[سورة المائدة (٥) : آية ١٨]
[Mâide Suresi (5): Ayet 18]
وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ (١٨)
{ وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ } “Yahudiler ve Hristiyanlar: «Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz» dediler. De ki: «Öyleyse günahlarınız yüzünden size niçin azap ediyor? Bilakis siz de O'nun yarattığı insanlardansınız. O dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder. Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkiyeti Allah'ındır. Dönüş de ancak O'nadır.»” (18)
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ وَفِيهِ سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّ الْيَهُودَ لَا يَقُولُونَ ذَلِكَ الْبَتَّةَ، فَكَيْفَ يَجُوزُ نَقْلُ هَذَا الْقَوْلِ عَنْهُمْ؟ وَأَمَّا النَّصَارَى فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ ذَلِكَ فِي حَقِّ عِيسَى لَا فِي حَقِّ أَنْفُسِهِمْ، فَكَيْفَ يَجُوزُ هَذَا النَّقْلُ عَنْهُمْ؟
Allah Teâlâ'nın: { وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Yahudiler ve Hristiyanlar: «Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz» dediler” buyruğunda şöyle bir soru bulunmaktadır: Yahudiler bunu kesinlikle söylemezler; öyleyse bu sözün onlardan nakledilmesi nasıl caiz olur? Hristiyanlara gelince, onlar da bunu kendileri hakkında değil, İsa hakkında söylerler; öyleyse bu nakil onlardan nasıl caiz olur?
أَجَابَ الْمُفَسِّرُونَ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا مِنْ بَابِ حَذْفِ الْمُضَافِ، وَالتَّقْدِيرُ نَحْنُ أَبْنَاءُ رُسُلِ اللَّه، فَأُضِيفَ إِلَى اللَّه ما هو في الحقيقة مضاف إلى رسول اللَّه، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ [الْفَتْحِ: ١٠] وَالثَّانِي: أَنَّ لَفْظَ الِابْنِ كَمَا يُطْلَقُ عَلَى ابْنِ الصُّلْبِ فَقَدْ يُطْلَقُ أَيْضًا عَلَى مَنْ يَتَّخِذُ ابْنًا، وَاتِّخَاذُهُ ابْنًا بِمَعْنَى تَخْصِيصِهِ بِمَزِيدِ الشَّفَقَةِ وَالْمَحَبَّةِ، فَالْقَوْمُ لَمَّا ادَّعَوْا أَنَّ عِنَايَةَ اللَّه بِهِمْ أَشَدُّ وَأَكْمَلُ مِنْ عِنَايَتِهِ بِكُلِّ مَا سِوَاهُمْ، لَا جَرَمَ عَبَّرَ اللَّه تَعَالَى عَنْ دَعْوَاهُمْ كَمَالَ عِنَايَةِ اللَّه بِهِمْ بِأَنَّهُمُ ادَّعَوْا أَنَّهُمْ أَبْنَاءُ اللَّه. الثَّالِثُ: أَنَّ الْيَهُودَ لَمَّا زَعَمُوا أَنَّ عُزَيْرًا ابْنُ اللَّه، وَالنَّصَارَى زَعَمُوا أَنَّ الْمَسِيحَ ابْنُ اللَّه، ثم زعموا أن عزيزا وَالْمَسِيحَ كَانَا مِنْهُمْ، صَارَ
Müfessirler buna birkaç açıdan cevap vermişlerdir: Birincisi: Bu, muzâfın (tamlananın) hazfi kabilindendir. Takdiri: «Biz Allah'ın elçilerinin oğullarıyız» şeklindedir. Böylece hakikatte Allah'ın elçisine muzâf (tamlanan) olan şey Allah'a muzâf kılınmıştır. Bunun benzeri O'nun: { إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ } “Şüphesiz sana biat edenler, ancak Allah'a biat etmişlerdir” [Fetih 10] buyruğudur. İkincisi: Oğul (ibn) lafzı, öz evlada dendiği gibi, evlat edinilen kimseye de söylenir. Birini evlat edinmek ise ona daha fazla şefkat ve sevgi tahsis etmek manasındadır. Bu topluluk, Allah'ın kendilerine olan inayetinin, kendileri dışındaki herkese olan inayetinden daha şiddetli ve daha mükemmel olduğunu iddia ettiklerinde, şüphesiz Allah Teâlâ onların kendilerine yönelik inayet-i ilahiyyenin mükemmelliği yönündeki iddialarını, onların «Allah'ın oğulları» olduklarını iddia etmeleri şeklinde ifade etmiştir. Üçüncüsü: Yahudiler Üzeyr'in Allah'ın oğlu olduğunu, Hristiyanlar da Mesih'in Allah'ın oğlu olduğunu ve ardından hem Üzeyr'in hem Mesih'in kendilerinden olduğunu iddia edince,
ذَلِكَ كَأَنَّهُمْ قَالُوا نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّه، أَلَا تَرَى أَنَّ أَقَارِبَ الْمَلِكِ إِذَا فَاخَرُوا إِنْسَانًا آخر فَقَدْ يَقُولُونَ: نَحْنُ مُلُوكُ الدُّنْيَا، وَنَحْنُ سَلَاطِينُ الْعَالَمِ، وَغَرَضُهُمْ مِنْهُ كَوْنُهُمْ مُخْتَصِّينَ بِذَلِكَ الشَّخْصِ الذي هو الملك والسلطان فكذا هاهنا، وَالرَّابِعُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ دَعَا جَمَاعَةً مِنَ الْيَهُودِ إِلَى دِينِ الْإِسْلَامِ وَخَوَّفَهُمْ بِعِقَابِ اللَّه تَعَالَى فَقَالُوا:
bu durum sanki onların «Biz Allah'ın oğullarıyız» demeleri gibi oldu. Görmez misin ki bir hükümdarın akrabaları başka birine karşı övündüklerinde bazen: «Biz dünya melikleriyiz, biz âlemin sultanlarıyız» derler ve bundan maksatları, melik ve sultan olan o şahsa özel bir yakınlıklarının bulunmasıdır. İşte burada da durum böyledir. Dördüncüsü: İbn Abbâs şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudilerden bir grubu İslam dinine davet etti ve onları Allah Teâlâ'nın azabıyla korkuttu. Bunun üzerine onlar şöyle dediler:
كَيْفَ تُخَوِّفُنَا بِعِقَابِ اللَّه وَنَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّه وَأَحِبَّاؤُهُ، فَهَذِهِ الرِّوَايَةُ إِنَّمَا وَقَعَتْ عَنْ تِلْكَ الطَّائِفَةِ، وَأَمَّا النَّصَارَى فَإِنَّهُمْ يَتْلُونَ فِي الْإِنْجِيلِ الَّذِي لَهُمْ أَنَّ الْمَسِيحَ قَالَ لَهُمْ: أَذْهَبُ إِلَى أَبِي وَأَبِيكُمْ وَجُمْلَةُ الْكَلَامِ أَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى كَانُوا يَرَوْنَ لِأَنْفُسِهِمْ فَضْلًا عَلَى سَائِرِ الْخَلْقِ بِسَبَبِ أَسْلَافِهِمُ الْأَفَاضِلِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ حَتَّى انْتَهَوْا فِي تَعْظِيمِ أَنْفُسِهِمْ إِلَى أَنْ قَالُوا: نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّه وَأَحِبَّاؤُهُ.
«Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyken bizi Allah'ın azabıyla nasıl korkutursun?» Dolayısıyla bu rivayet sadece o gruptan nakledilmiştir. Hristiyanlara gelince, onlar ellerindeki İncil'de Mesih'in kendilerine: «Babamın ve babanızın yanına gidiyorum» dediğini okumaktadırlar. Sözün özü şudur: Yahudiler ve Hristiyanlar, peygamberlerden olan faziletli ataları sebebiyle kendilerini diğer bütün yaratılmışlardan üstün görüyorlardı; nihayet kendilerini yüceltmede öyle bir noktaya vardılar ki: «Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz» dediler.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَبْطَلَ عَلَيْهِمْ دَعْوَاهُمْ وَقَالَ: قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ وَفِيهِ سُؤَالٌ، وَهُوَ أَنَّ حَاصِلَ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُمْ لَوْ كَانُوا أَبْنَاءَ اللَّه وَأَحِبَّاءَهُ لَمَا عَذَّبَهُمْ لَكِنَّهُ عَذَّبَهُمْ، فَهُمْ لَيْسُوا أَبْنَاءَ اللَّه وَلَا أَحِبَّاءَهُ، وَالْإِشْكَالُ عَلَيْهِ أَنْ يُقَالَ: إِمَّا أَنْ تَدَّعُوا أَنَّ اللَّه عَذَّبَهُمْ فِي الدُّنْيَا أَوْ تَدَّعُوا أَنَّهُ سَيُعَذِّبُهُمْ فِي الْآخِرَةِ، فَإِنْ كَانَ مَوْضِعُ الْإِلْزَامِ عَذَابَ الدُّنْيَا فَهَذَا لَا يَقْدَحُ فِي ادِّعَائِهِمْ كَوْنَهُمْ أَحِبَّاءَ اللَّه لِأَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ/ كَانَ يَدَّعِي أَنَّهُ هُوَ وَأَمَّتُهُ أَحِبَّاءُ اللَّه، ثُمَّ إِنَّهُمْ مَا خَلَوْا عَنْ مِحَنِ الدُّنْيَا. انْظُرُوا إِلَى وَقْعَةِ أُحُدٍ، وَإِلَى قَتْلِ الْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ، وَإِنْ كَانَ مَوْضِعُ الْإِلْزَامِ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى سَيُعَذِّبُهُمْ فِي الْآخِرَةِ فَالْقَوْمُ يُنْكِرُونَ ذَلِكَ. وَمُجَرَّدُ إِخْبَارِ مُحَمَّدٍ ﷺ لَيْسَ بِكَافٍ فِي هَذَا الْبَابِ، إِذْ لَوْ كَانَ كَافِيًا لَكَانَ مُجَرَّدُ إِخْبَارِهِ بِأَنَّهُمْ كَذَبُوا فِي ادِّعَائِهِمْ أَنَّهُمْ أَحِبَّاءُ اللَّه كَافِيًا، وَحِينَئِذٍ يَصِيرُ هَذَا الِاسْتِدْلَالُ ضَائِعًا.
Sonra Yüce [Allah] onların iddialarını boşa çıkararak: { قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ } “De ki: «Öyleyse günahlarınız yüzünden size niçin azap ediyor?»” buyurdu. Bunda şöyle bir soru vardır: Bu sözün özeti şudur ki, onlar eğer Allah'ın oğulları ve sevgilileri olsalardı, [Allah] onlara azap etmezdi; fakat onlara azap etmiştir, dolayısıyla onlar Allah'ın ne oğulları ne de sevgilileridir. Buna karşı yöneltilen itiraz ise şöyle denilmesidir: Ya Allah'ın onlara dünyada azap ettiğini iddia edeceksiniz ya da ahirette azap edeceğini iddia edeceksiniz. Eğer ilzam (susturucu delil) noktası dünya azabı ise, bu onların Allah'ın sevgilileri oldukları iddiasına zarar vermez; zira Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem kendisinin ve ümmetinin Allah'ın sevgilileri olduğunu beyan ediyordu, buna rağmen onlar dünya meşakkat ve imtihanlarından uzak kalmadılar; Uhud Gazvesi'ne, Hasan ile Hüseyin'in öldürülmesine bakın! Şayet ilzam noktası Allah Teâlâ'nın onlara ahirette azap edeceği hususu ise, o topluluk bunu zaten inkâr etmektedir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in salt haberi ise bu konuda [onları ikna etmeye] kafi gelmez; zira eğer bu kafi gelseydi, onun sadece onların Allah'ın sevgilileri oldukları iddiasında yalan söylediklerini haber vermesi de kafi gelirdi ve o takdirde bu istidlal (akıl yürütme) boşa çıkardı.
وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مَوْضِعَ الْإِلْزَامِ هُوَ عَذَابُ الدُّنْيَا، وَالْمُعَارَضَةُ بِيَوْمِ أُحُدٍ غَيْرُ لَازِمَةٍ لِأَنَّهُ يَقُولُ: لو كانوا أبناء اللَّه وأحباءه لما عذبهم اللَّه فِي الدُّنْيَا، وَمُحَمَّدٌ ﵊ ادَّعَى أَنَّهُ مِنْ أَحِبَّاءِ اللَّه وَلَمْ يَدَّعِ أَنَّهُ مِنْ أَبْنَاءِ اللَّه فَزَالَ السُّؤَالُ. الثَّانِي: أَنَّ مَوْضِعَ الْإِلْزَامِ هُوَ عَذَابُ الْآخِرَةِ، وَالْيَهُودُ وَالنَّصَارَى كَانُوا مُعْتَرِفِينَ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ كَمَا أَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً [الْبَقَرَةِ: ٨٠] وَالثَّالِثُ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ فَلِمَ مَسَخَكُمْ، فَالْمُعَذَّبُ فِي الْحَقِيقَةِ الْيَهُودُ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَ الْيَهُودِ الْمُخَاطَبِينَ بِهَذَا الْخِطَابِ فِي زَمَانِ الرَّسُولِ ﵊، إِلَّا أَنَّهُمْ لَمَّا كَانُوا مِنْ جِنْسِ أُولَئِكَ الْمُتَقَدِّمِينَ حَسُنَتْ هَذِهِ الْإِضَافَةُ، وَهَذَا الْجَوَابُ أَوْلَى لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَكُنْ لِيَأْمُرَ رَسُولَهُ ﵊ أَنْ يَحْتَجَّ عَلَيْهِمْ بِشَيْءٍ لَمْ يَدْخُلْ بَعْدُ فِي الْوُجُودِ فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ تَعَالَى يُعَذِّبُنَا، بَلِ الْأَوْلَى أَنْ يَحْتَجَّ عَلَيْهِمْ بِشَيْءٍ قَدْ وُجِدَ وَحَصَلَ حَتَّى يَكُونَ الِاسْتِدْلَالُ بِهِ قَوِيًّا مَتِينًا.
Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: İlzam noktası dünya azabıdır. Uhud günüyle yapılan itiraz bağlayıcı/geçerli değildir; çünkü O [şöyle] demektedir: Eğer onlar Allah'ın oğulları ve sevgilileri olsalardı Allah onlara dünyada azap etmezdi. Oysa Muhammed aleyhisselâm Allah'ın sevgililerinden olduğunu iddia etmiş, Allah'ın oğullarından olduğunu iddia etmemiştir; böylece soru zail olur. İkincisi: İlzam noktası ahiret azabıdır; Yahudiler ve Hristiyanlar ise Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği: { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً } “Ateş bize sayılı birkaç günden başka asla dokunmayacaktır” [Bakara 80] sözünde olduğu gibi ahiret azabını ikrar etmekteydiler. Üçüncüsü: { قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ } “De ki: «Öyleyse günahlarınız yüzünden size niçin azap ediyor?»” buyruğuyla kastedilen «Öyleyse sizi niçin maymuna ve domuza dönüştürdü/mesh etti?» manasıdır. Hakikatte azap edilenler, Resûl aleyhisselâm zamanında bu hitaba muhatap olan Yahudilerden öncekilerdir; ancak bunlar o önceki kimselerin soyundan/cinsinden oldukları için bu isnat güzel düşmüştür. Bu cevap daha evladır; zira Allah Teâlâ, Resûlüne aleyhisselâm henüz vuku bulmamış bir şeyle onlara karşı delil getirmesini emretmez; çünkü onlar «Allah Teâlâ'nın bize azap edeceğini kabul etmiyoruz» derler. Bilakis istidlalin güçlü ve sağlam olması için onlara karşı vuku bulmuş ve gerçekleşmiş bir şeyle delil getirmek daha evladır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ يَعْنِي أَنَّهُ لَيْسَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ حَقٌّ يُوجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَغْفِرَ لَهُ، وَلَيْسَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ حَقٌّ يَمْنَعُهُ مِنْ أَنْ يُعَذِّبَهُ، بَلِ الْمُلْكُ لَهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ.
Sonra Yüce [Allah]: { بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ } “Bilakis siz de O'nun yarattığı insanlardansınız. O dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder” buyurmuştur. Yani hiç kimsenin O'nun üzerinde kendisini bağışlamasını zorunlu kılacak bir hakkı yoktur ve hiç kimsenin O'nun üzerinde Kendisinin ona azap etmesine engel olacak bir hakkı da yoktur. Bilakis mülk O'nundur; dilediğini yapar ve murad ettiği şekilde hükmeder.
وَاعْلَمْ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ مُرَادَ الْقَوْمِ مِنْ قَوْلِهِمْ نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ كَمَالُ رَحْمَتِهِ عَلَيْهِمْ وَكَمَالُ عِنَايَتِهِ بِهِمْ.
Bil ki biz o topluluğun: { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” sözünden maksatlarının, O'nun kendilerine olan rahmetinin ve inayetinin mükemmelliği olduğunu açıklamıştık.
وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَمَذْهَبُ الْمُعْتَزِلَةِ أَنَّ كُلَّ مَنْ أَطَاعَ اللَّه وَاحْتَرَزَ عَنِ الْكَبَائِرِ فَإِنَّهُ يَجِبُ عَلَى اللَّه عقلا إيصال الرحمة والنعمة إليه أبدا الْآبَادِ، وَلَوْ قَطَعَ عَنْهُ بَعْدَ أُلُوفِ سَنَةٍ فِي الْآخِرَةِ تِلْكَ النِّعَمَ لَحْظَةً وَاحِدَةً لَبَطَلَتْ إِلَهِيَّتُهُ وَلَخَرَجَ عَنْ صِفَةِ الْحِكْمَةِ، وَهَذَا أَعْظَمُ مِنْ قَوْلِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى: نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّه وَأَحِبَّاؤُهُ، وَكَمَا أَنَّ قَوْلُهُ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ إِبْطَالٌ لِقَوْلِ الْيَهُودِ. فَبِأَنْ يَكُونَ إِبْطَالًا لِقَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ أَوْلَى وَأَكْمَلُ.
Bunu bildiğine göre; Mu'tezile'nin mezhebi şudur: Allah'a itaat eden ve büyük günahlardan sakınan herkese ebediyyen rahmet ve nimet ulaştırmak aklen Allah'a vaciptir. Şayet ahirette binlerce yıl sonra o nimetleri ondan bir anlığına bile kesseydi, O'nun ilahlığı batıl olur ve hikmet sıfatından çıkardı. Bu ise Yahudilerin ve Hristiyanların: «Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz» sözünden daha vahimdir. O'nun: { يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ } “O dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder” buyruğu Yahudilerin sözünü iptal ettiği gibi, Mu'tezile'nin sözünü iptal etmeye evleviyetle ve daha tam bir biçimde layıktır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما بِمَعْنَى مَنْ كَانَ مُلْكُهُ هَكَذَا وَقُدْرَتُهُ هَكَذَا فَكَيْفَ يَسْتَحِقُّ الْبَشَرُ الضَّعِيفُ عَلَيْهِ حَقًّا وَاجِبًا؟ وَكَيْفَ يَمْلِكُ الْإِنْسَانُ الْجَاهِلُ بِعِبَادَتِهِ/ النَّاقِصَةِ وَمَعْرِفَتِهِ الْقَلِيلَةِ عَلَيْهِ دَيْنًا. إِنَّهَا كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ إِنْ يَقُولُونَ إِلَّا كَذِبًا.
Sonra Yüce [Allah]: { وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما } “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkiyeti Allah'ındır” buyurmuştur. Bunun manası şudur: Mülkü böyle ve kudreti böyle olan [bir Zât] karşısında zayıf bir beşer O'nun üzerinde nasıl vacip bir hak iddia edebilir? Cahil insan, noksan ibadeti ve azıcık marifetiyle O'nun üzerinde nasıl bir borç/alacak sahibi olabilir? Şüphesiz ağızlarından çıkan bu söz ne büyük bir cürettir; onlar ancak yalan söylerler!
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ أَيْ وَإِلَيْهِ يَؤُولُ أَمْرُ الْخَلْقِ فِي الْآخِرَةِ لِأَنَّهُ لَا يَمْلِكُ الضَّرَّ وَالنَّفْعَ هُنَاكَ إِلَّا هُوَ كما قال وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ [الانفطار: ١٩] .
Sonra Yüce [Allah]: { وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ } “Dönüş de ancak O'nadır” buyurmuştur. Yani yaratılmışların işi ahirette O'na dönecektir; zira orada zarar ve fayda vermeye O'ndan başkası malik değildir; nitekim { وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ } “O gün buyruk yalnız Allah'ındır” [İnfitâr 19] buyurmuştur.
[سورة المائدة (٥) : آية ١٩]
[Mâide Suresi (5): Ayet 19]
يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ فَقَدْ جاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٩)
{ يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ فَقَدْ جاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Ey Ehl-i Kitap! «Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi» demeyesiniz diye, peygamberlerin arasının kesildiği bir dönemde size [gerçekleri] açıklayan Elçimiz geldi. İşte size müjdeleyici ve uyarıcı geldi. Allah her şeye hakkıyla kadirdir.” (19)
[في قوله تعالى يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ } “Ey Ehl-i Kitap! «Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi» demeyesiniz diye, peygamberlerin arasının kesildiği bir dönemde size [gerçekleri] açıklayan Elçimiz geldi” buyruğu hakkında] ve bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ يُبَيِّنُ لَكُمْ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يُقَدَّرَ الْمُبَيَّنُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِيهِ وَجْهَانِ:
Birinci Mesele: O'nun: { يُبَيِّنُ لَكُمْ } “size açıklayan” buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: Açıklanan şeyin (el-mübeyyen) takdir edilmesidir; bu takdire göre de iki vecih vardır:
أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْمَبَيَّنُ هُوَ الدِّينُ وَالشَّرَائِعُ، وَإِنَّمَا حَسُنَ حَذْفُهُ لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْلَمُ أَنَّ الرَّسُولَ إِنَّمَا أُرْسِلَ لِبَيَانِ الشَّرَائِعِ، وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ يُبَيِّنُ لَكُمْ مَا كُنْتُمْ تُخْفُونَ، وَإِنَّمَا حَسُنَ حَذْفُهُ لِتَقَدُّمِ ذِكْرِهِ.
Birincisi: Açıklanan o şeyin din ve şeriatlar olmasıdır. Bunun hazfedilmesi güzel düşmüştür; zira herkes elçinin ancak şeriatları açıklamak için gönderildiğini bilir. İkincisi: Takdirin «gizlemekte olduğunuz şeyleri size açıklayan» şeklinde olmasıdır. Bunun hazfi de daha önce zikri geçtiği için güzel düşmüştür.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ لَا يُقَدَّرَ الْمُبَيَّنُ وَيَكُونُ الْمَعْنَى يُبَيِّنُ لَكُمُ الْبَيَانَ، وَحَذْفُ الْمَفْعُولِ أَكْمَلُ لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَصِيرُ أَعَمَّ فَائِدَةً.
İkinci vecih: Açıklanan şeyin takdir edilmeyip mananın «size beyan eden / açıklamayı yapan» şeklinde olmasıdır. Mefulün (nesnenin) hazfedilmesi daha mükemmeldir; çünkü bu takdire göre faydası daha genel olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ يُبَيِّنُ لَكُمْ فِي مَحَلِّ النَّصْبِ عَلَى الْحَالِ، أَيْ مُبَيِّنًا لَكُمْ.
İkinci Mesele: O'nun: { يُبَيِّنُ لَكُمْ } buyruğu hâl olarak nasb mahallindedir; yani «mubeyyinen lekum (size açıklayıcı olarak)» demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ عَلَى انْقِطَاعٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، يُقَالُ: فَتَرَ الشَّيْءُ يَفْتُرُ فُتُورًا إِذَا سَكَنَتْ حِدَّتُهُ وَصَارَ أَقَلَّ مِمَّا كَانَ عَلَيْهِ، وَسُمِّيَتِ الْمُدَّةُ الَّتِي بَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ فَتْرَةً لِفُتُورِ الدَّوَاعِي فِي الْعَمَلِ بِتِلْكَ الشرائع.
Üçüncü Mesele: O'nun: { عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ } “peygamberlerin arasının kesildiği bir dönemde” buyruğu hakkında İbn Abbâs: «Peygamberlerin kesintiye uğradığı bir dönemde demektir» demiştir. Bir şeyin şiddeti yatışıp eskisinden daha az bir hale geldiğinde «fetara'ş-şey'u yefturu futûran» denir. Peygamberler arasındaki süreye, o şeriatlarla amel etme konusundaki şevk ve saiklerin zayıflaması/sönmesi (fütûr) sebebiyle fetret adı verilmiştir.
واعلم أن قوله عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ جاءَكُمْ أَيْ جَاءَكُمْ عَلَى حِينِ فُتُورٍ مِنْ إِرْسَالِ الرُّسُلِ. قِيلَ:
Bil ki O'nun: { عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ } “peygamberlerin arasının kesildiği bir dönemde” buyruğu { جاءَكُمْ } “size geldi” ifadesine taalluk etmektedir (bağlıdır); yani «elçilerin gönderilmesinin kesintiye uğradığı bir zamanda size geldi» demektir. Denildi ki:
كَانَ بَيْنَ عِيسَى وَمُحَمَّدٍ ﵉ سِتُّمِائَةِ سَنَةٍ أَوْ أَقَلُّ أَوْ أَكْثَرُ. وَعَنِ الْكَلْبِيِّ كَانَ بَيْنَ مُوسَى وَعِيسَى ﵉ أَلْفٌ وَسَبْعُمِائَةِ سَنَةٍ، وَأَلْفَا نَبِيٍّ، وَبَيْنَ عِيسَى وَمُحَمَّدٍ ﵉ أَرْبَعَةٌ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ثَلَاثَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَوَاحِدٌ مِنَ الْعَرَبِ وَهُوَ خَالِدُ بْنُ سِنَانٍ الْعَبْسِيُّ.
İsa ile Muhammed aleyhimesselâm arasında altı yüz sene yahut daha az ya da daha fazla [bir zaman] vardı. Kelbî'den nakledildiğine göre Mûsâ ile İsa aleyhimesselâm arasında bin yedi yüz sene ve iki bin peygamber vardı; İsa ile Muhammed aleyhimesselâm arasında ise üçü İsrâiloğulları'ndan, biri de Araplardan —ki o Hâlid b. Sinân el-Absî'dir— olmak üzere dört peygamber vardı.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْفَائِدَةُ فِي بِعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﵊ عِنْدَ فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ هِيَ أَنَّ التَّغْيِيرَ وَالتَّحْرِيفَ قَدْ تَطَرَّقَ إِلَى الشَّرَائِعِ الْمُتَقَدِّمَةِ لِتَقَادُمِ عَهْدِهَا وَطُولِ زَمَانِهَا، وَبِسَبَبِ ذَلِكَ اخْتَلَطَ الْحَقُّ بِالْبَاطِلِ وَالصِّدْقُ بِالْكَذِبِ، وَصَارَ ذلك عذرا ظاهر فِي إِعْرَاضِ الْخَلْقِ عَنِ الْعِبَادَاتِ، لِأَنَّ لَهُمْ أَنْ يَقُولُوا: يَا إِلَهَنَا عَرَفْنَا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ عِبَادَتِكَ وَلَكِنَّا مَا عَرَفْنَا كَيْفَ نَعْبُدُ، فَبَعَثَ اللَّه تَعَالَى فِي هَذَا الْوَقْتِ مُحَمَّدًا ﵊ إِزَالَةً لِهَذَا الْعُذْرِ، وَهُوَ أَنْ تَقُولُوا مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ يَعْنِي إِنَّمَا بَعَثْنَا إِلَيْكُمُ الرَّسُولَ فِي وَقْتِ الْفَتْرَةِ كَرَاهَةَ أَنْ تَقُولُوا: مَا جَاءَنَا فِي هَذَا الْوَقْتِ مِنْ بَشِيرٍ وَلَا نَذِيرٍ.
Dördüncü Mesele: Peygamberlerin fetret döneminde Muhammed aleyhisselâm'ın gönderilmesindeki fayda/hikmet şudur: Dönemlerinin eskimesi ve aradan uzun zaman geçmesi sebebiyle önceki şeriatlara değişiklik ve tahrif bulaşmıştı; bu sebeple hak batılla, doğru yalanla karışmıştı. Bu durum insanların ibadetlerden yüz çevirmesi için zahir bir mazeret haline gelmişti; çünkü onların: «Ey İlahımız! Sana ibadet etmemiz gerektiğini bildik fakat nasıl ibadet edeceğimizi bilemedik» deme hakları vardı. İşte Allah Teâlâ bu mazereti ortadan kaldırmak için tam bu vakitte Muhammed aleyhisselâm'ı gönderdi ki bu da: { أَنْ تَقُولُوا مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ } “«Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi» demeyesiniz diye” buyruğudur; yani «Bize bu zamanda ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi» demenizi istemediğimiz/kerih gördüğümüz için fetret vaktinde size elçiyi gönderdik demektir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَقَدْ جاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ فَزَالَتْ هَذِهِ الْعِلَّةُ وَارْتَفَعَ هَذَا الْعُذْرُ.
Sonra Yüce [Allah]: { فَقَدْ جاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ } “İşte size müjdeleyici ve uyarıcı geldi” buyurdu. Böylece bu illet zail oldu ve bu mazeret ortadan kalktı.
ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَالْمَعْنَى أَنَّ حُصُولَ الْفَتْرَةِ يُوجِبُ احْتِيَاجَ الْخَلْقِ إِلَى بِعْثَةِ الرُّسُلِ، واللَّه تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، فَكَانَ قَادِرًا عَلَى الْبِعْثَةِ، وَلَمَّا كَانَ الْخَلْقُ مُحْتَاجِينَ إِلَى الْبِعْثَةِ، وَالرَّحِيمُ الْكَرِيمُ
Sonra: { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her şeye hakkıyla kadirdir” buyurdu. Manası şudur: Fetretin gerçekleşmesi yaratılmışların peygamber gönderilmesine muhtaç olmasını gerektirir; Allah Teâlâ da her şeye kadirdir, dolayısıyla peygamber göndermeye de kadirdi. Yaratılmışlar peygamber gönderilmesine muhtaç olunca, Rahîm ve Kerîm olan [Allah] da
قَادِرًا عَلَى الْبِعْثَةِ وَجَبَ فِي كَرَمِهِ وَرَحْمَتِهِ أَنْ يَبْعَثَ الرُّسُلَ إِلَيْهِمْ، فَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ الْإِشَارَةُ إِلَى الدَّلَالَةِ التي قررناها.
peygamber göndermeye kadir olunca, O'nun kerem ve rahmeti gereği onlara peygamberler göndermesi icap etti. O halde { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her şeye hakkıyla kadirdir” buyruğundan murat, takrir ettiğimiz bu delalete işaret etmektir.
[سورة المائدة (٥) : آية ٢٠]
[Mâide Suresi (5): Ayet 20]
وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ (٢٠)
{ وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } “Hani Mûsâ kavmine şöyle demişti: «Ey kavmim! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; zira O, aranızdan peygamberler çıkardı, sizi hükümdarlar kıldı ve âlemlerden hiçbirine vermediğini size verdi.»” (20)
وَاعْلَمْ أَنَّ وَجْهَ الِاتِّصَالِ هُوَ أَنَّ الْوَاوَ فِي قَوْلِهِ وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ وَاوُ عَطْفٍ، وَهُوَ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ [المائدة: ١٢] كَأَنَّهُ قِيلَ: أَخَذَ عَلَيْهِمُ الْمِيثَاقَ وَذَكَّرَهُمْ مُوسَى نِعَمَ اللَّه تَعَالَى وَأَمَرَهُمْ بِمُحَارَبَةِ الْجَبَّارِينَ فَخَالَفُوا فِي الْقَوْلِ فِي الْمِيثَاقِ، وَخَالَفُوهُ فِي مُحَارَبَةِ الْجَبَّارِينَ. وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki [önceki ayetlerle] irtibat vechi şudur: O'nun: { وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ } “Hani Mûsâ kavmine şöyle demişti” buyruğundaki vâv, atıf vâvıdır ve { وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “Andolsun ki Allah, İsrâiloğulları'ndan kesin söz almıştı” [Mâide 12] buyruğuna bağlıdır. Sanki şöyle denilmiştir: [Allah] onlardan söz aldı, Mûsâ da onlara Allah Teâlâ'nın nimetlerini hatırlatarak zorbalarla savaşmalarını emretti; fakat onlar hem söz vermede sözlerinden döndüler hem de zorbalarla savaşma konusunda ona muhalefet ettiler. Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى مَنَّ عَلَيْهِمْ بِأُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ لِأَنَّهُ لَمْ يَبْعَثْ فِي أُمَّةٍ مَا بَعَثَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، فَمِنْهُمُ السَّبْعُونَ الَّذِينَ اخْتَارَهُمْ مُوسَى مِنْ قَوْمِهِ/ فَانْطَلَقُوا مَعَهُ إِلَى الْجَبَلِ، وَأَيْضًا كَانُوا مِنْ أَوْلَادِ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ وَهَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةُ بِالِاتِّفَاقِ كَانُوا مِنْ أَكَابِرِ الْأَنْبِيَاءِ.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ onlara üç şeyi lütfetmiştir: Birincisi: { إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ } “zira O, aranızdan peygamberler çıkardı” buyruğudur; çünkü hiçbir ümmete İsrâiloğulları'na gönderdiği kadar peygamber göndermemiştir. Mûsâ'nın kavminden seçtiği ve kendisiyle beraber dağa giden yetmiş kişi bunlardandır. Ayrıca onlar İbrâhim oğlu İshak oğlu Yakub'un evlatlarındandılar; bu üçü ise ittifakla büyük peygamberlerdendi.
وَأَوْلَادُ يَعْقُوبَ أَيْضًا كَانُوا عَلَى قَوْلِ الْأَكْثَرِينَ أَنْبِيَاءَ، واللَّه تَعَالَى أَعْلَمَ مُوسَى أَنَّهُ لَا يَبْعَثُ الْأَنْبِيَاءَ إِلَّا مِنْ وَلَدِ يَعْقُوبَ وَمِنْ وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ، فَهَذَا الشَّرَفُ حَصَلَ بِمَنْ مَضَى مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَبِالَّذِينِ كَانُوا حَاضِرِينَ مَعَ مُوسَى، وَبِالَّذِينِ أَخْبَرَ اللَّه مُوسَى أَنَّهُ سَيَبْعَثُهُمْ مِنْ وَلَدِ يَعْقُوبَ وَإِسْمَاعِيلَ بَعْدَ ذَلِكَ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ شَرَفٌ عَظِيمٌ، وَثَانِيهَا:
Yakub'un çocukları da çoğunluğun görüşüne göre peygamber idiler. Allah Teâlâ Mûsâ'ya peygamberleri ancak Yakub'un soyundan ve İsmâil'in soyundan göndereceğini bildirmişti. Bu şeref, geçmiş peygamberlerle, Mûsâ ile beraber hazır bulunanlarla ve Allah'ın bundan sonra Yakub ile İsmâil'in soyundan göndereceğini Mûsâ'ya bildirdiği kimselerle hasıl olmuştur; şüphe yok ki bu pek büyük bir şereftir. İkincisi:
قَوْلُهُ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً وَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: قَالَ السُّدِّيُّ: يَعْنِي وَجَعَلَكُمْ أَحْرَارًا تَمْلِكُونَ أَنْفُسَكُمْ بَعْدَ مَا كُنْتُمْ فِي أَيْدِي الْقِبْطِ بِمَنْزِلَةِ أَهْلِ الْجِزْيَةِ فِينَا، وَلَا يَغْلِبُكُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ غَالِبٌ وَثَانِيهَا: أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ رَسُولًا وَنَبِيًّا كَانَ مَلِكًا لِأَنَّهُ يَمْلِكُ أَمْرَ أُمَّتِهِ وَيَمْلِكُ التَّصَرُّفَ فِيهِمْ، وَكَانَ نَافِذَ الْحُكْمِ عَلَيْهِمْ فَكَانَ مَلِكًا، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى:
O'nun: { وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً } “sizi hükümdarlar kıldı” buyruğudur. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Süddî şöyle demiştir: Yani «Bizdeki cizye ehli gibi Kıptîlerin elindeyken, sizi kendi kendinizin mâliki olan hür kimseler kıldı ve artık kimse size tahakküm edemez oldu.» İkincisi: Resûl ve nebî olan herkes aynı zamanda bir melikti (hükümdardı); çünkü ümmetinin işine hâkimdi, onlar üzerinde tasarruf yetkisine sahipti ve hükmü onlar üzerinde geçerliydi, dolayısıyla bir hükümdardı. Nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur:
فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً [النِّسَاءِ: ٥٤] وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ كَانَ فِي أَسْلَافِهِمْ وَأَخْلَافِهِمْ مُلُوكٌ وَعُظَمَاءُ، وَقَدْ يُقَالُ فِيمَنْ حَصَلَ فِيهِمْ مُلُوكٌ: أَنْتُمْ مُلُوكٌ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ، وَرَابِعُهَا: أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ مُسْتَقِلًّا بِأَمْرِ نَفْسِهِ وَمَعِيشَتِهِ وَلَمْ يَكُنْ مُحْتَاجًا فِي مَصَالِحِهِ إِلَى أَحَدٍ فَهُوَ مَلِكٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَلِكُ مَنْ لَا يَدْخُلُ عَلَيْهِ أَحَدٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: كَانَتْ مَنَازِلُهُمْ وَاسِعَةً وَفِيهَا مِيَاهٌ جَارِيَةٌ، وَكَانَتْ لَهُمْ أَمْوَالٌ كَثِيرَةٌ وَخَدَمٌ يَقُومُونَ بِأَمْرِهِمْ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ مَلِكًا.
{ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً } “Doğrusu biz İbrâhim ailesine Kitab'ı ve hikmeti verdik; onlara büyük bir mülk/hükümranlık da verdik” [Nisâ 54]. Üçüncüsü: Onların geçmişlerinde ve gelecek nesillerinde hükümdarlar ve büyük zatlar bulunmaktaydı. Aralarında hükümdarlar yetişen kimseler hakkında istiare yoluyla: «Siz hükümdarlarsınız» denebilir. Dördüncüsü: Kendi işinde ve geçiminde bağımsız olan, maslahatlarında kimseye muhtaç olmayan herkes bir hükümdardır. Zeccâc: «Melik (hükümdar), yanına ancak izniyle girilebilen kimsedir» demiştir. Dahhâk ise şöyle demiştir: «Onların evleri genişti, içinde akan suları vardı, çokça malları ve hizmetlerini gören hizmetçileri bulunmaktaydı; böyle olan kimse ise bir meliktir (hükümdardır).»
وَالنَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنَ النِّعَمِ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ آتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى خَصَّهُمْ بِأَنْوَاعٍ عَظِيمَةٍ مِنَ الْإِكْرَامِ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى فَلَقَ الْبَحْرَ لَهُمْ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ أَهْلَكَ عَدُوَّهُمْ وَأَوْرَثَهُمْ أَمْوَالَهُمْ، وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ أَنْزَلَ عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى، وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ أَخْرَجَ لَهُمُ الْمِيَاهَ الْعَذْبَةَ مِنَ الْحَجَرِ، وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى أَظَلَّ فَوْقَهُمُ الْغَمَامَ، وَسَادِسُهَا: أَنَّهُ لَمْ يَجْتَمِعْ لِقَوْمٍ الْمُلْكُ وَالنُّبُوَّةُ كَمَا جُمِعَ لَهُمْ، وَسَابِعُهَا: أَنَّهُمْ فِي تِلْكَ الْأَيَّامِ كَانُوا هُمُ الْعُلَمَاءُ باللَّه وَهُمْ أَحْبَابُ اللَّه وَأَنْصَارُ دِينِهِ.
Allah Teâlâ'nın bu ayette zikrettiği nimetlerin üçüncü nev'i: { آتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } “âlemlerden hiçbirine vermediğini size verdi” buyruğudur. Çünkü Allah Teâlâ onları pek büyük ikram türleriyle mümtaz kılmıştır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın onlar için denizi yarmasıdır. İkincisi: Düşmanlarını helak edip mallarını onlara miras bırakmasıdır. Üçüncüsü: Onlara kudret helvası ve bıldırcın eti indirmesidir. Dördüncüsü: Onlar için taştan tatlı sular çıkarmasıdır. Beşincisi: Allah Teâlâ'nın bulutu üzerlerine gölgelik kılmasıdır. Altıncısı: Hükümdarlık ve peygamberliğin onlara verildiği gibi başka hiçbir kavimde bir arada toplanmamış olmasıdır. Yedincisi: O günlerde Allah'ı hakkıyla bilen âlimlerin, Allah'ın sevgililerinin ve O'nun dininin yardımcılarının sadece onlar olmasıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا ذَكَّرَهُمْ هَذِهِ النِّعْمَةَ وَشَرَحَهَا لَهُمْ أَمَرَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ بمجاهدة العدو فقال:
Bil ki Mûsâ aleyhisselâm bu nimeti onlara hatırlatıp açıkladıktan sonra onlara düşmanla cihat etmeyi emrederek şöyle buyurmuştur:
[سورة المائدة (٥) : آية ٢١]
[Mâide Suresi (5): Ayet 21]
يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (٢١)
{ يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ } “«Ey kavmim! Allah'ın size [vatan olarak] yazdığı mukaddes toprağa girin; sakın gerisin geri dönmeyin, yoksa hüsrana uğrayanlar olarak dönersiniz.»” (21)
فِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى:
Birinci Mesele:
رُوِيَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا صَعِدَ جَبَلَ لُبْنَانَ قَالَ لَهُ اللَّه تَعَالَى: انْظُرْ فَمَا أَدْرَكَهُ بَصَرُكَ فَهُوَ مُقَدَّسٌ، وَهُوَ مِيرَاثٌ لِذُرِّيَّتِكَ.
Rivayet edildiğine göre İbrâhim aleyhisselâm Lübnan Dağı'na çıktığında Allah Teâlâ ona şöyle buyurmuştur: «Bak, gözünün gördüğü her yer mukaddestir ve zürriyetin için bir mirastır.»
وَقِيلَ: لَمَّا خَرَجَ قَوْمُ مُوسَى ﵇ مِنْ مِصْرَ وَعَدَهُمُ اللَّه تَعَالَى إِسْكَانَ أَرْضِ الشَّامِ، وَكَانَ بَنُو إِسْرَائِيلَ يُسَمُّونَ أَرْضَ الشَّامِ أَرْضَ الْمَوَاعِيدِ، ثُمَّ بَعَثَ مُوسَى ﵇ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا مِنَ الْأُمَنَاءِ لِيَتَجَسَّسُوا لَهُمْ عَنْ أَحْوَالِ تِلْكَ الْأَرَاضِي، / فَلَمَّا دَخَلُوا تِلْكَ الْبِلَادَ رَأَوْا أَجْسَامًا عَظِيمَةً هَائِلَةً. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: لَمَّا بَعَثَ مُوسَى ﵇ النُّقَبَاءَ لِأَجْلِ التَّجَسُّسِ رَآهُمْ وَاحِدٌ مِنْ أُولَئِكَ الْجَبَّارِينَ فَأَخَذَهُمْ وَجَعَلَهُمْ فِي كُمِّهِ مَعَ فَاكِهَةٍ كَانَ قَدْ حَمَلَهَا مِنْ بُسْتَانِهِ وَأَتَى بِهِمُ الْمَلِكَ، فَنَثَرَهُمْ بَيْنَ يَدَيْهِ وَقَالَ مُتَعَجِّبًا لِلْمَلِكِ:
Şöyle de denilmiştir: Mûsâ aleyhisselâm'ın kavmi Mısır'dan çıktığında Allah Teâlâ onlara Şam topraklarına yerleşmeyi vaat etti. İsrâiloğulları Şam topraklarına «vaat edilmiş topraklar (arz-ı mevâîd)» adını veriyorlardı. Sonra Mûsâ aleyhisselâm o toprakların durumunu araştırıp haber getirmeleri (casusluk yapmaları) için güvenilir kimselerden on iki temsilci (nakîb) gönderdi. Onlar o beldelere girdiklerinde iri cüsseli, heybetli adamlar gördüler. Müfessirler şöyle demiştir: Mûsâ aleyhisselâm temsilcileri haber toplamak üzere gönderdiğinde, o zorbalardan (cebbârlardan) biri onları gördü; onları yakalayıp bahçesinden topladığı meyvelerle birlikte yeni (kolu) içine koydu ve onları hükümdarın huzuruna getirdi. Onları hükümdarın önüne serpip hayretle hükümdara şöyle dedi:
هَؤُلَاءِ يُرِيدُونَ قِتَالَنَا، فَقَالَ الْمَلِكُ: ارْجِعُوا إِلَى صَاحِبِكُمْ وَأَخْبِرُوهُ بِمَا شَاهَدْتُمْ، ثُمَّ انْصَرَفَ أُولَئِكَ النُّقَبَاءُ إِلَى مُوسَى ﵇ فَأَخْبَرُوهُ بِالْوَاقِعَةِ، فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَكْتُمُوا مَا عَاهَدُوهُ فَلَمْ يَقْبَلُوا قَوْلَهُ، إِلَّا رَجُلَانِ مِنْهُمْ، وَهُمَا يُوشَعُ بْنُ نُونٍ وَكَالِبُ بْنُ يُوفِنَا، فَإِنَّهُمَا سَهَّلَا الْأَمْرَ وَقَالَا: هِيَ بِلَادٌ طَيِّبَةٌ كَثِيرَةُ النِّعَمِ، وَالْأَقْوَامُ وَإِنْ كَانَتْ أَجْسَادُهُمْ عَظِيمَةً إِلَّا أَنَّ قُلُوبَهُمْ ضَعِيفَةٌ، وَأَمَّا الْعَشَرَةُ الْبَاقِيَةُ فَقَدْ أَوْقَعُوا الْجُبْنَ فِي قُلُوبِ النَّاسِ حَتَّى أَظْهَرُوا الِامْتِنَاعَ مِنْ غَزْوِهِمْ، فَقَالُوا لِمُوسَى ﵇ إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً مَا دامُوا فِيها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ [الْمَائِدَةِ: ٢٤] فَدَعَا مُوسَى ﵇ عَلَيْهِمْ فَعَاقَبَهُمُ اللَّه تَعَالَى بِأَنْ أَبْقَاهُمْ فِي التِّيهِ أَرْبَعِينَ سَنَةً.
«Bunlar bizimle savaşmak istiyorlarmış!» Hükümdar ise şöyle dedi: «Arkadaşınıza dönün ve gördüklerinizi ona haber verin.» Bunun üzerine o temsilciler Mûsâ aleyhisselâm'a dönüp hadiseyi haber verdiler. [Mûsâ] onlara gördüklerini gizlemelerini emretti; fakat içlerinden ikisi müstesna, sözünü dinlemediler. O iki kişi ise Yûşa b. Nûn ile Kâleb b. Yûfennâ idi. Bu ikisi işi kolay gösterip: «Orası güzel ve nimeti bol bir beldedir; kavmin bedenleri iri olsa da kalpleri zayıftır» dediler. Geriye kalan on kişi ise insanların kalbine korku saldı; öyle ki onlarla savaşmaktan kaçındıklarını açıkça ifade ettiler ve Mûsâ aleyhisselâm'a: { إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً مَا دامُوا فِيها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ } “«Onlar orada bulundukça biz oraya asla girmeyiz. Sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın; biz burada oturacağız»” [Mâide 24] dediler. Bunun üzerine Mûsâ aleyhisselâm onlara beddua etti; Allah Teâlâ da onları kırk yıl boyunca Tîh Çölü'nde alıkoyarak cezalandırdı.
قَالُوا: وَكَانَتْ مُدَّةُ غَيْبَةِ النُّقَبَاءِ لِلتَّجَسُّسِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا فَعُوقِبُوا بِالتِّيهِ أَرْبَعِينَ سَنَةً، وَمَاتَ أُولَئِكَ الْعُصَاةُ فِي التِّيهِ، وَأُهْلِكَ النُّقَبَاءُ الْعَشَرَةُ فِي التِّيهِ بِعُقُوبَاتٍ غَلِيظَةٍ. وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: إِنَّ مُوسَى وَهَارُونَ ﵉ مَاتَا أَيْضًا فِي التِّيهِ: وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّ مُوسَى ﵇ بَقِيَ وَخَرَجَ مَعَهُ يُوشَعُ وَكَالِبُ وَقَاتَلُوا الْجَبَّارِينَ وَغَلَبُوهُمْ وَدَخَلُوا تِلْكَ الْبِلَادَ، فَهَذِهِ هِيَ الْقِصَّةُ واللَّه أَعْلَمُ بِكَيْفِيَّةِ الْأُمُورِ.
Müfessirler şöyle dediler: Temsilcilerin araştırma yapmak üzere ayrılış süreleri kırk gündü; buna karşılık kırk yıl Tîh'te kalarak cezalandırıldılar. O isyankârlar Tîh'te öldüler; o on temsilci de Tîh'te şiddetli azaplarla helak edildiler. İnsanlardan bir kısmı Mûsâ ve Hârûn'un aleyhimesselâm da Tîh'te vefat ettiğini söylemiştir; bir kısmı da Mûsâ aleyhisselâm'ın hayatta kaldığını, Yûşa ve Kâleb'in onunla birlikte çıkıp zorbalarla savaştıklarını, onlara galip gelip o beldelere girdiklerini söylemiştir. Kıssa bundan ibarettir; işlerin mahiyetini en iyi bilen Allah'tır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْأَرْضُ الْمُقَدَّسَةُ هِيَ الْأَرْضُ الْمُطَهَّرَةُ طُهِّرَتْ مِنَ الْآفَاتِ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: طُهِّرَتْ مِنَ الشِّرْكِ وَجُعِلَتْ مَسْكَنًا وَقَرَارًا لِلْأَنْبِيَاءِ، وَهَذَا فِيهِ نَظَرٌ، لِأَنَّ تِلْكَ الْأَرْضَ لَمَّا قَالَ مُوسَى ﵊ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ مَا كَانَتْ مُقَدَّسَةً عَنِ الشِّرْكِ، وَمَا كَانَتْ مَقَرًّا لِلْأَنْبِيَاءِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ بِأَنَّهَا كَانَتْ كَذَلِكَ فِيمَا قَبْلُ.
İkinci Mesele: Mukaddes toprak, afetlerden arındırılmış tertemiz topraktır. Müfessirler: «Şirkten arındırılmış, peygamberlere mesken ve yurt kılınmış [topraktır]» demişlerdir. Fakat bu görüşte bir tutarsızlık (nazar) vardır; zira Mûsâ aleyhisselâm: { ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ } “mukaddes toprağa girin” dediğinde o toprak şirkten arınmış değildi ve peygamberlerin karargâhı/yurdu da değildi. Buna şöyle cevap verilebilir: O toprak daha önce öyle idi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي تِلْكَ الْأَرْضِ، فَقَالَ عِكْرِمَةُ وَالسُّدِّيُّ وَابْنُ زَيْدٍ: هِيَ أَرِيحَا وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: دِمَشْقُ وَفِلَسْطِينُ وَبَعْضُ الْأُرْدُنِ، وَقِيلَ الطُّورُ.
Üçüncü Mesele: Bu toprak hakkında ihtilaf etmişlerdir. İkrime, Süddî ve İbn Zeyd: «Burası Eriha'dır» demiştir. Kelbî: «Şam, Filistin ve Ürdün'ün bir kısmıdır» demiştir. Tûr Dağı olduğu da söylenmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي قَوْلِهِ كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: كَتَبَ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ أَنَّهَا لَكُمْ وَثَانِيهَا:
Dördüncü Mesele: O'nun: { كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın size yazdığı” buyruğunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Levh-i Mahfuz'da oranın sizin olacağını yazmıştır. İkincisi:
وَهَبَهَا اللَّه لَكُمْ، وَثَالِثُهَا: أَمَرَكُمْ بِدُخُولِهَا.
Allah orayı size hibe etmiştir. Üçüncüsü: Oraya girmenizi size emretmiştir.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ قَالَ كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ ثُمَّ قَالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ [الْمَائِدَةِ: ٢٦] .
Eğer: «Niçin { كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın size yazdığı” demiş, ardından da { فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ } “Artık orası onlara haram kılınmıştır” [Mâide 26] buyurmuştur?» denilirse,
وَالْجَوَابُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَتْ هِبَةً ثُمَّ حَرَّمَهَا عَلَيْهِمْ بِشُؤْمِ تَمَرُّدِهِمْ وَعِصْيَانِهِمْ. وَقِيلَ: اللَّفْظُ وَإِنْ كَانَ عَامًّا لَكِنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْخُصُوصُ، فَصَارَ كَأَنَّهُ مَكْتُوبٌ لِبَعْضِهِمْ وَحَرَامٌ عَلَى بَعْضِهِمْ. وَقِيلَ: إِنَّ الْوَعْدَ بِقَوْلِهِ كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ مَشْرُوطٌ بِقَيْدِ الطَّاعَةِ، فَلَمَّا لَمْ يُوجَدِ الشَّرْطُ لَا جَرَمَ لَمْ يُوجَدِ الْمَشْرُوطُ، وَقِيلَ: إِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً، فَلَمَّا مَضَى الْأَرْبَعُونَ حَصَلَ مَا كَتَبَ.
Cevap: İbn Abbâs şöyle demiştir: Bir hibe idi, sonra onların serkeşlik ve isyanlarının uğursuzluğu sebebiyle onlara haram kılındı. Denildi ki: Lafız genel olsa da murat özeldir; böylece sanki bazısına yazılmış, bazısına da haram kılınmış gibi oldu. Denildi ki: { كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın size yazdığı” ifadesindeki vaat, itaat şartına bağlı kılınmıştır; şart bulunmayınca elbette şarta bağlı olan (meşrut) da bulunmamıştır. Denildi ki: Orası onlara kırk yıl süreyle haram kılınmıştır; kırk yıl geçince de yazılmış olan şey tahakkuk etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي قَوْلِهِ كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ فَائِدَةٌ عَظِيمَةٌ، وَهِيَ أَنَّ الْقَوْمَ وَإِنْ كَانُوا جَبَّارِينَ إِلَّا أَنَّ اللَّه
Beşinci Mesele: O'nun { كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın size yazdığı” buyruğunda büyük bir fayda vardır; o da şudur: O kavim her ne kadar zorba (cebbâr) olsalar da Allah
تَعَالَى لَمَّا وَعَدَ هَؤُلَاءِ الضُّعَفَاءَ بِأَنَّ تِلْكَ الْأَرْضَ لَهُمْ، فَإِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ مُقِرِّينَ بِصِدْقِ مُوسَى ﵇ عَلِمُوا قَطْعًا أَنَّ اللَّه يَنْصُرُهُمْ عَلَيْهِمْ وَيُسَلِّطُهُمْ عَلَيْهِمْ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يُقْدِمُوا عَلَى قِتَالِهِمْ مِنْ غَيْرِ جُبْنٍ وَلَا خَوْفٍ وَلَا هَلَعٍ، فَهَذِهِ هِيَ الْفَائِدَةُ مِنْ هَذِهِ الْكَلِمَةِ.
Teâlâ bu zayıf kimselere o toprağın kendilerinin olacağını vaat ettiğinde, eğer onlar Mûsâ aleyhisselâm'ın doğruluğunu tasdik eden müminler iseler, Allah'ın onlara karşı kendilerine yardım edeceğini ve onları o kavme musallat kılacağını kesin olarak bilirlerdi. Dolayısıyla hiçbir korkaklık, endişe ve telaş duymaksızın onlarla savaşmaya atılmaları gerekirdi. İşte bu ifadeden kastedilen fayda budur.
ثُمَّ قَالَ: وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: لَا تَرْجِعُوا عَنِ الدِّينِ الصَّحِيحِ إِلَى الشَّكِّ فِي نُبُوَّةِ مُوسَى ﵇، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ﵇ لَمَّا أَخْبَرَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى جَعَلَ تِلْكَ الْأَرْضَ لَهُمْ كَانَ هَذَا وَعْدًا بِأَنَّ اللَّه تَعَالَى يَنْصُرُهُمْ عَلَيْهِمْ، فَلَوْ لَمْ يَقْطَعُوا بِهَذِهِ النُّصْرَةِ صَارُوا شَاكِّينَ فِي صِدْقِ مُوسَى ﵇ فَيَصِيرُوا كَافِرِينَ بِالْإِلَهِيَّةِ وَالنُّبُوَّةِ.
Sonra: { وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ } “ve ardınıza dönmeyin” buyurdu. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Hak dinden, Mûsâ aleyhisselâm'ın peygamberliği hakkında şüpheye düşmeye geri dönmeyin. Zira o aleyhisselâm, Allah Teâlâ'nın o toprağı kendilerine kıldığını haber verdiğinde, bu durum Allah Teâlâ'nın onlara karşı kendilerine yardım edeceğine dair bir vaatti. Eğer bu yardımı kesin olarak kabul etmeselerdi, Mûsâ aleyhisselâm'ın doğruluğunda şüpheye düşmüş olurlardı; böylece ilahlığı ve peygamberliği inkâr eden kimseler haline gelirlerdi.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: الْمُرَادُ لَا تَرْجِعُوا عَنِ الْأَرْضِ الَّتِي أُمِرْتُمْ بِدُخُولِهَا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي خَرَجْتُمْ عَنْهَا.
İkinci vecih: Kastedilen, girmeniz emredilen topraktan, çıkmış olduğunuz toprağa geri dönmeyin [demektir].
يُرْوَى أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا قَدْ عَزَمُوا عَلَى الرُّجُوعِ إِلَى مِصْرَ،
Rivayet edildiğine göre o kavim Mısır'a geri dönmeye kesin karar vermişti.
وَقَوْلُهُ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ فِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: خَاسِرِينَ فِي الْآخِرَةِ فَإِنَّهُ يَفُوتُكُمُ الثَّوَابُ وَيَلْحَقُكُمُ الْعِقَابُ، وَثَانِيهَا: تَرْجِعُونَ إِلَى الذُّلِّ، وَثَالِثُهَا: تَمُوتُونَ فِي التِّيهِ وَلَا تَصِلُونَ إِلَى شَيْءٍ مِنْ مطالب الدنيا ومنافع الآخرة.
O'nun: { فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ } “yoksa hüsrana uğrayanlar olarak dönersiniz” buyruğunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Ahirette hüsrana uğrayanlar [olursunuz], çünkü sevabı kaçırır ve cezaya uğrarsınız. İkincisi: Zillete geri dönersiniz. Üçüncüsü: Tîh çölünde ölürsünüz ve dünya talepleri ile ahiret menfaatlerinden hiçbir şeye ulaşamazsınız.
[سورة المائدة (٥) : آية ٢٢]
[Mâide Suresi (5): Ayet 22]
قالُوا يَا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ (٢٢)
{ قالُوا يَا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ } “Dediler ki: 'Ey Mûsâ! Orada zorba bir topluluk var. Onlar oradan çıkmadıkça biz oraya asla girmeyiz. Eğer oradan çıkarlarsa, biz de o zaman gireriz.'” (22)
ثُمَّ أَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قالُوا يا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ وَفِي تَفْسِيرِ الْجَبَّارِينَ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ:
Sonra Allah Teâlâ onların: { قالُوا يا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ } “Dediler ki: 'Ey Mûsâ! Orada zorba bir topluluk var'” dediklerini haber vermiştir. Zorbaların (Cebbârîn) tefsirinde iki vecih vardır: Birincisi:
الْجَبَّارُ فَعَّالٌ مِنْ جَبَرَهُ عَلَى الْأَمْرِ بِمَعْنَى أَجْبَرَهُ عَلَيْهِ، وَهُوَ الْعَاتِي الَّذِي يُجْبِرُ النَّاسَ عَلَى مَا يُرِيدُ، وَهَذَا هُوَ اخْتِيَارُ الْفَرَّاءِ وَالزَّجَّاجِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: لَمْ أَسْمَعْ فَعَّالًا مِنْ أَفْعَلَ إِلَّا فِي حَرْفَيْنِ وَهُمَا: جَبَّارٌ مِنْ أَجْبَرَ، وَدَرَّاكٌ مِنْ أَدْرَكَ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ نَخْلَةٌ جَبَّارَةٌ إِذَا كَانَتْ طَوِيلَةً مُرْتَفِعَةً لَا تَصِلُ الْأَيْدِي إِلَيْهَا، وَيُقَالُ: رَجُلٌ جَبَّارٌ إِذَا كَانَ طَوِيلًا عَظِيمًا قَوِيًّا، تَشْبِيهًا بِالْجَبَّارِ مِنَ النَّخْلِ وَالْقَوْمُ كَانُوا فِي غَايَةِ الْقُوَّةِ وَعِظَمِ الْأَجْسَامِ بِحَيْثُ كَانَتْ أَيْدِي قَوْمِ مُوسَى مَا كَانَتْ تَصِلُ إِلَيْهِمْ، فَسَمَّوْهُمْ جَبَّارِينَ لِهَذَا الْمَعْنَى.
Cebbâr (جَبَّار), bir şeyi zorla yaptırmak anlamındaki Cebera (جَبَرَهُ عَلَى الْأَمْرِ) yani Ecberahu (أَجْبَرَهُ عَلَيْهِ) fiilinden fa''âl veznindedir; o da insanları istediği şeye zorlayan azgın kimsedir. Bu, Ferrâ ve Zeccâc'ın tercihidir. Ferrâ şöyle demiştir: «Ef'ale (أَفْعَلَ) vezninden gelen fa''âl (فَعَّال) kalıbını sadece şu iki kelimede işittim: Ecbera (أَجْبَرَ)'den Cebbâr (جَبَّار) ve Edrake (أَدْرَكَ)'den Derrâk (دَرَّاك).» İkincisi: Bu kelime, ellerin yetişemeyeceği kadar uzun ve yüksek olduğunda söylenen Nahletün cebbâretün (نَخْلَةٌ جَبَّارَةٌ / dev hurma ağacı) sözünden alınmıştır. Cebbâr hurma ağacına benzetilerek; uzun boylu, iri yapılı ve güçlü adama Racülün cebbâr (رَجُلٌ جَبَّار) denilir. O kavim de son derece güçlü ve Mûsâ'nın kavminin elleri kendilerine ulaşamayacak derecede iri cüsseli idi; işte bu manadan ötürü onlara Cebbârûn (zorbalar/devler) demişlerdir.
ثُمَّ قَالَ الْقَوْمُ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ وَإِنَّمَا قَالُوا هَذَا عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِبْعَادِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ [الْأَعْرَافِ: ٤٠] .
Sonra o kavim: { وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ } “Onlar oradan çıkmadıkça biz oraya asla girmeyiz. Eğer oradan çıkarlarsa, biz de o zaman gireriz” dedi. Bunu ancak, Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ } “...deve iğne deliğinden geçmedikçe cennete giremezler” [A'râf 40] buyruğundaki gibi, [gerçekleşmesini] imkânsız/uzak görme yoluyla söylemişlerdir.
ثم قال تعالى:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة المائدة (٥) : آية ٢٣]
[Mâide Suresi (5): Ayet 23]
قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٣)
{ قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Korkanlardan, Allah'ın kendilerine nimet verdiği iki adam dedi ki: 'Onların üzerine kapıdan girin. Oraya girdiğiniz zaman muhakkak siz galip gelirsiniz. Eğer mümin iseniz, yalnız Allah'a tevekkül edin.'” (23)
فيه مسائل:
Bunda birkaç mesele vardır:
المسألة الأولى: هذا الرَّجُلَانِ هُمَا يُوشَعُ بْنُ نُونٍ، وَكَالِبُ بْنُ يوفنا، وكانوا مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ اللَّه وَأَنْعَمَ اللَّه عَلَيْهِمَا بِالْهِدَايَةِ وَالثِّقَةِ بِعَوْنِ اللَّه تَعَالَى وَالِاعْتِمَادِ عَلَى نُصْرَةِ اللَّه. قَالَ الْقَفَّالُ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُهُمْ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَهُمُ الْجَبَّارُونَ، وَهُمَا رَجُلَانِ مِنْهُمْ أَنْعَمَ اللَّه عَلَيْهِمَا بِالْإِيمَانِ فَآمَنَا، وَقَالَا هَذَا الْقَوْلَ لِقَوْمِ مُوسَى تَشْجِيعًا لَهُمْ عَلَى قِتَالِهِمْ، وَقِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ يُخَافُونَ بِالضَّمِّ شَاهِدَةٌ لِهَذَا الْوَجْهِ.
Birinci Mesele: Bu iki adam Yûşa b. Nûn ve Kâlib b. Yûfennâ'dır. Bunlar Allah'tan korkan kimselerdendi ve Allah her ikisine de hidayet, Allah Teâlâ'nın yardımına güvenme ve Allah'ın nusretine dayanma nimetini vermişti. Kaffâl şöyle demiştir: Takdirin şöyle olması da caizdir: «İsrailoğullarının kendilerinden korktuğu kimselerden -ki onlar Cebbârlardır- iki adam dedi ki...» Yani onlar o Cebbârlardan iki adam olup, Allah kendilerine iman nimeti bahşetmiş, onlar da iman etmiş ve Mûsâ'nın kavmine onları o zorbalarla savaşmaya teşvik etmek için bu sözü söylemişlerdir. [Fiili] zamme ile «Yuhâfûne (يُخَافُونَ / kendilerinden korkulanlar)» şeklinde okuyan kimsenin kıraati de bu veche şahitlik etmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ صِفَةٌ لِقَوْلِهِ رَجُلانِ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ اعْتِرَاضٌ وَقَعَ فِي الْبَيْنِ يُؤَكِّدُ مَا هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْكَلَامِ.
İkinci Mesele: O'nun { أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا } “Allah'ın kendilerine nimet verdiği” buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: { رَجُلانِ } “iki adam” kelimesinin sıfatı olmasıdır. İkincisi: Sözden kastedilen manayı pekiştiren, araya girmiş bir ara cümle (i'tirâz) olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ مُبَالَغَةٌ فِي الْوَعْدِ بِالنَّصْرِ وَالظَّفَرِ، كَأَنَّهُ قَالَ: مَتَى دَخَلْتُمْ بَابَ بَلَدِهِمُ انْهَزَمُوا وَلَا يَبْقَى مِنْهُمْ نَافِخُ نَارٍ وَلَا سَاكِنُ دَارٍ، فَلَا تَخَافُوهُمْ. واللَّه أَعْلَمُ.
Üçüncü Mesele: O'nun { ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ } “Onların üzerine kapıdan girin” buyruğu, zafer ve üstünlük vaadinde bir mübalağadır. Sanki şöyle demiştir: Onların şehir kapısından girdiğiniz an hezimete uğrayacaklar; onlardan ne ateş yakan ne de evde oturan hiç kimse kalmayacaktır, binaenaleyh onlardan korkmayın. En iyisini Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِنَّمَا جَزَمَ هَذَانِ الرَّجُلَانِ فِي قَوْلِهِمَا فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ لِأَنَّهُمَا كَانَا جَازِمَيْنِ بِنُبُوَّةِ مُوسَى ﵇، فَلَمَّا أَخْبَرَهُمْ مُوسَى ﵇ بِأَنَّ اللَّه قَالَ: ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ [الْمَائِدَةِ: ٢١] لَا جَرَمَ قَطَعَا بِأَنَّ النُّصْرَةَ لَهُمْ وَالْغَلَبَةَ حَاصِلَةٌ فِي جَانِبِهِمْ، وَلِذَلِكَ خَتَمُوا كَلَامَهُمْ بِقَوْلِهِمْ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ يَعْنِي لَمَّا وَعَدَكُمُ اللَّه تَعَالَى النَّصْرَ فَلَا يَنْبَغِي أَنْ تَصِيرُوا خَائِفِينَ مِنْ شِدَّةِ قُوَّتِهِمْ وَعِظَمِ أَجْسَامِهِمْ، بَلْ تَوَكَّلُوا عَلَى اللَّه فِي حُصُولِ هَذَا النَّصْرِ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ مُقِرِّينَ بِوُجُودِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ وَمُؤْمِنِينَ بِصِحَّةِ نُبُوَّةِ مُوسَى ﵇.
Dördüncü Mesele: Bu iki adamın { فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ } “Oraya girdiğiniz zaman muhakkak siz galip gelirsiniz” sözlerindeki kesinlikleri, ancak Mûsâ aleyhisselâm'ın peygamberliğine kesin olarak inanmış olmalarındandır. Mûsâ aleyhisselâm onlara, Allah'ın: { ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın size yazdığı mukaddes toprağa girin” [Mâide 21] buyurduğunu haber verince, şüphesiz yardımın kendilerine olacağını ve galibiyetin kendi taraflarında gerçekleşeceğini kesin olarak bildiler. Bundan dolayı sözlerini: { وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer mümin iseniz, yalnız Allah'a tevekkül edin” buyruklarıyla noktaladılar. Yani, Allah Teâlâ size zafer vaat ettiğine göre, onların güçlerinin şiddetinden ve cüsselerinin büyüklüğünden korkmamanız gerekir; aksine eğer her şeye gücü yeten bir İlah'ın varlığını ikrar eden ve Mûsâ aleyhisselâm'ın peygamberliğinin doğruluğuna inanan müminler iseniz, bu zaferin size nasip olması hususunda Allah'a tevekkül edin [demektir].
ثم قال تعالى:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة المائدة (٥) : آية ٢٤]
[Mâide Suresi (5): Ayet 24]
قالُوا يَا مُوسى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً مَا دامُوا فِيها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ (٢٤)
{ قالُوا يَا مُوسى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً مَا دامُوا فِيها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ } “Dediler ki: 'Ey Mûsâ! Onlar orada bulundukları müddetçe biz oraya asla girmeyiz. Sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın; biz burada oturucularız.'” (24)
وَفِي قَوْلِهِ فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: لَعَلَّ الْقَوْمَ كَانُوا مُجَسِّمَةً، وَكَانُوا يُجَوِّزُونَ الذَّهَابَ وَالْمَجِيءَ عَلَى اللَّه تَعَالَى. الثَّانِي: يُحْتَمَلُ أَنْ لَا يَكُونَ الْمُرَادُ حَقِيقَةَ الذَّهَابِ بَلْ هُوَ كَمَا يُقَالُ: كَلَّمْتُهُ فَذَهَبَ يُجِيبُنِي، يَعْنِي يُرِيدُ أَنْ يُجِيبَنِي، فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا: كُنْ أَنْتَ وَرَبُّكَ مُرِيدَيْنِ لِقِتَالِهِمْ، / وَالثَّالِثُ: التَّقْدِيرُ: اذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ مُعِينٌ لَكَ بِزَعْمِكَ فَأَضْمَرَ خَبَرَ الِابْتِدَاءِ.
O'nun { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ } “Sen ve Rabbin gidin” sözünde birkaç vecih vardır: Birincisi: Muhtemelen o kavim mücessime (Allah'ı cisim kabul edenler) idiler ve Allah Teâlâ hakkında gitmeyi ve gelmeyi caiz görüyorlardı. İkincisi: Kastedilenin gerçek anlamda gitmek olmayıp, bilakis «Onunla konuştum da bana cevap vermeye gitti» yani «cevap vermek istedi» denilmesi gibi olması muhtemeldir. Sanki onlar: «Sen ve Rabbin onlarla savaşmayı murat eden iki kişi olun» demiş gibi olurlar. / Üçüncüsü: Takdir şöyledir: «Sen git; senin zannınca Rabbin de sana yardımcıdır.» Böylece mübtedanın haberi gizlenmiş (hazfedilmiş) olur.
فَإِنْ قِيلَ: إِذَا أَضْمَرْنَا الْخَبَرَ فَكَيْفَ يُجْعَلُ قَوْلُهُ فَقاتِلا خَبَرًا أَيْضًا؟
Eğer: «Haberi gizli kabul ettiğimizde, O'nun { فَقاتِلا } “ikiniz savaşın” sözü nasıl yine haber kılınabilir?» denilirse,
قُلْنَا: لَا يَمْتَنِعُ خَبَرٌ بَعْدَ خَبَرٍ، وَالرَّابِعُ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ وَرَبُّكَ أَخُوهُ هَارُونُ، وَسَمَّوْهُ رَبًّا لِأَنَّهُ كَانَ أَكْبَرَ مِنْ مُوسَى. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: قَوْلُهُمْ فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ إِنْ قَالُوهُ عَلَى وَجْهِ الذَّهَابِ مِنْ مَكَانٍ إِلَى مَكَانٍ فَهُوَ كُفْرٌ، وَإِنْ قَالُوهُ عَلَى وَجْهِ التَّمَرُّدِ عَنِ الطَّاعَةِ فَهُوَ فِسْقٌ، وَلَقَدْ فَسَقُوا بِهَذَا الْكَلَامِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ [الْمَائِدَةِ: ٢٦] وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْقِصَّةِ شَرْحُ خِلَافِ هَؤُلَاءِ الْيَهُودِ وَشِدَّةِ بُغْضِهِمْ وَغُلُوِّهِمْ فِي الْمُنَازَعَةِ مَعَ أَنْبِيَاءِ اللَّه تَعَالَى منذ كانوا.
Deriz ki: Haber üstüne haber gelmesi imkânsız değildir. Dördüncüsü: { وَرَبُّكَ } “ve Rabbin” sözüyle kastedilen, kardeşi Hârûn'dur; Mûsâ'dan büyük olduğu için ona «Rab (efendi/büyük)» demişlerdir. Müfessirler şöyle demiştir: Onların { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ } “Sen ve Rabbin gidin” sözünü, şayet bir mekândan diğerine gitmek anlamında söylemişlerse bu küfürdür; şayet itaatten kaçınma/başkaldırı yoluyla söylemişlerse bu fısktır. Nitekim Allah Teâlâ'nın bu kıssadaki: { فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } “Artık o fasıklar topluluğu için üzülme” [Mâide 26] buyruğu deliliyle onlar bu söz sebebiyle fasık olmuşlardır. Bu kıssadan maksat, bu Yahudilerin var oldukları günden beri Allah Teâlâ'nın peygamberlerine karşı olan muhalefetlerini, aşırı buğuzlarını ve çekişmedeki taşkınlıklarını açıklamaktır.
[سورة المائدة (٥) : آية ٢٥]
[Mâide Suresi (5): Ayet 25]
قالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلاَّ نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٥)
{ قالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلاَّ نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Ben kendimden ve kardeşimden başkasına malik değilim. Artık bizimle bu fasıklar topluluğunun arasını ayır.'” (25)
ثُمَّ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ مُوسَى ﵇ أَنَّهُ لَمَّا سَمِعَ مِنْهُمْ هَذَا الْكَلَامَ قالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي ذَكَرَ الزَّجَّاجُ فِي إِعْرَابِ قَوْلِهِ وَأَخِي وَجْهَيْنِ: الرَّفْعُ وَالنَّصْبُ، أَمَّا الرَّفْعُ فَمِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ نَسَقًا عَلَى مَوْضِعِ إِنِّي وَالْمَعْنَى أَنَا لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي، وَأَخِي كَذَلِكَ وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ [التَّوْبَةِ: ٣] وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى الضَّمِيرِ فِي أَمْلِكُ وَهُوَ «أَنَا» وَالْمَعْنَى: لَا أَمْلِكُ أَنَا وَأَخِي إِلَّا أَنْفُسَنَا، وَأَمَّا النَّصْبُ فَمِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ نَسَقًا عَلَى الْيَاءِ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنِّي وَأَخِي لَا
Sonra Allah Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm'ın onlardan bu sözü işitince şöyle dediğini nakletmiştir: { قالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي } “[Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Ben kendimden ve kardeşimden başkasına malik değilim.'” Zeccâc, { وَأَخِي } “ve kardeşim” ifadesinin irabında iki vecih zikretmiştir: Ref ve nasb hali. Ref haline gelince, iki vecihten dolayıdır: Birincisi: { إِنِّي } “şüphesiz ben” ifadesinin [mübteda olan] mahalline atfedilmiş olmasıdır. Manası: «Ben ancak kendime malikim; kardeşim de öyledir» demektir. O'nun: { أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ } “Allah ve Resulü müşriklerden uzaktır” [Tevbe 3] buyruğu da bunun gibidir. İkincisi: { أَمْلِكُ } “malikim” fiilindeki zamir olan «ene (ben)» zamirine atıf olmasıdır. Manası: «Ben ve kardeşim ancak kendimize malikiz» demektir. Nasb haline gelince, iki vecihten dolayıdır: Birincisi: [İnne'nin ismi olan] ye (ي) zamirine atfedilmiş olmasıdır. Takdiri şöyledir: «Şüphesiz ben ve kardeşim ancak
نَمْلِكُ إِلَّا أَنْفُسَنَا، وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ أَخِي مَعْطُوفًا عَلَى نَفْسِي فَيَكُونَ الْمَعْنَى لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي، وَلَا أَمْلِكُ إِلَّا أَخِي، لِأَنَّ أَخَاهُ إِذَا كَانَ مُطِيعًا لَهُ فَهُوَ مَالِكُ طَاعَتِهِ.
kendimize malikiz.» İkincisi: { أَخِي } “kardeşim” kelimesinin { نَفْسِي } “kendim” kelimesine matuf olmasıdır. Bu durumda mana: «Ben ancak kendime malikim ve ancak kardeşime hükmedebilirim» şeklinde olur; zira kardeşi kendisine itaatkâr olduğu için o, onun itaatine maliktir.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ قَالَ لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي، وَكَانَ مَعَهُ الرَّجُلَانِ الْمَذْكُورَانِ؟
Eğer: «Beraberinde zikredilen o iki adam varken, niçin 'Ben kendimden ve kardeşimden başkasına malik değilim' demiştir?» denilirse,
قُلْنَا: كَأَنَّهُ لَمْ يَثِقْ بِهِمَا كُلَّ الْوُثُوقِ لِمَا رَأَى مِنْ إِطْبَاقِ الْأَكْثَرِينَ عَلَى التَّمَرُّدِ، وَأَيْضًا لَعَلَّهُ إِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ تَقْلِيلًا لِمَنْ يُوَافِقُهُ، وَأَيْضًا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْأَخِ مَنْ يُوَاخِيهِ فِي الدِّينِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَكَانَا دَاخِلَيْنِ فِي قَوْلِهِ وَأَخِي.
Deriz ki: Çoğunluğun serkeşlikte birleştiğini gördüğünde, sanki o ikisine tam anlamıyla güvenememişti. Ayrıca muhtemelen bunu kendisine muvafakat edenlerin azlığını belirtmek için söylemiştir. Yine «kardeş» kelimesiyle dindeki kardeşinin kastedilmiş olması da caizdir; bu takdire göre o iki kişi de { وَأَخِي } “ve kardeşim” sözünün kapsamına dâhil olmuş olur.
ثُمَّ قَالَ: فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ يَعْنِي فَافْصِلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ بِأَنْ تَحْكُمَ لَنَا بِمَا نَسْتَحِقُّ وَتَحْكُمَ عَلَيْهِمْ بِمَا يَسْتَحِقُّونَ، وَهُوَ فِي مَعْنَى الدُّعَاءِ عَلَيْهِمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ خَلِّصْنَا مِنْ صُحْبَتِهِمْ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ وَنَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ [القصص: ٢١] .
Sonra: { فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } “Artık bizimle bu fasıklar topluluğunun arasını ayır” dedi. Yani: Bizim için hak ettiğimiz şeyle, onlar için de hak ettikleri şeyle hükmederek aramızda bir hüküm ver [demektir]. Bu ise onlara beddua anlamındadır. Kastedilenin «bizi onların beraberliğinden kurtar» olması da muhtemeldir; bu da O'nun: { وَنَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “...ve beni o zalimler topluluğundan kurtar” [Kasas 21] buyruğu gibidir.
ثم أنه تعالى قال:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة المائدة (٥) : آية ٢٦]
[Mâide Suresi (5): Ayet 26]
قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٦)
{ قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } “[Allah] buyurdu ki: 'Artık orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır. Yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar. O fasıklar topluluğu için üzülme.'” (26)
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ فَإِنَّها أَيِ الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ، وَفِي قَوْلِهِ أَرْبَعِينَ سَنَةً قَوْلَانِ:
Birinci Mesele: O'nun { فَإِنَّها } “Artık orası...” yani mukaddes toprak { مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ } “onlara haram kılınmıştır” buyruğundaki { أَرْبَعِينَ سَنَةً } “kırk yıl” ifadesi hakkında iki görüş vardır:
أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا مَنْصُوبَةٌ بِالتَّحْرِيمِ، أَيِ الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً، ثُمَّ فَتَحَ اللَّه تَعَالَى تِلْكَ الْأَرْضَ لَهُمْ مِنْ غَيْرِ مُحَارَبَةٍ، هَكَذَا ذَكَرَهُ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ.
Birincisi: Bu ifadenin tahrim (haram kılınma) ile mansub olmasıdır; yani mukaddes toprak onlara kırk yıl haram kılınmıştır, sonra Allah Teâlâ o toprağı savaşsız olarak kendilerine fethetmiştir. Rebî' b. Enes bunu bu şekilde zikretmiştir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهَا مَنْصُوبَةٌ بِقَوْلِهِ يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ أَيْ بَقُوا فِي تِلْكَ الْحَالَةِ أَرْبَعِينَ سَنَةً، وَأَمَّا الْحُرْمَةُ فَقَدْ بَقِيَتْ عَلَيْهِمْ وَمَاتُوا، ثُمَّ إِنَّ أَوْلَادَهُمْ دَخَلُوا تِلْكَ الْبَلْدَةَ.
İkinci görüş: Bu ifadenin { يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar” buyruğu ile mansub olmasıdır; yani onlar o halde kırk yıl kalmışlardır. [Girişin] haram kılınmasına gelince, bu durum onların aleyhinde devam etmiş ve onlar ölmüşlerdir; daha sonra çocukları o beldeye girmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: يُحْتَمَلُ أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا قَالَ فِي دُعَائِهِ عَلَى الْقَوْمِ فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ [الْمَائِدَةِ: ٢٥] لَمْ يَقْصِدْ بِدُعَائِهِ هَذَا الْجِنْسَ مِنَ الْعَذَابِ، بَلْ أَخَفَّ مِنْهُ. فَلَمَّا أَخْبَرَهُ اللَّه تَعَالَى بِالتِّيهِ عَلِمَ أَنَّهُ يَحْزَنُ بِسَبَبِ ذَلِكَ فَعَزَّاهُ وَهَوَّنَ أَمْرَهُمْ عَلَيْهِ، فَقَالَ فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ قَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّ مُوسَى لَمَّا دَعَا عَلَيْهِمْ أَخْبَرَهُ اللَّه تَعَالَى بِأَحْوَالِ التِّيهِ، ثُمَّ إِنَّ مُوسَى ﵇ أَخْبَرَ قَوْمَهُ بِذَلِكَ، فَقَالُوا لَهُ: لِمَ دَعَوْتَ عَلَيْنَا وَنَدِمَ مُوسَى عَلَى مَا عمل، فأوحى اللَّه تعالى إليه فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ وَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ خِطَابًا لِمُحَمَّدٍ ﷺ، أَيْ لَا تَحْزَنْ عَلَى قَوْمٍ لَمْ يَزَلْ شَأْنُهُمُ الْمَعَاصِيَ وَمُخَالَفَةَ الرُّسُلِ واللَّه أَعْلَمُ.
İkinci Mesele: Muhtemeldir ki Mûsâ aleyhisselâm o kavme ettiği duasında: { فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } “Artık bizimle bu fasıklar topluluğunun arasını ayır” [Mâide 25] dediğinde, duasıyla azabın bu türünü değil, daha hafifini kastetmişti. Allah Teâlâ ona Tîh'i (çölde şaşkınca kalmalarını) haber verince, bundan dolayı üzüleceğini bildi; bu sebeple onu teselli edip onların durumunu ona hafifleterek: { فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } “O fasıklar topluluğu için üzülme” buyurdu. Mukâtil şöyle demiştir: Mûsâ onlara beddua edince Allah Teâlâ ona Tîh hallerini bildirdi. Sonra Mûsâ aleyhisselâm bunu kavmine haber verince ona: «Niçin bize beddua ettin?» dediler ve Mûsâ yaptığı şeye pişman oldu; bunun üzerine Allah Teâlâ ona: { فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } “O fasıklar topluluğu için üzülme” diye vahyetti. Bunun Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hitap olması da caizdir; yani işi gücü daima günah işlemek ve elçilere muhalefet etmek olan bir kavme üzülme [demektir]. En iyisini Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي أَنَّ مُوسَى وَهَارُونَ ﵉ هَلْ بَقِيَا فِي التِّيهِ أَمْ لَا؟ فَقَالَ قَوْمٌ:
Üçüncü Mesele: İnsanlar Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm'ın Tîh'te kalıp kalmadıkları hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk şöyle demiştir:
إِنَّهُمَا مَا كَانَا فِي التِّيهِ، قَالُوا: وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ﵇ دَعَا اللَّه يَفْرُقُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ، وَدَعَوَاتُ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ مُجَابَةٌ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵇ مَا كَانَ مَعَهُمْ فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ، وَالثَّانِي: أَنَّ ذَلِكَ التِّيهَ كَانَ عَذَابًا وَالْأَنْبِيَاءُ لَا يُعَذَّبُونَ، وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْقَوْمَ إِنَّمَا عُذِّبُوا بِسَبَبِ أَنَّهُمْ تَمَرَّدُوا وَمُوسَى وَهَارُونُ مَا كَانَا كَذَلِكَ، فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَا مَعَ أُولَئِكَ الْفَاسِقِينَ فِي ذَلِكَ الْعَذَابِ. وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهُمَا كَانَا مَعَ الْقَوْمِ فِي ذَلِكَ التِّيهِ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى سَهَّلَ عَلَيْهِمَا ذَلِكَ الْعَذَابَ كَمَا سَهَّلَ النَّارَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ فَجَعَلَهَا بَرْدًا وَسَلَامًا، ثُمَّ
O ikisi Tîh'te değillerdi. Şöyle dediler: Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: O aleyhisselâm Allah'a, kendisiyle fasık kavmin arasını ayırması için dua etti; peygamberlerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- duaları ise kabul olunur. Bu da onun aleyhisselâm o mekânda onlarla beraber bulunmadığına delalet eder. İkincisi: O Tîh bir azaptı, peygamberler ise azaba uğratılmazlar. Üçüncüsü: O kavim ancak serkeşlik ettikleri için cezalandırıldılar; Mûsâ ve Hârûn ise böyle değillerdi. O halde o ikisinin o fasıklarla beraber o azapta bulunmaları nasıl caiz olabilir? Diğerleri ise şöyle demiştir: O ikisi o Tîh'te kavimle beraberdiler; fakat ateşi İbrâhim'e serin ve selamet kıldığı gibi Allah Teâlâ bu azabı o ikisine kolaylaştırmıştı. Sonra
الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُمَا هَلْ مَاتَا فِي التِّيهِ أَوْ خَرَجَا مِنْهُ؟ فَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّ هَارُونَ مَاتَ فِي التِّيهِ ثُمَّ مَاتَ مُوسَى بَعْدَهُ بِسَنَةٍ، وَبَقِيَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ وَكَانَ ابْنَ أُخْتِ مُوسَى وَوَصِيَّهُ بَعْدَ مَوْتِهِ، وَهُوَ الَّذِي فَتَحَ الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ.
bu görüşü savunanlar o ikisinin Tîh'te vefat edip etmedikleri veya oradan çıkıp çıkmadıkları hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk: «Hârûn Tîh'te vefat etti, bir yıl sonra da Mûsâ vefat etti. Geriye Mûsâ'nın kız kardeşinin oğlu ve ölümünden sonraki vasisi olan Yûşa b. Nûn kaldı; mukaddes toprağı fetheden de odur» demiştir.
وَقِيلَ: إِنَّهُ مَلَكَ الشَّأْمَ بَعْدَ ذَلِكَ. وَقَالَ آخَرُونَ: بَلْ بَقِيَ مُوسَى بَعْدَ ذَلِكَ وَخَرَجَ مِنَ التِّيهِ وَحَارَبَ الْجَبَّارِينَ وَقَهَرَهُمْ وَأَخَذَ الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ واللَّه أَعْلَمُ.
Bundan sonra onun Şam'a melik olduğu da söylenmiştir. Başkaları ise: «Aksine Mûsâ bundan sonra hayatta kaldı, Tîh'ten çıktı, zorbalarla savaşıp onları kahretti ve mukaddes toprağı aldı» demişlerdir. En iyisini Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ الْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهُ تَحْرِيمُ مَنْعٍ لَا تَحْرِيمُ تَعَبُّدٍ، / وَقِيلَ: يَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ تَحْرِيمَ تَعَبُّدٍ، فَأَمَرَهُمْ بِأَنْ يَمْكُثُوا فِي تِلْكَ الْمَفَازَةِ فِي الشِّدَّةِ وَالْبَلِيَّةِ عِقَابًا لَهُمْ عَلَى سُوءِ صَنِيعِهِمْ.
Dördüncü Mesele: O'nun { فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ } “Artık orası onlara haram kılınmıştır” buyruğunun, çoğunluğa göre bir ibadet yasağı (tahrîm-i taabbüdî) değil, bir men etme/engelleme haram kılışı (tahrîm-i men') olduğu kabul edilmiştir. / Denildi ki: Kötü amellerine bir ceza olarak, o çölde zorluk ve bela içinde kalmalarını emrettiği için, bunun bir ibadet yasağı olması da caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اخْتَلَفُوا فِي التِّيهِ فَقَالَ الرَّبِيعُ: مِقْدَارُ سِتَّةِ فَرَاسِخَ، وَقِيلَ: تِسْعَةُ فَرَاسِخَ فِي ثَلَاثِينَ فَرْسَخًا. وَقِيلَ: سِتَّةٌ فِي اثْنَيْ عَشَرَ فَرْسَخًا، وَقِيلَ: كَانُوا سِتَّمِائَةِ أَلْفِ فَارِسٍ.
Beşinci Mesele: Tîh sahasının büyüklüğü hakkında ihtilaf etmişlerdir. Rebî': «Altı fersahlık bir mesafedir» demiştir. Dokuz fersaha otuz fersah olduğu da söylenmiştir. Altıya on iki fersah olduğu da söylenmiştir. Sayılarının ise altı yüz bin atlı olduğu söylenmiştir.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يُعْقَلُ بَقَاءُ هَذَا الْجَمْعِ الْعَظِيمِ فِي هَذَا الْقَدْرِ الصَّغِيرِ مِنَ الْمَفَازَةِ أَرْبَعِينَ سَنَةً بِحَيْثُ لَا يَتَّفِقُ لِأَحَدٍ مِنْهُمْ أَنْ يَجِدَ طَرِيقًا إِلَى الْخُرُوجِ عَنْهَا، وَلَوْ أَنَّهُمْ وَضَعُوا أَعْيُنَهُمْ عَلَى حَرَكَةِ الشَّمْسِ أَوِ الْكَوَاكِبِ لَخَرَجُوا مِنْهَا وَلَوْ كَانُوا فِي الْبَحْرِ الْعَظِيمِ، فَكَيْفَ فِي الْمَفَازَةِ الصَّغِيرَةِ؟
Eğer: «Bu muazzam kalabalığın, böylesine küçük çaptaki bir çölde kırk yıl boyunca, içlerinden hiçbirine oradan çıkış yolu bulmak nasip olmayacak şekilde kalması nasıl akla uygun olabilir? Zira güneşe veya yıldızların hareketine dikkat etselerdi, koca denizde dahi olsalar oradan çıkarlardı; o halde bu küçük çölde nasıl çıkamadılar?» denilirse,
قُلْنَا: فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ انْخِرَاقَ الْعَادَاتِ فِي زَمَانِ الْأَنْبِيَاءِ غَيْرُ مُسْتَبْعَدٍ، إِذْ لَوْ فَتَحْنَا بَابَ الِاسْتِبْعَادِ لَزِمَ الطَّعْنُ فِي جَمِيعِ الْمُعْجِزَاتِ، وَإِنَّهُ بَاطِلٌ. الثَّانِي: إِذَا فَسَّرْنَا ذَلِكَ التَّحْرِيمَ بِتَحْرِيمِ التَّعَبُّدِ فَقَدْ زَالَ السُّؤَالُ لِاحْتِمَالِ أَنَّ اللَّه تَعَالَى حَرَّمَ عَلَيْهِمُ الرُّجُوعَ إِلَى أَوْطَانِهِمْ، بَلْ أَمَرَهُمْ بِالْمُكْثِ فِي تِلْكَ الْمَفَازَةِ أَرْبَعِينَ سَنَةً مَعَ الْمَشَقَّةِ وَالْمِحْنَةِ جَزَاءً لَهُمْ عَلَى سُوءِ صَنِيعِهِمْ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَقَدْ زَالَ الْإِشْكَالُ.
Deriz ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Peygamberler zamanında adetlerin bozulması (harikulade hallerin gerçekleşmesi) akıldan uzak değildir. Çünkü bu uzak görme kapısını açacak olursak bütün mucizelere itiraz etmek gerekir ki bu da batıldır. İkincisi: Bu haram kılmayı ibadet yasağı (tahrîm-i taabbüdî) olarak tefsir ettiğimizde soru ortadan kalkar; zira Allah Teâlâ'nın yurtlarına dönmeyi onlara haram kılmış olması, bilakis kötü amellerinin cezası olarak meşakkat ve mihnet içinde o çölde kırk yıl kalmalarını emretmiş olması muhtemeldir. Bu takdire göre ise müşkül zail olur.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: يُقَالُ: تَاهَ يَتِيهُ تَيْهًا وَتِيهًا وَتَوْهًا، وَالتِّيهُ أَعَمُّهَا، وَالتَّيْهَاءُ الْأَرْضُ الَّتِي لَا يُهْتَدَى فِيهَا. قَالَ الْحَسَنُ: كَانُوا يُصْبِحُونَ حَيْثُ أَمْسَوْا، وَيُمْسُونَ حَيْثُ أَصْبَحُوا، وَكَانَتْ حَرَكَتُهُمْ فِي تِلْكَ الْمَفَازَةِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِدَارَةِ، وَهَذَا مُشْكِلٌ فَإِنَّهُمْ إِذَا وَضَعُوا أَعْيُنَهُمْ عَلَى مَسِيرِ الشَّمْسِ وَلَمْ يَنْعَطِفُوا وَلَمْ يَرْجِعُوا فَإِنَّهُمْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَخْرُجُوا عَنِ الْمَفَازَةِ، بَلِ الْأَوْلَى حَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى تَحْرِيمِ التَّعَبُّدِ عَلَى مَا قررناه واللَّه أعلم.
Altıncı Mesele: Tâhe yetîhu teyhen ve tîhen ve tevhen (تَاهَ يَتِيهُ تَيْهًا وَتِيهًا وَتَوْهًا / yolunu şaşırıp kayboldu) denilir. Tîh (تِيه) bunların en kapsamlısıdır. Teyhâ (التَّيْهَاءُ) ise içinde yol bulunamayan arazidir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Akşamladıkları yerde sabahlıyorlar, sabahladıkları yerde de akşamlıyorlardı; o çöldeki hareketleri dairesel bir şekilde idi. Fakat bu görüş problemlidir; çünkü güneşe dikkatle baksalar ve bir tarafa sapmayıp geri dönmeselerdi, o çölden mutlaka çıkarlardı. Bilakis sözü, ortaya koyduğumuz vechile ibadet yasağına (tahrîm-i taabbüdîye) hamletmek daha uygundur. En iyisini Allah bilir.
[سورة المائدة (٥) : آية ٢٧]
[Mâide Suresi (5): Ayet 27]