فَإِنْ قِيلَ: عَلَى هَذَا الْقَوْلِ إِنَّ بَنِي آدَمَ لَا يَذْكُرُونَ هَذَا الْعَهْدَ وَالْمِيثَاقَ فَكَيْفَ يُؤْمَرُونَ بِحِفْظِهِ؟
Şayet: «Bu görüşe göre Âdemoğulları bu ahit ve misakı hatırlamamaktadırlar; o halde onu korumakla nasıl emrolunurlar?» denilirse,
قُلْنَا: لَمَّا أَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى بِأَنَّهُ كَانَ ذَلِكَ حَاصِلًا حَصَلَ الْقَطْعُ بِحُصُولِهِ، وَحِينَئِذٍ يَحْسُنُ أَنْ يَأْمُرَهُمْ بِالْوَفَاءِ بِذَلِكَ الْعَهْدِ. الرَّابِعُ: قَالَ السُّدِّيُّ: الْمُرَادُ بِالْمِيثَاقِ الدَّلَائِلُ الْعَقْلِيَّةُ وَالشَّرْعِيَّةُ الَّتِي نَصَبَهَا اللَّه تَعَالَى عَلَى التَّوْحِيدِ والشرائع، وهو اختيار أكثر المتكلمين.
Biz deriz ki: Allah Teâlâ bunun gerçekleşmiş olduğunu haber verince, onun gerçekleştiğine dair kesin bilgi hâsıl olmuştur; bu durumda onlara o ahde vefa göstermelerini emretmesi yerinde olur. Dördüncüsü: es-Süddî şöyle demiştir: «Misaktan murat, Allah Teâlâ'nın tevhide ve şeriatlara dair koyduğu aklî ve naklî delillerdir.» Kelâmcıların çoğunun tercihi de budur.
[سورة المائدة (٥) : آية ٨]
[Sûre-i Mâide (5) : Âyet 8]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلاَّ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (٨)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلاَّ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Ey iman edenler! Allah için hakkı titizlikle ayakta tutan, adalet ile şahitlik eden kimseler olun. Bir topluluğa olan kininiz, sakın sizi adaletsizliğe sürüklemesin. Adil olun; bu, takvaya daha yakındır. Allah'tan sakının. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (8)
قَوْلُهُ تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ هَذَا أَيْضًا مُتَّصِلٌ بِمَا قَبْلَهُ، وَالْمُرَادُ حَثُّهُمْ عَلَى الِانْقِيَادِ لِتَكَالِيفِ اللَّه تَعَالَى.
Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ } “Ey iman edenler! Allah için hakkı titizlikle ayakta tutan, adalet ile şahitlik eden kimseler olun” buyruğu da kendisinden öncekiyle bağlantılıdır; murat, onları Allah Teâlâ'nın mükellefiyetlerine boyun eğmeye teşvik etmektir.
وَاعْلَمْ أَنَّ التَّكَالِيفَ وَإِنْ كَثُرَتْ إِلَّا أَنَّهَا مَحْصُورَةٌ فِي نَوْعَيْنِ: التَّعْظِيمُ لِأَمْرِ اللَّه تَعَالَى، وَالشَّفَقَةُ عَلَى خَلْقِ اللَّه، فَقَوْلُهُ كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ إِشَارَةٌ إِلَى النَّوْعِ الْأَوَّلِ وَهُوَ التَّعْظِيمُ لِأَمْرِ اللَّه، وَمَعْنَى الْقِيَامِ للَّه هُوَ أَنْ يَقُومَ للَّه بِالْحَقِّ فِي كُلِّ مَا يَلْزَمُهُ الْقِيَامُ بِهِ مِنْ إِظْهَارِ الْعُبُودِيَّةِ وَتَعْظِيمِ الرُّبُوبِيَّةِ، وَقَوْلُهُ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ إِشَارَةٌ إِلَى الشَّفَقَةِ عَلَى خَلْقِ اللَّه وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ عَطَاءٌ: يَقُولُ لَا تُحَابِ فِي شَهَادَتِكَ أَهْلَ وُدِّكَ وَقَرَابَتَكَ، وَلَا تَمْنَعْ شَهَادَتَكَ أَعْدَاءَكَ وَأَضْدَادَكَ. الثَّانِي: قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى تُبَيِّنُونَ عَنْ دِينِ اللَّه، لِأَنَّ الشَّاهِدَ يُبَيِّنُ مَا يَشْهَدُ عَلَيْهِ.
Bil ki mükellefiyetler çok olsa da iki kısımda toplanır: Allah Teâlâ'nın emrine tazim ve Allah'ın yarattıklarına şefkat. O'nun: { كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ } “Allah için hakkı titizlikle ayakta tutan kimseler olun” buyruğu birinci kısma, yani Allah'ın emrine tazime işarettir. Allah için ayakta durmanın (kıyamın) manası; kulluğu izhar etmek ve rubûbiyeti yüceltmek kabilinden yerine getirmesi gereken her hususta Allah için hak üzere durmasıdır. O'nun: { شُهَداءَ بِالْقِسْطِ } “Adalet ile şahitlik edenler [olun]” buyruğu ise Allah'ın yarattıklarına şefkate işarettir. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Atâ şöyle demiştir: «[Bu,] şahitliğinde sevdiklerini ve akrabanı kayırma, şahitliğini düşmanlarından ve hasımlarından da esirgeme demektir.» İkincisi: ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Mana, Allah'ın dinini açıklarsınız [şeklindedir]; zira şahit, hakkında şahitlik ettiği şeyi açıklar.»
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلَّا تَعْدِلُوا أَيْ لَا يَحْمِلَنَّكُمْ بُغْضُ قَوْمٍ عَلَى أَنْ لَا تَعْدِلُوا، وَأَرَادَ أَنْ لَا تَعْدِلُوا فِيهِمْ لَكِنَّهُ حُذِفَ لِلْعِلْمِ، وَفِي الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا عَامَّةٌ وَالْمَعْنَى لَا يَحْمِلَنَّكُمْ بُغْضُ قَوْمٍ عَلَى أَنْ تَجُورُوا عَلَيْهِمْ وَتُجَاوِزُوا الحد فيهم، بل اعدلوا فيهم وإن أساؤوا عليكم، وَأَحْسِنُوا إِلَيْهِمْ وَإِنْ بَالَغُوا فِي إِيحَاشِكُمْ، فَهَذَا خِطَابٌ عَامٌّ، وَمَعْنَاهُ أَمَرَ اللَّه تَعَالَى جَمِيعَ الْخَلْقِ بِأَنْ لَا يُعَامِلُوا أَحَدًا إِلَّا عَلَى سَبِيلِ الْعَدْلِ وَالْإِنْصَافِ، وَتَرْكِ الْمَيْلِ وَالظُّلْمِ وَالِاعْتِسَافِ، وَالثَّانِي: أَنَّهَا مُخْتَصَّةٌ بِالْكُفَّارِ فَإِنَّهَا نَزَلَتْ فِي قُرَيْشٍ لَمَّا صَدُّوا الْمُسْلِمِينَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلَّا تَعْدِلُوا } “Bir topluluğa olan kininiz, sakın sizi adaletsizliğe sürüklemesin” buyurmuştur. Yani bir topluluğa olan buğzunuz sizi adil olmamaya sevk etmesin. [Cümlede] «onlar hakkında adil olmamanıza» manası kastedilmiştir, fakat bilindiği için [bu ifade] hazfedilmiştir. Ayette iki görüş vardır: Birincisi: [Ayetin hükmünün] genel olmasıdır; manası: «Bir kavme olan buğzunuz sakın sizi onlara haksızlık etmeye ve onlar hakkında haddi aşmaya sevk etmesin; bilakis onlar size kötülük etseler bile onlar hakkında adil olun, sizi alabildiğine ürkütüp yabancılaştırsalar da onlara iyilik yapın.» Bu genel bir hitaptır ve manası: Allah Teâlâ bütün yaratılmışlara, hiç kimseye adalet ve insaf yolundan başka bir şekilde muamele etmemelerini, tarafgirlik, zulüm ve haksızlığı terk etmelerini emretmiştir. İkincisi: [Ayetin] kâfirlere tahsis edilmiş olmasıdır; zira bu [ayet], Müslümanları Mescid-i Haram'dan alıkoyduklarında Kureyş hakkında inmiştir.
فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ كَيْفَ يُعْقَلُ ظُلْمُ الْمُشْرِكِينَ مَعَ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ أُمِرُوا بِقَتْلِهِمْ وَسَبْيِ ذَرَارِيهِمْ وَأَخْذِ أَمْوَالِهِمْ؟
Şayet: «Bu görüşe göre, Müslümanlar müşrikleri öldürmekle, çocuklarını esir almakla ve mallarını almakla emrolunmuşken, onlara zulmetmek nasıl tasavvur edilir?» denilirse,
قُلْنَا: يُمْكِنُ ظُلْمُهُمْ أَيْضًا مِنْ وُجُوهٍ كَثِيرَةٍ: مِنْهَا أَنَّهُمْ إِذَا أَظْهَرُوا الْإِسْلَامَ لَا يَقْبَلُونَهُ مِنْهُمْ، وَمِنْهَا قَتْلُ أَوْلَادِهِمُ الْأَطْفَالِ لِاغْتِمَامِ الْآبَاءِ، وَمِنْهَا إِيقَاعُ الْمُثْلَةِ بِهِمْ، وَمِنْهَا نَقْضُ عُهُودِهِمْ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى.
Biz deriz ki: Onlara zulmetmek birçok vecihten yine mümkündür: Bunlardan biri, İslam'ı izhar ettiklerinde bunu onlardan kabul etmemektir; biri, babalarının kederlenmesi için küçük çocuklarını öldürmektir; biri, onlara müsle (uzuvlarını keserek işkence) uygulamaktır; biri de ahitlerini bozmaktır. Birinci görüş daha evladır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى فَنَهَاهُمْ أَوَّلًا عَنْ أَنْ يَحْمِلَهُمُ الْبَغْضَاءُ عَلَى تَرْكِ الْعَدْلِ/ ثُمَّ اسْتَأْنَفَ فَصَرَّحَ لَهُمْ بِالْأَمْرِ بِالْعَدْلِ تَأْكِيدًا وَتَشْدِيدًا، ثُمَّ ذَكَرَ لَهُمْ عِلَّةَ الْأَمْرِ بِالْعَدْلِ وَهُوَ قَوْلُهُ هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [الْبَقَرَةِ: ٢٣٧] أَيْ هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى، وَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: هُوَ أَقْرَبُ إِلَى الِاتِّقَاءِ مِنْ مَعَاصِي اللَّه تَعَالَى، وَالثَّانِي: هُوَ أَقْرَبُ إِلَى الِاتِّقَاءِ مِنْ عَذَابِ اللَّه وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَظِيمٌ عَلَى وُجُوبِ الْعَدْلِ مَعَ الْكُفَّارِ الَّذِينَ هُمْ أَعْدَاءُ اللَّه تَعَالَى، فَمَا الظَّنُّ بِوُجُوبِهِ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ هُمْ أَوْلِيَاؤُهُ وَأَحِبَّاؤُهُ.
Sonra Allah Teâlâ: { اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Adil olun; bu, takvaya daha yakındır” buyurmuştur. İlk olarak onları kinin adaleti terk etmeye sevk etmesinden nehyetmiş, ardından pekiştirmek ve şiddetlendirmek üzere açıkça adaletle emretmeye başlamıştır. Sonra da onlara adaletle emrolunmanın illetini zikretmiştir ki bu da: { هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Bu, takvaya daha yakındır” buyruğudur. Bunun benzeri O'nun: { وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Affetmeniz takvaya daha yakındır” [Bakara: 237] yani takvaya daha yakındır buyruğudur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: [Adalet,] Allah Teâlâ'nın günahlarından sakınmaya daha yakındır. İkincisi: Allah'ın azabından sakınmaya daha yakındır. Bunda, Allah Teâlâ'nın düşmanları olan kâfirlere dahi adaletin vacip olduğuna dair büyük bir uyarı vardır; O'nun dostları ve sevdikleri olan müminlere karşı adaletin vacipliği ise nasıl olmasın!
ثُمَّ ذَكَرَ الْكَلَامَ الَّذِي يَكُونُ وَعْدًا مَعَ الْمُطِيعِينَ وَوَعِيدًا لِلْمُذْنِبِينَ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ يَعْنِي أَنَّهُ عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ فلا يخفى عليه شيء من أحوالكم.
Sonra itaat edenler için bir vaat, günahkârlar için bir tehdit olan kelamı zikretmiştir ki o da Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Allah'tan sakının. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyruğudur. Yani O, bilinen her şeyi bilendir; binaenaleyh durumlarınızdan hiçbir şey O'na gizli kalmaz.
[سورة المائدة (٥) : آية ٩]
[Sûre-i Mâide (5) : Âyet 9]
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ (٩)
{ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ } “Allah, iman edip salih ameller işleyenlere vadetmiştir: Onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır.” (9)
ثُمَّ ذَكَرَ وَعْدَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ تَعَالَى: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ فَالْمَغْفِرَةُ إِسْقَاطُ السَّيِّئَاتِ كَمَا قَالَ فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ [الْفُرْقَانِ: ٧٠] وَالْأَجْرُ العظيم إيصال
Sonra Allah Teâlâ müminlerin vaadini zikrederek: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ } “Allah, iman edip salih ameller işleyenlere vadetmiştir: Onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır” buyurmuştur. Mağfiret, O'nun: { فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ } “İşte onların kötülüklerini Allah iyiliklere dönüştürür” [Furkan: 70] buyurduğu gibi günahların düşürülmesidir. Büyük mükâfat ise sevabın ulaştırılmasıdır.
الثَّوَابِ، وَقَوْلُهُ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ قَالَ أَوَّلًا وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: وَأَيُّ شَيْءٍ وَعَدَهُمْ؟ فَقَالَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ الثَّانِي: التَّقْدِيرُ كَأَنَّهُ قَالَ: وَعَدَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَقَالَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ، وَالثَّالِثُ: أَجْرَى قَوْلَهُ وَعَدَ مَجْرَى قَالَ، وَالتَّقْدِيرُ: قَالَ اللَّه فِي الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ، وَالرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ وَعَدَ وَاقِعًا عَلَى جُمْلَةِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ أَيْ وَعَدَهُمْ بِهَذَا الْمَجْمُوعِ.
O'nun: { لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ } “Onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır” buyruğunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Önce { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Allah, iman edip salih ameller işleyenlere vadetmiştir” buyurmuş, sanki: «Onlara ne vadetti?» denilmiş de O: { لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ } “Onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır” buyurmuştur. İkincisi: Takdir, sanki: «Allah iman edip salih ameller işleyenlere vadetti ve onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır dedi» şeklindedir. Üçüncüsü: { وَعَدَ } (vadetti) fiilini { قَالَ } (dedi) menzilesinde kılmıştır; takdiri: «Allah, iman edip salih ameller işleyenler hakkında: 'Onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır' buyurdu» şeklindedir. Dördüncüsü: { وَعَدَ } fiilinin { لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ } cümlesi üzerine vâki olmasıdır; yani onlara bu ikisinin tamamını vadetmiştir.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ أَخْبَرَ عَنْ هَذَا الْوَعْدِ مَعَ أَنَّهُ لَوْ أَخْبَرَ بِالْمَوْعُودِ بِهِ كَانَ ذَلِكَ أَقْوَى؟
Şayet: «Vadedilen şeyin kendisini haber verseydi bu daha kuvvetli olacağı halde, niçin bu vaatten haber verdi?» denilirse,
قُلْنَا: بَلِ الْإِخْبَارُ عَنْ كَوْنِ هَذَا الْوَعْدِ وَعْدَ اللَّه أَقْوَى. وَذَلِكَ لِأَنَّهُ أَضَافَ هَذَا الْوَعْدَ إِلَى اللَّه تَعَالَى فَقَالَ وَعَدَ اللَّهُ وَالْإِلَهُ هُوَ الَّذِي يَكُونُ قَادِرًا عَلَى جَمِيعِ الْمَقْدُورَاتِ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ غَنِيًّا عَنْ كُلِّ الْحَاجَاتِ، وَهَذَا يَمْتَنِعُ الْخُلْفُ فِي وَعْدِهِ، لِأَنَّ دُخُولَ الْخُلْفِ إِنَّمَا يَكُونُ إِمَّا لِلْجَهْلِ حَيْثُ يَنْسَى وَعْدَهُ، وَإِمَّا لِلْعَجْزِ حَيْثُ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْوَفَاءِ بِوَعْدِهِ، وَإِمَّا لِلْبُخْلِ حَيْثُ يَمْنَعُهُ الْبُخْلُ عَنِ الْوَفَاءِ بِالْوَعْدِ، وَإِمَّا لِلْحَاجَةِ، فَإِذَا كَانَ الْإِلَهُ هُوَ الَّذِي يَكُونُ مُنَزَّهًا عَنْ كُلِّ هَذِهِ الْوُجُوهِ كَانَ دُخُولُ الْخُلْفِ فِي وَعْدِهِ مُحَالًا، فَكَانَ الْإِخْبَارُ عَنْ هَذَا الْوَعْدِ أَوْكَدَ وَأَقْوَى مِنْ نَفْسِ الْإِخْبَارِ عَنِ الْمَوْعُودِ بِهِ، وَأَيْضًا فَلِأَنَّ هَذَا الْوَعْدَ يَصِلُ إليه قبل الموت فيفيده السرور عن سَكَرَاتِ الْمَوْتِ فَتَسْهُلُ بِسَبَبِهِ/ تِلْكَ الشَّدَائِدُ، وَبَعْدَ الْمَوْتِ يَسْهُلُ عَلَيْهِ بِسَبَبِهِ الْبَقَاءُ فِي ظُلْمَةِ الْقَبْرِ وَفِي عَرْصَةِ الْقِيَامَةِ عِنْدَ مُشَاهَدَةِ تِلْكَ الأهوال.
Biz deriz ki: Bilakis bu vaadin Allah'ın vaadi olduğunu haber vermek daha kuvvetlidir. Zira O, bu vaadi Allah Teâlâ'ya izafe ederek: { وَعَدَ اللَّهُ } “Allah vadetmiştir” buyurmuştur. İlah ise bütün takdir edilenlere güç yetiren, bilinen her şeyi bilen, bütün ihtiyaçlardan müstağni olandır. Böyle bir zâtın vaadinden dönmesi ise imkânsızdır; çünkü vaadden dönmek ya vaadini unuttuğu için cehaletten, ya vaadini yerine getirmeye gücü yetmediği için acizlikten, ya cimrilik kendisini vaadi yerine getirmekten alıkoyduğu için cimrilikten ya da bir ihtiyaçtan dolayı olur. İlah bütün bu vecihlerden münezzeh olan zât olunca, vaadinden dönmesi imkânsız olur. Dolayısıyla bu vaatten haber vermek, bizzat vadedilen şeyden haber vermekten daha tekitli ve daha kuvvetlidir. Ayrıca bu vaat kişiye ölümden önce ulaşır ve ona ölüm sarhoşluğu anında sevinç verir; bu sebeple o şiddetler kolaylaşır. Ölümden sonra da kabrin karanlığında ve kıyamet meydanında o dehşetleri müşahede ederken kalmak bu sayede ona kolay gelir.
[سورة المائدة (٥) : آية ١٠]
[Sûre-i Mâide (5) : Âyet 10]
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (١٠)
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “İnkâr edenler ve âyetlerimizi yalanlayanlar var ya, işte onlar cehennem ehlidirler.” (10)
ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ وَعِيدَ الْكُفَّارِ فَقَالَ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ.
Sonra bundan sonra kâfirlerin tehdidini zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “İnkâr edenler ve âyetlerimizi yalanlayanlar var ya, işte onlar cehennem ehlidirler.”
هَذِهِ الْآيَةُ نَصٌّ قَاطِعٌ فِي أَنَّ الْخُلُودَ لَيْسَ إِلَّا لِلْكُفَّارِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ يُفِيدُ الْحَصْرَ، وَالْمُصَاحَبَةُ تَقْتَضِي الْمُلَازَمَةَ كَمَا يقال: أصحاب الصحراء، أي الملازمون لها.
Bu ayet, [cehennemde] ebedî kalışın sadece kâfirlere mahsus olduğuna dair kesin bir nastır; zira: { أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “İşte onlar cehennem ehlidirler” buyruğu hasır (kısıtlama) ifade eder. Sahiplik/arkadaşlık (musâhabet) ise ayrılmamayı (mülâzemeti) gerektirir; nitekim «çöl ashabı» denilir ki bu, «çölden ayrılmayanlar» demektir.
[سورة المائدة (٥) : آية ١١]
[Sûre-i Mâide (5) : Âyet 11]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١١)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Ey iman edenler! Allah'ın size olan nimetini hatırlayın; hani bir topluluk size el uzatmaya yeltenmişti de O, onların ellerini sizden çekmişti. Allah'tan sakının ve müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.” (11)
قوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ } “Ey iman edenler! Allah'ın size olan nimetini hatırlayın; hani bir topluluk size el uzatmaya yeltenmişti de O, onların ellerini sizden çekmişti” buyruğunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُشْرِكِينَ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ كَانُوا غَالِبِينَ، وَالْمُسْلِمِينَ كَانُوا مَقْهُورِينَ مَغْلُوبِينَ، وَلَقَدْ كَانَ الْمُشْرِكُونَ أَبَدًا يُرِيدُونَ إِيقَاعَ الْبَلَاءِ وَالْقَتْلِ وَالنَّهْبِ بِالْمُسْلِمِينَ، واللَّه تَعَالَى كَانَ يَمْنَعُهُمْ عَنْ مَطْلُوبِهِمْ إِلَى أَنْ قَوِيَ الْإِسْلَامُ وَعَظُمَتْ شَوْكَةُ المسلمين فقال تعالى: اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ وَهُوَ الْمُشْرِكُونَ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ بِالْقَتْلِ وَالنَّهْبِ وَالنَّفْيِ فَكَفَّ اللَّه تَعَالَى بِلُطْفِهِ وَرَحْمَتِهِ أَيْدِيَ الْكُفَّارِ عَنْكُمْ أَيُّهَا الْمُسْلِمُونَ، وَمِثْلُ هَذَا الْإِنْعَامِ الْعَظِيمِ يُوجِبُ عَلَيْكُمْ أَنْ تَتَّقُوا مَعَاصِيَهُ وَمُخَالَفَتَهُ.
Birinci Mesele: Bu ayetin iniş sebebi hakkında iki vecih vardır: Birincisi: İlk zamanlarda müşrikler galip, Müslümanlar ise mağlup ve boyunduruk altındaydılar. Müşrikler her zaman Müslümanların başına bela getirmek, onları öldürmek ve yağmalamak isterlerdi; Allah Teâlâ ise İslam güçlenip Müslümanların kuvvet ve kudreti büyüyünceye kadar onları bu isteklerinden engellerdi. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: «Ey Müslümanlar! Bir topluluk -ki onlar müşriklerdir- öldürmek, yağmalamak ve sürmek suretiyle size ellerini uzatmaya yeltendiğinde, Allah Teâlâ'nın lütfu ve rahmetiyle o kâfirlerin ellerini sizden çekip engellediği o nimetini hatırlayın.» Böyle büyük bir nimet, O'na isyan etmekten ve karşı gelmekten sakınmanızı gerektirir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاتَّقُوا اللَّهَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ أَيْ كُونُوا مُوَاظِبِينَ عَلَى طَاعَةِ اللَّه تَعَالَى، وَلَا تَخَافُوا أَحَدًا فِي إِقَامَةِ طَاعَاتِ اللَّه تعالى.
Sonra Allah Teâlâ: { وَاتَّقُوا اللَّهَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Allah'tan sakının ve müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” buyurmuştur. Yani: «Allah Teâlâ'ya itaate devam edin ve Allah Teâlâ'ya olan itaatleri ikâme etme hususunda kimseden korkmayın.»
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي وَاقِعَةٍ خَاصَّةٍ ثُمَّ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ:
İkinci Vecih: Bu ayet özel bir hadise hakkında inmiştir. Bunda da birkaç vecih vardır: Birincisi:
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ بَعَثَ سَرِيَّةً إِلَى بَنِي عَامِرٍ فَقُتِلُوا بِبِئْرِ مَعُونَةَ إِلَّا ثَلَاثَةَ نَفَرٍ: أَحَدُهُمْ عَمْرُو بْنُ أُمَيَّةَ الضَّمْرِي، وَانْصَرَفَ هُوَ وَآخَرُ مَعَهُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ لِيُخْبِرَاهُ خَبَرَ الْقَوْمِ، فَلَقِيَا رَجُلَيْنِ مِنْ بَنِي سُلَيْمٍ مَعَهُمَا أَمَانٌ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ فَقَتَلَاهُمَا وَلَمْ يَعْلَمَا أَنَّ مَعَهُمَا أَمَانًا، فَجَاءَ قَوْمُهُمَا يَطْلُبُونَ الدِّيَةَ، فَخَرَجَ النَّبِيُّ ﷺ وَمَعَهُ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ/ وَعَلِيٌّ حَتَّى دَخَلُوا عَلَى بَنِي النَّضِيرِ، وَقَدْ كَانُوا عَاهَدُوا النَّبِيَّ ﷺ عَلَى تَرْكِ الْقِتَالِ وَعَلَى أَنْ يُعِينُوهُ فِي الدِّيَاتِ. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِي أَصَابَ رَجُلَيْنِ مَعَهُمَا أَمَانٌ مِنِّي فَلَزِمَنِي دِيَتُهُمَا، فَأُرِيدُ أَنْ تُعِينُونِي، فَقَالُوا اجْلِسْ حَتَّى نُطْعِمَكَ وَنُعْطِيَكَ مَا تُرِيدُ، ثُمَّ هَمُّوا بِالْفَتْكِ بِرَسُولِ اللَّه وَبِأَصْحَابِهِ، فَنَزَلَ جِبْرِيلُ وَأَخْبَرَهُ بِذَلِكَ، فَقَامَ رَسُولُ اللَّه ﷺ فِي الْحَالِ مَعَ أَصْحَابِهِ وَخَرَجُوا، فَقَالَ الْيَهُودُ: إِنَّ قُدُورَنَا تَغْلِي، فَأَعْلَمَهُمُ الرَّسُولُ أَنَّهُ قَدْ نَزَلَ عَلَيْهِ الوحي بما عزموا عليه.
İbn Abbas, el-Kelbî ve Mukâtil şöyle demişlerdir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Benî Âmir'e bir seriyye göndermişti; Bi'ri Maûne'de üç kişi müstesna hepsi şehit edildi. O üç kişiden biri Amr b. Ümeyye ed-Damrî idi. O ve yanındaki diğer kişi kavmin haberini bildirmek üzere Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e döndüler. Yolda Benî Süleym'den yanlarında Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in emanı bulunan iki adama rastladılar ve yanlarında eman olduğunu bilmeyerek onları öldürdüler. Onların kavmi gelip diyet talep etti. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanına Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali'yi alarak çıktı ve Benî Nadîr'in yanına girdiler. Onlar savaşı terk etmek ve diyetlerde kendisine yardım etmek üzere Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile ahitleşmişlerdi. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Ashabımdan bir adam, yanlarında benden eman bulunan iki adama isabet etti (onları öldürdü); binaenaleyh onların diyeti bana lazım geldi. Bana yardım etmenizi istiyorum» dedi. Onlar: «Otur, sana yemek yedirelim ve istediğini verelim» dediler. Sonra Resûlullah'a ve ashabına suikast yapmaya yeltendiler. Bunun üzerine Cibrîl inip durumu ona bildirdi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabıyla birlikte derhal kalkıp çıktılar. Yahudiler: «Tencerelerimiz kaynamaktadır» deyince, Resûlullah azmettikleri şeyi vahyin kendisine indirdiğini onlara bildirdi.
قال عطاء: توامروا عَلَى أَنْ يَطْرَحُوا عَلَيْهِ رَحًا أَوْ حَجَرًا، وَقِيلَ: بَلْ أَلْقَوْا فَأَخَذَهُ جِبْرِيلُ ﵇، وَالثَّانِي:
Atâ şöyle demiştir: «Onun üzerine bir değirmen taşı veya kaya fırlatmak üzere anlaştılar.» Bir rivayette ise: Taşı attıkları, Cibrîl (aleyhisselâm)'ın onu havada tuttuğu söylenmiştir. İkincisi:
قَالَ آخَرُونَ: إِنَّ الرَّسُولَ نَزَلَ مَنْزِلًا وَتَفَرَّقَ النَّاسُ عَنْهُ، وَعَلَّقَ رَسُولُ اللَّه ﷺ سِلَاحَهُ بِشَجَرَةٍ، فَجَاءَ أَعْرَابِيٌّ وَسَلَّ سَيْفَ رَسُولِ اللَّه ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيْهِ وقال: من يمنعك مني؟ قال: اللَّه، قالها ثلاثا، فأسقطه جبريل من يده فَأَخَذَهُ رَسُولُ اللَّه ﷺ وَقَالَ: مَنْ يَمْنَعُكَ مِنِّي؟ فَقَالَ: لَا أَحَدَ، ثُمَّ صَاحَ رَسُولُ اللَّه ﷺ بِأَصْحَابِهِ فَأَخْبَرَهُمْ وَأَبَى أَنْ يُعَاقِبَهُ،
Başkaları şöyle demiştir: Resûlullah bir konaklama yerine indi ve insanlar ondan ayrılıp dağıldılar. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) silahını bir ağaca astı. Bir bedevî gelip Resûlullah'ın kılıcını çekti, sonra ona yönelip: «Seni benden kim korur?» dedi. O: «Allah» dedi; bunu üç defa söyledi. Bunun üzerine Cibrîl kılıcı onun elinden düşürdü. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) kılıcı alıp: «Seni benden kim korur?» dedi. O: «Hiç kimse» dedi. Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabına seslendi, onlara durumu haber verdi ve o adamı cezalandırmaktan kaçındı.
وَعَلَى هَذَيْنِ القولين فالمراد من قوله اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ تَذْكِيرُ نِعْمَةِ اللَّه عَلَيْهِمْ بِدَفْعِ الشَّرِّ وَالْمَكْرُوهِ عَنْ نَبِيِّهِمْ، فَإِنَّهُ لَوْ حَصَلَ ذَلِكَ لَكَانَ مِنْ أَعْظَمِ الْمِحَنِ، وَالثَّالِثُ:
Bu iki görüşe göre: { اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın size olan nimetini hatırlayın” buyruğundan murat, Peygamberlerinden kötülüğü ve hoşa gitmeyen şeyi savmak suretiyle Allah'ın onlara olan nimetini hatırlatmaktır; zira şayet o gerçekleşseydi en büyük musibetlerden olurdu. Üçüncüsü:
رُوِيَ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ قَامُوا إِلَى صَلَاةِ الظُّهْرِ بِالْجَمَاعَةِ وَذَلِكَ بَعُسْفَانَ، فَلَمَّا صَلَّوْا نَدِمَ الْمُشْرِكُونَ وَقَالُوا لَيْتَنَا أَوْقَعْنَا بِهِمْ فِي أَثْنَاءِ صَلَاتِهِمْ، فَقِيلَ لَهُمْ: إِنَّ لِلْمُسْلِمِينَ بَعْدَهَا صَلَاةً هِيَ أَحَبُّ إِلَيْهِمْ مِنْ أَبْنَائِهِمْ وَآبَائِهِمْ، يَعْنُونَ صَلَاةَ الْعَصْرِ، فهموا بأن يوقعوا بهم إذا قاموا إليها، فَنَزَلَ جِبْرِيلُ ﵇ بِصَلَاةِ الْخَوْفِ.
Rivayet edildiğine göre Müslümanlar Usfân'da cemaatle öğle namazına durdular. Namazı kılınca müşrikler pişman oldular ve: «Keşke namazları esnasında onların üzerine baskın yapsaydık» dediler. Onlara: «Müslümanların bundan sonra kendilerine evlatlarından ve babalarından daha sevimli bir namazları vardır» denildi; ikindi namazını kastediyorlardı. Müşrikler ikindiye kalktıklarında üzerlerine baskın yapmaya niyetlendiler; bunun üzerine Cibrîl (aleyhisselâm) korku namazı (salât-ı havf) hükmüyle indi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: يُقَالُ: بَسَطَ إِلَيْهِ لِسَانَهُ إِذَا شَتَمَهُ، وَبَسَطَ إِلَيْهِ يَدَهُ إِذَا بَطَشَ بِهِ. وَمَعْنَى بَسْطِ الْيَدِ مَدُّهَا إِلَى الْمَبْطُوشِ بِهِ، أَلَا تَرَى أَنَّ قَوْلَهُمْ: فُلَانٌ بَسِيطُ الْبَاعِ وَمَدِيدُ الْبَاعِ بِمَعْنَى وَاحِدٍ، فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ أَيْ منعها أن تصل إليكم.
İkinci Mesele: [Arapçada] bir kimse birine sövdüğü zaman «dilini ona uzattı» (basetahû), ona saldırdığı/vurduğu zaman da «elini ona uzattı» (basata yedehû) denilir. El uzatmanın (bast-ı yed) manası, saldırılacak kimseye doğru eli uzatmaktır. Görmez misin ki Arapların «filan kimse basîtu'l-bâ'dır (eli uzundur)» ve «medîdü'l-bâ'dır» sözleri aynı manadadır. { فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ } “Onların ellerini sizden çekti” yani o ellerin size ulaşmasını engelledi demektir.
[سورة المائدة (٥) : آية ١٢]
[Sûre-i Mâide (5) : Âyet 12]
وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً وَقالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ (١٢)
{ وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً وَقالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ } “Andolsun ki Allah, İsrâiloğullarından kesin söz almıştı. Biz onlardan on iki de temsilci (nakîb) göndermiştik. Allah şöyle demişti: «Şüphesiz Ben sizinle beraberim. Eğer namazı dosdoğru kılar, zekâtı verir, peygamberlerime iman eder, onlara yardım edip hürmet gösterir ve Allah'a güzel bir borç verirseniz, elbette sizin kötülüklerinizi örterim ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere koyarım. Artık bundan sonra sizden kim inkâr ederse, şüphesiz o, dosdoğru yoldan sapmış olur.»” (12)
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً } “Andolsun ki Allah, İsrâiloğullarından kesin söz almıştı. Biz onlardan on iki de temsilci göndermiştik” buyruğunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ فِي اتِّصَالِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى خَاطَبَ الْمُؤْمِنِينَ فِيمَا تَقَدَّمَ فَقَالَ: وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَأَطَعْنا [الْمَائِدَةِ: ٧] ثُمَّ ذَكَرَ الْآنَ أَنَّهُ أَخَذَ الْمِيثَاقَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَكِنَّهُمْ نَقَضُوهُ وَتَرَكُوا الْوَفَاءَ بِهِ، فَلَا تَكُونُوا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ مِثْلَ أُولَئِكَ الْيَهُودِ فِي هَذَا الْخُلُقِ الذَّمِيمِ لِئَلَّا تَصِيرُوا مِثْلَهُمْ فِيمَا نَزَلَ بِهِمْ مِنَ اللَّعْنِ وَالذِّلَّةِ/ وَالْمَسْكَنَةِ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَمَّا ذكر قوله اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ [الْمَائِدَةِ: ١١] وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي بَعْضِ الروايات أن
Birinci Mesele: Bil ki bu ayetin kendisinden öncekiyle irtibatında birkaç vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ daha önce müminlere hitap edip: { وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَأَطَعْنا } “Allah'ın size olan nimetini ve 'İşittik ve itaat ettik' dediğinizde sizinle bağlandığı misakını hatırlayın” [Mâide: 7] buyurmuştu; şimdi de İsrâiloğullarından misak aldığını, fakat onların bunu bozup gereğini yerine getirmeyi terk ettiklerini zikretmiştir. «Ey müminler! Bu kötü ahlakta o Yahudiler gibi olmayın ki onların başına gelen lânet, zillet ve meskenet kabilinden şeyler sizin de başınıza gelmesin.» İkincisi: O'nun: { اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ } “Hani bir topluluk size el uzatmaya yeltenmişti de [Allah'ın size olan nimetini hatırlayın]” [Mâide: 11] buyruğunu zikrettiğinde -ki bazı rivayetlerde zikrettiğimiz üzere
هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ، وَأَنَّهُمْ أَرَادُوا إِيقَاعَ الشَّرِّ بِرَسُولِ اللَّه ﷺ، فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ فَضَائِحِهِمْ وَبَيَانِ أَنَّهُمْ أَبَدًا كَانُوا مُوَاظِبِينَ عَلَى نَقْضِ الْعُهُودِ وَالْمَوَاثِيقِ، الثَّالِثُ: أَنَّ الْغَرَضَ مِنَ الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ تَرْغِيبُ الْمُكَلَّفِينَ فِي قَبُولِ التَّكَالِيفِ وَتَرْكِ التَّمَرُّدِ وَالْعِصْيَانِ، فَذَكَرَ تَعَالَى أَنَّهُ كَلَّفَ مَنْ كَانَ قَبْلَ الْمُسْلِمِينَ كَمَا كَلَّفَهُمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ عَادَةَ اللَّه فِي التَّكْلِيفِ وَالْإِلْزَامِ غَيْرُ مَخْصُوصَةٍ بِهِمْ، بَلْ هِيَ عَادَةٌ جَارِيَةٌ لَهُ مَعَ جَمِيعِ عِبَادِهِ.
bu ayet Yahudiler hakkında ve onların Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e kötülük yapmayı istemeleri üzerine inmişti-, Allah Teâlâ bunu zikredince hemen ardından onların rezilliklerini ve her zaman ahitleri ve misakları bozmaya devam ettiklerini beyan etmiştir. Üçüncüsü: Önceki ayetlerin gayesi, mükellefleri sorumlulukları kabul etmeye, serkeşlik ve isyanı terk etmeye teşvik etmektir. Binaenaleyh Allah Teâlâ, Müslümanlardan öncekileri de tıpkı onları mükellef kıldığı gibi mükellef kıldığını zikretmiştir; tâ ki Allah'ın mükellef kılma ve bağlayıcı kılma sünnetinin kendilerine has olmadığını, bilakis bütün kullarına cari olan bir sünneti olduğunu bilsinler.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: النَّقِيبُ فَعِيلٌ أَصْلُهُ مِنَ النَّقْبِ وَهُوَ الثُّقْبُ الْوَاسِعُ، يُقَالُ فُلَانٌ نَقِيبُ الْقَوْمِ لِأَنَّهُ يَنْقُبُ عَنْ أَحْوَالِهِمْ كَمَا يَنْقُبُ عَنِ الْأَسْرَارِ وَمِنْهُ الْمَنَاقِبُ وَهِيَ الْفَضَائِلُ لِأَنَّهَا لَا تَظْهَرُ إِلَّا بِالتَّنْقِيبِ عَنْهَا، وَنَقَبْتُ الْحَائِطَ أَيْ بَلَغْتُ في النقب إلى آخره، ومنه النقبة من الجرب لأنه داء شديد الدخول، وذلك لأنه يطلي البعير بالهناء فيعجد طعم القطران في لحمه، والنقبة السَّرَاوِيلُ بِغَيْرِ رِجْلَيْنِ لِأَنَّهُ قَدْ بُولِغَ فِي فَتْحِهَا وَنَقْبِهَا، وَيُقَالُ:
İkinci Mesele: ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Nakîb (نَقِيب), faîl veznindedir; aslı geniş delik manasındaki nakb (نَقْب) kökündendir. 'Filan adam kavmin nakîbidir' denilir; zira o, tıpkı sırları deşeler gibi onların durumlarını araştırıp inceler. 'Menâkıb' da (faziletler) buradan gelir; çünkü onlar ancak araştırılıp incelenmekle ortaya çıkar. 'Duvarı deldim' (nakabtü'l-hâit) demek, delme işinde sonuna kadar ulaştım demektir. Uyuz hastalığının vücuda sirayet etmesine 'nukbe' denmesi de bundandır; zira o, vücuda şiddetle nüfuz eden bir hastalıktır; çünkü deve katranla yağlanır da katranın tadı etinde hissedilir. Nukbe (نُقْبَة) aynı zamanda iki paçası olmayan şalvardır; zira onun açılması ve yarılması mübalağalı şekilde yapılmıştır. Şöyle de denilir:
كَلْبٌ نَقِيبٌ، وَهُوَ أَنْ يَنْقُبَ حَنْجَرَتَهُ لِئَلَّا يَرْتَفِعَ صَوْتُ نُبَاحِهِ، وَإِنَّمَا يَفْعَلُ ذَلِكَ الْبُخَلَاءُ مِنَ الْعَرَبِ لِئَلَّا يَطْرُقَهُمْ ضَيْفٌ.
Havlama sesi yükselmesin diye boğazı delinen köpeğe 'kelbün nakîb' (delinmiş köpek) denir; bunu da Arapların cimrileri kendilerine misafir uğramasın diye yaparlar.»
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: النَّقِيبُ فَعِيلٌ، وَالْفَعِيلُ يَحْتَمِلُ الْفَاعِلَ وَالْمَفْعُولَ، فَإِنْ كَانَ بِمَعْنَى الْفَاعِلِ فَهُوَ النَّاقِبُ عَنْ أَحْوَالِ الْقَوْمِ الْمُفَتِّشُ عنها، وقال أبو مسلم: النقيب هاهنا فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ يَعْنِي اخْتَارَهُمْ عَلَى عِلْمٍ بِهِمْ، وَنَظِيرُهُ أَنَّهُ يُقَالُ لِلْمَضْرُوبِ: ضَرِيبٌ، وَلِلْمَقْتُولِ قَتِيلٌ. وَقَالَ الْأَصَمُّ: هُمُ الْمَنْظُورُ إِلَيْهِمْ وَالْمُسْنَدُ إِلَيْهِمْ أُمُورُ الْقَوْمِ وَتَدْبِيرُ مَصَالِحِهِمْ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Nakîb faîl veznindedir; faîl ise hem fail hem de mef'ûl manasına gelebilir. Eğer fail manasında ise o, kavmin durumlarını araştıran ve soruşturan kimsedir. Ebû Müslim şöyle demiştir: «Burada nakîb, mef'ûl manasında faîldir; yani onları durumlarını bilerek seçti demektir.» Bunun benzeri, dövülene 'darîb', öldürülene 'katîl' denilmesidir. el-Esamm ise şöyle demiştir: «Onlar, kendilerine bakılan, kavmin işleri ve maslahatlarının idaresi kendilerine havale edilen kimselerdir.»
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ سِبْطًا. فَاخْتَارَ اللَّه تَعَالَى مِنْ كُلِّ سِبْطٍ رَجُلًا يَكُونُ نَقِيبًا لَهُمْ وَحَاكِمًا فِيهِمْ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالْكَلْبِيُّ وَالسُّدِّيُّ: أَنَّ النُّقَبَاءَ بُعِثُوا إِلَى مَدِينَةِ الْجَبَّارِينَ الَّذِينَ أُمِرَ مُوسَى ﵇ بِالْقِتَالِ مَعَهُمْ لِيَقِفُوا عَلَى أَحْوَالِهِمْ وَيَرْجِعُوا بِذَلِكَ إِلَى نَبِيِّهِمْ مُوسَى ﵇، فَلَمَّا ذَهَبُوا إِلَيْهِمْ رَأَوْا أَجْرَامًا عَظِيمَةً وَقُوَّةً وَشَوْكَةً فَهَابُوا وَرَجَعُوا فحدثوا قَوْمُهُمْ، وَقَدْ نَهَاهُمْ مُوسَى ﵇ أَنْ يُحَدِّثُوهُمْ، فَنَكَثُوا الْمِيثَاقَ إِلَّا كَالِبَ بْنَ يُوفِنَا مَنْ سِبْطِ يَهُوذَا، وَيُوشَعَ بْنَ نُونٍ مِنْ سِبْطِ إِفْرَاثِيمَ بْنِ يُوسُفَ، وَهُمَا اللَّذَانِ قَالَ اللَّه تَعَالَى فِيهِمَا قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ [المائدة: ٢٣] الآية.
Üçüncü Mesele: İsrâiloğulları on iki sıbttan (kabileden) oluşuyordu. Allah Teâlâ her kabileden kendilerine bir nakîb ve içlerinde bir yönetici/hâkim olacak bir adam seçti. Mücâhid, el-Kelbî ve es-Süddî şöyle demişlerdir: Nakîbler, Mûsâ (aleyhisselâm)'a kendileriyle savaşması emredilen zorbâların (Cebbârîn) şehrine, onların durumlarını öğrenip peygamberleri Mûsâ (aleyhisselâm)'a bunu haber vermek üzere gönderildiler. Onların yanına gittiklerinde devasa cüsseler, büyük bir güç ve kuvvet gördüler; bunun üzerine korkup geri döndüler ve Mûsâ (aleyhisselâm) bunu onlara anlatmalarını yasakladığı halde kavimlerine anlattılar. Yahuda sıbtından Kâlib b. Yûfennâ ve Yûsuf'un oğlu Efrâim'in sıbtından Yûşa b. Nûn müstesna, ahdi bozdular. İşte bu ikisi, Allah Teâlâ'nın haklarında: { قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ } “Korkanlar arasından iki adam dedi ki...” [Mâide: 23] ayetini indirdiği kimselerdir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَقالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Allah şöyle demişti: «Şüphesiz Ben sizinle beraberim. Eğer namazı dosdoğru kılar, zekâtı verir, peygamberlerime iman eder, onlara yardım edip hürmet gösterir ve Allah'a güzel bir borç verirseniz, elbette sizin kötülüklerinizi örterim ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere koyarım»” buyruğunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَقَالَ اللَّه لَهُمْ إِنِّي مَعَكُمْ، إِلَّا أَنَّهُ حَذَفَ ذَلِكَ لِاتِّصَالِ الْكَلَامِ بِذِكْرِهِمْ.
Birinci Mesele: Ayette bir hazif vardır; takdiri: «Allah onlara: 'Şüphesiz Ben sizinle beraberim' dedi» şeklindedir; ancak sözün onların zikriyle bitişik olması sebebiyle bu [kelime] hazfedilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ إِنِّي مَعَكُمْ خِطَابٌ لِمَنْ؟ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ خِطَابٌ لِلنُّقَبَاءِ، أَيْ وَقَالَ اللَّه لِلنُّقَبَاءِ إِنِّي مَعَكُمْ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ خِطَابٌ لِكُلِّ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَكِلَاهُمَا مُحْتَمَلٌ إِلَّا أَنَّ الْأَوَّلَ أَوْلَى. لِأَنَّ الضَّمِيرَ يَكُونُ عَائِدًا إِلَى أَقْرَبِ الْمَذْكُورَاتِ، وَأَقْرَبُ الْمَذْكُورِ هُنَا النُّقَبَاءُ واللَّه أَعْلَمُ.
İkinci Mesele: O'nun: { إِنِّي مَعَكُمْ } “Şüphesiz Ben sizinle beraberim” sözü kime hitaptır? Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Nakîblere hitaptır; yani: «Allah nakîblere: 'Şüphesiz Ben sizinle beraberim' dedi.» İkincisi: İsrâiloğullarının tamamına hitaptır. Her ikisi de muhtemeldir; ancak birincisi daha evladır; zira zamir zikredilenlerin en yakınına döner, burada zikredilenlerin en yakını ise nakîblerdir. Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ الْكَلَامَ قَدْ تَمَّ عِنْدَ قَوْلِهِ وَقالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ وَالْمَعْنَى إِنِّي مَعَكُمْ بِالْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ فَأَسْمَعُ كَلَامَكُمْ وَأَرَى أَفْعَالَكُمْ وَأَعْلَمُ ضَمَائِرَكُمْ وَأَقْدِرُ عَلَى إِيصَالِ الْجَزَاءِ إِلَيْكُمْ، فَقَوْلُهُ إِنِّي مَعَكُمْ مُقَدِّمَةٌ مُعْتَبَرَةٌ جِدًّا فِي التَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ، ثُمَّ لَمَّا وَضَعَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ الْكُلِّيَّةَ ذَكَرَ بَعْدَهَا جُمْلَةً شَرْطِيَّةً،
Üçüncü Mesele: Söz, O'nun: { وَقالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ } “Allah şöyle demişti: «Şüphesiz Ben sizinle beraberim»” buyruğunda tamam olmuştur. Manası: «Ben ilim ve kudretimle sizinle beraberim; binaenaleyh sözlerinizi işitir, fiillerinizi görür, gizlediklerinizi bilir ve karşılığını size ulaştırmaya güç yetiririm» demektir. O'nun: { إِنِّي مَعَكُمْ } buyruğu, teşvik ve korkutmada (terğîb ve terhîbde) son derece muteber bir mukaddimedir. Sonra Allah Teâlâ bu küllî mukaddimeyi koyunca, ardından bir şart cümlesi zikretmiştir.
وَالشَّرْطُ فِيهَا مُرَكَّبٌ مِنْ أُمُورٍ خَمْسَةٍ، وَهِيَ قَوْلُهُ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً وَالْجَزَاءُ هُوَ قَوْلُهُ لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى إِزَالَةِ الْعِقَابِ. وَقَوْلُهُ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى إِيصَالِ الثَّوَابِ، وَفِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:
Buradaki şart beş şeyden mürekkeptir; onlar da O'nun: { لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } “Eğer namazı dosdoğru kılar, zekâtı verir, peygamberlerime iman eder, onlara yardım edip hürmet gösterir ve Allah'a güzel bir borç verirseniz” buyruğudur. Cezâ (şartın cevabı) ise O'nun: { لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ } “Elbette sizin kötülüklerinizi örterim” buyruğudur ki bu, cezanın kaldırılmasına işarettir. O'nun: { وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere koyarım” buyruğu ise sevabın ulaştırılmasına işarettir. Ayette birkaç soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ أَخَّرَ الْإِيمَانَ بِالرُّسُلِ عَنْ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ مَعَ أَنَّهُ مُقَدَّمٌ عَلَيْهَا؟
Birinci Soru: Peygamberlere iman, namazı kılmak ve zekâtı vermekten önce geldiği halde niçin onlardan sonraya bırakılmıştır?
وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا مُقِرِّينَ بِأَنَّهُ لَا بُدَّ فِي حُصُولِ النَّجَاةِ مِنْ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ إِلَّا أَنَّهُمْ كَانُوا مُصِرِّينَ عَلَى تَكْذِيبِ بَعْضِ الرُّسُلِ، فَذَكَرَ بَعْدَ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْإِيمَانِ بِجَمِيعِ الرُّسُلِ حَتَّى يَحْصُلَ الْمَقْصُودُ، وَإِلَّا لَمْ يَكُنْ لِإِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ تَأْثِيرٌ فِي حُصُولِ النَّجَاةِ بِدُونِ الْإِيمَانِ بِجَمِيعِ الرُّسُلِ.
Cevap: Yahudiler kurtuluşun elde edilmesinde namazı kılmanın ve zekâtı vermenin zorunlu olduğunu ikrar ediyorlardı; ancak bazı peygamberleri yalanlamakta ısrar ediyorlardı. Bu sebeple namazı kılmak ve zekâtı vermekten sonra, maksadın hâsıl olması için bütün peygamberlere imanın da mutlaka gerekli olduğunu zikretmiştir; aksi takdirde bütün peygamberlere iman olmaksızın namaz kılmanın ve zekât vermenin kurtuluşa ermede hiçbir tesiri olmazdı.
وَالسُّؤَالُ الثَّانِي: مَا مَعْنَى التَّعْزِيرِ؟ الْجَوَابُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: الْعَزْرُ فِي اللُّغَةِ الرَّدُّ، وَتَأْوِيلُ عَزَّرْتُ فُلَانًا، أَيْ فَعَلْتُ بِهِ مَا يَرُدُّهُ عَنِ الْقَبِيحِ وَيَزْجُرُهُ عَنْهُ، وَلِهَذَا قَالَ الْأَكْثَرُونَ: مَعْنَى قَوْلِهِ وَعَزَّرْتُمُوهُمْ أَيْ نَصَرْتُمُوهُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ نَصَرَ إِنْسَانًا فَقَدْ رَدَّ عَنْهُ أَعْدَاءَهُ. قَالَ: وَلَوْ كَانَ التَّعْزِيرُ هُوَ التَّوْقِيرُ لَكَانَ قَوْلُهُ وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ [الْفَتْحِ: ٩] تَكْرَارًا.
İkinci Soru: Ta'zîr (تَعْزِير) ne demektir? Cevap: ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Lügatte azr (عَزْر), menetmek/geri çevirmek demektir. 'Filanı ta'zîr ettim' sözünün tevili: 'Onu çirkin şeyden menedecek ve onu bundan vazgeçirecek şeyi ona yaptım' demektir. Bundan dolayı çoğunluk, O'nun: { وَعَزَّرْتُمُوهُمْ } buyruğunun manasının 'onlara yardım ettiniz' şeklinde olduğunu söylemiştir; çünkü bir insana yardım eden kimse, düşmanlarını ondan menetmiş/uzaklaştırmış olur.» ez-Zeccâc dedi ki: «Şayet ta'zîr sadece saygı göstermek/yüceltmek (tevkîr) olsaydı, O'nun: { وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ } “Ona yardım edesiniz ve O'na saygı gösteresiniz” [Fetih: 9] buyruğu bir tekrar olurdu.»
وَالسُّؤَالُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً دَخَلَ تَحْتَ إِيتَاءِ الزَّكَاةِ، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي الْإِعَادَةِ؟
Üçüncü Soru: O'nun: { وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } “Allah'a güzel bir borç verirseniz” buyruğu zekât vermenin kapsamına girmektedir; öyleyse [bunu] tekrar etmenin faydası nedir?
وَالْجَوَابُ: الْمُرَادُ بِإِيتَاءِ الزَّكَاةِ الْوَاجِبَاتُ، وَبِهَذَا الْإِقْرَاضِ الصَّدَقَاتُ الْمَنْدُوبَةُ، وَخَصَّهَا بِالذِّكْرِ تَنْبِيهًا عَلَى شَرَفِهَا وَعُلُوِّ مَرْتَبَتِهَا. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَلَوْ قَالَ: وَأَقْرَضْتُمُ اللَّه إِقْرَاضًا حَسَنًا لَكَانَ صَوَابًا أَيْضًا إِلَّا أَنَّهُ قَدْ يُقَامُ الِاسْمُ مَقَامَ الْمَصْدَرِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ [آلِ عِمْرَانَ: ٣٧] وَلَمْ يَقُلْ بَتَقَبُّلٍ، وَقَوْلُهُ وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً وَلَمْ يَقُلْ إِنْبَاتًا.
Cevap: Zekâtı vermekle kastedilen farz olanlar, bu borç verme (ikrâz) ile kastedilen ise mendup sadakalardır. Şerefine ve mertebesinin yüceliğine dikkat çekmek için bunu zikre tahsis etmiştir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Eğer O, { وَأَقْرَضْتُمُ اللَّه إِقْرَاضًا حَسَنًا } deseydi bu da doğru olurdu; fakat isim bazen masdar yerine geçer. Bunun bir benzeri O'nun: { فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ } “Bunun üzerine Rabbi onu güzel bir kabulle kabul etti” [Âl-i İmrân: 37] buyruğudur ki "bitekabส่งülin/بِتَقَبُّلٍ" dememiştir; ve O'nun: { وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً } “Ve onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi” buyruğudur ki "inbâten/إِنْبَاتًا" dememiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ أَيْ أَخْطَأَ الطَّرِيقَ الْمُسْتَقِيمَ الَّذِي هُوَ الدِّينُ الَّذِي شَرَعَهُ اللَّه تَعَالَى لَهُمْ.
Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ } “Artık bundan sonra sizden kim inkâr ederse, şüphesiz dümdüz yoldan sapmış olur.” Yani Allah Teâlâ'nın kendileri için teşrî kıldığı din olan dosdoğru yolu kaybetmiş/yanılmıştır.
فَإِنْ قِيلَ: مَنْ كَفَرَ قَبْلَ ذَلِكَ أَيْضًا فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ.
Eğer: «Bundan önce inkâr eden kimse de dümdüz yoldan sapmış olur» denilirse,
قُلْنَا: أَجَلْ، وَلَكِنَّ الضَّلَالَ بَعْدَهُ أَظْهَرُ وَأَعْظَمُ لِأَنَّ الْكُفْرَ إِنَّمَا عَظُمَ قُبْحُهُ لِعِظَمِ النِّعْمَةِ الْمَكْفُورَةِ، فَإِذَا زَادَتِ النِّعْمَةُ زَادَ قُبْحُ الْكُفْرِ وَبَلَغَ النِّهَايَةَ القصوى.
Şöyle deriz: Evet, fakat bundan sonraki sapıklık daha açık ve daha büyüktür; çünkü nankörlük edilen nimetin büyüklüğünden dolayı küfrün çirkinliği de büyür. Nimet arttıkça küfrün çirkinliği de artar ve son sınıra ulaşır.
[سورة المائدة (٥) : آية ١٣]
[Mâide Suresi (5): Ayet 13]
فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣)
{ فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Sözlerini bozmaları sebebiyle onları lânetledik ve kalplerini katılaştırdık. Kelimeleri yerlerinden kaydırarak değiştirirler. Kendilerine hatırlatılan şeylerden bir payı unuttular. İçlerinden pek azı müstesna, onlardan daima bir hainlik görürsün. Yine de onları affet ve hoş gör. Şüphesiz Allah iyilik edenleri sever.” (13)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ } “Sözlerini bozmaları sebebiyle onları lânetledik”. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي نَقْضِهِمُ الْمِيثَاقَ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: بِتَكْذِيبِ الرُّسُلِ وَقَتْلِ الْأَنْبِيَاءِ. الثَّانِي: بِكِتْمَانِهِمْ صِفَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ. الثَّالِثُ: مَجْمُوعُ هَذِهِ الْأُمُورِ.
Birinci Mesele: Onların sözü (misâkı) bozmaları hakkında birkaç vecih vardır: Birincisi: Peygamberleri yalanlamak ve nebîleri öldürmek suretiyledir. İkincisi: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını gizlemeleri suretiyledir. Üçüncüsü: Bu işlerin tamamı sebebiyledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي تَفْسِيرِ «اللَّعْنِ» وُجُوهٌ: الأول: قال عطاء: لعناهم أي أخر جناهم من رحمتنا.
İkinci Mesele: «Lânet»in tefsirinde vecihler vardır: Birincisi: Atâ şöyle demiştir: { لعناهم } yani onları rahmetimizden çıkardık.
الثَّانِي: قَالَ الْحَسَنُ وَمُقَاتِلٌ: مَسَخْنَاهُمْ حَتَّى صَارُوا قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ضَرَبْنَا الْجِزْيَةَ عَلَيْهِمْ.
İkincisi: Hasan ve Mukâtil şöyle demiştir: «Onları maymun ve domuzlar haline dönüştürdük (mesh ettik).» İbn Abbâs ise: «Onların üzerine cizye koyduk» demiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ } “Ve kalplerini katılaştırdık. Kelimeleri yerlerinden kaydırarak değiştirirler”. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ (قَسِيَّةً) بِتَشْدِيدِ الْيَاءِ بغير ألف على وزن فعيلة، وَالْبَاقُونَ بِالْأَلِفِ وَالتَّخْفِيفِ، وَفِي قَوْلِهِ (قَسِيَّةً) وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ تَكُونَ الْقَسِيَّةُ بِمَعْنَى الْقَاسِيَةِ/ إِلَّا أَنَّ الْقَسِيَّ أَبْلَغُ مِنَ الْقَاسِي، كَمَا يُقَالُ: قَادِرٌ وَقَدِيرٌ، وَعَالِمٌ وَعَلِيمٌ، وَشَاهِدٌ وَشَهِيدٌ، فَكَمَا أَنَّ الْقَدِيرَ أَبْلَغُ مِنَ الْقَادِرِ فَكَذَلِكَ الْقِسِيُّ أبلغ من القاسي، والثاني: أَنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: دِرْهَمٌ قَسِيٌّ عَلَى وَزْنِ شَقِيٍّ، أَيْ فَاسِدٌ رَدِيءٌ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَهُوَ أَيْضًا مِنَ الْقَسْوَةِ لِأَنَّ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ الْخَالِصَيْنِ فِيهِمَا لِينٌ، وَالْمَغْشُوشَ فِيهِ يُبْسٌ وَصَلَابَةٌ، وَقُرِئَ (قِسِيَّةً) بِكَسْرِ الْقَافِ لِلْإِتْبَاعِ.
Birinci Mesele: Hamza ve el-Kisâî, elifsiz olarak fe'île (فَعِيلَة) vezninde yâ'nın şeddesiyle (قَسِيَّةً) şeklinde; diğerleri ise elifle ve şeddesiz (hafif) olarak [قَاسِيَةً] okumuşlardır. (قَسِيَّةً) lafzında iki vecih vardır: Birincisi: Kasiyye (الْقَسِيَّةُ), kâsiye (الْقَاسِيَةُ) anlamında olmasıdır; ancak kāsî (الْقَاسِي) kelimesine nispetle kasiy (الْقَسِيُّ) daha mübalağalıdır. Nitekim kādir-kadîr, âlim-alîm, şâhid-şehîd denildiği gibi kadîr kādirden daha mübalağalı olduğu gibi kasiy de kâsîden daha mübalağalıdır. İkincisi: Bu kelimenin, Arapların şekiyy (شَقِيّ) vezninde bozuk ve değersiz anlamındaki «dirhemun kasiyyun (دِرْهَمٌ قَسِيٌّ)» sözünden alınmış olmasıdır. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bu da katılık (kasvet) kökündendir; çünkü saf altın ve gümüşte bir yumuşaklık vardır, sahtesinde ise bir kuruluk ve sertlik bulunur. Tâbi kılma (itbâ) sebebiyle kāf harfinin kesresiyle (قِسِيَّةً) şeklinde de okunmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَصْحَابُنَا وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً أَيْ جَعَلْنَاهَا نَائِيَةً عَنْ قَبُولِ الْحَقِّ مُنْصَرِفَةً عَنِ الِانْقِيَادِ لِلدَّلَائِلِ. وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً أَيْ أَخْبَرْنَا عَنْهَا بِأَنَّهَا صَارَتْ قَاسِيَةً كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ جَعَلَ فُلَانًا فَاسِقًا وَعَدْلًا.
İkinci Mesele: Arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) şöyle demiştir: { وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً } yani «onları hakkı kabul etmekten uzak ve delillere boyun eğmekten yüz çevirmiş kıldık». Mutezile ise şöyle demiştir: { وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً } yani «'Filan kimse falanı fasık veya adil kıldı (yani öyle olduğunu haber verdi)' denildiği gibi, onların katılaştığını haber verdik» demektir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ بَعْضَ مَا هُوَ مِنْ نَتَائِجِ تِلْكَ الْقَسْوَةِ فَقَالَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَهَذَا التَّحْرِيفُ يَحْتَمِلُ التَّأْوِيلَ الْبَاطِلَ، وَيَحْتَمِلُ تَغْيِيرَ اللَّفْظِ، وَقَدْ بَيَّنَّا فِيمَا تَقَدَّمَ أَنَّ الْأَوَّلَ أَوْلَى لِأَنَّ الْكِتَابَ الْمَنْقُولَ بِالتَّوَاتُرِ لَا يَتَأَتَّى فِيهِ تَغْيِيرُ اللَّفْظِ.
Sonra Yüce Allah o katılığın neticelerinden olan bazı şeyleri zikrederek: { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ } “Kelimeleri yerlerinden kaydırarak değiştirirler” buyurmuştur. Bu tahrif bâtıl tevili ihtimal dahilinde tuttuğu gibi, lafzın değiştirilmesini de ihtimal dahilinde tutar. Daha önce birincisinin daha evlâ olduğunu açıklamıştık; zira tevâtür yoluyla nakledilen bir kitapta lafzın değiştirilmesi mümkün olmaz.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَرَكُوا نَصِيبًا مِمَّا أُمِرُوا بِهِ فِي كِتَابِهِمْ وَهُوَ الْإِيمَانُ بِمُحَمَّدٍ ﷺ.
Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ } “Kendilerine hatırlatılan şeylerden bir payı unuttular.” İbn Abbâs şöyle demiştir: «Kitaplarında kendilerine emredilen şeylerden bir nasibi terk ettiler ki o da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e imandır.»
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ وَفِي الْخَائِنَةِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْخَائِنَةَ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ، وَنَظِيرُهُ كَثِيرٌ، كَالْكَافِيَةِ وَالْعَافِيَةِ، وَقَالَ تَعَالَى: فَأُهْلِكُوا بِالطَّاغِيَةِ [الْحَاقَّةِ: ٥] أَيْ بِالطُّغْيَانِ. وَقَالَ لَيْسَ لِوَقْعَتِها كاذِبَةٌ [الْوَاقِعَةِ: ٢] أَيْ كَذِبٌ. وَقَالَ: لَا تَسْمَعُ فِيها لاغِيَةً [الْغَاشِيَةِ: ١١] أَيْ لَغْوًا. وَتَقُولُ الْعَرَبُ: سَمِعْتُ رَاغِيَةَ الْإِبِلِ. وَثَاغِيَةَ الشَّاءِ يَعْنُونَ رُغَاءَهَا وَثُغَاءَهَا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: وَيُقَالُ عَافَاهُ اللَّه عَافِيَةً، وَالثَّانِي: أَنْ يُقَالَ: الْخَائِنَةُ صِفَةٌ، وَالْمَعْنَى: تَطَّلِعُ عَلَى فِرْقَةٍ خَائِنَةٍ أَوْ نَفْسٍ خَائِنَةٍ أَوْ عَلَى فِعْلَةٍ ذَاتِ خِيَانَةٍ. وَقِيلَ:
Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ } “Onlardan daima bir hainlik görürsün”. Hâine (الْخَائِنَة) kelimesinde iki vecih vardır: Birincisi: Hâine lafzının masdar anlamında olmasıdır. Bunun emsali el-kâfiye ve el-âfiye gibi çoktur. Nitekim Yüce [Allah]: { فَأُهْلِكُوا بِالطَّاغِيَةِ } [Hâkka: 5] yani 'tuğyan ile' buyurmuştur. Ve: { لَيْسَ لِوَقْعَتِها كاذِبَةٌ } [Vâkıa: 2] yani 'yalan' buyurmuştur. Ve: { لَا تَسْمَعُ فِيها لاغِيَةً } [Gâşiye: 11] yani 'boş söz/lağv' buyurmuştur. Araplar: «Râğiyete'l-ibil ve sâğıyete'ş-şâ'ı duydum» derler ve bununla onların böğürmesini ve melemesini kastederler. ez-Zeccâc da: «Âfâhullâhu âfiyeten denilir» demiştir. İkincisi: Hâine kelimesinin sıfat olduğu söylenmesidir. Mana şudur: «Hain bir fırkaya veya hain bir nefse ya da hıyanet dolu bir fiile muttali olursun.» Şöyle de denilmiştir:
أَرَادَ الْخَائِنَ، وَالْهَاءُ لِلْمُبَالَغَةِ كَعَلَّامَةٍ وَنَسَّابَةٍ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَقُرِئَ عَلَى خِيَانَةٍ مِنْهُمْ.
Haini (el-hâin) kastetmiştir; buradaki hâ (هـ) ise allâme (عَلَّامَة) ve nessâbe (نَسَّابَة) kelimelerinde olduğu gibi mübalağa içindir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { عَلَى خِيَانَةٍ مِنْهُمْ } şeklinde de okunmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ وَهُمُ الَّذِينَ آمَنُوا كَعَبْدِ اللَّه بْنِ سَلَامٍ وَأَصْحَابِهِ. وَقِيلَ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْقَلِيلُ من الذين بقوا على الكفر لكنهم بَقُوا عَلَى الْعَهْدِ وَلَمْ يَخُونُوا فِيهِ.
Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ } “İçlerinden pek azı müstesna”. Bunlar Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibi iman edenlerdir. Şöyle de denilmiştir: Bu az kimsenin küfür üzere kalan fakat ahitlerine bağlı kalıp ona hıyanet etmeyenlerden olması da muhtemeldir.
ثُمَّ قَالَ: فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَنْسُوخٌ بِآيَةِ السَّيْفِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ/ عَفْوٌ وَصَفْحٌ عَنِ الْكُفَّارِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ مَنْسُوخٌ بِآيَةِ السَّيْفِ.
Sonra: { فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ } “Yine de onları affet ve hoş gör” buyurmuştur. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Kılıç ayetiyle mensuh olmasıdır; zira bu, kâfirleri affetmek ve hoş görmektir ve şüphesiz kılıç ayetiyle neshedilmiştir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ غَيْرُ مَنْسُوخٍ وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَفِي الْآيَةِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: الْمَعْنَى فَاعْفُ عَنْ مُذْنِبِهِمْ وَلَا تُؤَاخِذْهُمْ بِمَا سَلَفَ مِنْهُمْ، وَالثَّانِي: أَنَّا إِذَا حَمَلْنَا الْقَلِيلَ على الْكُفَّارِ مِنْهُمُ الَّذِينَ بَقُوا عَلَى الْكُفْرِ فَسَّرْنَا هَذِهِ الْآيَةَ بِأَنَّ الْمُرَادَ مِنْهَا أَمْرُ اللَّه رَسُولِهِ بِأَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَيَصْفَحَ عَنْ صَغَائِرِ زَلَّاتِهِمْ مَا دَامُوا بَاقِينَ عَلَى الْعَهْدِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ.
İkinci görüş: Mensuh olmamasıdır. Bu görüşe göre ayette iki vecih vardır: Birincisi: Mana, «Onların günahkâr olanını affet ve geçmişte yaptıklarından ötürü onları muaheze etme» şeklindedir. İkincisi: Şayet o az kimseyi küfür üzere kalan kâfirlere hamledersek bu ayeti, Allah'ın Resûlü'ne ahde bağlı kaldıkları müddetçe onları affetmesini ve küçük kusurlarını hoş görmesini emretmesi olarak tefsir ederiz; bu da Ebû Müslim'in görüşüdür.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِذَا عَفَوْتَ فَأَنْتَ مُحْسِنٌ، وَإِذَا كُنْتَ مُحْسِنًا فَقَدْ أَحَبَّكَ اللَّه. وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِهَؤُلَاءِ الْمُحْسِنِينَ هُمُ الْمَعْنِيُّونَ بِقَوْلِهِ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ وَهُمُ الَّذِينَ نَقَضُوا عَهْدَ اللَّه، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ صَرْفَ قَوْلِهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ إِلَى الرَّسُولِ ﷺ لِأَنَّهُ هُوَ الْمَأْمُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِالْعَفْوِ وَالصَّفْحِ، وَعَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي إِلَى غَيْرِ الرَّسُولِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْأَوَّلَ أَوْلَى.
Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah iyilik edenleri sever.” Bunda iki vecih vardır: Birincisi: İbn Abbâs şöyle demiştir: «Affettiğin zaman sen ihsanda bulunan (muhsin) olursun; muhsin olduğunda da Allah seni sever.» İkincisi: Bu muhsinler ile kastedilenlerin, O'nun: { إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ } “İçlerinden pek azı müstesna” buyruğunda kastedilenler olmasıdır ki bunlar Allah'ın ahdini bozmayanlardır. Birinci görüş daha evlâdır; zira birinci görüşe göre { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } buyruğu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e râcidir, çünkü bu ayette affetmek ve hoş görmekle emredilen odur; ikinci görüşe göre ise Resûl'ün dışındakilere râcidir. Şüphesiz birinci [görüş] daha evlâdır.
[سورة المائدة (٥) : آية ١٤]
[Mâide Suresi (5): Ayet 14]
وَمِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ (١٤)
{ وَمِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ } “«Biz Hristiyanlarız» diyenlerden de kesin sözlerini almıştık. Onlar da kendilerine hatırlatılan şeylerden bir payı unuttular. Bu yüzden kıyamet gününe kadar aralarına düşmanlık ve kin saldık. Allah, yapmakta oldukları şeyleri onlara yakında haber verecektir.” (14)
المراد أَنَّ سَبِيلَ النَّصَارَى مِثْلُ سَبِيلِ الْيَهُودِ فِي نَقْضِ الْمَوَاثِيقِ مِنْ عِنْدِ اللَّه، وَإِنَّمَا قَالَ: وَمِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى وَلَمْ يَقُلْ: وَمِنَ النَّصَارَى، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ إِنَّمَا سَمَّوْا أَنْفُسَهُمْ بِهَذَا الِاسْمِ ادِّعَاءً لِنُصْرَةِ اللَّه تَعَالَى، وَهُمُ الَّذِينَ قَالُوا لِعِيسَى نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٢] فَكَانَ هَذَا الِاسْمُ فِي الْحَقِيقَةِ اسْمَ مَدْحٍ، فَبَيَّنَ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُمْ يَدَّعُونَ هَذِهِ الصِّفَةَ وَلَكِنَّهُمْ لَيْسُوا مَوْصُوفِينَ بِهَا عِنْدَ اللَّه تَعَالَى، وَقَوْلُهُ أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ أَيْ مَكْتُوبٌ فِي الْإِنْجِيلِ أَنْ يُؤْمِنُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَتَنْكِيرُ الْحَظِّ فِي الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ حَظٌّ وَاحِدٌ، وَهُوَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْإِيمَانِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَإِنَّمَا خَصَّ هَذَا الْوَاحِدَ بِالذِّكْرِ مَعَ أَنَّهُمْ تَرَكُوا الْكَثِيرَ مِمَّا أَمَرَهُمُ اللَّه تَعَالَى بِهِ لِأَنَّ هَذَا هُوَ الْمُعَظَّمُ وَالْمُهِمُّ، وَقَوْلُهُ فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ أَيْ أَلْصَقْنَا الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ بِهِمْ، يُقَالُ: أُغْرِيَ فُلَانٌ بِفُلَانٍ إِذَا وَلِعَ بِهِ كَأَنَّهُ أُلْصِقَ بِهِ، وَيُقَالُ: لِمَا الْتَصَقَ بِهِ الشَّيْءُ: الْغِرَاءُ، وَفِي قَوْلِهِ بَيْنَهُمُ وَجْهَانِ:
Murad edilen; Hristiyanların tutumunun da Allah katından gelen ahitleri bozma hususunda Yahudilerin tutumu gibi olduğudur. [Cenâb-ı Hak]: «Hristiyanlardan» demeyip { وَمِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى } “«Biz Hristiyanlarız» diyenlerden” buyurmuştur; çünkü onlar Allah Teâlâ'ya yardım etme iddiasıyla kendilerine bu ismi vermişlerdir. Nitekim İsa'ya: { نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ } “Biz Allah'ın yardımcılarıyız” [Âl-i İmrân: 52] diyenler onlardır. Dolayısıyla bu isim gerçekte bir övgü ismiydi. Allah Teâlâ onların bu sıfatı iddia ettiklerini fakat Allah Teâlâ katında bu sıfatla vasıflanmış olmadıklarını beyan etmiştir. O'nun: { أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ } buyruğu, yani İncil'de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmelerinin yazılı olmasıdır. Ayette 'pay' (haz/حَظّ) kelimesinin belirsiz (nekre) gelmesi, bununla tek bir payın kastedildiğine delalet eder ki o da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman olarak zikrettiğimiz şeydir. Allah Teâlâ'nın kendilerine emrettiği şeylerin çoğunu terk etmiş olmalarına rağmen bu tek payı zikre tahsis etmesi, en büyük ve en mühim olanın bu olmasından ötürüdür. O'nun: { فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ } buyruğu ise 'onlara düşmanlığı ve kini yapıştırdık' demektir. Bir kimse diğerine aşırı bağlandığında/musallat olduğunda adeta ona yapıştırılmış gibi «uğriye fulânun bi-fulân (أُغْرِيَ فُلَانٌ بِفُلَانٍ)» denilir; bir şeyin yapışmasını sağlayan maddeye de «el-ğırâ (الْغِرَاء / tutkal)» denir. O'nun: { بَيْنَهُمُ } “aralarına” buyruğunda iki vecih vardır:
أَحَدُهُمَا: بَيْنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى. وَالثَّانِي: بَيْنَ فِرَقِ النَّصَارَى، فَإِنَّ بَعْضَهُمْ يُكَفِّرُ بَعْضًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ [الْأَنْعَامِ: ٦٥] وَقَوْلُهُ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ وَعِيدٌ لَهُمْ.
Birincisi: Yahudiler ile Hristiyanlar arasında olmasıdır. İkincisi: Hristiyanların kendi fırkaları arasında olmasıdır; nitekim onlar kıyamet gününe kadar birbirlerini tekfir ederler. Bunun benzeri O'nun: { أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ } “Yahut sizi fırkalara ayırıp birbirinize düşürerek kiminizin şiddetini kiminize tattırsın” [En'âm: 65] buyruğudur. O'nun: { وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ } “Allah, yapmakta oldukları şeyleri onlara yakında haber verecektir” buyruğu ise onlara yönelik bir tehdittir.
[سورة المائدة (٥) : آية ١٥]
[Mâide Suresi (5): Ayet 15]
يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتابِ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ (١٥)
{ يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتابِ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ } “Ey Kitap ehli! Kitaptan gizlemekte olduğunuz birçok şeyi size açıklayan ve birçoğundan da vazgeçip bağışlayan Resûlümüz size geldi. Doğrusu size Allah'tan bir nûr ve apaçık bir Kitap gelmiştir.” (15)
قوله تعالى: يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتابِ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ.
Yüce Allah'ın: { يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتابِ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } “Ey Kitap ehli! Kitaptan gizlemekte olduğunuz birçok şeyi size açıklayan ve birçoğundan da vazgeçip bağışlayan Resûlümüz size geldi” buyruğu.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنِ الْيَهُودِ وَعَنِ النَّصَارَى نَقْضَهُمُ الْعَهْدَ وَتَرْكَهُمْ مَا أُمِرُوا بِهِ، دَعَاهُمْ عَقِيبَ ذَلِكَ إِلَى الْإِيمَانِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ فَقَالَ يا أَهْلَ الْكِتابِ وَالْمُرَادُ بِأَهْلِ الْكِتَابِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، وَإِنَّمَا وَحَّدَ الْكِتَابَ لِأَنَّهُ خَرَجَ مَخْرَجَ الْجِنْسِ، ثُمَّ وَصَفَ الرَّسُولَ بِأَمْرَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يُبَيِّنُ لَهُمْ كَثِيرًا مِمَّا كَانُوا يُخْفُونَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:
Bil ki Allah Teâlâ hem Yahudilerin hem de Hristiyanların ahdi bozduklarını ve emrolundukları şeyleri terk ettiklerini nakledince, bunun hemen ardından onları Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmeye çağırarak: { يا أَهْلَ الْكِتابِ } “Ey Kitap ehli!” buyurmuştur. Kitap ehlinden murad Yahudiler ve Hristiyanlardır. «el-Kitâb» kelimesini tekil getirmesi, cins anlamında olmasındandır. Sonra Resûl'ü iki özellikle vasfetmiştir: Birincisi: Gizlemekte oldukları şeylerin çoğunu onlara açıklamasıdır. İbn Abbâs şöyle demiştir:
أَخْفَوْا صِفَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَأَخْفَوْا أَمْرَ الرَّجْمِ، ثُمَّ إِنَّ الرَّسُولَ ﷺ بَيَّنَ ذَلِكَ لَهُمْ، وَهَذَا مُعْجِزٌ لِأَنَّهُ ﵊ لَمْ يَقْرَأْ كِتَابًا وَلَمْ يَتَعَلَّمْ عِلْمًا مِنْ أَحَدٍ، فَلَمَّا أَخْبَرَهُمْ بِأَسْرَارِ مَا فِي كِتَابِهِمْ كَانَ ذَلِكَ إِخْبَارًا عَنِ الْغَيْبِ فَيَكُونُ مُعْجِزًا.
«Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını gizlediler, recm hükmünü gizlediler; sonra Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem bunu onlara açıkladı.» Bu ise bir mucizedir; çünkü o aleyhisselâm hiçbir kitap okumamış ve kimseden ilim öğrenmemiştir. Dolayısıyla onların kitaplarındaki sırları kendilerine haber vermesi gaybdan haber vermek olur ve mucize teşkil eder.
الوصف الثاني للرسول: قوله وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ أَيْ لَا يُظْهِرُ كَثِيرًا مِمَّا تَكْتُمُونَهُ أَنْتُمْ، وَإِنَّمَا لَمْ يُظْهِرْهُ لِأَنَّهُ
Resûl'ün ikinci vasfı: O'nun: { وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } “ve birçoğundan da vazgeçip bağışlayan” buyruğudur; yani sizin gizlediğiniz şeylerin çoğunu açığa vurmaz. Onu açığa vurmaması ise,
لَا حَاجَةَ إِلَى إِظْهَارِهِ فِي الدِّينِ، وَالْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ ذَلِكَ أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ كَوْنَ الرَّسُولِ عَالِمًا بِكُلِّ مَا يُخْفُونَهُ، فَيَصِيرُ ذَلِكَ دَاعِيًا لَهُمْ إِلَى تَرْكِ الْإِخْفَاءِ لِئَلَّا يَفْتَضِحُوا.
dinde onu açığa vurmaya ihtiyaç olmamasındandır. Bunun zikredilmesindeki fayda ise Resûl'ün gizledikleri her şeyi bildiğini öğrenmeleridir; böylece bu durum, rezil olmamak için gizlemeyi terk etmelerine bir sevk edici olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ وَفِيهِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالنُّورِ مُحَمَّدٌ وَبِالْكِتَابِ الْقُرْآنُ، وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِالنُّورِ الْإِسْلَامُ، وَبِالْكِتَابِ الْقُرْآنُ. الثَّالِثُ: النُّورُ/ وَالْكِتَابُ هُوَ الْقُرْآنُ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ الْعَطْفَ يُوجِبُ الْمُغَايَرَةَ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ وَتَسْمِيَةُ مُحَمَّدٍ وَالْإِسْلَامِ وَالْقُرْآنِ بِالنُّورِ ظَاهِرَةٌ، لِأَنَّ النُّورَ الظَّاهِرَ هُوَ الَّذِي يَتَقَوَّى بِهِ الْبَصَرُ عَلَى إِدْرَاكِ الْأَشْيَاءِ الظَّاهِرَةِ، وَالنُّورُ الْبَاطِنُ أَيْضًا هُوَ الَّذِي تَتَقَوَّى بِهِ الْبَصِيرَةُ عَلَى إِدْرَاكِ الْحَقَائِقِ وَالْمَعْقُولَاتِ.
Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ } “Doğrusu size Allah'tan bir nûr ve apaçık bir Kitap gelmiştir.” Bunda görüşler vardır: Birincisi: Nûr ile kastedilenin Muhammed, Kitap ile kastedilenin Kur'an olmasıdır. İkincisi: Nûr ile kastedilenin İslam, Kitap ile kastedilenin Kur'an olmasıdır. Üçüncüsü: Nûr ve Kitab'ın her ikisinin de Kur'an olmasıdır; fakat bu [görüş] zayıftır, çünkü atıf matûf ile matûfun aleyh arasında farklılığı (başkalaşmayı) gerektirir. Muhammed'in, İslam'ın ve Kur'an'ın "nûr" olarak isimlendirilmesi açıktır; zira zâhirî nûr (ışık), kendisiyle gözün açık şeyleri idrak etmede güç kazandığı şeydir; bâtınî nûr da basiretin hakikatleri ve akledilir şeyleri (makûlâtı) idrak etmede kendisiyle güç kazandığı şeydir.
[سورة المائدة (٥) : آية ١٦]
[Mâide Suresi (5): Ayet 16]
يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٦)
{ يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Allah, rızasını arayanları onunla kurtuluş yollarına eriştirir ve onları izniyle karanlıklardan aydınlığa çıkarıp dosdoğru bir yola iletir.” (16)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: يَهْدِي بِهِ اللَّهُ أَيْ بِالْكِتَابِ الْمُبِينِ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ مَنْ كَانَ مَطْلُوبُهُ مِنْ طَلَبِ الدِّينَ اتِّبَاعَ الدِّينِ الَّذِي يَرْتَضِيهِ اللَّه تَعَالَى، فَأَمَّا مَنْ كَانَ مَطْلُوبُهُ مِنْ دِينِهِ تَقْرِيرَ مَا أَلِفَهُ وَنَشَأَ عَلَيْهِ وَأَخَذَهُ مِنْ أَسْلَافِهِ مَعَ تَرْكِ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ، فَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ غَيْرُ مُتَّبِعٍ رِضْوَانَ اللَّه تَعَالَى.
Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { يَهْدِي بِهِ اللَّهُ } yani o apaçık Kitap ile hidayet eder, { مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ } “rızasını arayanları”, yani din arayışındaki maksadı Allah Teâlâ'nın razı olduğu dine uymak olan kimseyi. Dinindeki maksadı akıl yürütmeyi ve delil getirmeyi terk ederek alıştığı, üzerinde yetiştiği ve atalarından devraldığı şeyleri pekiştirmek olan kimseye gelince; böyle olan kimse Allah Teâlâ'nın rızasına uymuş değildir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: سُبُلَ السَّلامِ أَيْ طُرُقَ السَّلَامَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ، أَيْ سُبُلَ دَارِ السَّلَامِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ سَيَهْدِيهِمْ [محمد: ٤، ٥] ومعلوم أنه لَيْسَ الْمُرَادُ هِدَايَةَ الْإِسْلَامِ، بَلِ الْهِدَايَةُ إِلَى طَرِيقِ الْجَنَّةِ.
Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { سُبُلَ السَّلامِ } “kurtuluş yollarına” yani selamet yollarına. Muzâfın hazfedilmesiyle «dârü's-selâm (cennet) yolları» anlamında olması da caizdir. Bunun bir benzeri O'nun: { وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ سَيَهْدِيهِمْ } “Allah yolunda öldürülenlere gelince, Allah onların amellerini asla boşa çıkarmaz; onları hidayete erdirecektir” [Muhammed: 4-5] buyruğudur. Malumdur ki [buradaki] maksat İslam'a iletmek değil, cennet yoluna iletmektir.
ثُمَّ قَالَ: وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ أَيْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْكُفْرِ إِلَى نُورِ الْإِيمَانِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْكُفْرَ يَتَحَيَّرُ فِيهِ صَاحِبُهُ كَمَا يَتَحَيَّرُ فِي الظَّلَامِ، وَيَهْتَدِي بِالْإِيمَانِ إِلَى طُرُقِ الْجَنَّةِ كَمَا يَهْتَدِي بِالنُّورِ، وَقَوْلُهُ بِإِذْنِهِ أَيْ بِتَوْفِيقِهِ، وَالْبَاءُ تَتَعَلَّقُ بِالِاتِّبَاعِ أَيِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ بِإِذْنِهِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ تَتَعَلَّقَ بِالْهِدَايَةِ وَلَا بِالْإِخْرَاجِ لِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لَهُ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ لَا يَتَّبِعُ رِضْوَانَ اللَّه إِلَّا مَنْ أَرَادَ اللَّه مِنْهُ ذَلِكَ.
Sonra: { وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ } “ve onları izniyle karanlıklardan aydınlığa çıkarıp” buyurmuştur; yani küfrün karanlıklarından imanın nûruna. Zira küfürde olan kimse, karanlıkta şaşıran kimse gibi şaşırıp kalır; iman ile ise nûrla yol bulduğu gibi cennet yollarına hidayet bulur. O'nun: { بِإِذْنِهِ } “izniyle” buyruğu O'nun tevfikiyle demektir. Bâ (بـ) harf-i cerri "ittibâ" (uymak) fiiline taalluk eder; yani O'nun izniyle rızasına uymuştur. Bâ'nın hidayete yahut çıkarmaya taalluk etmesi caiz değildir, çünkü bunun bir anlamı olmaz. Bu da gösterir ki Allah kendisinden bunu murad ettiği kimseden başkası Allah'ın rızasına uymaz.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ وَهُوَ الدِّينُ الْحَقُّ، لِأَنَّ الْحَقَّ وَاحِدٌ لِذَاتِهِ، وَمُتَّفِقٌ مِنْ جَمِيعِ جِهَاتِهِ، وَأَمَّا الْبَاطِلُ فَفِيهِ كثرة، وكلها معوجة.
Yüce Allah'ın: { وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “ve dosdoğru bir yola iletir” buyruğu ise hak dindir; çünkü hak, zatı itibarıyla tektir ve bütün yönleriyle uyumludur. Bâtıla gelince, onda çokluk vardır ve hepsi de eğridir.
[سورة المائدة (٥) : آية ١٧]
[Mâide Suresi (5): Ayet 17]
لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٧)
{ لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “«Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir» diyenler andolsun ki kâfir olmuşlardır. De ki: «Eğer Allah, Meryem oğlu Mesih'i, annesini ve yeryüzünde bulunanların hepsini helak etmek isterse, O'na karşı kim bir şey yapabilir?» Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkiyeti Allah'ındır. O dilediğini yaratır. Allah her şeye hakkıyla kadirdir.” (17)
وقوله تَعَالَى: لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ فِي الْآيَةِ سُؤَالٌ، وَهُوَ أَنَّ أَحَدًا مِنَ النَّصَارَى لَا يَقُولُ: إِنَّ اللَّه هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ، فَكَيْفَ حَكَى اللَّه عَنْهُمْ ذَلِكَ مَعَ أَنَّهُمْ لَا يَقُولُونَ بِهِ.
Yüce Allah'ın: { لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ } “«Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir» diyenler andolsun ki kâfir olmuşlardır” buyruğunda bir soru vardır ki o da şudur: Hristiyanlardan hiçbiri «Allah Meryem oğlu Mesih'tir» demez. Öyleyse onlar bunu söylemedikleri halde Allah bunu onlardan nasıl nakletmiştir?
وَجَوَابُهُ: أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْحُلُولِيَّةِ يَقُولُونَ: إِنَّ اللَّه تَعَالَى قَدْ يَحِلُّ فِي بَدَنِ إِنْسَانٍ مُعَيَّنٍ، أَوْ فِي رُوحِهِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ قَوْمًا مِنَ النَّصَارَى ذَهَبُوا إِلَى هَذَا الْقَوْلِ، بَلْ هَذَا أَقْرَبُ مِمَّا يَذْهَبُ إِلَيْهِ النَّصَارَى، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ: أَنَّ أُقْنُومَ الْكَلِمَةِ اتَّحَدَ بِعِيسَى ﵇، فَأُقْنُومُ الْكَلِمَةِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ ذَاتًا أَوْ
Bunun cevabı: Hulûliyye'den pek çoğu Allah Teâlâ'nın belirli bir insanın bedenine yahut ruhuna hulûl edebileceğini söylerler. Böyle olunca Hristiyanlardan bir grubun bu görüşe vardığı söylenebilir; hatta bu, Hristiyanların benimsediği görüşe daha yakındır. Çünkü onlar kelime uknumunun İsa aleyhisselâm ile birleştiğini (ittihad ettiğini) söylerler. Kelime uknumu ise ya bir zât ya da
صِفَةً، فَإِنْ كَانَ ذَاتًا فَذَاتُ اللَّه تَعَالَى قَدْ حَلَّتْ فِي عِيسَى وَاتَّحَدَتْ بِعِيسَى فَيَكُونُ عِيسَى هُوَ الْإِلَهُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ.
bir sıfattır. Şayet zât ise Allah Teâlâ'nın zâtı İsa'ya hulûl etmiş ve İsa ile birleşmiş olur ki bu söze göre İlah bizzat İsa olur.
وَإِنْ قُلْنَا: إِنَّ الْأُقْنُومَ عِبَارَةٌ عَنِ الصِّفَةِ، فَانْتِقَالُ الصِّفَةِ مِنْ ذَاتٍ إِلَى ذَاتٍ أُخْرَى غَيْرُ مَعْقُولٍ، ثُمَّ بِتَقْدِيرِ انْتِقَالِ أُقْنُومِ الْعِلْمِ عَنْ ذَاتِ اللَّه تَعَالَى إِلَى عِيسَى يَلْزَمُ خُلُوَّ ذَاتِ اللَّه عَنِ الْعِلْمِ، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ عَالِمًا لَمْ يَكُنْ إِلَهًا، فَحِينَئِذٍ يَكُونُ الْإِلَهُ هُوَ عِيسَى عَلَى قَوْلِهِمْ، فَثَبَتَ أَنَّ النَّصَارَى وَإِنْ كَانُوا لَا يُصَرِّحُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ إِلَّا أَنَّ حَاصِلَ مَذْهَبِهِمْ لَيْسَ إِلَّا ذَلِكَ.
Eğer uknumun sıfattan ibaret olduğunu söylersek, bir sıfatın bir zâttan başka bir zâta intikal etmesi aklen mümkün değildir. Sonra ilim uknumunun Allah Teâlâ'nın zâtından İsa'ya intikal ettiği farz edilse bile Allah'ın zâtının ilimden soyutlanması lazım gelir; âlim olmayan da ilah olamaz. O takdirde onların sözüne göre ilah ancak İsa olur. Böylece sabit oldu ki Hristiyanlar bu sözü açıkça ifade etmeseler de mezheplerinin neticesi bundan başkası değildir.
ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ احْتَجَّ عَلَى فَسَادِ هَذَا الْمَذْهَبِ بِقَوْلِهِ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَهَذِهِ جُمْلَةٌ شَرْطِيَّةٌ قَدَّمَ فِيهَا الْجَزَاءَ عَلَى الشَّرْطِ. وَالتَّقْدِيرُ: إِنْ أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا، فَمَنِ الَّذِي يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَدْفَعَهُ عَنْ مُرَادِهِ وَمَقْدُورِهِ، وَقَوْلُهُ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً
Sonra O Sübhânehu bu mezhebin batıllığına karşı O'nun: { قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “De ki: «Eğer Allah, Meryem oğlu Mesih'i, annesini ve yeryüzünde bulunanların hepsini helak etmek isterse, O'na karşı kim bir şey yapabilir?»” buyruğuyla delil getirmiştir. Bu, cezanın (şartın cevabının) şartın önüne geçirildiği bir şart cümlesidir. Takdiri şöyledir: «Eğer Meryem oğlu Mesih'i, annesini ve yeryüzünde bulunanların hepsini helak etmek isterse, O'nu muradından ve kudreti dahilinde olandan vazgeçirmeye/engellemeye kimin gücü yeter?» O'nun: { فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } buyruğu,
أَيْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنْ أَفْعَالِ اللَّه شَيْئًا، وَالْمُلْكُ هُوَ الْقُدْرَةُ، يَعْنِي فَمَنِ الَّذِي يَقْدِرُ عَلَى دَفْعِ شَيْءٍ مِنْ أَفْعَالِ اللَّه تَعَالَى وَمَنْعِ شَيْءٍ مِنْ مُرَادِهِ. وَقَوْلُهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً [المعارج: ١٤] يعني أن عيسى مشاكل لمن فِي الصُّورَةِ وَالْخِلْقَةِ وَالْجِسْمِيَّةِ وَالتَّرْكِيبِ وَتَغْيِيرِ الصِّفَاتِ وَالْأَحْوَالِ، فَلَمَّا سَلَّمْتُمْ كَوْنَهُ تَعَالَى خَالِقًا لِلْكُلِّ مُدَبِّرًا لِلْكُلِّ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَيْضًا خَالِقًا لِعِيسَى.
yani «Allah'ın fiillerinden bir şeye kim güç yetirebilir?» demektir. Mülk (الْمُلْكُ) kudrettir; yani Allah Teâlâ'nın fiillerinden bir şeyi savmaya ve muradından bir şeyi engellemeye kim güç yetirebilir? O'nun: { وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “ve yeryüzünde bulunanların hepsini” buyruğu; İsa'nın suret, hilkat, cismaniyet, terkib, sıfatların ve hallerin değişmesi bakımından [yeryüzündekilere] benzediğini ifade eder. Allah Teâlâ'nın her şeyin yaratıcısı ve her şeyin müdebbiri olduğunu kabul ettiğinize göre, İsa'nın da yaratıcısı olduğunu kabul etmeniz vacip olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما إِنَّمَا قَالَ وَما بَيْنَهُما بعد ذكر السموات وَالْأَرْضِ، وَلَمْ يَقُلْ: بَيْنَهُنَّ لِأَنَّهُ ذَهَبَ بِذَلِكَ مَذْهَبَ الصِّنْفَيْنِ وَالنَّوْعَيْنِ.
Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما } “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkiyeti Allah'ındır.” Gökler ve yer zikredildikten sonra «beynehunne (aralarındakilerin)» demeyip { وَما بَيْنَهُما } “ikisi arasındakilerin” buyurması, bununla iki sınıfı ve iki nev'i kastetmesindendir.
ثُمَّ قَالَ: يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: يَعْنِي يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ، فَتَارَةً يَخْلُقُ الْإِنْسَانَ مِنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى كَمَا هُوَ مُعْتَادٌ، وَتَارَةً لَا مِنَ الْأَبِ وَالْأُمِّ كَمَا في خلق آدَمَ ﵇، وَتَارَةً مِنَ الْأُمِّ لَا مِنَ الْأَبِ كَمَا فِي حَقِّ عِيسَى ﵇، وَالثَّانِي: يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ، يَعْنِي أَنَّ عِيسَى إِذَا قَدَّرَ صُورَةَ الطَّيْرِ مِنَ الطِّينِ فاللَّه تَعَالَى يَخْلُقُ فِيهِ اللَّحْمِيَّةَ وَالْحَيَاةَ وَالْقُدْرَةَ مُعْجِزَةً لِعِيسَى، وَتَارَةً يُحْيِي الْمَوْتَى وَيُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ مُعْجِزَةً لَهُ، وَلَا اعْتِرَاضَ عَلَى اللَّه تعالى في شيء من أفعاله.
Sonra: { يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “O dilediğini yaratır. Allah her şeye hakkıyla kadirdir” buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Yani dilediğini yaratır; nitekim bazen insanı alışılageldiği üzere erkek ve dişiden yaratır; bazen Âdem aleyhisselâm'ın yaratılışında olduğu gibi ne babadan ne de anadan yaratır; bazen de İsa aleyhisselâm hakkında olduğu gibi babasız sadece anadan yaratır. İkincisi: Dilediğini yaratır; yani İsa çamurdan kuş sureti biçimlendirdiğinde Allah Teâlâ İsa'ya mucize olmak üzere onda et, hayat ve kudret yaratır; bazen de ona mucize olmak üzere ölüleri diriltir, körü ve alacalıyı iyileştirir. Allah Teâlâ'ya hiçbir fiilinde itiraz edilemez.