مِنْ خُبْزٍ: إِنَّهُ سَرَقَ مَالَهُ، فَعَلِمْنَا أَنَّ أَخْذَ مَالِ الْغَيْرِ كَيْفَمَا كَانَ لَا يُسَمَّى سَرِقَةً، وَأَيْضًا السَّرِقَةُ مُشْتَقَّةٌ مِنْ مُسَارَقَةِ عَيْنِ الْمَالِكِ، وَإِنَّمَا يَحْتَاجُ إِلَى مُسَارَقَةِ عَيْنِ الْمَالِكِ لَوْ كَانَ الْمَسْرُوقُ أَمْرًا يَكُونُ مُتَعَلِّقَ الرَّغْبَةِ فِي مَحَلِّ الشُّحِّ وَالضِّنَّةِ حَتَّى يَرْغَبَ السَّارِقُ فِي أَخْذِهِ وَيَتَضَايَقَ الْمَسْرُوقُ مِنْهُ فِي دَفْعِهِ إِلَى الْغَيْرِ وَلِهَذَا الطَّرِيقِ اعْتَبَرْنَا فِي وُجُوبِ الْقَطْعِ أَخْذَ الْمَالِ مِنْ حِرْزِ الْمِثْلِ، لِأَنَّ مَا لَا يَكُونُ مَوْضُوعًا فِي الْحِرْزِ لَا يَحْتَاجُ فِي أَخْذِهِ إِلَى مُسَارَقَةِ الْأَعْيُنِ فَلَا يُسَمَّى أَخْذُهُ سَرِقَةً. وَقَالَ دَاوُدُ: نَحْنُ لَا نُوجِبُ الْقَطْعَ فِي سَرِقَةِ الحبة الواحدة،
Bu sabit olunca deriz ki: Şayet tahsise gidecek olsaydık bu ya haber-i vâhidle ya da kıyasla olurdu. Kur'an'ın umumunu haber-i vâhidle ve kıyasla tahsis etmek ise caiz değildir. Fakihler cumhurunun hücceti şudur: Bizim tahsis görüşüne ihtiyacımız yoktur; bilakis deriz ki: Hırsızlık (serika) lafzı Arapça bir lafızdır ve biz zaruretle biliyoruz ki lügat ehli, başkasının buğdayından bir dane veya bir tek saman çöpü ya da küçük bir ekmek kırıntısı alan kimse hakkında “onun malını çaldı” demezler. Böylece bildik ki başkasının malını her ne şekilde olursa olsun almak hırsızlık olarak isimlendirilmez. Ayrıca serika (hırsızlık), mal sahibinin gözünden gizlemekten türemiştir; mal sahibinin gözünden gizlemeye ise ancak çalınan şeyin hırsızın onu almaya rağbet edeceği ve malı çalınan kimsenin de onu başkasına vermekten kaçınacağı derecede kıskanılan ve esirgenen bir yerde bulunup rağbet edilen bir husus olması durumunda ihtiyaç duyulur. Bu sebeple biz el kesmenin vücubunda, malın mislinin hırzından (benzeri malların korunduğu yerden) alınmasını muteber saydık. Çünkü hırza konulmamış olan şeyin alınmasında gözlerden gizlenmeye ihtiyaç duyulmaz, dolayısıyla onun alınması hırsızlık diye isimlendirilmez. Dâvûd şöyle demiştir: Biz tek bir danenin çalınmasında,
وَلَا فِي سَرِقَةِ التِّبْنَةِ الْوَاحِدَةِ، بَلْ فِي أَقَلِّ شَيْءٍ يَجْرِي فِيهِ الشُّحُّ وَالضِّنَّةُ، وَذَلِكَ لأن مَقَادِيرُ الْقِلَّةِ وَالْكَثْرَةِ غَيْرُ مَضْبُوطَةٍ، فَرُبَّمَا اسْتَحْقَرَ الْمَلِكُ الْكَبِيرُ آلَافًا مُؤَلَّفَةً، وَرُبَّمَا اسْتَعْظَمَ الْفَقِيرُ طَسُّوجًا، وَلِهَذَا قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: لَوْ قَالَ لِفُلَانٍ عَلَيَّ مَالٌ عَظِيمٌ، ثُمَّ فَسَّرَ بِالْحَبَّةِ يُقْبَلُ قَوْلُهُ فِيهِ لِاحْتِمَالِ أَنَّهُ كَانَ عَظِيمًا عِنْدَهُ لِغَايَةِ فَقْرِهِ وَشِدَّةِ احْتِيَاجِهِ إِلَيْهِ، وَلَمَّا كَانَتْ مَقَادِيرُ الْقِلَّةِ وَالْكَثْرَةِ غَيْرَ مَضْبُوطَةٍ وَجَبَ بِنَاءُ الْحُكْمِ عَلَى أَقَلِّ مَا يُسَمَّى مَالًا، وَلَيْسَ لِقَائِلٍ أَنْ يَسْتَبْعِدَ وَيَقُولَ: كَيْفَ يَجُوزُ قَطْعُ الْيَدِ فِي سَرِقَةِ الطَّسُّوجَةِ الْوَاحِدَةِ، لِأَنَّ الْمُلْحِدَةَ قَدْ جَعَلُوا هَذَا طَعْنًا فِي الشَّرِيعَةِ، فَقَالُوا: الْيَدُ لَمَّا كَانَتْ قِيمَتُهَا خَمْسَمِائَةِ دِينَارٍ مِنَ الذَّهَبِ، فَكَيْفَ تُقْطَعُ لِأَجْلِ الْقَلِيلِ مِنَ الْمَالِ؟ ثُمَّ إِنَّا أَجَبْنَا عَنْ هَذَا الطَّعْنِ بِأَنَّ/ الشَّرْعَ إِنَّمَا قَطَعَ يَدَهُ بِسَبَبِ أَنَّهُ تَحَمَّلَ الدَّنَاءَةَ وَالْخَسَاسَةَ فِي سَرِقَةِ ذَلِكَ الْقَدْرِ الْقَلِيلِ، فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُعَاقِبَهُ الشَّرْعُ بِسَبَبِ تِلْكَ الدَّنَاءَةِ بِهَذِهِ الْعُقُوبَةِ الْعَظِيمَةِ، وَإِذَا كَانَ هَذَا الْجَوَابُ مَقْبُولًا مِنَ الْكُلِّ فَلْيَكُنْ أَيْضًا مَقْبُولًا مِنَّا فِي إِيجَابِ الْقَطْعِ فِي الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ. قَالَ: وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لا يجوز تخصيص عموم القرآن هاهنا بِخَبَرِ الْوَاحِدِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَائِلِينَ بِتَخْصِيصِ هَذَا الْعُمُومِ اخْتَلَفُوا عَلَى وُجُوهٍ، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀:
ve tek bir saman çöpünün çalınmasında el kesmeyi vacip kılmıyoruz; bilakis cimrilik ve esirgemenin cereyan ettiği en az şeyde [vacip kılıyoruz]. Çünkü azlık ve çokluk miktarları zabt edilmiş (sınırlandırılmış) değildir. Büyük bir hükümdar binlerce altını küçük görebilirken, fakir bir kimse bir tassûcu (ufak bir habbeyi) büyük görebilir. Bu sebeple eş-Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: Bir kimse “Falancanın bende çok büyük bir malı vardır” deyip sonra bunu bir habbe ile açıklasa, aşırı fakirliği ve ona olan şiddetli ihtiyacı sebebiyle onun yanında büyük olma ihtimalinden dolayı bu sözü kabul edilir. Azlık ve çokluk miktarları zabt edilmemiş olunca, hükmü “mal” diye isimlendirilen en az şey üzerine bina etmek vacip olmuştur. Hiçbir kimsenin bunu yadırgayıp: “Bir tek tassûcun çalınmasında el kesmek nasıl caiz olur?” demeye hakkı yoktur; çünkü mülhidler bunu şeriata bir ta'n vesilesi kılmış ve şöyle demişlerdir: “Elin diyeti beş yüz altın dinar iken nasıl olur da az bir mal yüzünden kesilir?” Biz bu itiraza şöyle cevap vermiştik: Şeriat onun elini, o az miktarı çalmada alçaklığı ve bayağılığı göze alması sebebiyle kesmiştir; dolayısıyla şeriatın o alçaklık sebebiyle onu bu büyük ceza ile cezalandırması uzak bir ihtimal değildir. Bu cevap herkesten kabul görüyorsa, azda ve çokta el kesmeyi vacip kılma hususunda bizden de kabul edilsin. Dâvûd dedi ki: Kur'an'ın umumunun burada haber-i vâhidle tahsis edilmesinin caiz olmadığına delalet eden hususlardan biri de şudur: Bu umumu tahsis edenler çeşitli görüşlere ayrılmışlardır. eş-Şâfiî rahimehullâh:
يَجِبُ الْقَطْعُ فِي رُبْعِ دِينَارٍ،
“Dinarın dörtte birinde (çeyrek dinarda) el kesmek vaciptir” demiştir.
وَرُوِيَ فِيهِ قوله ﵊: «لا قطع إلا فِي رُبْعِ دِينَارٍ»
Bu hususta Nebî'nin aleyhisselâm: «El kesme ancak çeyrek dinarda [söz konusudur]» hadisi rivayet edilmiştir.
وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: لَا يَجُوزُ الْقَطْعُ إِلَّا فِي عَشَرَةِ دَرَاهِمَ مَضْرُوبَةٍ
Ebû Hanîfe rahimehullâh ise şöyle demiştir: “Basılmış on dirhemden azında el kesmek caiz değildir.”
وَرُوِيَ فِيهِ قَوْلُهُ ﵊: «لَا قَطْعَ إِلَّا فِي ثَمَنِ الْمِجَنِّ»
Bu hususta Nebî'nin aleyhisselâm: «El kesme ancak kalkan bedelinde [söz konusudur]» hadisi rivayet edilmiştir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ ثَمَنَ الْمِجَنِّ لَا يَكُونُ أَقَلَّ مِنْ عَشَرَةِ دَرَاهِمَ. وَقَالَ مَالِكٌ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ: إِنَّهُ مُقَدَّرٌ بِثَلَاثَةِ دَرَاهِمَ أَوْ رُبْعِ دِينَارٍ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى: مُقَدَّرٌ بِخَمْسَةِ دَرَاهِمَ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ الْمُجْتَهِدِينَ يَطْعَنُ فِي الْخَبَرِ الَّذِي يَرْوِيهِ الْآخَرُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَهَذِهِ الْمُخَصِّصَاتُ صَارَتْ مُتَعَارِضَةً، فَوَجَبَ أَنْ لَا يُلْتَفَتَ إِلَى شَيْءٍ مِنْهَا، وَيُرْجَعُ فِي مَعْرِفَةِ حُكْمِ اللَّه تَعَالَى إِلَى ظَاهِرِ الْقُرْآنِ. قَالَ: وَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ الصَّحَابَةَ ﵃ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يَجِبُ الْقَطْعُ إِلَّا فِي مِقْدَارٍ مُعَيَّنٍ. قَالَ: لِأَنَّ الْحَسَنَ الْبَصْرِيَّ كَانَ يُوجِبُ الْقَطْعَ بِمُطْلَقِ السَّرِقَةِ، وَكَانَ يَقُولُ: احْذَرْ مِنْ قَطْعِ يَدِكَ بِدِرْهَمٍ، وَلَوْ كَانَ الْإِجْمَاعُ مُنْعَقِدًا لَمَا خَالَفَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ فِيهِ مَعَ قُرْبِهِ مِنْ زَمَانِ الصَّحَابَةِ وَشِدَّةِ احْتِيَاطِهِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالدِّينِ، فَهَذَا تَقْرِيرُ مَذْهَبِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَدَاوُدَ الْأَصْفَهَانِيِّ.
Zahir olan şudur ki kalkanın bedeli on dirhemden az olmaz. Mâlik, Ahmed ve İshâk: “O, üç dirhem veya çeyrek dinar ile takdir edilmiştir” demişlerdir. İbn Ebî Leylâ ise: “Beş dirhem ile takdir edilmiştir” demiştir. Bu müçtehitlerden her biri diğerinin rivayet ettiği habere ta'n etmektedir. Bu takdire göre bu muhassisler (tahsis edici deliller) birbirine tezat teşkil etmiştir; dolayısıyla bunlardan hiçbirine itibar edilmemesi ve Allah Teâlâ'nın hükmünü bilmede Kur'an'ın zahirine rücu edilmesi vacip olmuştur. [Dâvûd] şöyle dedi: Hiç kimsenin: “Sahabe radıyallâhu anhum el kesmenin ancak muayyen bir miktarda vacip olacağı hususunda icma etmiştir” demeye hakkı yoktur. Zira el-Hasan el-Basrî, mutlak hırsızlıkta el kesmeyi vacip görüyor ve: “Bir dirhem yüzünden elinin kesilmesinden sakın!” diyordu. Şayet icma oluşmuş olsaydı, Sahabe dönemine olan yakınlığı ve dine taalluk eden hususlardaki aşırı ihtiyatına rağmen el-Hasan el-Basrî buna muhalefet etmezdi. İşte bu, el-Hasan el-Basrî ve Dâvûd el-İsfahânî'nin mezhebinin açıklamasıdır.
وَأَمَّا الْفُقَهَاءُ فَإِنَّهُمُ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ فِي وُجُوبِ الْقَطْعِ مِنَ الْقَدْرِ، ثُمَّ قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: الْقَطْعُ فِي رُبْعِ دِينَارٍ فَصَاعِدًا وَهُوَ نِصَابُ السَّرِقَةِ، وَسَائِرُ الْأَشْيَاءِ تَقُومُ بِهِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ: لَا يَجِبُ الْقَطْعُ في أقل من عشرة دراهم مَضْرُوبَةٍ، وَيَقُومُ غَيْرُهَا بِهَا. وَقَالَ مَالِكٌ ﵀: رُبْعُ دِينَارٍ أَوْ ثَلَاثَةُ دَرَاهِمَ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى: خَمْسَةُ دَرَاهِمَ.
Fakihlere gelince, onlar el kesmenin vücubunda bir miktarın bulunmasının şart olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Sonra eş-Şâfiî rahimehullâh: “El kesme, çeyrek dinar ve yukarısındadır; hırsızlık nisabı budur ve diğer eşyalar buna göre kıymetlendirilir” demiştir. Ebû Hanîfe ve es-Sevrî: “Basılmış on dirhemden daha azında el kesmek vacip olmaz, diğer şeyler de buna göre kıymetlendirilir” demişlerdir. Mâlik rahimehullâh: “Çeyrek dinar veya üç dirhemdir” demiştir. İbn Ebî Leylâ ise: “Beş dirhemdir” demiştir.
حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀ أَنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما يُوجِبُ الْقَطْعَ فِي الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ، إِلَّا أَنَّ الْفُقَهَاءَ تَوَافَقُوا فِيمَا بَيْنَهُمْ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجِبُ الْقَطْعُ فِيمَا دُونَ رُبْعِ دِينَارٍ، فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى فِي رُبْعِ دِينَارٍ فَصَاعِدًا عَلَى ظَاهِرِ النَّصِّ، ثُمَّ أُكِّدَ هَذَا بِمَا
eş-Şâfiî'nin rahimehullâh hücceti şudur: { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما } kavlinin zahiri azda da çokta da el kesmeyi gerektirir. Ancak fakihler çeyrek dinardan azında el kesmenin vacip olmadığı hususunda aralarında mutabık kalmışlardır; binaenaleyh çeyrek dinar ve yukarısında nassın zahiri üzere kalması vacip olmuştur. Sonra bu durum,
رُوِيَ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «لَا قَطْعَ إِلَّا فِي رُبْعِ دِينَارٍ» .
Nebî'den aleyhisselâm rivayet edilen: «El kesme ancak çeyrek dinarda [söz konusudur]» hadisiyle teyit edilmiştir.
وَأَمَّا الَّذِي تَمَسَّكَ بِهِ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ مِنْ
Ebû Hanîfe'nin rahimehullâh dayandığı,
قَوْلِهِ ﵊: «لَا قَطْعَ إِلَّا فِي ثَمَنِ الْمِجَنِّ»
Nebî'nin aleyhisselâm: «El kesme ancak kalkan bedelinde [söz konusudur]» hadisine gelince;
فَهُوَ ضَعِيفٌ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ ثَمَنَ الْمِجَنِّ مَجْهُولٌ، فَتَخْصِيصُ عُمُومِ الْقُرْآنِ بِخَبَرٍ وَاحِدٍ مُجْمَلٍ مَجْهُولِ الْمَعْنَى لَا يَجُوزُ. الثَّانِي: أَنَّهُ إِنْ كَانَ ثَمَنُ الْمِجَنِّ مُقَدَّرًا بِعَشَرَةِ دَرَاهِمَ كَانَ التَّخْصِيصُ/ الْحَاصِلُ بِسَبَبِهِ فِي عُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما أَكْثَرَ مِنَ التَّخْصِيصِ الْحَاصِلِ فِي عُمُومِ هَذِهِ الْآيَةِ بَقَوْلِهِ ﵊: «لَا قَطْعَ إِلَّا فِي رُبْعِ دِينَارٍ» فَكَانَ التَّرْجِيحُ لهذا الجانب.
bu iki yönden zayıftır: Birincisi: Kalkanın bedeli meçhuldür; Kur'an'ın umumunu mücmel ve manası meçhul bir haber-i vâhidle tahsis etmek ise caiz değildir. İkincisi: Şayet kalkanın bedeli on dirhem olarak takdir edilirse, bunun sebebiyle Allah Teâlâ'nın: { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما } “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının ellerini kesin” kavlinin umumunda hâsıl olan tahsis, Nebî'nin aleyhisselâm: «El kesme ancak çeyrek dinarda [söz konusudur]» kavliyle bu ayetin umumunda hâsıl olan tahsisten daha fazla olur. Dolayısıyla tercih bu tarafa aittir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: الرَّجُلُ إِذَا سَرَقَ أَوَّلًا قُطِعَتْ يَدُهُ الْيُمْنَى، وَفِي الثَّانِيَةِ رِجْلُهُ الْيُسْرَى، وَفِي الثَّالِثَةِ يَدُهُ الْيُسْرَى، وَفِي الرَّابِعَةِ رِجْلُهُ الْيُمْنَى، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ: لَا يُقْطَعُ فِي الْمَرَّةِ الثَّالِثَةِ وَالرَّابِعَةِ.
Dördüncü Mesele: eş-Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: “Kişi ilk defa çaldığında sağ eli kesilir; ikinci defasında sol ayağı, üçüncü defasında sol eli, dördüncü defasında ise sağ ayağı kesilir.” Ebû Hanîfe ve es-Sevrî ise: “Üçüncü ve dördüncü defada kesilmez” demişlerdir.
وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ ﵀ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ السَّرِقَةَ عِلَّةٌ لِوُجُوبِ الْقَطْعِ، وَقَدْ وُجِدَتْ فِي الْمَرَّةِ الثَّالِثَةِ، فَوَجَبَ الْقَطْعُ فِي الْمَرَّةِ الثَّالِثَةِ أَيْضًا، إِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ السَّرِقَةَ عِلَّةٌ لِوُجُوبِ الْقَطْعِ لِقَوْلِهِ وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْمَعْنَى: الَّذِي سَرَقَ فَاقْطَعُوا يَدَهُ، وَأَيْضًا الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَطْعَ وَجَبَ جَزَاءً عَلَى تِلْكَ السَّرِقَةِ، فَالسَّرِقَةُ عِلَّةٌ لِوُجُوبِ الْقَطْعِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ السَّرِقَةَ حَصَلَتْ فِي الْمَرَّةِ الثَّالِثَةِ، فَمَا هُوَ الْمُوجِبُ لِلْقَطْعِ حَاصِلٌ فِي الْمَرَّةِ الثَّالِثَةِ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَتَرَتَّبَ عَلَيْهِ مُوجِبُهُ، وَلَا يَجُوزَ أَنْ يَكُونَ مُوجِبُهُ هُوَ الْقَطْعُ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى لِأَنَّ الْحُكْمَ لَا يَسْبِقُ الْعِلَّةَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَطْعَ وَجَبَ بِالسَّرِقَةِ الْأُولَى، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ تَكُونَ السَّرِقَةُ فِي الْمَرَّةِ الثَّالِثَةِ تُوجِبُ قَطْعًا آخَرَ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:
eş-Şâfiî rahimehullâh bu ayeti iki yönden delil getirmiştir: Birincisi: Hırsızlık, kesmenin vücubunun illetidir ve bu illet üçüncü defada da mevcuttur; binaenaleyh üçüncü defada da kesmek vacip olur. Hırsızlığın kesmenin vücubunun illeti olduğunu sadece { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما } kavlinden ötürü söyledik. Nitekim mananın: “Hırsızlık yapanın elini kesin” şeklinde olduğunu açıklamıştık. Ayrıca { فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما } kavlindeki fâ harfi, kesmenin o hırsızlığa ceza olarak vacip olduğuna delalet eder. Dolayısıyla hırsızlık el kesmenin vücubunun illetidir. Hırsızlığın üçüncü defada gerçekleştiğinde şüphe yoktur; o halde el kesmeyi gerektiren şey üçüncü defada da mevcuttur ve gerektirdiği hükmün ona terettüp etmesi zorunludur. Bunun gerektirdiği hükmün ilk defadaki kesme olması caiz değildir; çünkü hüküm illetin önüne geçmez. Zira kesme birinci hırsızlıkla vacip olmuştur; geriye ancak üçüncü defadaki hırsızlığın başka bir kesmeyi vacip kılması kalır ki istenen de budur. İkincisi: Allah Teâlâ:
فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما وَلَفْظُ الْأَيْدِي لَفْظُ جَمْعٍ، وَأَقَلُّهُ ثَلَاثَةٌ، وَالظَّاهِرُ يَقْتَضِي وُجُوبَ قَطْعِ ثَلَاثَةٍ مِنَ الْأَيْدِي فِي السَّارِقِ وَالسَّارِقَةِ، تُرِكَ الْعَمَلُ بِهِ ابْتِدَاءً فَيَبْقَى مَعْمُولًا بِهِ عِنْدَ السَّرِقَةِ الثَّالِثَةِ.
{ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما } “Ellerini kesin” buyurmuştur. Eller lafzı çoğul bir lafızdır, çoğulun en azı ise üçtür. Zahir olan, erkek hırsız ve kadın hırsızda üç elin kesilmesinin vücubunu iktiza eder; bu hükümle amel etmek başlangıçta terk edilmiş olup üçüncü hırsızlıkta onunla amel edilmeye devam edilir.
فَإِنْ قَالُوا إِنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ قَرَأَ فَاقْطَعُوا أَيْمَانَهُمَا، فَكَانَ هَذَا الْحُكْمُ مُخْتَصًّا بِالْيَمِينِ لَا فِي مُطْلَقِ الْأَيْدِي، وَالْقِرَاءَةُ الشَّاذَّةُ جَارِيَةٌ مَجْرَى خَبَرِ الْوَاحِدِ.
Eğer: “İbn Mes'ûd bu ayeti [fe-kta'û eymânehümâ] (onların sağ ellerini kesin) şeklinde okumuştur; dolayısıyla bu hüküm mutlak olarak ellerde değil sağ ele mahsustur ve şaz kıraat de haber-i vâhid mesabesindedir” derlerse,
قُلْنَا: الْقِرَاءَةُ الشَّاذَّةُ لَا تُبْطِلُ الْقِرَاءَةَ الْمُتَوَاتِرَةَ، فَنَحْنُ نَتَمَسَّكُ بِالْقِرَاءَةِ الْمُتَوَاتِرَةِ فِي إِثْبَاتِ مَذْهَبِنَا وَأَيْضًا الْقِرَاءَةُ الشَّاذَّةُ لَيْسَتْ بِحُجَّةٍ عِنْدَنَا، لِأَنَّا نَقْطَعُ أَنَّهَا لَيْسَتْ قُرْآنًا، إِذْ لَوْ كَانَتْ قُرْآنًا لَكَانَتْ مُتَوَاتِرَةً، فَإِنَّا لَوْ جَوَّزْنَا أَنْ لَا يُنْقَلَ شَيْءٌ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَيْنَا عَلَى سَبِيلِ التَّوَاتُرِ انْفَتَحَ بَابُ طَعْنِ الرَّوَافِضِ وَالْمَلَاحِدَةِ فِي الْقُرْآنِ، وَلَعَلَّهُ كَانَ فِي الْقُرْآنِ آيَاتٌ دَالَّةٌ عَلَى إِمَامَةِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ نَصًّا، وَمَا نُقِلَتْ إِلَيْنَا، وَلَعَلَّهُ كَانَ فِيهِ آيَاتٌ دَالَّةٌ عَلَى نَسْخِ أَكْثَرِ هَذِهِ الشَّرَائِعِ وَمَا نُقِلَتْ إِلَيْنَا وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ بَاطِلًا بِأَنَّهُ لَوْ كَانَ قُرْآنًا لَكَانَ مُتَوَاتِرًا، فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ مُتَوَاتِرًا قَطَعْنَا أَنَّهُ لَيْسَ بِقُرْآنٍ، فَثَبَتَ أَنَّ الْقِرَاءَةَ الشَّاذَّةَ لَيْسَتْ بِحُجَّةٍ الْبَتَّةَ.
Şöyle deriz: Şaz kıraat mütevatir kıraati iptal etmez; biz mezhebimizi ispatta mütevatir kıraate tutunuruz. Ayrıca şaz kıraat bize göre hüccet değildir; çünkü biz onun Kur'an olmadığını kesin olarak biliriz. Zira Kur'an olsaydı mütevatir olurdu. Çünkü şayet Kur'an'dan bir şeyin bize tevatür yoluyla nakledilmemesini caiz görseydik, Râfızîlerin ve mülhidlerin Kur'an'a ta'n etme kapısı açılırdı; ve belki de Kur'an'da Ali b. Ebî Tâlib'in radıyallâhu anh nass ile imametine delalet eden ayetler vardı da bize nakledilmedi; belki de içinde bu şeriatların çoğunun neshine delalet eden ayetler vardı da bize nakledilmedi [denilebilirdi]. Bu durum, “Kur'an olsaydı mütevatir olurdu” ilkesi gereğince batıl olunca ve mütevatir de olmayınca, onun Kur'an olmadığını kesin olarak anladık. Böylece şaz kıraatin kesinlikle hüccet olmadığı sabit oldu.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: أُغَرِّمُ السَّارِقَ مَا سَرَقَ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ/ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ: لَا يُجْمَعُ بَيْنَ الْقَطْعِ وَالْغُرْمِ، فَإِنْ غَرِمَ فَلَا قَطْعَ، وَإِنْ قُطِعَ فَلَا غُرْمَ. وَقَالَ مَالِكٌ ﵀: يُقْطَعُ بِكُلِّ حَالٍ، وَأَمَّا الْغُرْمُ فَيَلْزَمُهُ إِنْ كَانَ غَنِيًّا، وَلَا يَلْزَمُهُ إِنْ كَانَ فَقِيرًا.
Beşinci Mesele: eş-Şâfiî rahimehullâh: “Hırsıza çaldığı şeyi tazmin ettiririm” demiştir. Ebû Hanîfe, es-Sevrî, Ahmed ve İshâk: “El kesme ile tazminat bir arada toplanmaz; eğer tazmin ederse el kesilmez, eğer kesilirse tazminat olmaz” demişlerdir. Mâlik rahimehullâh ise: “Her halükarda eli kesilir; tazminata gelince, zengin ise gerekir, fakir ise gerekmez” demiştir.
حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀ أَنَّ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ السَّرِقَةَ تُوجِبُ الْقَطْعَ،
eş-Şâfiî'nin rahimehullâh hücceti şudur: Ayet hırsızlığın el kesmeyi vacip kıldığına delalet etmiştir;
وَقَوْلُهُ ﵊: «عَلَى الْيَدِ مَا أَخَذَتْ حَتَّى تُؤَدِّيَهُ»
Nebî'nin aleyhisselâm: «El, aldığı şeyi ödeyinceye kadar onun sorumluluğu altındadır» kavli de,
يُوجِبُ الضَّمَانَ، وَقَدِ اجْتَمَعَ الْأَمْرَانِ فِي هَذِهِ السَّرِقَةِ فَوَجَبَ أَنْ يَجِبَ الْقَطْعُ وَالضَّمَانُ، فَلَوِ ادَّعَى مُدَّعٍ أَنَّ الْجَمْعَ مُمْتَنِعٌ كَانَ ذَلِكَ مُعَارَضَةً، وَعَلَيْهِ الدَّلِيلُ، عَلَى أَنَّا نَقُولُ: إِنَّ حَدَّ اللَّه لَا يَمْنَعُ حَقَّ الْعِبَادِ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ يَجْتَمِعُ الْجَزَاءُ وَالْقِيمَةُ فِي الصَّيْدِ الْمَمْلُوكِ، وَبِدَلِيلِ أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمَسْرُوقُ بَاقِيًا وَجَبَ رَدُّهُ بِالْإِجْمَاعِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا أَنَّ الْمَسْرُوقَ كَانَ بَاقِيًا عَلَى مِلْكِ الْمَالِكِ إِلَى وَقْتِ قَطْعِ يَدِ السَّارِقِ بِالِاتِّفَاقِ، فَعِنْدَ حُصُولِ الْقَطْعِ إِمَّا أَنْ يَحْصُلَ الْمِلْكُ فِيهِ مُقْتَصِرًا عَلَى وَقْتِ الْقَطْعِ، أَوْ مُسْنَدًا إلى زَمَانِ السَّرِقَةِ، وَالْأَوَّلُ: لَا يَقُولُ بِهِ الْخَصْمُ، وَالثَّانِي: يَقْتَضِي أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ حَدَثَ الْمِلْكُ فِيهِ مِنْ وَقْتِ الْقَطْعِ فِي الزَّمَانِ الَّذِي كَانَ سَابِقًا عَلَى
tazmini vacip kılmaktadır. Bu hırsızlık fiilinde iki husus bir araya gelmiştir; öyleyse hem el kesmenin hem de tazminin vacip olması gerekir. Bir iddiacı ikisinin bir arada toplanmasının imkânsız olduğunu iddia ederse bu bir muâraza (karşı iddia) olur ve delil getirmek ona düşer. Kaldı ki biz deriz: Allah'ın had cezası kulların hakkına engel olmaz; nitekim mülk olan av hayvanında hem cezanın hem de kıymetin bir arada bulunması buna delildir; ve yine çalınan mal mevcut olsaydı icma ile iadesinin vacip olması da buna delildir. Buna ayrıca şu da delalet eder: İttifakla çalınan mal, hırsızın eli kesilinceye kadar mal sahibinin mülkiyetinde kalmaya devam eder. Kesme gerçekleştikten sonra hırsızın onda mülkiyet kazanması ya sadece kesme vaktine münhasır olur ya da hırsızlık zamanına isnat edilir. Birincisini hasım (karşı taraf) söylememektedir. İkincisi ise: O mülkiyetin kesme vaktinden itibaren,
ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَهَذَا يَقْتَضِي وُقُوعَ الْفِعْلِ فِي الزَّمَانِ الْمَاضِي، وَهَذَا مُحَالٌ.
o vakitten önce geçmiş olan zamanda meydana geldiğinin söylenmesini gerektirir; bu ise fiilin geçmiş zamanda vuku bulmasını iktiza eder ki bu imkânsızdır.
حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ بِكَوْنِ هَذَا الْقَطْعِ جَزَاءً، وَالْجَزَاءُ هُوَ الْكَافِي، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ هَذَا الْقَطْعَ كَافٍ فِي جِنَايَةِ السَّرِقَةِ، وَإِذَا كَانَ كَافِيًا وَجَبَ أَنْ لَا يُضَمَّ الْغُرْمُ إِلَيْهِ.
Ebû Hanîfe'nin rahimehullâh hücceti şudur: Allah Teâlâ bu el kesmenin bir ceza olduğuna hükmetmiştir, ceza (cezâ) ise kâfi gelen şeydir. Bu durum, bu el kesmenin hırsızlık cinayetine kâfi geldiğine delalet eder; kâfi gelince de tazminatın ona eklenmemesi vacip olur.
وَالْجَوَابُ: لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا قُلْتُمْ لَوَجَبَ أَنْ لَا يَلْزَمَ رَدُّ الْمَسْرُوقِ عِنْدَ كَوْنِهِ قَائِمًا، واللَّه أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ.
Cevap şudur: Durum sizin dediğiniz gibi olsaydı, çalınan mal aynen mevcut olduğunda onun iadesinin gerekmemesi icap ederdi. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: السَّيِّدُ يَمْلِكُ إِقَامَةَ الْحَدِّ عَلَى الْمَمَالِيكِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: لَا يَمْلِكُ.
Altıncı Mesele: eş-Şâfiî rahimehullâh: “Efendi, köleleri üzerinde had cezasını tatbik etme yetkisine sahiptir” demiştir. Ebû Hanîfe rahimehullâh ise: “Buna sahip değildir” demiştir.
حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ أَنَّ قَوْلَهُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما عَامٌّ فِي حَقِّ الْكُلِّ، لِأَنَّ هَذَا الْخِطَابَ لَيْسَ فِيهِ مَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مَخْصُوصًا بِالْبَعْضِ دُونَ الْبَعْضِ، وَلَمَّا عَمَّ الْكُلَّ دَخَلَ فِيهِ الْمَوْلَى أَيْضًا، تُرِكَ الْعَمَلُ بِهِ فِي حَقِّ غَيْرِ الْإِمَامِ وَالْمَوْلَى، فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى مَعْمُولًا بِهِ فِي حَقِّ الْإِمَامِ وَالْمَوْلَى.
eş-Şâfiî'nin hücceti şudur: { فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما } “Ellerini kesin” kavli herkes hakkında umumidir; çünkü bu hitapta bazısına tahsis edilip bazısına edilmediğine delalet eden bir şey yoktur. Herkesi kapsayınca efendi de buna dâhil olur. Devlet başkanı ve efendi dışındakiler hakkında onunla amel terk edilmiştir; dolayısıyla devlet başkanı ve efendi hakkında onunla amel edilmeye devam edilmesi vacip olur.