وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٢٧)
{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهما وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ } “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hak ile oku. Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı da birinden kabul edilmiş, diğerinden ise kabul edilmemişti. [Kurbanı kabul edilmeyen] «Seni mutlaka öldüreceğim!» dedi. [Diğeri de] «Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder» dedi.” (27)
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ } “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hak ile oku” buyruğunda [çeşitli] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تعالى قال فيما تقدم يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ [الْمَائِدَةِ: ١١] فَذَكَرَ تَعَالَى أَنَّ/ الْأَعْدَاءَ يُرِيدُونَ إِيقَاعَ الْبَلَاءِ وَالْمِحْنَةِ بِهِمْ لَكِنَّهُ تَعَالَى يَحْفَظُهُمْ بِفَضْلِهِ وَيَمْنَعُ أَعْدَاءَهُمْ مِنْ إِيصَالِ الشَّرِّ إِلَيْهِمْ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لِأَجْلِ التَّسْلِيَةِ وَتَخْفِيفِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ عَلَى الْقَلْبِ ذَكَرَ قِصَصًا كَثِيرَةً فِي أَنَّ كُلَّ مَنْ خَصَّهُ اللَّه تَعَالَى بِالنِّعَمِ الْعَظِيمَةِ فِي الدِّينِ والدنيا فإن الناس ينازعون حَسَدًا وَبَغْيًا، فَذَكَرَ أَوَّلًا قِصَّةَ النُّقَبَاءِ الِاثْنَيْ عَشَرَ وَأَخْذِ اللَّه تَعَالَى الْمِيثَاقَ مِنْهُمْ، ثُمَّ إِنَّ الْيَهُودَ نَقَضُوا ذَلِكَ الْمِيثَاقَ حَتَّى وَقَعُوا فِي اللَّعْنِ وَالْقَسَاوَةِ، وَذَكَرَ بَعْدَهُ شِدَّةَ إِصْرَارِ
Birinci Mesele: Bu ayetin önceki kısımla irtibatında [şu] vecihler vardır: Birincisi: Allah Teâlâ daha önce: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ } “Ey iman edenler! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani bir topluluk size el uzatmaya yeltenmişti de O, onların ellerini sizden çekmişti” [Mâide 11] buyurmuştu. Dolayısıyla Allah Teâlâ, düşmanların müminlere bela ve musibet getirmek istediklerini, fakat Kendisinin lütfuyla onları koruyup düşmanlarının onlara kötülük ulaştırmasını engellediğini zikretmiştir. Sonra teselli vermek ve bu durumların kalbe verdiği ağırlığı hafifletmek için, Allah Teâlâ'nın dinde ve dünyada büyük nimetlerle hususi kıldığı herkesle insanların haset ve taşkınlık yüzünden çekiştiğine dair birçok kıssa zikretti. İlk olarak on iki nakibin kıssasını ve Allah Teâlâ'nın onlardan misak alışını zikretti; sonra Yahudiler o misakı bozdular ve nihayet lanete ve kalp katılığına uğradılar. Bundan sonra da şiddetli ısrarını zikretti;
النَّصَارَى عَلَى كُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ بِالتَّثْلِيثِ بَعْدَ ظُهُورِ الدلائل القاطعة لهم عَلَى فَسَادِ مَا هُمْ عَلَيْهِ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا لِحَسَدِهِمْ لِمُحَمَّدٍ ﷺ فِيمَا آتَاهُ اللَّه مِنَ الدِّينِ الْحَقِّ، ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهُ قِصَّةَ مُوسَى فِي مُحَارَبَةِ الْجَبَّارِينَ وَإِصْرَارِ قَوْمِهِ عَلَى التَّمَرُّدِ وَالْعِصْيَانِ، ثُمَّ ذَكَرَ بعده قصة ابني آدم وأن أَحَدَهُمَا قَتَلَ الْآخَرَ حَسَدًا مِنْهُ عَلَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى قَبِلَ قُرْبَانَهُ، وَكُلُّ هَذِهِ الْقِصَصِ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ كُلَّ ذِي نِعْمَةٍ مَحْسُودٌ، فَلَمَّا كَانَتْ نِعَمُ اللَّه عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ أَعْظَمَ النِّعَمِ لَا جَرَمَ لَمْ يَبْعُدِ اتِّفَاقُ الْأَعْدَاءِ عَلَى اسْتِخْرَاجِ أَنْوَاعِ الْمَكْرِ وَالْكَيْدِ فِي حَقِّهِ، فَكَانَ ذِكْرُ هَذِهِ الْقِصَصِ تَسْلِيَةً مِنَ اللَّه تَعَالَى لِرَسُولِهِ ﷺ لَمَّا هَمَّ قَوْمٌ مِنَ الْيَهُودِ أَنْ يَمْكُرُوا بِهِ وَأَنْ يُوقِعُوا بِهِ آفَةً وَمِحْنَةً. وَالثَّانِي: أَنَّ هَذَا مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتابِ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ [الْمَائِدَةِ: ١٥] وَهَذِهِ الْقِصَّةُ وَكَيْفِيَّةُ إِيجَابِ الْقَصَاصِ عَلَيْهَا مِنْ أَسْرَارِ التَّوْرَاةِ، وَالثَّالِثُ: أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَا قَبْلَهَا، وَهِيَ قِصَّةُ مُحَارَبَةِ الْجَبَّارِينَ، أَيِ اذْكُرْ لِلْيَهُودِ حَدِيثَ ابْنَيْ آدَمَ لِيَعْلَمُوا أَنَّ سَبِيلَ أَسْلَافِهِمْ فِي النَّدَامَةِ وَالْحَسْرَةِ الْحَاصِلَةِ بِسَبَبِ إِقْدَامِهِمْ عَلَى الْمَعْصِيَةِ كَانَ مِثْلَ سَبِيلِ ابْنَيْ آدَمَ فِي إِقْدَامِ أَحَدِهِمَا عَلَى قَتْلِ الْآخَرِ.
Hristiyanların, üzerinde bulundukları halin bozukluğuna dair kesin deliller ortaya çıktıktan sonra küfürlerinde ve teslis iddialarındaki [ısrarlarını zikretti]. Bu da ancak Allah'ın hak dinden Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem verdiklerine karşı duydukları hasetten dolayıdır. Sonra Musa'nın zorba kavimle savaşma kıssasını ve kavminin serkeşlik ve isyandaki ısrarını zikretti. Ardından Âdem'in iki oğlunun kıssasını ve Allah Teâlâ kurbanını kabul ettiği için birinin diğerini haset yüzünden öldürdüğünü zikretti. Bütün bu kıssalar, her nimet sahibinin haset edildiğine delalet etmektedir. Allah'ın Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem olan nimetleri en büyük nimetler olunca, düşmanların onun aleyhinde türlü hile ve tuzaklar kurmakta ittifak etmeleri şüphesiz uzak bir ihtimal değildir. Dolayısıyla Yahudilerden bir topluluk ona tuzak kurup bir felaket ve mihnet yaşatmayı tasarladığında, bu kıssaların zikredilmesi Allah Teâlâ'dan Resulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem bir teselli olmuştur. İkincisi: Bu, Allah Teâlâ'nın: { يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتابِ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } “Ey Ehl-i Kitap! Kitaptan gizlemekte olduğunuz şeylerin çoğunu size açıklayan ve birçoğundan da geçiveren Resulümüz size geldi” [Mâide 15] ayetiyle bağlantılıdır. Zira bu kıssa ve buna dayalı kısasın vacip kılınış keyfiyeti Tevrat'ın sırlarından idi. Üçüncüsü: Bu kıssa, bir önceki zorbalarla savaş kıssasıyla bağlantılıdır; yani Yahudilere Âdem'in iki oğlunun haberini anlat ki, atalarının günaha cüret etmeleri sebebiyle uğradıkları nedamet ve hasret yolunun, Âdem'in iki oğlundan birinin diğerini öldürmeye cüret etmesindeki yolu gibi olduğunu bilsinler.
وَالرَّابِعُ: قِيلَ هَذَا مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ حِكَايَةً عَنِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ [الْمَائِدَةِ: ١٨] أَيْ لَا يَنْفَعُهُمْ كَوْنُهُمْ مِنْ أَوْلَادِ الْأَنْبِيَاءِ مَعَ كُفْرِهِمْ كَمَا لَمْ يَنْتَفِعْ وَلَدُ آدَمَ عِنْدَ مَعْصِيَتِهِ بِكَوْنِ أَبِيهِ نَبِيًّا مُعَظَّمًا عِنْدَ اللَّه تَعَالَى. الْخَامِسُ: لَمَّا كَفَرَ أَهْلُ الْكِتَابِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ حَسَدًا أَخْبَرَهُمُ اللَّه تَعَالَى بِخَبَرِ ابْنِ آدَمَ وَأَنَّ الْحَسَدَ أَوْقَعَهُ فِي سُوءِ الْعَاقِبَةِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّحْذِيرُ عَنِ الْحَسَدِ.
Dördüncüsü: Bunun, Yahudi ve Hristiyanlardan naklen zikredilen: { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” [Mâide 18] sözüyle bağlantılı olduğu söylenmiştir; yani Âdem'in oğlu isyan ettiğinde babasının Allah katında yüce bir peygamber olması ona fayda vermediği gibi, peygamber çocukları olmaları da küfürleriyle birlikte onlara fayda vermeyecektir. Beşincisi: Ehl-i Kitap haset yüzünden Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr edince, Allah Teâlâ onlara Âdem'in oğlunun haberini ve hasedin onu nasıl kötü bir akıbete sürüklediğini bildirmiştir. Bundan maksat ise hasetten sakındırmaktır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: وَاتْلُ عَلَى النَّاسِ. وَالثَّانِي: وَاتْلُ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ، وَفِي قَوْلِهِ ابْنَيْ آدَمَ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمَا ابْنَا آدَمَ مِنْ صُلْبِهِ، وَهُمَا هَابِيلُ وَقَابِيلُ. وَفِي سَبَبِ وُقُوعِ الْمُنَازَعَةِ بَيْنَهُمَا قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ هَابِيلَ كَانَ صَاحِبَ غَنَمٍ، وَقَابِيلَ كَانَ صَاحِبَ زَرْعٍ، فَقَرَّبَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا قُرْبَانًا، فَطَلَبَ هَابِيلُ أَحْسَنَ شَاةٍ كَانَتْ فِي غَنَمِهِ وَجَعَلَهَا قُرْبَانًا، وَطَلَبَ قَابِيلُ شَرَّ حِنْطَةٍ فِي زَرْعِهِ فَجَعَلَهَا قُرْبَانًا، ثُمَّ تَقَرَّبَ كُلُّ وَاحِدٍ بِقُرْبَانِهِ إِلَى اللَّه فَنَزَلَتْ نَارٌ مِنَ السَّمَاءِ فَاحْتَمَلَتْ قُرْبَانَ هَابِيلَ وَلَمْ تَحْمِلْ قُرْبَانَ قَابِيلَ، فَعَلِمَ قَابِيلُ أَنَّ اللَّه تَعَالَى قَبِلَ قُرْبَانَ أَخِيهِ/ وَلَمْ يَقْبَلْ قُرْبَانَهُ فَحَسَدَهُ وَقَصَدَ قَتْلَهُ، وَثَانِيهِمَا: مَا
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ } “Onlara oku” buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi: İnsanlara oku. İkincisi: Ehl-i Kitaba oku. { ابْنَيْ آدَمَ } “Âdem'in iki oğlu” ifadesinde de iki görüş vardır: Birincisi: Onların Âdem'in sulbünden olan iki oğlu, yani Hâbil ile Kâbil olduklarıdır. Aralarındaki anlaşmazlığın vuku bulma sebebi hakkında da iki görüş vardır: Birincisi: Hâbil koyun sahibi, Kâbil ise ekin sahibi idi. İkisi de birer kurban sundu. Hâbil koyunları arasındaki en güzel koyunu seçip onu kurban yaptı; Kâbil ise ekinindeki en adi buğdayı seçip onu kurban yaptı. Sonra her biri kurbanıyla Allah'a yaklaştı; gökten bir ateş inip Hâbil'in kurbanını aldı, Kâbil'in kurbanını ise almadı. Bunun üzerine Kâbil, Allah Teâlâ'nın kardeşinin kurbanını kabul edip kendi kurbanını kabul etmediğini anladı; ona haset etti ve onu öldürmeyi kastetti. İkincisi ise şudur:
رُوِيَ أَنَّ آدَمَ ﵇ كَانَ يُولَدُ لَهُ فِي كُلِّ بَطْنٍ غُلَامٌ وجارية وكان يزوج البنت من بطن الغلام مِنْ بَطْنٍ آخَرَ، فَوُلِدَ لَهُ قَابِيلُ وَتَوْأَمَتُهُ، وَبَعْدَهُمَا هَابِيلُ وَتَوْأَمَتُهُ، وَكَانَتْ تَوْأَمَةُ قَابِيلَ أَحْسَنَ النَّاسِ وَجْهًا، فَأَرَادَ آدَمُ أَنْ يُزَوِّجَهَا مِنْ هَابِيلَ، فَأَبَى قَابِيلُ ذَلِكَ وَقَالَ أَنَا أَحَقُّ بِهَا، وَهُوَ أَحَقُّ بِأُخْتِهِ، وَلَيْسَ هَذَا مِنَ اللَّه تَعَالَى، وَإِنَّمَا هُوَ رَأْيُكَ، فَقَالَ آدَمُ ﵇ لَهُمَا:
Rivayet edildiğine göre Âdem'in aleyhisselâm her batında bir erkek bir kız çocuğu doğardı; o da bir batından olan kızı, diğer batından olan erkekle evlendirirdi. Kâbil ve ikizi, onlardan sonra da Hâbil ve ikizi doğdu. Kâbil'in ikizi insanların en güzel yüzlüsü idi. Âdem onu Hâbil ile evlendirmek istedi. Kâbil buna karşı çıktı ve: «Ben ona daha layığım, o da kendi kız kardeşine daha layıktır; bu Allah Teâlâ'dan değil, ancak senin görüşündür» dedi. Bunun üzerine Âdem aleyhisselâm ikisine şöyle dedi:
قَرِّبَا قُرْبَانًا، فَأَيُّكُمَا قُبِلَ قُرْبَانُهُ زَوَّجْتُهَا مِنْهُ، فَقَبِلَ اللَّه تَعَالَى قُرْبَانَ هَابِيلَ بِأَنْ أَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى عَلَى قُرْبَانِهِ نَارًا، فَقَتَلَهُ قَابِيلُ حَسَدًا لَهُ.
«Birer kurban sunun; hanginizin kurbanı kabul edilirse kızı onunla evlendireceğim.» Allah Teâlâ kurbanının üzerine ateş indirerek Hâbil'in kurbanını kabul etti. Bunun üzerine Kâbil haset ederek onu öldürdü.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَالضَّحَّاكِ: أَنَّ ابْنَيْ آدَمَ اللَّذَيْنِ قَرَّبَا قُرْبَانًا مَا كَانَا ابْنَيْ آدَمَ لِصُلْبِهِ، وَإِنَّمَا كَانَا رَجُلَيْنِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ. قَالَا: وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آخِرِ الْقِصَّةِ مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً [الْمَائِدَةِ: ٣٢] إِذْ مِنَ الظَّاهِرِ أَنَّ صُدُورَ هَذَا الذَّنْبِ مِنْ أَحَدِ ابْنَيْ آدَمَ لَا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ سَبَبًا لِإِيجَابِ الْقَصَاصِ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، أَمَّا لَمَّا أَقْدَمَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِ هَذِهِ الْمَعْصِيَةِ أَمْكَنَ جَعْلُ ذَلِكَ سَبَبًا لِإِيجَابِ الْقَصَاصِ عَلَيْهِمْ زَجْرًا لَهُمْ عَنِ الْمُعَاوَدَةِ إِلَى مِثْلِ هَذَا الذَّنْبِ. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَيْضًا أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْقِصَّةِ بَيَانُ إِصْرَارِ الْيَهُودِ أَبَدًا من
İkinci görüş: Bu, Hasan[-ı Basrî] ve Dahhâk'ın görüşüdür: Kurban sunan Âdem'in iki oğlu, onun sulbünden olan iki oğlu değildi; bilakis İsrâiloğulları'ndan iki adamdı. Onlar şöyle demişlerdir: Buna delil, kıssanın sonunda yer alan: { مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً } “Bundan dolayı İsrâiloğulları'na yazdık ki, kim bir nefsi bir nefse veya yeryüzündeki bir fesada karşılık olmaksızın öldürürse bütün insanları öldürmüş gibi olur” [Mâide 32] ayetidir. Çünkü açıktır ki bu günahın Âdem'in iki oğlundan birinden sâdır olması, İsrâiloğulları'na kısasın farz kılınmasının sebebi olmaya elverişli değildir. Fakat İsrâiloğulları'ndan bir adam böyle bir günaha cüret ettiğinde, benzeri bir günahtan onları menetmek ve caydırmak için bunu onlara kısasın farz kılınma sebebi yapmak mümkündür. Buna delalet eden bir diğer husus da şudur: Bu kıssadan maksat, Yahudilerin çok eski zamanlardan beri
قَدِيمِ الدَّهْرِ عَلَى التَّمَرُّدِ وَالْحَسَدِ حَتَّى بَلَغَ بِهِمْ شِدَّةُ الْحَسَدِ إِلَى أَنَّ أَحَدَهُمَا لَمَّا قَبِلَ اللَّه قُرْبَانَهُ حَسَدَهُ الْآخَرُ وَأَقْدَمَ عَلَى قَتْلِهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهَا رُتْبَةٌ عَظِيمَةٌ فِي الْحَسَدِ، فَإِنَّهُ لَمَّا شَاهَدَ أَنَّ قُرْبَانَ صَاحِبِهِ مَقْبُولٌ عِنْدَ اللَّه تَعَالَى فَذَلِكَ مِمَّا يَدْعُوهُ إِلَى حُسْنِ الِاعْتِقَادِ فِيهِ وَالْمُبَالَغَةِ فِي تَعْظِيمِهِ، فَلَمَّا أَقْدَمَ عَلَى قَتْلِهِ وَقَتَلَهُ مَعَ هَذِهِ الْحَالَةِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ كَانَ قَدْ بَلَغَ فِي الْحَسَدِ إِلَى أَقْصَى الْغَايَاتِ، وَإِذَا كَانَ الْمُرَادُ مِنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْقِصَّةِ بَيَانَ أَنَّ الْحَسَدَ دَأْبٌ قَدِيمٌ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ وَجَبَ أَنْ يُقَالَ: هَذَانِ الرَّجُلَانِ كَانَا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ.
serkeşlik ve hasetteki daimi ısrarlarını açıklamaktır; öyle ki hasetlerinin şiddeti nihayet şu dereceye ulaşmıştır: Allah ikisinden birinin kurbanını kabul edince diğeri ona haset etmiş ve onu öldürmeye cüret etmiştir. Şüphe yok ki bu, hasette büyük bir derecedir. Zira o, arkadaşının kurbanının Allah Teâlâ katında makbul olduğunu bizzat görünce, bu durum onun hakkında hüsnüzan beslemesini ve ona son derece saygı duymasını gerektirirdi. Bu duruma rağmen onu öldürmeye cüret edip öldürünce, bu onun hasette en son noktaya vardığını gösterdi. Bu kıssanın zikrinden maksat, hasedin İsrâiloğulları'nda kadim bir huy olduğunu açıklamak olunca: «Bu iki adam İsrâiloğulları'ndandı» denilmesi gerekmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ هُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَكْثَرُ أَصْحَابِ الْأَخْبَارِ، وَفِي الْآيَةِ أَيْضًا مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ لِأَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَاتِلَ جَهِلَ مَا يَصْنَعُ بِالْمَقْتُولِ حَتَّى تَعَلَّمَ ذَلِكَ مِنْ عَمَلِ الْغُرَابِ، وَلَوْ كَانَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمَا خَفِيَ عَلَيْهِ هَذَا الْأَمْرُ، وَهُوَ الْحَقُّ واللَّه أَعْلَمُ.
Bil ki, rivayet ehlinin çoğunun tercih ettiği görüş birinci görüştür. Ayette de buna delalet eden husus vardır; zira ayet, katilin karganın yaptığından öğrenene kadar maktulü ne yapacağını bilmediğine delalet etmektedir. Şayet İsrâiloğulları'ndan olsaydı bu mesele ona gizli kalmazdı. Hak olan da budur; en iyisini Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ بِالْحَقِّ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: بِالْحَقِّ، أَيْ تِلَاوَةً مُتَلَبِّسَةً بِالْحَقِّ وَالصِّحَّةِ مِنْ عِنْدِ اللَّه تَعَالَى. وَالثَّانِي: أَيْ تِلَاوَةً مُتَلَبِّسَةً بِالصِّدْقِ وَالْحَقِّ مُوَافِقَةً لِمَا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ. الثَّالِثُ: بِالْحَقِّ، أَيْ بِالْغَرَضِ الصَّحِيحِ وَهُوَ تَقْبِيحُ الْحَسَدِ، لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ وَأَهْلَ الْكِتَابِ كَانُوا يَحْسُدُونَ رَسُولَ اللَّه ﷺ ويبيعون عليه. الرابع:
Üçüncü Mesele: { بِالْحَقِّ } “Hak ile” buyruğunda [şu] vecihler vardır: Birincisi: Hak ile, yani Allah Teâlâ katından hak ve sıhhatle muttasıf bir okuyuşla. İkincisi: Tevrat ve İncil'dekine uygun, sıdk ve hak ile muttasıf bir okuyuşla. Üçüncüsü: Hak ile, yani sahih bir gaye ile ki o da hasedi çirkin göstermektir; zira müşrikler ve Ehl-i Kitap, Allah Resulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem haset ediyor ve ona haksızlık yapıyorlardı. Dördüncüsü:
بالحق، أي ليعتبرون به لا يحملوه عَلَى اللَّعِبِ وَالْبَاطِلِ مِثْلَ كَثِيرٍ مِنَ الْأَقَاصِيصِ التي لا فائدة فيها، وإنما في لَهْوُ الْحَدِيثِ، وَهَذَا/ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ بِالذِّكْرِ مِنَ الْأَقَاصِيصِ وَالْقَصَصِ فِي الْقُرْآنِ الْعِبْرَةُ لَا مُجَرَّدُ الْحِكَايَةِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ [يُوسُفَ: ١١١] .
Hak ile, yani ondan ibret alsınlar, faydası olmayan ve sadece boş söz (lehve'l-hadîs) kabilinden olan birçok hikâye gibi onu oyun ve batıla yormasınlar [diye]. Bu da gösterir ki Kur'an'daki hikâye ve kıssaların zikrinden maksat, sırf anlatı değil ibrettir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ } “Andolsun ki onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır” [Yûsuf 111] ayetidir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِذْ قَرَّبا قُرْباناً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { إِذْ قَرَّبا قُرْباناً } “Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı” buyurmuştur. Bunda [şu] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِذْ: نُصِبَ بِمَاذَا؟ فِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ نُصِبَ بِالنَّبَأِ، أَيْ قِصَّتُهُمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ. الثَّانِي:
Birinci Mesele: { إِذْ } ne ile mensup kılınmıştır? Bunda iki görüş vardır: Birincisi: { النَّبَأِ } ile mensup kılınmıştır; yani «o vakitteki kıssalarını [oku]» demektir. İkincisi:
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنَ النَّبَأِ أَيْ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبَأِ نَبَأَ ذَلِكَ الْوَقْتِ، عَلَى تَقْدِيرِ حَذْفِ الْمُضَافِ.
Muzafın hazfedildiği takdiriyle { النَّبَأِ } kelimesinden bedel olması caizdir; yani «onlara o haberden, o vaktin haberini oku» demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْقُرْبَانُ: اسْمٌ لِمَا يُتَقَرَّبُ بِهِ إِلَى اللَّه تَعَالَى مِنْ ذَبِيحَةٍ أَوْ صَدَقَةٍ، وَمَضَى الْكَلَامُ عَلَى الْقُرْبَانِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ.
İkinci Mesele: Kurban (قُرْبَان), kurbanlık hayvan veya sadakadan Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak için sunulan şeyin ismidir. Kurban ile ilgili açıklama Âl-i İmrân Suresi'nde geçmişti.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: تَقْدِيرُ الْكَلَامِ وَهُوَ قَوْلُهُ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً قَرَّبَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا قُرْبَانًا إِلَّا أَنَّهُ جَمَعَهُمَا فِي الْفِعْلِ وَأَفْرَدَ الِاسْمَ، لِأَنَّهُ يُسْتَدَلُّ بِفِعْلِهِمَا عَلَى أَنَّ لِكُلِّ وَاحِدٍ قُرْبَانًا. وَقِيلَ: إِنَّ الْقُرْبَانَ اسْمُ جِنْسٍ فَهُوَ يَصْلُحُ لِلْوَاحِدِ وَالْعَدَدِ، وَأَيْضًا فَالْقُرْبَانُ مَصْدَرٌ كَالرُّجْحَانِ وَالْعُدْوَانِ وَالْكُفْرَانِ وَالْمَصْدَرُ لَا يُثَنَّى وَلَا يُجْمَعُ.
Üçüncü Mesele: Sözün takdiri -ki o { إِذْ قَرَّبا قُرْباناً } “Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı” buyruğudur- «ikisinin her biri birer kurban sundu» şeklindedir; ancak fiilde ikisini cem etmiş, ismi ise tekil getirmiştir; çünkü ikisinin fiilinden her birinin bir kurbanı olduğuna istidlal edilmektedir. Şöyle de denilmiştir: Kurban bir cins ismidir, dolayısıyla tekil için de çokluk için de kullanılmaya elverişlidir. Ayrıca kurban; rüchan, udvân ve küfrân gibi bir mastardır; mastar ise tesniye yapılmaz ve çoğul yapılmaz.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ } “Derken birinden kabul edilmiş, diğerinden ise kabul edilmemişti” buyurmuştur. Bunda [şu] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قِيلَ: كَانَتْ عَلَامَةُ الْقَبُولِ أَنْ تَأْكُلَهُ النَّارُ، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: عَلَامَةُ الرَّدِّ أَنْ تَأْكُلَهُ النَّارُ، وَالْأَوَّلُ أولى لا تفاق أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ عَلَيْهِ. وَقِيلَ: مَا كَانَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ فَقِيرٌ يَدْفَعُ إِلَيْهِ مَا يَتَقَرَّبُ بِهِ إِلَى اللَّه تَعَالَى، فَكَانَتِ النَّارُ تَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ فَتَأْكُلُهُ.
Birinci Mesele: Kabul edilme alametinin onu ateşin yemesi (yakıp tüketmesi) olduğu söylenmiştir; müfessirlerin çoğunun görüşü budur. Mücâhid ise: «Reddedilme alameti onu ateşin yemesi idi» demiştir; fakat müfessirlerin çoğunun ittifakı sebebiyle birinci görüş daha evladır. Şöyle de denilmiştir: O vakitte Allah Teâlâ'ya kendisiyle yakınlaşılan şeyin verileceği bir fakir yoktu; bu yüzden gökten ateş iner ve onu yerdi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّمَا صَارَ أَحَدُ الْقُرْبَانَيْنِ مَقْبُولًا وَالْآخَرُ مَرْدُودًا لِأَنَّ حُصُولَ التَّقْوَى شَرْطٌ فِي قَبُولِ الْأَعْمَالِ. قَالَ تَعَالَى هاهنا حِكَايَةً عَنِ الْمُحِقِّ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ وَقَالَ فِيمَا أَمَرَنَا بِهِ مِنَ الْقُرْبَانِ بِالْبُدْنِ لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ [الْحَجِّ: ٣٧] فَأَخْبَرَ أَنَّ الَّذِي يَصِلُ إِلَى حَضْرَةِ اللَّه لَيْسَ إِلَّا التَّقْوَى وَالتَّقْوَى مِنْ صِفَاتِ الْقُلُوبِ
İkinci Mesele: İki kurbandan birinin makbul, diğerinin ise merdut olmasının sebebi, takvanın hasıl olmasının amellerin kabulünde bir şart olmasıdır. Allah Teâlâ burada haklı olan taraftan naklen: { إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ } “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder” buyurmuştur. Bize kurban edilen develer (budn) hakkında emrettiği hususta da: { لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ } “Onların ne etleri ne de kanları Allah'a ulaşır; fakat O'na sizden takva ulaşır” [Hac 37] buyurmuştur. Böylece Allah'ın huzuruna ulaşan şeyin ancak takva olduğunu haber vermiştir; takva ise kalplerin sıfatlarındandır.
قَالَ ﵊: «التقوى هاهنا»
[Nebi] aleyhisselâm: «Takva şuradadır» buyurmuş
وَأَشَارَ إِلَى الْقَلْبِ،
ve kalbine işaret etmiştir.
وَحَقِيقَةُ التَّقْوَى أُمُورٌ: أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ عَلَى خَوْفٍ وَوَجَلٍ مِنْ تَقْصِيرِ نَفْسِهِ فِي تِلْكَ الطَّاعَةِ فَيَتَّقِيَ بِأَقْصَى مَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ عَنْ جِهَاتِ التَّقْصِيرِ، وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ فِي غَايَةِ الِاتِّقَاءِ مِنْ أَنْ يَأْتِيَ بِتِلْكَ الطَّاعَةِ لِغَرَضٍ سِوَى طَلَبِ مَرْضَاةِ اللَّه تَعَالَى. وَثَالِثُهَا: أَنَّ يَتَّقِيَ أَنْ يَكُونَ لِغَيْرِ اللَّه فِيهِ شَرِكَةٌ، وَمَا أَصْعَبَ رِعَايَةَ هَذِهِ الشَّرَائِطِ! وَقِيلَ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ:
Takvanın hakikati birtakım hususlardan ibarettir: Birincisi: Kişinin o itaatte kendi kusurlarından dolayı korku ve endişe içinde olması ve kusur yönlerinden gücünün yettiğince sakınmasıdır. İkincisi: O itaati Allah Teâlâ'nın rızasını talep etmekten başka bir gaye için yapmaktan son derece sakınmasıdır. Üçüncüsü: Onda Allah'tan başkası için bir ortaklık bulunmasından sakınmasıdır. Bu şartları gözetmek ne kadar da zordur! Bu kıssada şöyle denilmiştir:
إِنَّ أَحَدَهُمَا جَعَلَ قُرْبَانَهُ أَحْسَنَ مَا كَانَ مَعَهُ، وَالْآخَرَ جَعَلَ قُرْبَانَهُ أَرْدَأَ مَا كَانَ مَعَهُ. وَقِيلَ: إِنَّهُ أَضْمَرَ أَنَّهُ لَا يُبَالِي سَوَاءً قُبِلَ أَوْ لَمْ يُقْبَلْ وَلَا يُزَوِّجُ أُخْتَهُ مِنْ هَابِيلَ. وَقِيلَ: كَانَ قَابِيلُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِ التَّقْوَى وَالطَّاعَةِ، فَلِذَلِكَ لَمْ يَقْبَلِ اللَّه قُرْبَانَهُ.
Onlardan biri kurbanını yanındaki en güzel şeyden yapmış, diğeri ise kurbanını yanındaki en adi şeyden yapmıştı. Şöyle de denilmiştir: O, kabul edilse de edilmese de aldırmayacağını ve kız kardeşini Hâbil ile evlendirmeyeceğini içinden geçirmişti. Şöyle de denilmiştir: Kâbil takva ve itaat ehlinden değildi; bu yüzden Allah onun kurbanını kabul etmedi.
ثُمَّ حَكَى اللَّه تَعَالَى عَنْ قَابِيلَ أَنَّهُ قَالَ لِهَابِيلَ لَأَقْتُلَنَّكَ فَقَالَ هَابِيلُ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: كَأَنَّ هَابِيلَ قَالَ: لِمَ تَقْتُلُنِي؟ قَالَ لِأَنَّ قُرْبَانَكَ صَارَ مَقْبُولًا، فَقَالَ هَابِيلُ: وَمَا ذَنْبِي؟ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّه مِنَ الْمُتَّقِينَ. وَقِيلَ: هَذَا مِنْ كَلَامِ اللَّه تَعَالَى لِنَبِيِّهِ مُحَمَّدٍ ﷺ اعْتِرَاضًا بَيْنَ الْقِصَّةِ، كَأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ أَنَّهُ إِنَّمَا لَمْ يَقْبَلْ قُرْبَانَهُ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مُتَّقِيًا. ثُمَّ حَكَى تَعَالَى عَنِ الْأَخِ الْمَظْلُومِ أَنَّهُ قَالَ:
Sonra Allah Teâlâ Kâbil'den, Hâbil'e: { لَأَقْتُلَنَّكَ } “Seni mutlaka öldüreceğim” dediğini; Hâbil'in de: { إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ } “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder” dediğini nakletmiştir. Sözde bir hazif vardır; takdiri şöyledir: Sanki Hâbil: «Beni niçin öldürüyorsun?» demiş, o da: «Kurbanın kabul edildiği için» demiş, bunun üzerine Hâbil: «Benim günahım ne? Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder» demiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu, kıssanın arasına giren bir itiraz cümlesi olarak Allah Teâlâ'nın Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir kelâmıdır; sanki O, Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem onun kurbanını ancak takva sahibi olmadığı için kabul etmediğini açıklamıştır. Sonra Allah Teâlâ mazlum kardeşten şöyle dediğini nakletmiştir:
[سورة المائدة (٥) : آية ٢٨]
[Mâide Suresi (5): Ayet 28]
لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ (٢٨)
{ لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ } “«Andolsun ki sen beni öldürmek için elini bana uzatsan da ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim. Şüphesiz ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım.»” (28)
السؤال الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنَّهُ لِمَ لَمْ يَدْفَعِ الْقَاتِلَ عَنْ نَفْسِهِ مَعَ أَنَّ الدَّفْعَ عَنِ النَّفْسِ وَاجِبٌ؟ وَهَبْ أَنَّهُ لَيْسَ بِوَاجِبٍ فَلَا أَقَلَّ مِنْ أَنَّهُ لَيْسَ بِحَرَامٍ، فَلِمَ قَالَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ.
Birinci Soru: Nefsi müdafaa etmek vacip olduğu halde [maktul] katili kendisinden niçin defetmedi? Faraza vacip olmasa bile en azından haram değildir; o halde niçin: { إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ } “Şüphesiz ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım” demiştir?
وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الأول: يحتمل أن يقال: لا ح لِلْمَقْتُولِ بِأَمَارَاتٍ تَغْلِبُ عَلَى الظَّنِّ أَنَّهُ يُرِيدُ قَتْلَهُ، فَذَكَرَ لَهُ هَذَا الْكَلَامَ عَلَى سَبِيلِ الْوَعْظِ وَالنَّصِيحَةِ، يَعْنِي أَنَا لَا أُجَوِّزُ مِنْ نَفْسِي أَنْ أَبْدَأَكَ بِالْقَتْلِ الظُّلْمِ الْعُدْوَانِ، وَإِنَّمَا لَا أَفْعَلُهُ خَوْفًا مِنَ اللَّه تَعَالَى، وَإِنَّمَا ذَكَرَ لَهُ هَذَا الْكَلَامَ قَبْلَ إِقْدَامِ الْقَاتِلِ عَلَى قَتْلِهِ وَكَانَ غَرَضُهُ مِنْهُ تَقْبِيحَ الْقَتْلِ الْعَمْدِ فِي قَلْبِهِ، وَلِهَذَا يُرْوَى أَنَّ قَابِيلَ صَبَرَ حَتَّى نَامَ هَابِيلُ فَضَرَبَ رَأْسَهُ بِحَجَرٍ كَبِيرٍ فَقَتَلَهُ.
Cevap [şu] vecihlerledir: Birincisi: Şöyle denilmesi muhtemeldir: Galip zannı oluşturan emarelerle maktule, onun kendisini öldürmek istediği açıkça belli oldu; o da vaaz ve nasihat kabilinden ona bu sözü söyledi; yani «Zulüm ve düşmanlık ile öldürmeyi ilk başlatan olmayı kendime caiz görmem; bunu ancak Allah Teâlâ'dan korktuğum için yapmam» demektir. O bu sözü katil kendisini öldürmeye girişmeden önce söylemişti ve bundan maksadı taammüden adam öldürmeyi onun kalbinde çirkin göstermekti. Nitekim rivayet edildiğine göre Kâbil, Hâbil uyuyuncaya kadar beklemiş, sonra büyük bir taşla başına vurup onu öldürmüştür.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي فِي الْجَوَابِ: أَنَّ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ قَوْلُهُ مَا أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ يَعْنِي لَا أَبْسُطُ يَدِيَ إِلَيْكَ لِغَرَضِ قَتْلِكَ، وَإِنَّمَا أَبْسُطُ يَدِيَ إِلَيْكَ لِغَرَضِ الدَّفْعِ. وَقَالَ أَهْلُ الْعِلْمِ: الدَّافِعُ عَنْ نَفْسِهِ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَدْفَعَ بِالْأَيْسَرِ فَالْأَيْسَرِ، وَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَقْصِدَ الْقَتْلَ بَلْ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَقْصِدَ الدَّفْعَ، ثُمَّ إِنْ لَمْ يَنْدَفِعْ إِلَّا بِالْقَتْلِ جَازَ لَهُ ذَلِكَ.
Cevaptaki ikinci vecih: Ayette zikredilen { مَا أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ } “Ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim” sözünün anlamı şudur: «Seni öldürmek maksadıyla elimi sana uzatmam; ancak [saldırıyı] defetmek maksadıyla elimi uzatırım.» İlim ehli şöyle demiştir: Nefsini müdafaa eden kimsenin en hafiften başlayarak kademeli şekilde (el-eysefe'l-eyser) defetmesi vaciptir; öldürmeyi kastetmeye hakkı yoktur, bilakis defetmeyi kastetmesi vaciptir; sonra şayet öldürmekten başka şekilde defedilemiyorsa bu ona caiz olur.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: الْمَقْصُودُ بِالْقَتْلِ إِنْ أَرَادَ أَنْ يَسْتَسْلِمَ جَازَ لَهُ ذَلِكَ، وَهَكَذَا فَعَلَ عُثْمَانُ رَضِيَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ.
Üçüncü Vecih: Bazıları şöyle demiştir: Öldürülmek istenen kişi şayet teslim olmak isterse bu ona caizdir; nitekim Osman radıyallâhu Teâlâ anh da böyle yapmıştır.
وَقَالَ النَّبِيُّ ﵊ لِمُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ: «أَلْقِ كُمَّكَ عَلَى وَجْهِكَ وَكُنْ عَبْدَ اللَّه الْمَقْتُولَ وَلَا تَكُنْ عَبْدَ اللَّه الْقَاتِلَ» .
Nebi aleyhisselâm da Muhammed b. Mesleme'ye şöyle buyurmuştur: «Yenini yüzünün üzerine ört; öldürülen Allah'ın kulu ol, öldüren Allah'ın kulu olma.»
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: وُجُوبُ الدَّفْعِ عَنِ النَّفْسِ أَمْرٌ يَجُوزُ أَنْ يَخْتَلِفَ بِاخْتِلَافِ الشَّرَائِعِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّ الدَّفْعَ عَنِ النَّفْسِ مَا كَانَ مُبَاحًا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ.
Dördüncü Vecih: Nefsi müdafaanın vücubiyeti, şeriatların farklılaşmasıyla değişmesi caiz olan bir husustur. Mücâhid: «Nefsi müdafaa o vakitte mubah değildi» demiştir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ جَاءَ الشَّرْطُ بِلَفْظِ الْفِعْلِ، وَالْجَزَاءُ بِلَفْظِ اسْمِ الْفَاعِلِ، وَهُوَ قَوْلُهُ لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِباسِطٍ.
İkinci Soru: { لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِباسِطٍ } “Andolsun ki sen beni öldürmek için elini bana uzatsan da ben uzatacak değilim” kavlinde şart niçin fiil lafzıyla, ceza (şartın cevabı) ise ism-i fâil lafzıyla gelmiştir?
وَالْجَوَابُ: لِيُفِيدَ أَنَّهُ لَا يَفْعَلُ مَا يَكْتَسِبُ بِهِ هَذَا الْوَصْفَ الشَّنِيعَ، وَلِذَلِكَ أَكَّدَهُ بِالْبَاءِ المؤكد للنفي. ثم قال تعالى:
Cevap: Kendisine bu çirkin vasfı kazandıracak şeyi asla yapmayacağını bildirmek içindir; bu sebeple nefyi (olumsuzluğu) pekiştiren bâ harf-i cerri ile tekit edilmiştir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة المائدة (٥) : آية ٢٩]
[Mâide Suresi (5): Ayet 29]
إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ (٢٩)
{ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ } “«Şüphesiz ben, benim günahımı da kendi günahını da yüklenip cehennemliklerden olmanı isterim. Zalimlerin cezası işte budur.»” (29)
وَفِيهِ سُؤَالَانِ:
Bunda iki soru vardır:
الْأَوَّلُ: كَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ يَبُوءَ الْقَاتِلُ بِإِثْمِ الْمَقْتُولِ مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى.
Birincisi: Allah Teâlâ: { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez”
[فَاطِرٍ: ١٨] .
[Fâtır 18] buyurmuşken, katilin maktulün günahını yüklenmesi nasıl akla uygun olabilir?
وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ ﵃: مَعْنَاهُ تَحْمِلُ إِثْمَ قَتْلِي وَإِثْمَكَ الَّذِي كَانَ مِنْكَ قَبْلَ قَتْلِي، وَهَذَا بِحَذْفِ الْمُضَافِ، وَالثَّانِي: قَالَ الزَّجَّاجُ:
Cevap iki vecihledir: Birincisi: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, İbn Mes'ûd, Hasan ve Katâde radıyallâhu anhüm şöyle demişlerdir: Bunun manası, «beni öldürmenin günahını ve beni öldürmenden önce senden sâdır olan [kendi] günahını yüklenirsin» demektir; bu da muzafın hazfi iledir. İkincisi: Zeccâc şöyle demiştir:
مَعْنَاهُ تَرْجِعُ إِلَى اللَّه بإثم قتلي وإثمك الذي من أجله لم يتقبل قربانك.
Bunun manası: «Beni öldürmenin günahıyla ve kurbanının kabul edilmeyişine sebep olan [kendi] günahınla Allah'a dönersin» demektir.
السؤال الثاني: كما لا يجوز للإنسان أن يريد من نفسه أن يعصي اللَّه تعالى فكذلك لا يجوز أن يريد من غيره أن يعصي اللَّه، فَلِمَ قَالَ: إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ.
İkinci Soru: İnsanın kendisinden Allah Teâlâ'ya isyan etmeyi istemesi caiz olmadığı gibi, başkasından da Allah'a isyan etmesini istemesi caiz değildir; o halde [Hâbil] niçin: { إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ } “Şüphesiz ben, benim günahımı da kendi günahını da yüklenmeni isterim” demiştir?
وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ إِنَّمَا دَارَ بَيْنَهُمَا عند ما غَلَبَ عَلَى ظَنِّ الْمَقْتُولِ أَنَّهُ يُرِيدُ قَتْلَهُ، وَكَانَ ذَلِكَ قَبْلَ إِقْدَامِ الْقَاتِلِ عَلَى إِيقَاعِ الْقَتْلِ بِهِ، وَكَأَنَّهُ لَمَّا وَعَظَهُ وَنَصَحَهُ قَالَ لَهُ: وَإِنْ كُنْتَ لَا تَنْزَجِرُ عَنْ هَذِهِ الْكَبِيرَةِ بِسَبَبِ هَذِهِ النَّصِيحَةِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ تَتَرَصَّدَ قَتْلِي فِي وَقْتٍ أَكُونُ غَافِلًا عَنْكَ وَعَاجِزًا عَنْ دَفْعِكَ، فَحِينَئِذٍ لَا يُمْكِنُنِي أَنْ أَدْفَعَكَ عَنْ قَتْلِي إِلَّا إِذَا قَتَلْتُكَ ابْتِدَاءً بِمُجَرَّدِ الظَّنِّ وَالْحُسْبَانِ، وَهَذَا مِنِّي كَبِيرَةٌ وَمَعْصِيَةٌ، وَإِذَا دَارَ الْأَمْرُ بَيْنَ أَنْ يَكُونَ فَاعِلُ هَذِهِ الْمَعْصِيَةِ أَنَا وَبَيْنَ أَنْ يَكُونَ أَنْتَ، فَأَنَا أُحِبُّ أَنْ تَحْصُلَ هَذِهِ الْكَبِيرَةُ لَكَ لَا لِي، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ إِرَادَةَ صُدُورِ الذَّنْبِ مِنَ الْغَيْرِ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ وَعَلَى هَذَا الشَّرْطِ لَا يَكُونُ حَرَامًا، بَلْ هُوَ عَيْنُ الطَّاعَةِ وَمَحْضُ الْإِخْلَاصِ.
Cevap [şu] vecihlerledir: Birincisi: Daha önce belirttiğimiz gibi bu söz ikisi arasında, ancak maktulün zann-ı gâlibinde onun kendisini öldürmek istediği kanaati oluştuğu sırada ve katil onu fiilen öldürmeye kalkışmadan önce cereyan etmiştir. Sanki o, katile vaaz ve nasihatte bulununca şöyle demiştir: «Eğer bu nasihat sebebiyle bu büyük günahtan vazgeçmeyeceksen, mutlaka benim senden gafil olduğum ve seni defetmekten aciz kaldığım bir vakitte beni öldürmeyi gözeteceksin. O takdirde ise sırf zan ve tahminle seni önceden öldürmedikçe beni öldürmene engel olmam mümkün değildir; bu ise benden sadır olacak bir büyük günah ve bir isyandır. Bu isyanı işleyenin ben veya sen olması arasında bir durum söz konusu olduğunda, bu büyük günahın bana değil sana ait olmasını tercih ederim.» Malumdur ki bu durumda ve bu şartla başkasından bir günahın sâdır olmasını istemek haram olmaz; bilakis itaatin ta kendisi ve halis ihlastır.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي فِي الْجَوَابِ: أَنَّ الْمُرَادَ: إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِعُقُوبَةِ قَتْلِي، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ يَجُوزُ لِلْمَظْلُومِ أَنْ يُرِيدَ مِنَ اللَّه عِقَابَ ظَالِمِهِ، وَالثَّالِثُ:
Cevaptaki ikinci vecih: Murâd şudur: «Ben beni öldürmenin cezasını yüklenmeni isterim.» Şüphe yok ki mazlumun, Allah'tan zalimini cezalandırmasını istemesi caizdir. Üçüncüsü:
رُوِيَ أَنَّ الظَّالِمَ إِذَا لَمْ يَجِدْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا يُرْضِي خَصْمَهُ أُخِذَ مِنْ سَيِّئَاتِ الْمَظْلُومِ وَحُمِلَ عَلَى الظَّالِمِ،
Rivayet edildiğine göre zalim kıyamet gününde hasmını razı edecek bir şey bulamadığında, mazlumun günahlarından alınıp zalimin üzerine yüklenir.
فَعَلَى هَذَا يَجُوزُ أن يقال: إني أريد أن تبوأ بِإِثْمِي فِي أَنَّهُ يُحْمَلُ عَلَيْكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِذَا لَمْ تَجِدْ مَا يُرْضِينِي، وَبِإِثْمِكَ فِي قَتْلِكَ إِيَّايَ، وَهَذَا يَصْلُحُ جَوَابًا عَنِ السُّؤَالِ الأول واللَّه أعلم، ثم قال تعالى:
Buna göre şöyle denilmesi caizdir: «Beni razı edecek bir şey bulamadığında kıyamet gününde senin üzerine yüklenmesi bakımından benim günahımı, beni öldürmen bakımından da kendi günahını yüklenmeni isterim.» Bu, birinci soruya da cevap olmaya elverişlidir. En iyisini Allah bilir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة المائدة (٥) : آية ٣٠]
[Mâide Suresi (5): Ayet 30]
فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٣٠)
{ فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Nihayet nefsi ona kardeşini öldürmeyi kolay gösterdi de onu öldürdü ve böylece hüsrana uğrayanlardan oldu.” (30)
ثُمَّ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: سَهَّلَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ شَجَّعَتْهُ، وَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا تَصَوَّرَ مِنَ الْقَتْلِ الْعَمْدِ الْعُدْوَانِ كَوْنَهُ مِنْ أَعْظَمِ الْكَبَائِرِ، فَهَذَا الِاعْتِقَادُ يَصِيرُ صَارِفًا لَهُ عَنْ فِعْلِهِ، فَيَكُونُ هَذَا الْفِعْلُ كَالشَّيْءِ الْعَاصِي الْمُتَمَرِّدِ عَلَيْهِ الَّذِي لَا يُطِيعُهُ بِوَجْهٍ الْبَتَّةَ، فَإِذَا أَوْرَدَتِ النَّفْسُ أَنْوَاعَ وَسَاوِسِهَا صَارَ هَذَا الْفِعْلُ سَهْلًا عَلَيْهِ، فَكَأَنَّ النَّفْسَ جَعَلَتْ بِوَسَاوِسِهَا الْعَجِيبَةِ هَذَا الْفِعْلَ كَالْمُطِيعِ لَهُ بَعْدَ أَنْ كَانَ كَالْعَاصِي الْمُتَمَرِّدِ عَلَيْهِ.
Sonra müfessirler: "Nefsi ona kardeşini öldürmeyi kolay gösterdi" dediler. Onlardan bazıları "onu cesaretlendirdi" dedi. Meselenin tahkiki şudur: İnsan, kasten ve haksız yere adam öldürmenin en büyük günahlardan biri olduğunu düşündüğünde bu inanç, onu bu fiili işlemekten alıkoyucu olur. Dolayısıyla bu fiil, ona asla boyun eğmeyen, âsî ve serkeş bir şey gibi kalır. Fakat nefis envaiçeşit vesveselerini öne sürünce bu fiil ona kolaylaşır. Sanki nefis o acayip vesveseleriyle bu fiili, daha önce âsî ve serkeş iken, ona itaat eden bir hâle getirmiştir.
فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: لَوْ كَانَ خَالِقُ الْكُلِّ هُوَ اللَّه تَعَالَى لَكَانَ ذَلِكَ التَّزْيِينُ وَالتَّطْوِيعُ مُضَافًا إِلَى اللَّه تَعَالَى لَا إِلَى النَّفْسِ.
İşte { فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ } “Nefsi ona kardeşini öldürmeyi kolay gösterdi” ayetiyle murad edilen budur. Mutezile şöyle demiştir: Eğer her şeyin yaratıcısı Allah Teâlâ olsaydı, bu süsleme ve kolay gösterme fiili nefse değil Allah Teâlâ’ya nispet edilirdi.
وَجَوَابُهُ: أَنَّهُ لَمَّا أُسْنِدَتِ الْأَفْعَالُ إِلَى الدَّوَاعِي، وَكَانَ فَاعِلُ تِلْكَ الدَّوَاعِي هُوَ اللَّه تَعَالَى فَكَانَ فَاعِلُ الْأَفْعَالِ كُلِّهَا هُوَ اللَّه تَعَالَى.
Bunun cevabı şudur: Fiiller saiklere (sebeplere) dayandırıldığında ve o saikleri meydana getiren de Allah Teâlâ olduğunda, bütün fiillerin gerçek faili Allah Teâlâ olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَقَتَلَهُ قِيلَ: لَمْ يَدْرِ قَابِيلُ كَيْفَ يَقْتُلُ هَابِيلَ، فَظَهَرَ لَهُ إِبْلِيسُ وَأَخَذَ طَيْرًا وَضَرَبَ رَأْسَهُ بِحَجَرٍ، فَتَعَلَّمَ قَابِيلُ ذَلِكَ مِنْهُ، ثُمَّ إِنَّهُ وَجَدَ هَابِيلَ نَائِمًا يَوْمًا فَضَرَبَ رَأْسَهُ بِحَجَرٍ فَمَاتَ.
Sonra Allah Teâlâ: { فَقَتَلَهُ } “Bunun üzerine onu öldürdü” buyurmuştur. Kâbil'in Hâbil'i nasıl öldüreceğini bilmediği, bunun üzerine İblis'in ona görünüp bir kuşu alarak başını taşla ezdiği, Kâbil'in de bunu ondan öğrendiği, sonra bir gün Hâbil'i uyurken bulup başını taşla ezerek öldürdüğü söylenmiştir.
وَعَنْ عَبْدِ اللَّه عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «لَا تُقْتَلُ نَفْسٌ ظُلْمًا إِلَّا كَانَ عَلَى ابْنِ آدَمَ الْأَوَّلِ كِفْلٌ مِنْ دَمِهَا»
Abdullah'tan [rivayet edildiğine göre] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Haksız yere öldürülen hiçbir can yoktur ki, onun kanından Âdemoğlunun ilkine (Kâbil'e) bir pay ayrılmasın.»
وَذَلِكَ أَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ سَنَّ الْقَتْلَ.
Çünkü o, öldürme çığırını ilk açandır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: خَسِرَ دُنْيَاهُ وَآخِرَتَهُ، أَمَّا الدُّنْيَا فَهُوَ أَنَّهُ أَسْخَطَ وَالِدَيْهِ وَبَقِيَ مَذْمُومًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَأَمَّا الْآخِرَةُ فَهُوَ الْعِقَابُ الْعَظِيمُ. قِيلَ: إِنَّ قَابِيلَ لَمَّا قَتَلَ أَخَاهُ هَرَبَ إِلَى عَدَنَ مِنْ أَرْضِ الْيَمَنِ، فَأَتَاهُ إِبْلِيسُ وَقَالَ: إِنَّمَا أَكَلَتِ النَّارُ قُرْبَانَ هَابِيلَ لِأَنَّهُ كَانَ يَخْدُمُ النَّارَ وَيَعْبُدُهَا، فَإِنْ عَبَدْتَ النَّارَ أَيْضًا حَصَلَ مَقْصُودُكَ، فَبَنَى بَيْتَ نَارٍ وَهُوَ أَوَّلُ مَنْ عَبَدَ النَّارَ.
Sonra Allah Teâlâ: { فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Ve böylece hüsrana uğrayanlardan oldu” buyurmuştur. İbn Abbas şöyle demiştir: O, dünyasını da ahiretini de kaybetti. Dünyaya gelince, anne babasını gazaplandırdı ve kıyamet gününe kadar yerilmiş olarak kaldı. Ahirete gelince, o da büyük azaptır. Denildi ki: Kâbil kardeşini öldürünce Yemen topraklarındaki Aden'e kaçtı. İblis ona gelip şöyle dedi: "Ateşin Hâbil'in kurbanını yemesinin yegâne sebebi, onun ateşe hizmet etmesi ve ona tapmasıydı. Eğer sen de ateşe taparsan muradına erersin." Bunun üzerine o bir ateş evi (ateşgedeh) inşa etti ve ateşe tapan ilk kişi oldu.
وَرُوِيَ أَنَّ هَابِيلَ قُتِلَ وَهُوَ ابْنُ عِشْرِينَ سَنَةً، وَكَانَ قَتْلُهُ عِنْدَ عُقْبَةِ حِرَاءٍ،
Rivayet edildiğine göre Hâbil öldürüldüğünde yirmi yaşındaydı ve öldürülmesi Hira geçidinde vuku bulmuştu.
وَقِيلَ بِالْبَصْرَةِ فِي مَوْضِعِ الْمَسْجِدِ الْأَعْظَمِ،
Basra'da, Mescid-i Âzam'ın bulunduğu yerde [öldürüldüğü] de söylenmiştir.
وَرُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا قَتَلَهُ اسْوَدَّ جَسَدُهُ وَكَانَ أَبْيَضَ، فَسَأَلَهُ آدَمُ عَنْ أَخِيهِ، فَقَالَ مَا كُنْتُ عَلَيْهِ وَكِيلًا، فَقَالَ بَلْ قَتَلْتَهُ، وَلِذَلِكَ اسْوَدَّ جَسَدُكَ، وَمَكَثَ آدَمُ بَعْدَهُ مِائَةَ سَنَةٍ لَمْ يَضْحَكْ قَطُّ.
Rivayet edildiğine göre [Kâbil] onu öldürdüğünde, beyaz olan bedeni karardı. Âdem ona kardeşini sorduğunda: "Ben onun bekçisi değildim" dedi. Âdem: "Bilakis onu sen öldürdün, işte bu yüzden bedenin karardı" dedi. Âdem ondan sonra yüz yıl hiç gülmeden yaşadı.
قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» يُرْوَى أَنَّهُ رَثَاهُ بِشِعْرٍ.
el-Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle der: Âdem'in onun için şiirle mersiye söylediği rivayet edilir.
قَالَ وَهُوَ كَذِبٌ بَحْتٌ، وَمَا الشِّعْرُ إِلَّا مَنْحُولٌ مَلْحُونٌ، وَالْأَنْبِيَاءُ مَعْصُومُونَ عَنِ الشِّعْرِ، وَصَدَقَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِيمَا قَالَ، فَإِنَّ ذَلِكَ الشِّعْرَ فِي غَايَةِ الرَّكَاكَةِ لَا يَلِيقُ بِالْحَمْقَى مِنَ الْمُعَلِّمِينَ، فَكَيْفَ يُنْسَبُ إِلَى مَنْ جَعَلَ اللَّه عِلْمَهُ حُجَّةً على الملائكة ثم قال تعالى:
[Zemahşerî] der ki: "Bu sırf yalandır; o şiir uydurma ve dil kurallarına aykırıdır. Peygamberler ise şiirden korunmuşlardır." Keşşâf sahibi söylediği bu sözde haklıdır; zira o şiir son derece tutarsız olup muallimlerin ahmaklarına dahi yakışmaz. O halde Allah'ın, ilmini meleklere karşı hüccet kıldığı zata nasıl nispet edilebilir?! Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة المائدة (٥) : آية ٣١]
[Mâide Suresi (5): Ayet 31]
فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ قالَ يَا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ (٣١)
{ فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ قالَ يَا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ } “Derken Allah, ona kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi. 'Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar olup da kardeşimin cesedini gömmekten aciz mi kaldım?' dedi ve pişman olanlardan oldu.” (31)
[في قوله تَعَالَى فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ } “Derken Allah, ona kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi” ayeti hakkında] ve bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قِيلَ: لَمَّا قَتَلَهُ تَرَكَهُ لَا يَدْرِي مَا يَصْنَعُ بِهِ، ثُمَّ خَافَ عَلَيْهِ السِّبَاعَ فَحَمَلَهُ فِي جِرَابٍ عَلَى ظَهْرِهِ سَنَةً حَتَّى تَغَيَّرَ فَبَعَثَ اللَّه غُرَابًا، وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: بَعَثَ اللَّه غُرَابَيْنِ فَاقْتَتَلَا، فَقَتَلَ أَحَدُهُمَا الْآخَرَ، فَحَفَرَ لَهُ بِمِنْقَارِهِ وَرِجْلَيْهِ ثُمَّ أَلْقَاهُ فِي الْحُفْرَةِ، فَتَعَلَّمَ قَابِيلُ ذَلِكَ مِنَ الْغُرَابِ. الثَّانِي: قَالَ الْأَصَمُّ: لَمَّا قَتَلَهُ وَتَرَكَهُ بَعَثَ اللَّه غُرَابًا يَحْثُو التُّرَابَ عَلَى الْمَقْتُولِ، فَلَمَّا رَأَى الْقَاتِلُ أَنَّ اللَّه كَيْفَ يُكْرِمُهُ بَعْدَ مَوْتِهِ نَدِمَ وَقَالَ: يَا وَيْلَتَى. الثَّالِثُ:
Birinci Mesele: Denildi ki: [Kâbil] onu öldürünce, ne yapacağını bilemeyerek öylece bıraktı. Sonra ona vahşi hayvanların zarar vermesinden korktu ve bir yıl boyunca bir dağarcık içinde sırtında taşıdı, nihayet [ceset] kokuşup bozulunca Allah bir karga gönderdi. Bunda [şu] vecihler vardır: Birincisi: Allah iki karga gönderdi, bunlar dövüştüler ve biri diğerini öldürdü. Ardından gagası ve ayaklarıyla onun için bir çukur kazıp onu bu çukura attı; Kâbil de bunu kargadan öğrendi. İkincisi: el-Asam şöyle demiştir: Onu öldürüp bıraktığında Allah, maktulün üzerine toprak saçan bir karga gönderdi. Katil, Allah'ın ölümünden sonra ona nasıl ikramda bulunduğunu görünce pişman oldu ve: "Yazıklar olsun bana!" dedi. Üçüncüsü:
قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: عَادَةُ الْغُرَابِ دَفْنُ الْأَشْيَاءِ فَجَاءَ غُرَابٌ فَدَفَنَ شَيْئًا فَتَعَلَّمَ ذَلِكَ مِنْهُ.
Ebû Müslim şöyle demiştir: Karganın âdeti bir şeyleri toprağa gömmektir; dolayısıyla bir karga gelip bir şeyi gömdü, o da bunu ondan öğrendi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِيُرِيَهُ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: لِيُرِيَهُ اللَّه أَوْ لِيُرِيَهُ الْغُرَابُ، أَيْ لِيُعَلِّمَهُ، لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ سَبَبُ تَعَلُّمِهِ فَكَأَنَّهُ قَصَدَ تَعْلِيمَهُ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ.
İkinci Mesele: { لِيُرِيَهُ } “ona göstermek için” ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi: Ona Allah'ın göstermesi veya karganın göstermesi, yani öğretmesidir. Çünkü o, öğrenmesine sebep olunca mecaz yoluyla sanki ona öğretmeyi kastetmiş gibi olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: سَوْأَةَ أَخِيهِ عَوْرَةَ أَخِيهِ، وَهُوَ مَا لَا يَجُوزُ أَنْ يَنْكَشِفَ مِنْ جَسَدِهِ، وَالسَّوْأَةُ الْفَضِيحَةُ لِقُبْحِهَا. وَقِيلَ سَوْأَةَ أَخِيهِ، أَيْ جِيفَةَ أَخِيهِ.
Üçüncü Mesele: { سَوْأَةَ أَخِيهِ } “kardeşinin sev'esini” ifadesi, kardeşinin avreti, yani bedeninden açılması caiz olmayan yer demektir. Sev'e (سَوْأَة), çirkinliğinden ötürü rezalet/ayıp demektir. { سَوْأَةَ أَخِيهِ } ifadesinin "kardeşinin cesedi" anlamına geldiği de söylenmiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قالَ يَا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { قالَ يَا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ } “'Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar olup da kardeşimin cesedini gömmekten aciz mi kaldım?' dedi ve pişman olanlardan oldu” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:
المسألة الأولى: لا شك أن قوله يا وَيْلَتى كَلِمَةُ تَحَسُّرٍ وَتَلَهُّفٍ، وَفِي الْآيَةِ احْتِمَالَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَا كَانَ يَعْلَمُ كَيْفَ يُدْفَنُ الْمَقْتُولُ، فَلَمَّا تَعَلَّمَ ذَلِكَ مِنَ الْغُرَابِ عَلِمَ أَنَّ الْغُرَابَ أَكْثَرُ عِلْمًا مِنْهُ وَعَلِمَ أَنَّهُ إِنَّمَا أَقْدَمَ عَلَى قَتْلِ أَخِيهِ بِسَبَبِ جَهْلِهِ وَقِلَّةِ مَعْرِفَتِهِ، فَنَدِمَ وَتَلَهَّفَ وَتَحَسَّرَ عَلَى فِعْلِهِ. الثَّانِي: أنه كان عالما منه بِكَيْفِيَّةِ دَفْنِهِ، فَإِنَّهُ يَبْعُدُ فِي الْإِنْسَانِ أَنْ لا يهتدي إلى هذا القدر من العمل، إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا قَتَلَهُ تَرَكَهُ بِالْعَرَاءِ اسْتِخْفَافًا بِهِ، وَلَمَّا رَأَى الْغُرَابَ يَدْفِنُ الْغُرَابَ الْآخَرَ رق قلبه وقال: إن هذا الغراب لما قتل ذلك الآخر فبعد أن قتله أخفاه تحت الأرض، أفأكون أقل شفقة من هذا الغراب، وقيل: إن هذا الْغُرَابَ جَاءَ وَكَانَ يَحْثِي التُّرَابَ عَلَى الْمَقْتُولِ، فَلَمَّا رَأَى أَنَّ اللَّه أَكْرَمَهُ حَالَ حَيَاتِهِ بِقَبُولِ قُرْبَانِهِ. وَأَكْرَمَهُ بَعْدَ مَمَاتِهِ بِأَنْ بَعَثَ هَذَا الْغُرَابَ لِيَدْفِنَهُ تَحْتَ الْأَرْضِ عَلِمَ أَنَّهُ عَظِيمُ الدَّرَجَةِ عِنْدَ اللَّه/ فَتَلَهَّفَ عَلَى فِعْلِهِ، وَعَلِمَ أَنَّهُ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى التَّقَرُّبِ إِلَى أَخِيهِ إِلَّا بِأَنْ يَدْفِنَهُ فِي الْأَرْضِ، فَلَا جَرَمَ قَالَ: يَا وَيْلَتَى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ.
Birinci Mesele: Şüphe yok ki { يا وَيْلَتى } “Yazıklar olsun bana!” sözü bir hayıflanma ve hasret ifadesidir. Ayette iki ihtimal vardır: Birincisi: O, öldürülen birinin nasıl gömüleceğini bilmiyordu. Bunu kargadan öğrenince karganın kendisinden daha bilgili olduğunu anladı ve kardeşini öldürmeye ancak cehaleti ve bilgisizliği yüzünden kalkıştığını fark etti; böylece pişman oldu, yandı yakıldı ve yaptığına hayıflandı. İkincisi: O, gömme keyfiyetini esasen biliyordu; zira bir insanın bu kadarcık bir işe akıl erdirememesi uzak bir ihtimaldir. Ancak onu öldürdüğünde, onu hafife aldığı için açıkta bırakmıştı. Karganın diğer kargayı gömdüğünü görünce kalbi yumuşadı ve: "Bu karga diğerini öldürdükten sonra onu yerin altına gizledi. Ben bu kargadan daha mı az merhametliyim?!" dedi. Denildi ki: Bu karga gelip maktulün üzerine toprak saçıyordu. [Kâbil], Allah'ın hayatında kurbanını kabul ederek ona ikramda bulunduğunu, ölümünden sonra da onu yerin altına gömsün diye bu kargayı göndererek ikram ettiğini görünce, onun Allah katında yüce bir mertebeye sahip olduğunu anladı; yaptığına yandı yakıldı ve kardeşine yaklaşmasının/hakkını ödemesinin ancak onu toprağa gömmekle mümkün olabileceğini anladı. Nitekim: "Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar olmaktan aciz mi kaldım?!" dedi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ يا وَيْلَتى اعْتِرَافٌ عَلَى نَفْسِهِ بِاسْتِحْقَاقِ الْعَذَابِ، وَهِيَ كَلِمَةٌ تُسْتَعْمَلُ عِنْدَ وُقُوعِ الدَّاهِيَةِ الْعَظِيمَةِ، وَلَفْظُهَا لَفْظُ النداء، كأن الْوَيْلَ غَيْرُ حَاضِرٍ لَهُ فَنَادَاهُ لِيَحْضُرَهُ، أَيْ أَيُّهَا الْوَيْلُ احْضُرْ، فَهَذَا أَوَانُ حُضُورِكَ، وَذِكْرُ (يا) زيادة بيان كما في قوله يا وَيْلَتى أَأَلِدُ [هُودٍ: ٧٢] واللَّه أَعْلَمُ.
İkinci Mesele: Onun { يا وَيْلَتى } “Yazıklar olsun bana!” sözü, azabı hak ettiğini kendi aleyhine itiraf etmesidir. Bu, büyük bir felaket meydana geldiğinde kullanılan bir kelimedir. Lafzı nida (çağrı) lafzıdır; sanki helak (veyl) onun yanında hazır değilmiş de gelmesi için ona seslenmiş gibidir: "Ey veyl (helak), gel! Zira senin gelme vaktindir!" Nida edatı olan (يا / yâ)'nın zikredilmesi, { يا وَيْلَتى أَأَلِدُ } [Hûd 72] kavlinde olduğu gibi beyanı tekit içindir. En iyisini Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لَفْظُ النَّدَمِ وُضِعَ لِلُّزُومِ، وَمِنْهُ سُمِّيَ النَّدِيمُ نَدِيمًا لِأَنَّهُ يُلَازِمُ الْمَجْلِسَ. وَفِيهِ سُؤَالٌ: وَهُوَ
Üçüncü Mesele: Nedamet (pişmanlık) lafzı ayrılmamak/bağlanıp kalmak (lüzûm) anlamı için konulmuştur. Nitekim meclisten ayrılmadığı için içki/sohbet arkadaşına nedîm (نديم) denilmiştir. Bunda bir soru vardır ki o da şudur:
أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «النَّدَمُ تَوْبَةٌ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Pişmanlık tevbedir» buyurmuştur.
فَلَمَّا كَانَ مِنَ النَّادِمِينَ كَانَ مِنَ التَّائِبِينَ فَلِمَ لَمْ تُقْبَلْ تَوْبَتُهُ؟
O, pişman olanlardan olduğuna göre tevbe edenlerden olmuştur; o halde tevbesi niçin kabul edilmemiştir?
أَجَابُوا عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَعْلَمِ الدَّفْنَ إِلَّا مِنَ الْغُرَابِ صَارَ مِنَ النَّادِمِينَ عَلَى حَمْلِهِ عَلَى ظَهْرِهِ سَنَةً، وَالثَّانِي: أَنَّهُ صَارَ مِنَ النَّادِمِينَ عَلَى قَتْلِ أَخِيهِ، لِأَنَّهُ لَمْ ينتفع بقتله، وسخط عليه بسببه أبواه وَإِخْوَتُهُ، فَكَانَ نَدَمُهُ لِأَجْلِ هَذِهِ الْأَسْبَابِ لَا لِكَوْنِهِ مَعْصِيَةً، وَالثَّالِثُ: أَنَّ نَدَمَهُ كَانَ لِأَجْلِ أَنَّهُ تَرَكَهُ بِالْعَرَاءِ اسْتِخْفَافًا بِهِ بَعْدَ قَتْلِهِ، فلما رأى أن الْغُرَابَ دَفَنَهُ نَدِمَ عَلَى قَسَاوَةِ قَلْبِهِ وَقَالَ: هَذَا أَخِي وَشَقِيقِي وَلَحْمُهُ مُخْتَلِطٌ بِلَحْمِي وَدَمُهُ مُخْتَلِطٌ بِدَمِي، فَإِذَا ظَهَرَتِ الشَّفَقَةُ مِنَ الْغُرَابِ عَلَى الْغُرَابِ وَلَمْ تَظْهَرْ مِنِّي عَلَى أَخِي كَنْتُ دُونَ الْغُرَابِ فِي الرَّحْمَةِ وَالْأَخْلَاقِ الْحَمِيدَةِ فَكَانَ نَدَمُهُ لِهَذِهِ الْأَسْبَابِ، لَا لِأَجْلِ الْخَوْفِ مِنَ اللَّه تَعَالَى فَلَا جَرَمَ لَمْ يَنْفَعْهُ ذلك الندم ثم قال تعالى:
Buna [şu] vecihlerle cevap vermişlerdir: Birincisi: Gömme işini ancak kargadan öğrenince, onu bir yıl sırtında taşıdığına pişman olanlardan oldu. İkincisi: Kardeşini öldürdüğüne pişman oldu; çünkü onu öldürmekten bir fayda elde edememişti ve bu yüzden anne babası ile kardeşleri ona öfkelenmişti. Dolayısıyla onun pişmanlığı günah olduğu için değil, bu sebeplerden ötürüydü. Üçüncüsü: Onun pişmanlığı, öldürdükten sonra onu hafife alarak açıkta bıraktığı içindi. Karganın diğerini gömdüğünü görünce kalbinin katılığına pişman oldu ve şöyle dedi: "Bu benim öz kardeşimdir, eti etime, kanı kanıma karışmıştır. Bir kargadan diğer bir kargaya şefkat tezahür edip de benden kardeşime tezahür etmediğine göre, merhamet ve güzel ahlakta kargadan daha aşağı kaldım." İşte onun pişmanlığı Allah Teâlâ korkusundan dolayı değil, bu sebeplerden ötürüydü. Bu yüzden o pişmanlık ona fayda vermedi. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة المائدة (٥) : آية ٣٢]
[Mâide Suresi (5): Ayet 32]
مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ (٣٢)
{ مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ } “Bundan dolayı İsrailoğullarına şunu yazdık (hükmettik) ki: Kim bir nefsi, bir nefis karşılığı veya yeryüzünde bir fesat sebebi olmaksızın öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de bir canı kurtarırsa, bütün insanları kurtarmış gibi olur. Andolsun ki peygamberlerimiz onlara apaçık delillerle geldiler. Sonra onların birçoğu bundan sonra da yeryüzünde aşırı gidenlerden oldular.” (32)
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ مِنْ أَجْلِ ذلِكَ أَيْ بِسَبَبِ فِعْلَتِهِ.
Birinci Mesele: { مِنْ أَجْلِ ذلِكَ } “Bundan dolayı” kavli, yani onun bu fiili sebebiyle demektir.
فَإِنْ قِيلَ عَلَيْهِ سؤالان: الأول: أن قَوْلِهِ مِنْ أَجْلِ ذلِكَ أَيْ مِنْ أَجْلِ مَا مَرَّ مِنْ قِصَّةِ قَابِيلَ وَهَابِيلَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ الْقَصَاصَ، وَذَاكَ مُشْكِلٌ فَإِنَّهُ لَا مُنَاسَبَةَ بَيْنَ وَاقِعَةِ قَابِيلَ وَهَابِيلَ وَبَيْنَ وُجُوبِ الْقَصَاصِ عَلَى بَنِي
Eğer şöyle denilirse: Buna dair iki soru vardır: Birincisi: { مِنْ أَجْلِ ذلِكَ } “Bundan dolayı” sözü, yani Kâbil ve Hâbil kıssasında geçenlerden dolayı İsrailoğullarına kısası farz kıldık anlamındadır. Bu ise müşküldür; zira Kâbil ile Hâbil olayı ile kısasın İsrailoğullarına
إِسْرَائِيلَ. الثَّانِي: أَنَّ وُجُوبَ الْقَصَاصِ حُكْمٌ ثَابِتٌ فِي جَمِيعِ الْأُمَمِ فَمَا فَائِدَةُ تَخْصِيصِهِ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ؟
farz kılınması arasında bir münasebet yoktur. İkincisi: Kısasın farziyeti bütün ümmetlerde sabit bir hükümdür; o halde bunun İsrailoğullarına tahsis edilmesinin faydası nedir?
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: قَالَ الْحَسَنُ: هَذَا الْقَتْلُ إِنَّمَا وَقَعَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا بَيْنَ وَلَدَيْ آدَمَ مِنْ صُلْبِهِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِيمَا تَقَدَّمَ، وَالثَّانِي: أَنَّا نُسَلِّمُ أَنَّ هَذَا الْقَتْلَ وَقَعَ بَيْنَ وَلَدَيْ آدَمَ مِنْ صُلْبِهِ، وَلَكِنَّ قَوْلَهُ مِنْ أَجْلِ ذلِكَ لَيْسَ إِشَارَةً إِلَى قِصَّةِ قَابِيلَ وَهَابِيلَ، بَلْ هُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا مَرَّ ذِكْرُهُ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ مِنْ أَنْوَاعِ الْمَفَاسِدِ الْحَاصِلَةِ بِسَبَبِ الْقَتْلِ الْحَرَامِ، مِنْهَا قَوْلُهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ [المائدة: ٣٠] ومنها قوله فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ [المائدة: ٣١] فَقَوْلُهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ حَصَلَتْ لَهُ خَسَارَةُ الدِّينِ وَالدُّنْيَا، وَقَوْلُهُ فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ إشارة إلى أنه حصل في قَلْبِهِ أَنْوَاعُ النَّدَمِ وَالْحَسْرَةِ وَالْحُزْنِ مَعَ أَنَّهُ لَا دَفْعَ لَهُ الْبَتَّةَ، فَقَوْلُهُ مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَيْ مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ الَّذِي ذَكَرْنَا فِي أَثْنَاءِ الْقِصَّةِ مِنْ أَنْوَاعِ الْمَفَاسِدِ الْمُتَوَلِّدَةِ مِنَ الْقَتْلِ الْعَمْدِ الْعُدْوَانِ شَرَّعْنَا الْقَصَاصَ فِي حَقِّ الْقَاتِلِ، وَهَذَا جَوَابٌ حَسَنٌ واللَّه أَعْلَمُ.
Birinci soruya cevap iki vecihledir: Birincisi: Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: Bu öldürme hadisesi Âdem'in öz iki oğlu arasında değil, İsrailoğulları içinde meydana gelmiştir; biz bu meseleyi daha önce zikretmiştik. İkincisi: Bu öldürmenin Âdem'in öz iki oğlu arasında gerçekleştiğini kabul etsek bile, { مِنْ أَجْلِ ذلِكَ } “Bundan dolayı” sözü Kâbil ve Hâbil kıssasının bizzat kendisine değil, bu kıssada geçen haram öldürme sebebiyle meydana gelen envaiçeşit mefsedetlere işarettir. Bunlardan biri { فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ } [Mâide 30] kavli, diğeri de { فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ } [Mâide 31] kavlidir. { فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ } kavli onun din ve dünya hüsranına uğradığına; { فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ } kavli ise kesinlikle geri çevrilmesi mümkün olmadığı halde kalbinde türlü pişmanlık, hasret ve hüznün meydana geldiğine işarettir. Dolayısıyla { مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ } “Bundan dolayı İsrailoğullarına yazdık (farz kıldık)” kavli; kıssa esnasında zikrettiğimiz, kasten ve haksız yere adam öldürmekten doğan bu türlü mefsedetlerden dolayı katil hakkında kısası meşru kıldık demektir. Bu güzel bir cevaptır. En iyisini Allah bilir.
وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّانِي: فالجواب عَنْهُ أَنَّ وُجُوبَ الْقَصَاصِ فِي حَقِّ الْقَاتِلِ وَإِنْ كَانَ عَامًّا فِي جَمِيعِ الْأَدْيَانِ وَالْمِلَلِ، إلا أن التشديد المذكور هاهنا فِي حَقِّ بَنِي إِسْرَائِيلَ غَيْرُ ثَابِتٍ فِي جميع الأديان لأنه تعالى حكم هاهنا بِأَنَّ قَتْلَ النَّفْسِ الْوَاحِدَةِ جَارٍ مَجْرَى قَتْلِ جَمِيعِ النَّاسِ، وَلَا شَكَّ فِي أَنَّ الْمَقْصُودَ منه المبالغة العظيمة فِي شَرْحِ عِقَابِ الْقَتْلِ الْعَمْدِ الْعُدْوَانِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ شَرْحِ هَذِهِ الْمُبَالَغَةِ أَنَّ الْيَهُودَ مَعَ عِلْمِهِمْ بِهَذِهِ الْمُبَالَغَةِ الْعَظِيمَةِ أَقْدَمُوا عَلَى قَتْلِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ. وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى غَايَةِ قَسَاوَةِ قُلُوبِهِمْ وَنِهَايَةِ بُعْدِهِمْ عَنْ طَاعَةِ اللَّه تَعَالَى، وَلَمَّا كَانَ الْغَرَضُ مِنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْقَصَصِ تَسْلِيَةَ الرَّسُولِ ﵊ فِي الْوَاقِعَةِ الَّتِي ذَكَرْنَا أَنَّهُمْ عَزَمُوا عَلَى الْفَتْكِ بِرَسُولِ اللَّه ﷺ وَبِأَكَابِرِ أَصْحَابِهِ، كَانَ تَخْصِيصُ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ بِهَذِهِ الْمُبَالَغَةِ الْعَظِيمَةِ مُنَاسِبًا لِلْكَلَامِ وَمُؤَكِّدًا لِلْمَقْصُودِ.
İkinci soruya gelince: Bunun cevabı şudur: Katil hakkında kısasın farziyeti bütün dinlerde ve milletlerde umumi olsa da, burada İsrailoğulları hakkında zikredilen şiddetli tehdit bütün dinlerde sabit değildir. Çünkü Allah Teâlâ burada bir tek canı öldürmenin bütün insanları öldürmek mesabesinde olduğuna hükmetmiştir. Şüphe yok ki bundan maksat, kasten ve haksız yere adam öldürmenin cezasını açıklamada son derece mübalağa yapmaktır. Bu mübalağayı açıklamaktan maksat ise şudur: Yahudiler bu büyük şiddeti ve mübalağayı bildikleri halde nebileri ve resulleri öldürmeye cüret etmişlerdir. Bu da onların kalplerinin son derece katılığına ve Allah Teâlâ'ya itaatten son derece uzak olduklarına delalet eder. Bu kıssaların zikredilmesindeki amaç, Resulullah aleyhisselâm'ı —Yahudilerin Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabının büyüklerine suikast yapmaya azmettiklerini zikrettiğimiz— o hadisede teselli etmek olduğuna göre, bu kıssada İsrailoğullarının bu büyük mübalağa ile tahsis edilmesi kelamın akışına uygun düşmüş ve maksadı tekit etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قُرِئَ «مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ» بِحَذْفِ الهمزة وفتح النون لا لقاء حَرَكَتِهَا عَلَيْهَا وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ «مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ» بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ، وَهِيَ لُغَةٌ، فَإِذَا خَفَّفَ كَسَرَ النُّونَ مُلْقِيًا لِكَسْرِ الْهَمْزَةِ عَلَيْهَا.
İkinci Mesele: «مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ / Min ecl-i zâlik» hemzenin hazfi ve harekesinin nûn harfine nakledilmesiyle nûn'un fethasıyla [«مَنَجْلِ ذَلِكَ / Menedcli zâlik» şeklinde] okunmuştur. Ebû Ca'fer ise bir lügat olarak hemzenin kesresiyle «مِنْ إِجْلِ ذَلِكَ / Min icl-i zâlik» okumuştur; teshil/tahfif yaptığında ise hemzenin kesresini nûn'a naklederek nûn'u kesreli okumuştur [«مِنِجْلِ ذَلِكَ / Minicli zâlik»].
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْقَائِلُونَ بِالْقِيَاسِ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ أَحْكَامَ اللَّه تَعَالَى قَدْ تَكُونُ مُعَلَّلَةً بِالْعِلَلِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ كَذَا وَكَذَا، وَهَذَا تَصْرِيحٌ بِأَنَّ كَتَبَةَ تِلْكَ الْأَحْكَامِ مُعَلَّلَةٌ بِتِلْكَ الْمَعَانِي الْمُشَارِ إِلَيْهَا بِقَوْلِهِ مِنْ أَجْلِ ذلِكَ وَالْمُعْتَزِلَةُ أَيْضًا قَالُوا: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ أَحْكَامَ اللَّه تَعَالَى مُعَلَّلَةٌ بِمَصَالِحِ الْعِبَادِ، وَمَتَى ثَبَتَ ذَلِكَ امْتَنَعَ كَوْنُهُ تَعَالَى خَالِقًا لِلْكُفْرِ وَالْقَبَائِحِ فِيهِمْ مُرِيدًا وُقُوعَهَا مِنْهُمْ، لِأَنَّ خَلْقَ الْقَبَائِحِ وَإِرَادَتَهَا تَمْنَعُ مِنْ كَوْنِهِ تَعَالَى مُرَاعِيًا لِلْمَصَالِحِ. وَذَلِكَ يُبْطِلُ التَّعْلِيلَ الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
Üçüncü Mesele: Kıyası savunanlar şöyle demiştir: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın hükümlerinin illetlerle gerekçelendirilmiş (muallel) olabileceğine delalet etmiştir. Zira Allah Teâlâ: { مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ } “Bundan dolayı İsrailoğullarına şöyle şöyle yazdık (hükmettik)” buyurmuştur. Bu, o hükümlerin yazılmasının/farz kılınmasının { مِنْ أَجْلِ ذلِكَ } “Bundan dolayı” ifadesiyle işaret edilen manalarla gerekçelendirildiğine açık bir beyandır. Mutezile de şöyle demiştir: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın hükümlerinin kulların maslahatlarıyla gerekçelendirildiğine delalet etmiştir. Bu sabit olunca da Allah Teâlâ'nın onlarda küfrü ve çirkin fiilleri yaratması ve bunların onlardan sâdır olmasını irade etmesi imkânsız hale gelir; çünkü çirkin fiilleri yaratmak ve irade etmek, Allah Teâlâ'nın maslahatları gözettiği gerçeğine engel teşkil eder. Bu da ayette zikredilen illetlendirmeyi (ta'lili) iptal eder.
قَالَ أَصْحَابُنَا: الْقَوْلُ بِتَعْلِيلِ أَحْكَامِ اللَّه تَعَالَى مُحَالٌ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْعِلَّةَ إِنْ كَانَتْ قَدِيمَةً لَزِمَ قِدَمُ الْمَعْلُولِ، وَإِنْ كَانَتْ مُحْدَثَةً وَجَبَ تَعْلِيلُهَا بِعِلَّةٍ أُخْرَى وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ، وَثَانِيهَا: لَوْ كَانَ مُعَلَّلًا بِعِلَّةٍ فَوُجُودُ تِلْكَ الْعِلَّةِ وَعَدَمُهَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى اللَّه تَعَالَى إِنْ كَانَ عَلَى السَّوِيَّةِ امْتَنَعَ كَوْنُهُ عِلَّةً، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عَلَى السَّوِيَّةِ فَأَحَدُهُمَا بِهِ أَوْلَى، وَذَلِكَ يَقْتَضِي كَوْنَهُ مُسْتَفِيدًا تِلْكَ الْأَوْلَوِيَّةَ مِنْ ذَلِكَ الْفِعْلِ، فَيَكُونُ نَاقِصًا لِذَاتِهِ مُسْتَكْمِلًا بِغَيْرِهِ وَهُوَ مُحَالٌ.
Bizim ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın hükümlerinin illetlendirildiğini söylemek [şu] vecihlerden dolayı muhaldir: Birincisi: İllet şayet kadîm ise malûlün (illetin sonucunun) da kadîm olması gerekir; şayet hâdis (sonradan olma) ise onun da başka bir illetle illetlendirilmesi gerekir ve bu da teselsülü (sonsuz zincirlemeyi) doğurur. İkincisi: Eğer bir illetle illetlendirilmiş olsaydı, o illetin varlığı ile yokluğu Allah Teâlâ'ya nispetle ya eşit olurdu —ki bu durumda illet olması imkânsızlaşırdı— ya da eşit olmazdı; bu durumda ikisinden biri O'na daha evlâ olurdu. Bu ise O'nun bu evleviyeti o fiilden kazandığını iktiza ederdi; dolayısıyla zâtı itibarıyla noksan olup başkasıyla kemale eren bir varlık olurdu ki bu muhaldir.
وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ قَدْ ثَبَتَ تَوَقُّفُ الْفِعْلِ عَلَى الدَّوَاعِي، وَيَمْتَنِعُ وُقُوعُ التَّسَلْسُلِ فِي الدَّوَاعِي، بَلْ يَجِبُ انْتِهَاؤُهَا إِلَى الدَّاعِيَةِ الْأُولَى الَّتِي حَدَثَتْ فِي الْعَبْدِ لَا مِنَ الْعَبْدِ بَلْ مِنَ اللَّه، وَثَبَتَ أَنَّ عِنْدَ حُدُوثِ الدَّاعِيَةِ يَجِبُ الْفِعْلُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالْكُلُّ مِنَ اللَّه، وَهَذَا يَمْنَعُ مِنْ تَعْلِيلِ أَفْعَالِ اللَّه تَعَالَى وَأَحْكَامِهِ. فَثَبَتَ أَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ
Üçüncüsü: Fiilin saiklere (dâiyelere) bağlı olduğu sabit olmuştur; saiklerde ise teselsül vuku bulması imkânsızdır, bilakis bunların kulda meydana gelen ilk saike dayanması zorunludur; bu saik de kuldan değil Allah'tandır. Saikin meydana gelmesiyle fiilin vâcip (zorunlu) olduğu da sabittir. Bu takdire göre her şey Allah'tandır ve bu durum Allah Teâlâ'nın fiillerinin ve hükümlerinin illetlendirilmesine engeldir. Böylece bu ayetin zahirinin
المتشابهات لا من المحكمات، وَالَّذِي يُؤَكِّدُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً [الْمَائِدَةِ: ١٧] وَذَلِكَ نَصٌّ صَرِيحٌ فِي أَنَّهُ يَحْسُنُ مِنَ اللَّه كُلُّ شَيْءٍ وَلَا يَتَوَقَّفُ خَلْقُهُ وَحُكْمُهُ عَلَى رِعَايَةِ الْمَصَالِحِ.
muhkemlerden değil müteşâbihlerden olduğu sabit olur. Bunu pekiştiren delil, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } [Mâide 17] “De ki: 'Eğer Allah, Meryem oğlu Mesih'i, anasını ve yeryüzünde bulunanların hepsini helak etmek istese, O'na karşı kim bir şey yapabilir?'” kavlidir. Bu, Allah'tan sâdır olan her şeyin güzel olduğuna, O'nun yaratmasının ve hükmünün maslahatları gözetmeye bağlı olmadığına açık bir nastır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ، قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ نَفْسٍ وَالتَّقْدِيرُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ بِغَيْرِ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ، وَإِنَّمَا قَالَ تَعَالَى ذَلِكَ لِأَنَّ الْقَتْلَ يَحِلُّ لِأَسْبَابٍ كَثِيرَةٍ، مِنْهَا الْقَصَاصُ وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ وَمِنْهَا الْكُفْرُ مَعَ الْحِرَابِ، وَمِنْهَا الْكُفْرُ بَعْدَ الْإِيمَانِ، وَمِنْهَا قَطْعُ الطَّرِيقِ وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ [الْمَائِدَةِ: ٣٣] فَجَمَعَ تَعَالَى كُلَّ هَذِهِ الْوُجُوهِ فِي قَوْلِهِ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ.
Dördüncü Mesele: { أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ } “veya yeryüzünde bir fesat” kavli hakkında Zeccâc şöyle demiştir: Bu ifade { نَفْسٍ } “bir nefis” kelimesine matuftur ve takdiri "kim bir can karşılığı olmaksızın yahut yeryüzünde bir fesat sebebi bulunmaksızın bir cana kıyarsa" şeklindedir. Allah Teâlâ'nın bunu böyle buyurması şundandır: Öldürmek birçok sebepten ötürü helal olur. Bunlardan biri kısastır ki { مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ } kavliyle murad edilen budur; bir diğeri savaşa eşlik eden küfürdür; bir diğeri imandan sonraki küfür (irtidat)tir; bir diğeri ise yol kesmedir (eşkıyalık) ki Allah Teâlâ'nın bu ayetten sonraki { إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } [Mâide 33] kavliyle murad edilen de budur. Böylece Allah Teâlâ bütün bu vecihleri { أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ } kavlinde toplamıştır.
الْمَسْأَلَةُ الخامسة: قوله فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً فيه إِشْكَالٌ. وَهُوَ أَنَّ قَتْلَ النَّفْسِ الْوَاحِدَةِ كَيْفَ يَكُونُ مُسَاوِيًا لِقَتْلِ جَمِيعِ النَّاسِ، فَإِنَّ مِنَ الْمُمْتَنِعِ أَنْ يَكُونَ الْجُزْءُ مُسَاوِيًا لِلْكُلِّ. وَذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ بِسَبَبِ هَذَا السُّؤَالِ وُجُوهًا مِنَ الْجَوَابِ وَهِيَ بِأَسْرِهَا مَبْنِيَّةٌ عَلَى مُقَدِّمَةٍ وَاحِدَةٍ وَهِيَ أَنَّ تَشْبِيهَ أَحَدِ الشَّيْئَيْنِ بِالْآخَرِ لَا يَقْتَضِي الْحُكْمَ بِمُشَابَهَتِهِمَا مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ، لِأَنَّ قَوْلَنَا: هَذَا يُشْبِهُ ذَاكَ أَعَمُّ مِنْ قَوْلِنَا: إِنَّهُ يُشْبِهُهُ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ، أَوْ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، وَإِذَا/ ظَهَرَتْ صِحَّةُ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةِ فَنَقُولُ: الْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: الْمَقْصُودُ مِنْ تَشْبِيهِ قَتْلِ النَّفْسِ الْوَاحِدَةِ بِقَتْلِ النُّفُوسِ الْمُبَالَغَةُ فِي تَعْظِيمِ أَمْرِ الْقَتْلِ الْعَمْدِ الْعُدْوَانِ وَتَفْخِيمِ شَأْنِهِ، يَعْنِي كَمَا أَنَّ قَتْلَ كُلِّ الْخَلْقِ أَمْرٌ مُسْتَعْظَمٌ عِنْدِ كُلِّ أَحَدٍ، فَكَذَلِكَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ قَتْلُ الْإِنْسَانِ الْوَاحِدِ مُسْتَعْظَمًا مَهِيبًا فَالْمَقْصُودُ مُشَارَكَتُهُمَا فِي الِاسْتِعْظَامِ، لَا بَيَانُ مُشَارَكَتِهِمَا فِي مِقْدَارِ الِاسْتِعْظَامِ، وَكَيْفَ لَا يَكُونُ مُسْتَعْظَمًا وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً [النِّسَاءِ: ٩٣] .
Beşinci Mesele: { فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً } “bütün insanları öldürmüş gibi olur” kavlinde bir müşkül vardır: Bir tek canı öldürmek bütün insanları öldürmeye nasıl eşit olabilir? Zira parçanın bütüne eşit olması imkânsızdır. Müfessirler bu soru sebebiyle bir dizi cevap vechi zikretmişlerdir ki bunların hepsi tek bir öncüle dayanır: İki şeyden birini diğerine benzetmek, her yönden benzer olduklarına hükmetmeyi gerektirmez. Zira "Şu şuna benzer" sözümüz, onun her yönden veya bazı yönlerden benzediğini söylemekten daha geneldir. Bu öncülün doğruluğu anlaşılınca deriz ki: Cevap [şu] vecihlerledir: Birincisi: Bir tek canı öldürmenin [bütün] canları öldürmeye benzetilmesinden maksat; kasten ve haksız yere adam öldürme işinin büyüklüğünü ve vahametini vurgulamakta mübalağadır. Yani bütün mahlukatı öldürmek herkes katında nasıl korkunç ve büyük bir cürüm sayılıyorsa, tek bir insanı öldürmek de aynı şekilde korkunç ve dehşet verici sayılmalıdır. Maksat, büyüklük/vahamet vasfında ortak olmalarıdır; yoksa vahametin miktarında eşit olduklarını açıklamak değildir. Nasıl korkunç sayılmasın ki Allah Teâlâ: { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً } [Nisâ 93] “Kim bir mümini kasten öldürürse, cezası içinde ebedî kalacağı cehennemdir; Allah ona gazap etmiş, onu lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır” buyurmuştur.
الْوَجْهُ الثَّانِي فِي الْجَوَابِ: هُوَ أَنَّ جَمِيعَ النَّاسِ لَوْ عَلِمُوا مِنْ إِنْسَانٍ وَاحِدٍ أَنَّهُ يَقْصِدُ قَتْلَهُمْ بِأَجْمَعِهِمْ فَلَا شَكَّ أَنَّهُمْ يَدْفَعُونَهُ دَفْعًا لَا يُمَكِّنُهُ تَحْصِيلَ مَقْصُودِهِ، فَكَذَلِكَ إِذَا عَلِمُوا مِنْهُ أَنَّهُ يَقْصِدُ قَتْلَ إِنْسَانٍ وَاحِدٍ مُعَيَّنٍ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ جِدُّهُمْ وَاجْتِهَادُهُمْ فِي مَنْعِهِ عَنْ قَتْلِ ذَلِكَ الْإِنْسَانِ مِثْلَ جِدِّهِمْ وَاجْتِهَادِهِمْ فِي الصُّورَةِ الْأُولَى.
Cevaptaki ikinci vecih: Eğer bütün insanlar tek bir kişinin hepsini birden öldürmeyi kastettiğini bilselerdi, şüphesiz maksadına ulaşmasına imkân vermeyecek şekilde onu defederlerdi. Aynı şekilde onun belirli bir insanı öldürmeyi kastettiğini bildiklerinde de, o insanı öldürmesine engel olma hususundaki ciddiyet ve gayretlerinin ilk durumdaki ciddiyet ve gayretleri gibi olması gerekir.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ فِي الْجَوَابِ: وَهُوَ أَنَّهُ لَمَّا أَقْدَمَ عَلَى الْقَتْلِ الْعَمْدِ الْعُدْوَانِ فَقَدْ رَجَّحَ دَاعِيَةَ الشَّهْوَةِ وَالْغَضَبِ عَلَى دَاعِيَةِ الطَّاعَةِ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ هَذَا التَّرْجِيحُ حَاصِلًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ، فَكَانَ فِي قَلْبِهِ أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ نَازَعَهُ فِي شَيْءٍ مِنْ مَطَالِبِهِ فَإِنَّهُ لَوْ قَدَرَ عَلَيْهِ لَقَتَلَهُ، وَنِيَّةُ الْمُؤْمِنِ فِي الْخَيْرَاتِ خَيْرٌ مِنْ عَمَلِهِ، فَكَذَلِكَ نِيَّةُ الْمُؤْمِنِ فِي الشُّرُورِ شَرٌّ مِنْ عَمَلِهِ، فَيَصِيرُ الْمَعْنَى: وَمَنْ يَقْتُلْ إِنْسَانًا قَتْلًا عَمْدًا عُدْوَانًا فَكَأَنَّمَا قَتَلَ جَمِيعَ النَّاسِ، وَهَذِهِ الْأَجْوِبَةُ الثَّلَاثَةُ حَسَنَةٌ.
Cevaptaki üçüncü vecih: O kimse kasten ve haksız yere adam öldürmeye cüret ettiğinde, şehvet ve öfke saikini itaat saikine tercih etmiş olur. Durum böyle olunca, bu tercih her bir ferde nispetle de gerçekleşmiş sayılır; dolayısıyla onun kalbinde, arzu ettiği şeylerden birinde kendisine muhalefet eden herkesi —şayet gücü yetseydi— öldüreceği kastı yatmaktadır. Müminin hayırlardaki niyeti amelinden hayırlı olduğu gibi, müminin şerlerdeki niyeti de amelinden daha şerlidir. Böylece mana: "Kim bir insanı kasten ve haksız yere öldürürse bütün insanları öldürmüş gibi olur" şeklini alır. Bu üç cevap da güzeldir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً الْمُرَادُ مِنْ إِحْيَاءِ النَّفْسِ تَخْلِيصُهَا عَنِ الْمُهْلِكَاتِ: مِثْلِ الْحَرْقِ وَالْغَرَقِ وَالْجُوعِ الْمُفْرِطِ وَالْبَرْدِ وَالْحَرِّ الْمُفْرِطَيْنِ، وَالْكَلَامُ فِي أَنَّ إِحْيَاءَ النَّفْسِ الْوَاحِدَةِ مِثْلُ إِحْيَاءِ النُّفُوسِ عَلَى قِيَاسِ مَا قَرَّرْنَاهُ فِي أَنَّ قَتْلَ النَّفْسِ الْوَاحِدَةِ مِثْلُ قَتْلِ النُّفُوسِ.
Altıncı Mesele: { وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً } “Kim de bir canı kurtarırsa (ihya ederse), bütün insanları kurtarmış gibi olur” kavlinde canı ihya etmekten murat; onu yangın, boğulma, aşırı açlık, aşırı soğuk ve aşırı sıcak gibi helak edici şeylerden kurtarmaktır. Bir canı ihya etmenin bütün canları ihya etmek gibi olması hakkındaki izah, tek bir canı öldürmenin bütün canları öldürmek gibi olması hususunda takrir ettiğimiz kıyasa göredir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ } “Andolsun ki peygamberlerimiz onlara apaçık delillerle geldiler. Sonra onların birçoğu bundan sonra da yeryüzünde aşırı gidenlerden oldular” buyurmuştur.
وَالْمَعْنَى أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْيَهُودِ بَعْدَ ذَلِكَ، أَيْ بَعْدَ مَجِيءِ الرُّسُلِ، وَبَعْدَ مَا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ تَحْرِيمَ الْقَتْلِ لَمُسْرِفُونَ، يَعْنِي فِي الْقَتْلِ لا يبالون بعظمته.
Mana şudur: Yahudilerin birçoğu bundan sonra, yani peygamberlerin gelmesinden ve onlara öldürmeyi haram kılmamızdan sonra da aşırı gidenler olmuştur; yani öldürmenin vahametine aldırış etmeyerek adam öldürmede haddi aşmışlardır.
[سورة المائدة (٥) : آية ٣٣]
[Mâide Suresi (5): Ayet 33]
إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (٣٣)
{ إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Allah'a ve Resulüne karşı savaşanların ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışanların cezası ancak öldürülmeleri yahut asılmaları veya ellerinin ve ayaklarının çaprazlama kesilmesi yahut o yerden sürülmeleridir. Bu, dünyada onlar için bir rezilliktir; ahirette de onlara büyük bir azap vardır.” (33)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى تَغْلِيظَ الْإِثْمِ فِي قَتْلِ النَّفْسِ بِغَيْرِ قَتْلِ نَفْسٍ وَلَا فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ أَتْبَعَهُ بِبَيَانِ أَنَّ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ الَّذِي يُوجِبُ الْقَتْلَ مَا هُوَ، فَإِنَّ بَعْضَ مَا يَكُونُ فَسَادًا فِي الْأَرْضِ لَا يُوجِبُ الْقَتْلَ فَقَالَ إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette bir can karşılığı veya yeryüzünde bir fesat olmaksızın cana kıymanın günahının ağırlığını zikredince, hemen ardından öldürülmeyi gerektiren yeryüzündeki fesadın ne olduğunu açıklamıştır; zira yeryüzündeki fesat teşkil eden bazı durumlar öldürülmeyi gerektirmez. Bu sebeple: { إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resulüne karşı savaşanların cezası ancak...” buyurmuştur. Bu ayette [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي أَوَّلِ الْآيَةِ سُؤَالٌ، وَهُوَ أَنَّ الْمُحَارَبَةَ مَعَ اللَّه تَعَالَى غَيْرُ مُمْكِنَةٍ فَيَجِبُ حَمْلُهُ عَلَى الْمُحَارَبَةِ مَعَ أَوْلِيَاءِ اللَّه، وَالْمُحَارَبَةُ مَعَ الرُّسُلِ مُمْكِنَةٌ فَلَفْظَةُ الْمُحَارَبَةِ إِذَا نُسِبَتْ إِلَى اللَّه تَعَالَى كَانَ مَجَازًا، لِأَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْمُحَارَبَةُ مَعَ أَوْلِيَاءِ اللَّه، وَإِذَا نُسِبَتْ إِلَى الرَّسُولِ كَانَتْ حَقِيقَةً، فَلَفْظُ يُحَارِبُونَ فِي قَوْلِهِ إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ مَحْمُولًا عَلَى الْمَجَازِ وَالْحَقِيقَةِ مَعًا، وَذَلِكَ مُمْتَنِعٌ، فَهَذَا تَقْرِيرُ السُّؤَالِ.
Birinci Mesele: Ayetin başında bir soru vardır: Allah Teâlâ ile savaşmak imkânsızdır, dolayısıyla bunun Allah'ın dostlarıyla savaşmak manasına hamledilmesi gerekir. Resuller ile savaşmak ise mümkündür. Dolayısıyla muharebe (savaş) lafzı Allah Teâlâ'ya nispet edildiğinde —çünkü bundan maksat Allah'ın dostlarıyla savaşmaktır— mecaz olur; Resul'e nispet edildiğinde ise hakikat olur. Bu durumda { إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } kavlindeki { يُحَارِبُونَ } lafzının hem mecaza hem de hakikate birlikte hamledilmesi gerekir; bu ise imkânsızdır. İşte sorunun takriri böyledir.