Binûn

En'âm Suresi — 10. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لِأَنَّ ذَلِكَ خَوْضٌ فِي آيَاتِ اللَّه، وَالْخَوْضُ فِي آيَاتِ اللَّه حَرَامٌ بِدَلِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَالْجَوَابُ عَنْهُ: أَنَّا نَقَلْنَا عَنِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ «الْخَوْضِ» الشُّرُوعُ فِي آيَاتِ اللَّه تَعَالَى عَلَى سَبِيلِ الطَّعْنِ وَالِاسْتِهْزَاءِ. وَبَيَّنَّا أَيْضًا أَنَّ لَفْظَ «الْخَوْضِ» وُضِعَ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ لِهَذَا الْمَعْنَى فَسَقَطَ هَذَا الِاسْتِدْلَالُ واللَّه أَعْلَمُ.

Çünkü bu, Allah'ın âyetlerine dalmaktır; bu âyetin delaletiyle Allah'ın âyetlerine dalmak ise haramdır. Buna verilecek cevap şudur: Biz müfessirlerden "havd" (dalma) ile kastedilenin, Allah Teâlâ'nın âyetlerine dil uzatma ve alay etme yoluyla girişmek olduğunu nakletmiştik. Ayrıca "havd" lafzının dilin aslında bu anlam için konulduğunu da açıklamıştık. Dolayısıyla bu delil getirme geçersiz olmuştur. Allah en iyisini bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ يُنْسِيَنَّكَ بِالتَّشْدِيدِ وَفَعَلَ وأفعل يجريان مجرى واحد كَمَا بَيَّنَّا ذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ. وَفِي التَّنْزِيلِ فَمَهِّلِ الْكافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْداً [الطارق: ١٧] وَالِاخْتِيَارُ قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:

İkinci Mesele: İbn Âmir { يُنْسِيَنَّكَ } kelimesini şeddeli olarak [yunessiyenneke şeklinde] okumuştur. Fe‘‘ale (فَعَّلَ) ve ef‘ale (أَفْعَلَ) kalıpları, birçok yerde açıkladığımız üzere aynı doğrultudadır. Kur'an'da: { فَمَهِّلِ الْكافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْداً } [Târık 17] “Sen o inkârcılara mühlet ver, onlara biraz süre tanı!” buyrulmuştur. Tercih edilen ise cumhurun kıraatidir; çünkü Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ [الْكَهْفِ: ٦٣] وَمَعْنَى الْآيَةِ: إِنْ نَسِيتَ وَقَعَدْتَ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى، وَقُمْ إِذَا ذَكَرْتَ. وَالذِّكْرَى اسْمٌ لِلتَّذْكِرَةِ قَالَهُ اللَّيْثُ. وَقَالَ القراء: الذِّكْرَى يَكُونُ بِمَعْنَى الذِّكْرِ، وَقَوْلُهُ: مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ يَعْنِي مَعَ الْمُشْرِكِينَ.

{ وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ } [Kehf 63] “Onu bana ancak şeytan unutturdu.” Âyetin manası şudur: Şayet unutup oturursan, hatırladıktan sonra artık oturma ve hatırladığın zaman kalk! Zikrâ (الذِّكْرَى), tezkire (hatırlatma) için bir isimdir; bunu Leys söylemiştir. Ferrâ ise şöyle demiştir: Zikrâ, zikr (hatırlama) anlamındadır. O'nun: { مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “O zalimler topluluğu ile beraber” kavli, müşriklerle beraber demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَهَذَا الْإِعْرَاضُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَحْصُلَ بِالْقِيَامِ عَنْهُمْ وَيُحْتَمَلُ بِغَيْرِهِ. فَلَمَّا قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى صَارَ ذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ أَنْ يُعْرِضَ عنهم بالقيام من عندهم وهاهنا سُؤَالَاتٌ:

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Onlardan yüz çevir!” buyruğudur. Bu yüz çevirmenin onların yanından kalkmakla gerçekleşmesi muhtemel olduğu gibi, başka bir şekilde gerçekleşmesi de muhtemeldir. Bundan sonra: { فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى } “Hatırladıktan sonra artık oturma!” buyurunca, bu ifade muradın onların yanından kalkarak kendilerinden yüz çevirmek olduğuna bir delil olmuştur. Burada birtakım sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: هَلْ يَجُوزُ هَذَا الْإِعْرَاضُ بِطَرِيقٍ آخَرَ سِوَى الْقِيَامِ عَنْهُمْ؟ وَالْجَوَابُ: الَّذِينَ يتمسكوا بِظَوَاهِرِ الْأَلْفَاظِ وَيَزْعُمُونَ وُجُوبَ إِجْرَائِهَا عَلَى ظَوَاهِرِهَا لَا يُجَوِّزُونَ ذَلِكَ، وَالَّذِينَ يَقُولُونَ الْمَعْنَى هُوَ الْمُعْتَبَرُ جَوَّزُوا ذَلِكَ قَالُوا: لِأَنَّ الْمَطْلُوبَ إِظْهَارُ الْإِنْكَارِ، فَكُلُّ طَرِيقٍ أَفَادَ هَذَا الْمَقْصُودَ فَإِنَّهُ يَجُوزُ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ.

Birinci Soru: Bu yüz çevirmenin, onların yanından kalkmanın dışında başka bir yolla olması caiz midir? Cevap: Lafızların zahirine sarılan ve onları zahirleri üzere işletmenin vacip olduğunu savunanlar buna cevaz vermezler. Muteber olanın mana olduğunu söyleyenler ise buna cevaz verip şöyle demişlerdir: Çünkü istenen şey inkârı (karşı çıkışı) açığa vurmaktır. Dolayısıyla bu maksadı temin eden her yola başvurmak caizdir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: لَوْ خَافَ الرَّسُولُ مِنَ الْقِيَامِ عَنْهُمْ، هَلْ يَجِبُ عَلَيْهِ الْقِيَامُ مَعَ ذَلِكَ؟

İkinci Soru: Şayet Resûl onların yanından kalkmaktan korksaydı, buna rağmen kalkması üzerine vacip olur muydu?

الْجَوَابُ: كُلُّ مَا أَوْجَبَ عَلَى الرَّسُولِ فِعْلَهُ وَجَبَ عَلَيْهِ ذَلِكَ سَوَاءٌ ظَهَرَ أَثَرُ الْخَوْفِ أَوْ لَمْ يَظْهَرْ فَإِنَّا إِنْ جَوَّزْنَا مِنْهُ ترك الواجب بسبب الخوف، سقط الاعتماد عن التَّكَالِيفِ الَّتِي بَلَّغَهَا إِلَيْنَا أَمَّا غَيْرُ الرَّسُولِ فَإِنَّهُ عِنْدَ شِدَّةِ الْخَوْفِ قَدْ يَسْقُطُ عَنْهُ الْفَرْضُ، لِأَنَّ إِقْدَامَهُ عَلَى التَّرْكِ لَا يُفْضِي إِلَى الْمَحْذُورِ الْمَذْكُورِ.

Cevap: Resûl'e yapması vacip kılınan her şey, korku eseri ortaya çıksın veya çıkmasın onun üzerine vaciptir. Çünkü şayet biz ondan korku sebebiyle vacibi terk etmeyi caiz görseydik, bize tebliğ ettiği mükellefiyetlere olan güven sarsılırdı. Resûl'ün dışındakilere gelince, şiddetli korku anında farz onlardan düşebilir; zira onların [bunu] terk etmeye girişmeleri sözü edilen sakıncaya yol açmaz.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى يُفِيدُ أَنَّ التَّكْلِيفَ سَاقِطٌ عَنِ النَّاسِي قَالَ الْجُبَّائِيُّ: إِذَا كَانَ عَدَمُ الْعِلْمِ بِالشَّيْءِ يُوجِبُ سُقُوطَ التَّكْلِيفِ، فَعَدَمُ الْقُدْرَةِ عَلَى الشَّيْءِ أَوْلَى بِأَنْ يُوجِبَ سُقُوطَ التَّكْلِيفِ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَكْلِيفَ مَا لَا يُطَاقُ لَا يَقَعُ، وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِاسْتِطَاعَةَ حَاصِلَةٌ قَبْلَ الْفِعْلِ لِأَنَّهَا لَوْ لَمْ تَحْصُلْ إِلَّا مَعَ الْفِعْلِ لَمَا كَانَتْ حَاصِلَةً قَبْلَ الْفِعْلِ. فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ الْكَافِرُ قَادِرًا عَلَى الْإِيمَانِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَتَوَجَّهَ عَلَيْهِ الْأَمْرُ بِالْإِيمَانِ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ كَثُرَ ذِكْرُهَا فِي هَذَا الْكِتَابِ مَعَ الْجَوَابِ فَلَا نُطَوِّلُ الْكَلَامَ بِذِكْرِ الْجَوَابِ. واللَّه أعلم.

Dördüncü Mesele: O'nun: { وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى } “Şayet şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık oturma!” kavli, unutan kimseden mükellefiyetin düştüğünü ifade eder. Cübbâî şöyle demiştir: Bir şeyi bilmemek mükellefiyetin düşmesini gerektiriyorsa, bir şeye güç yetirememek mükellefiyetin düşmesini evleviyetle gerektirir. Bu da teklîf-i mâ lâ yutâkın (güç yetirilemeyen şeyin teklif edilmesinin) vuku bulmadığına delalet eder; ayrıca istitaatin (güç yetirmenin) fiilden önce mevcut olduğuna delalet eder. Zira şayet güç ancak fiille birlikte meydana gelseydi, fiilden önce meydana gelmemiş olurdu. Dolayısıyla kâfirin imana güç yetiremiyor olması ve imana dair emrin de ona yönelmemesi gerekirdi. Bil ki bu sözler bu kitapta cevabıyla birlikte çokça zikredilmiştir; bu yüzden cevabı zikrederek sözü uzatmıyoruz. Allah en iyisini bilir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٦٩ الى ٧٠]

[En'âm Suresi (6), Âyetler 69-70]

وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلكِنْ ذِكْرى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٦٩) وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْها أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠)

{ وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلكِنْ ذِكْرى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٦٩) وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْها أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠) } “Korkup sakınanlara onların hesabından bir sorumluluk yoktur; fakat sakınsınlar diye bir hatırlatmadır. Dinlerini oyun ve eğlence edinen ve dünya hayatının aldattığı kimseleri bırak! Kazandıkları yüzünden helake sürüklenmesin diye onunla hatırlat ki, onun için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır. O her türlü fidyeyi denk getirse bile kendisinden alınmaz. İşte onlar kazandıkları sebebiyle helake sürüklenmiş kimselerdir. İnkâr etmekte olduklarından dolayı onlar için kaynar sudan bir içecek ve can yakıcı bir azap vardır.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلكِنْ ذِكْرى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ] قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَالَ الْمُسْلِمُونَ لَئِنْ كُنَّا كُلَّمَا اسْتَهْزَأَ الْمُشْرِكُونَ بِالْقُرْآنِ وَخَاضُوا فِيهِ قُمْنَا عَنْهُمْ لَمَا قَدَرْنَا عَلَى أَنَّ نَجْلِسَ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَأَنْ نَطُوفَ بِالْبَيْتِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَحَصَلَتِ الرُّخْصَةُ فِيهَا لِلْمُؤْمِنِينَ بِأَنْ يَقْعُدُوا مَعَهُمْ وَيُذَكِّرُونَهُمْ وَيُفَهِّمُونَهُمْ. قَالَ وَمَعْنَى الْآيَةِ: وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ الشِّرْكَ وَالْكَبَائِرَ وَالْفَوَاحِشَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ آثَامِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلكِنْ ذِكْرى قَالَ الزَّجَّاجُ: قَوْلُهُ ذِكْرى يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، وَأَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ. أَمَّا كَوْنُهُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ فَمِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: وَلَكِنْ عَلَيْكُمْ ذِكْرَى أَيْ أَنْ تُذَكِّرُوهُمْ وَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ وَلَكِنَّ الَّذِي تَأْمُرُونَهُمْ به ذكرى، فعلى الوجه الأولى الذِّكْرَى بِمَعْنَى التَّذْكِيرِ، وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي: الذِّكْرَى تَكُونُ بِمَعْنَى الذِّكْرِ وَأَمَّا كَوْنُهُ فِي مَوْضِعِ النَّصْبِ، فَالتَّقْدِيرُ ذَكِّرُوهُمْ ذِكْرَى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ.

[Allah Teâlâ'nın: { وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلكِنْ ذِكْرى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “Korkup sakınanlara onların hesabından bir sorumluluk yoktur; fakat sakınsınlar diye bir hatırlatmadır” kavli hakkında] İbn Abbâs şöyle demiştir: Müslümanlar, "Müşrikler Kur'an'la her alay edip ona daldıklarında şayet onların yanından kalkarsak, Mescid-i Harâm'da oturmaya ve Beyt'i tavaf etmeye güç yetiremeyiz" dediler. Bunun üzerine bu âyet indi ve âyette müminlere onlarla oturmaları, onlara hatırlatmada bulunup anlatmaları hususunda ruhsat hâsıl oldu. [İbn Abbâs] dedi ki: Âyetin manası: Şirkten, büyük günahlardan ve hayâsızlıklardan sakınanlara, onların günahlarından hiçbir sorumluluk yoktur; lâkin [üzerlerine düşen] bir hatırlatmadır. Zeccâc şöyle demiştir: O'nun { ذِكْرى } kavlinin ref mahalinde olması da nasb mahalinde olması da caizdir. Ref mahalinde olmasına gelince bu iki vecihtendir: Birincisi: "Lâkin sizin üzerinize düşen bir hatırlatmadır", yani onları uyarmanızdır. "Lâkin onlara emrettiğiniz şey bir zikrâdır" şeklinde olması da caizdir. Birinci veche göre zikrâ, tezkîr (öğüt verme/hatırlatma) manasındadır. İkinci veche göre ise zikrâ, zikr manasındadır. Nasb mahalinde olmasına gelince takdiri: "Sakınsınlar diye onlara bir hatırlatmayla hatırlatın / öğüt verin" şeklindedir.

وَالْمَعْنَى لَعَلَّ ذَلِكَ الذِّكْرَى يَمْنَعُهُمْ مِنَ الْخَوْضِ فِي ذلك الفضول.

Mana şudur: Umulur ki bu hatırlatma, onları o lüzumsuz sözlere dalmaktan alıkoyar.

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً إلى قوله بِما كانُوا يَكْفُرُونَ] قَوْلُهُ تَعَالَى: وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ/ بِما كَسَبَتْ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْها أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ.

[Allah Teâlâ'nın: { وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً } kavlinden { بِما كانُوا يَكْفُرُونَ } kavline kadar olan kısım hakkında] Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْها أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ } “Dinlerini oyun ve eğlence edinen ve dünya hayatının aldattığı kimseleri bırak! Kazandıkları yüzünden helake sürüklenmesin diye onunla hatırlat ki, onun için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır. O her türlü fidyeyi denk getirse bile kendisinden alınmaz. İşte onlar kazandıkları sebebiyle helake sürüklenmiş kimselerdir. İnkâr etmekte olduklarından dolayı onlar için kaynar sudan bir içecek ve can yakıcı bir azap vardır.”

اعْلَمْ أَنَّ هَؤُلَاءِ هُمُ الْمَذْكُورُونَ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا وَمَعْنَى ذِرْهُمْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنْ يَتْرُكَ إِنْذَارَهُمْ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَهُ: وَذَكِّرْ بِهِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَالْمُرَادُ تَرْكُ مُعَاشَرَتِهُمْ وَمُلَاطَفَتِهُمْ وَلَا يَتْرُكُ إِنْذَارَهُمْ وَتَخْوِيفَهُمْ.

Bil ki bunlar, O'nun: { الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا } “Âyetlerimiz hakkında daldıkça dalanlar” kavlinde zikredilen kimselerdir. "Onları bırak" ifadesinin manası "onlardan yüz çevir" demektir; murat onları uyarmayı terk etmesi değildir, çünkü Allah Teâlâ bunun ardından: { وَذَكِّرْ بِهِ } “Onunla hatırlat” buyurmuştur. Bunun bir benzeri de Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “İşte onlar, Allah'ın kalplerindekini bildiği kimselerdir; onlardan yüz çevir!” kavlidir. Burada murat onlarla düşüp kalkmayı ve yumuşak davranmayı terk etmektir, yoksa onları uyarmayı ve korkutmayı terk etmek değildir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الرَّسُولَ بِأَنْ يَتْرُكَ مَنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِصِفَتَيْنِ:

Bil ki Allah Teâlâ, Resûl'e iki sıfatla nitelenen kimseyi terk etmesini emretmiştir:

الصِّفَةُ الْأُولَى: أَنْ يَكُونَ مِنْ صِفَتِهِمْ أَنَّهُمُ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا وَفِي تَفْسِيرِهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ أَنَّهُمُ اتَّخَذُوا دِينَهُمُ الَّذِي كُلِّفُوهُ وَدُعُوا إِلَيْهِ وَهُوَ دِينُ الْإِسْلَامِ لَعِبًا وَلَهْوًا حَيْثُ سَخِرُوا بِهِ وَاسْتَهْزَءُوا بِهِ. الثَّانِي: اتَّخَذُوا مَا هُوَ لَعِبٌ وَلَهْوٌ مِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَغَيْرِهَا دِينًا لَهُمْ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا يَحْكُمُونَ فِي دِينِ اللَّه بِمُجَرَّدِ التَّشَهِّي وَالتَّمَنِّي، مِثْلَ تَحْرِيمِ السَّوَائِبِ وَالْبَحَائِرِ وَمَا كَانُوا يَحْتَاطُونَ فِي أَمْرِ الدِّينِ الْبَتَّةَ، وَيَكْتَفُونَ فِيهِ بِمُجَرَّدِ التَّقْلِيدِ فَعَبَّرَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ بِأَنَّهُمُ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا. وَالرَّابِعُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ جَعَلَ اللَّه لِكُلِّ قَوْمٍ عِيدًا يُعَظِّمُونَهُ وَيُصَلُّونَ فِيهِ وَيُعَمِّرُونَهُ بِذِكْرِ اللَّه تَعَالَى. ثُمَّ إِنَّ النَّاسَ أَكْثَرُهُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَأَهْلُ الْكِتَابِ اتَّخَذُوا عِيدَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا غَيْرُ الْمُسْلِمِينَ فَإِنَّهُمُ اتَّخَذُوا عِيدَهُمْ كَمَا شَرَعَهُ اللَّه تَعَالَى. وَالْخَامِسُ: وَهُوَ الْأَقْرَبُ، أَنَّ الْمُحَقِّقَ فِي الدِّينِ هُوَ الَّذِي يَنْصُرُ الدِّينَ لِأَجْلِ أَنَّهُ قَامَ الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ حَقٌّ وَصِدْقٌ وَصَوَابٌ. فَأَمَّا الَّذِينَ يَنْصُرُونَهُ لِيَتَوَسَّلُوا بِهِ إِلَى أَخْذِ الْمَنَاصِبِ وَالرِّيَاسَةِ وَغَلَبَةِ الْخَصْمِ وَجَمْعِ الْأَمْوَالِ فَهُمْ نَصَرُوا الدِّينَ لِلدُّنْيَا، وَقَدْ حَكَمَ اللَّه عَلَى الدُّنْيَا فِي سَائِرِ الْآيَاتِ بِأَنَّهَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ. فَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً هُوَ الْإِشَارَةُ إِلَى مَنْ يَتَوَسَّلُ بِدِينِهِ إِلَى دُنْيَاهُ. وَإِذَا تَأَمَّلْتَ فِي حَالِ أَكْثَرِ الْخَلْقِ وَجَدْتَهُمْ مَوْصُوفِينَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ وَدَاخِلِينَ تَحْتَ هَذِهِ الْحَالَةِ. واللَّه أَعْلَمُ.

Birinci Sıfat: Onların sıfatlarından birinin, dinlerini oyun ve eğlence edinmeleri olmasıdır. Bunun tefsirinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Muradın, kendilerine teklif edilen ve davet edildikleri İslâm dinini, onunla alay edip eğlenmek suretiyle oyun ve eğlence edinmiş olmalarıdır. İkincisi: Putlara tapmak ve benzeri oyun ve eğlenceden ibaret olan şeyleri kendilerine din edinmiş olmalarıdır. Üçüncüsü: Kâfirlerin, Allah'ın dini hakkında -sâibe ve bahîreleri haram kılmak gibi- sırf nefsi arzularına ve heveslerine göre hüküm vermeleri, din konusunda asla ihtiyatlı davranmayıp onda sırf taklitle yetinmeleridir. Bu yüzden Allah Teâlâ onları, dinlerini oyun ve eğlence edinenler olarak nitelemiştir. Dördüncüsü: İbn Abbâs şöyle demiştir: Allah her topluluk için tazim edecekleri, içinde namaz kılacakları ve Allah Teâlâ'yı anarak ihyâ edecekleri bir bayram kılmıştır. Sonra insanların çoğu, yani müşrikler ve Ehl-i kitap bayramlarını eğlence ve oyuna çevirmişlerdir; Müslümanlar ise müstesnadır, zira onlar bayramlarını Allah Teâlâ'nın meşru kıldığı şekilde tutmuşlardır. Beşincisi: En uygun olanı da şudur: Dinde tahkik ehli olan kimse, dine delil onun hak, doğru ve isabetli olduğunu ortaya koyduğu için yardım eden kimsedir. Makam, riyaset elde etmek, hasmına galip gelmek ve mal toplamak için dine yardım edenlere gelince, onlar dine dünya için yardım etmişlerdir; oysa Allah diğer âyetlerde dünyanın oyun ve eğlence olduğuna hükmetmiştir. Dolayısıyla: { وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً } “Dinlerini oyun ve eğlence edinenleri bırak!” kavlinden murat, dinini dünyasına vesile kılan kimseye işarettir. Yaratılmışların çoğunun haline dikkatle bakarsan, onların bu sıfatla nitelendiklerini ve bu duruma dâhil olduklarını görürsün. Allah en iyisini bilir.

الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَهَذَا يُؤَكِّدُ الْوَجْهَ الْخَامِسَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ إِنَّمَا اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا لِأَجْلِ أَنَّهُمْ غَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا. فَلِأَجْلِ اسْتِيلَاءِ حُبِّ الدُّنْيَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَعْرَضُوا عَنْ حَقِيقَةِ الدِّينِ وَاقْتَصَرُوا عَلَى تَزْيِينِ الظَّوَاهِرِ لِيَتَوَسَّلُوا بِهَا إِلَى حُطَامِ الدُّنْيَا.

İkinci Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } “Ve dünya hayatı onları aldattı” kavlidir. Bu da zikrettiğimiz beşinci vechi teyit etmektedir. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Onlar dinlerini ancak dünya hayatı kendilerini aldattığı için oyun ve eğlence edindiler. Dünya sevgisinin kalplerini istila etmesi sebebiyle dinin hakikatinden yüz çevirdiler ve dünyanın geçici metalarına ulaşmak amacıyla sırf dış görünüşü süslemekle yetindiler.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا، فَقَوْلُهُ: وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً مَعْنَاهُ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَلَا تُبَالِ بِتَكْذِيبِهِمْ وَاسْتِهْزَائِهِمْ وَلَا تُقِمْ لَهُمْ فِي نَظَرِكَ وَزْنًا وَذَكِّرْ بِهِ وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: بِهِ إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟

Bunu anladığına göre, O'nun: { وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً } “Dinlerini oyun ve eğlence edinenleri bırak!” kavlinin manası; onlardan yüz çevir, yalanlamalarına ve alaylarına aldırma, nazarında onlara bir değer verme demektir. { وَذَكِّرْ بِهِ } “Onunla hatırlat” ifadesindeki zamirin nereye döndüğü hususunda ihtilaf etmişlerdir:

قِيلَ: وَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ وَقِيلَ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً/ وَالْمُرَادُ الدِّينُ الَّذِي يَجِبُ عَلَيْهِمْ أَنْ يَتَدَيَّنُوا بِهِ وَيَعْتَقِدُوا صِحَّتَهُ. فَقَوْلُهُ: وَذَكِّرْ بِهِ أَيْ بِذَلِكَ الدِّينِ لِأَنَّ الضَّمِيرَ يَجِبُ عَوْدُهُ إِلَى أَقْرَبِ الْمَذْكُورِ. وَالدِّينُ أَقْرَبُ الْمَذْكُورِ، فَوَجَبَ عَوْدُ الضَّمِيرِ إِلَيْهِ. أَمَّا قَوْلُهُ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ فَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أَصْلُ الْإِبْسَالِ الْمَنْعُ وَمِنْهُ، هَذَا عَلَيْكَ بَسْلٌ أَيْ حَرَامٌ مَحْظُورٌ، وَالْبَاسِلُ الشُّجَاعُ لِامْتِنَاعِهِ مِنْ خَصْمِهِ، أَوْ لِأَنَّهُ شَدِيدُ الْبُسُورِ، يُقَالُ بَسَرَ الرَّجُلُ إِذَا اشْتَدَّ عُبُوسُهُ، وَإِذَا زَادَ قَالُوا بَسَلَ، وَالْعَابِسُ مُنْقَبِضُ الْوَجْهِ.

"Kur'an ile hatırlat" denilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ: { وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً } buyurmuştur; murat ise benimsemeleri ve doğruluğuna inanmaları kendilerine vacip olan dindir. Dolayısıyla O'nun: { وَذَكِّرْ بِهِ } kavli, yani "o din ile [hatırlat]" demektir; çünkü zamirin en yakın zikredilene dönmesi gerekir. Din de en yakın zikredilen olduğundan zamirin ona dönmesi vacip olmuştur. O'nun: { أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ } “Bir nefsin kazandıkları yüzünden helake sürüklenmemesi için” kavline gelince, Keşşâf sahibi şöyle demiştir: İbsâl (الْإِبْسَال) kelimesinin aslı menetmektir; "Bu sana besldir (بَسْلٌ)", yani haramdır, yasaktır sözü de bundandır. Bâsil (الْبَاسِل) de hasmına geçit vermediği yahut yüzünü son derece astığı için cesur kimseye denir. Nitekim yüz asıklığı şiddetlendiğinde adam için "besera" (بَسَرَ), daha da arttığında "besele" (بَسَلَ) denir; âbis (الْعَابِس) ise yüzü buruşmuş/asılmış kimsedir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ أَيْ تُرْتَهَنُ فِي جَهَنَّمَ بِمَا كَسَبَتْ فِي الدُّنْيَا. وَقَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ: تُسَلَّمُ لِلْمَهْلَكَةِ أَيْ تُمْنَعُ عَنْ مُرَادِهَا وَتُخْذَلُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: تُحْبَسُ فِي جَهَنَّمَ، وَعَنِ ابْنِ عباس تُبْسَلَ تفضح وأُبْسِلُوا فُضِحُوا، وَمَعْنَى الْآيَةِ وَذَكِّرْهُمْ بِالْقُرْآنِ، وَمُقْتَضَى الدِّينِ مَخَافَةَ احْتِبَاسِهِمْ فِي نَارِ جَهَنَّمَ بِسَبَبِ جِنَايَاتِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَخَافُونَ فَيَتَّقُونَ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَيْسَ لَها أَيْ لَيْسَ لِلنَّفْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْها أي وإن تفذ كُلَّ فِدَاءٍ، وَالْعَدْلُ الْفِدْيَةُ لَا يُؤْخَذُ ذَلِكَ الْعَدْلُ وَتِلْكَ الْفِدْيَةُ مِنْهَا. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : فَاعِلُ يُؤْخَذُ لَيْسَ هُوَ قَوْلَهُ: عَدْلٍ لِأَنَّ العدل هاهنا مَصْدَرٌ، فَلَا يُسْنَدُ إِلَيْهِ الْأَخْذُ. وَأَمَّا فِي قَوْلِهِ: وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ فَبِمَعْنَى الْمُفْدَى بِهِ، فَصَحَّ إِسْنَادُهُ إِلَيْهِ. فَنَقُولُ:

Bunu bildiğine göre deriz ki: İbn Abbâs: { تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ } kavli hakkında, "Dünyada kazandıkları yüzünden cehennemde rehin bırakılmasıdır" demiştir. Hasan ve Mücâhid: "Helake teslim edilmesidir, yani muradından alıkonulup yüzüstü bırakılmasıdır" demişlerdir. Katâde: "Cehennemde hapsedilmesidir" demiştir. İbn Abbâs'tan, { تُبْسَلَ } rezil rüsva edilir ve { أُبْسِلُوا } rezil rüsva edildiler manasında olduğu da rivayet edilmiştir. Âyetin manası: Cinayetleri sebebiyle cehennem ateşinde hapsolunmaları korkusuyla onlara Kur'an'ı ve dinin gereklerini hatırlat ki umulur korkup sakınırlar. Sonra Allah Teâlâ: { لَيْسَ لَها } yani o nefis için, { مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْها } “Allah'tan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır. O her türlü fidyeyi denk getirse bile kendisinden alınmaz” buyurmuştur; yani her türlü fidyeyi verse de [kabul edilmez]. Adl (الْعَدْل) fidyedir; o adl ve o fidye ondan alınmaz. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { يُؤْخَذُ } fiilinin faili { عَدْلٍ } kavli değildir; çünkü adl burada masdardır, dolayısıyla alma eylemi ona isnat edilmez. Oysa: { وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ } kavlinde ise [adl] kendisiyle fidye verilen şey manasındadır, bu yüzden isnat edilmesi sahih olmuştur. Biz de deriz ki:

الْأَخْذُ بِمَعْنَى القبول وارد. قال تعالى: وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ أَيْ يَقْبَلُهَا. وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَيُحْمَلُ الْأَخْذُ هاهنا عَلَى الْقَبُولِ، وَيَزُولُ السُّؤَالُ. واللَّه أَعْلَمُ.

Ahz (الْأَخْذ) kelimesinin kabul anlamında kullanımı mevcuttur. Nitekim Allah Teâlâ: { وَيَأْخُذُ الصَّدَقاتِ } “Sadakaları alır” yani onları kabul eder buyurmuştur. Bu sabit olunca, buradaki ahz (alma) kabul etmeye hamledilir ve soru ortadan kalkar. Allah en iyisini bilir.

وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ: بَيَانُ أَنَّ وُجُوهَ الْخَلَاصِ عَلَى تِلْكَ النَّفْسِ مُنْسَدَّةٌ، فَلَا وَلِيَّ يَتَوَلَّى دَفْعَ ذَلِكَ الْمَحْذُورِ، وَلَا شَفِيعَ يَشْفَعُ فِيهَا، وَلَا فِدْيَةَ تُقْبَلُ لِيَحْصُلَ الْخَلَاصُ بِسَبَبِ قَبُولِهَا حَتَّى لَوْ جُعِلَتِ الدُّنْيَا بِأَسْرِهَا فَدِيَةً مِنْ عَذَابِ اللَّه لَمْ تَنْفَعْ. فَإِذَا كَانَتْ وُجُوهُ الْخَلَاصِ هِيَ هَذِهِ الثَّلَاثَةُ فِي الدُّنْيَا، وَثَبَتَ أَنَّهَا لَا تُفِيدُ فِي الْآخِرَةِ الْبَتَّةَ، وَظَهَرَ أَنَّهُ لَيْسَ هُنَاكَ إِلَّا الْإِبْسَالُ الَّذِي هُوَ الِارْتِهَانُ وَالِانْغِلَاقُ وَالِاسْتِسْلَامُ، فَلَيْسَ لَهَا الْبَتَّةَ دَافِعٌ مِنْ عَذَابِ اللَّه تَعَالَى، وَإِذَا تَصَوَّرَ الْمَرْءُ كَيْفِيَّةَ الْعِقَابِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكَادُ يُرْعِدُ إِذَا أَقْدَمَ عَلَى مَعَاصِي اللَّه تَعَالَى. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ مَا بِهِ صَارُوا مُرْتَهَنِينَ وَعَلَيْهِ مَحْبُوسِينَ، فَقَالَ لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ وَذَلِكَ هُوَ النِّهَايَةُ فِي صِفَةِ الْإِيلَامِ. واللَّه أَعْلَمُ.

Bu âyetten maksat; o nefis için kurtuluş yollarının kapalı olduğunu, o sakıncalı durumu savuşturacak bir dostun, lehine şefaat edecek bir şefaatçinin ve kabulüyle kurtuluş hâsıl olacak makbul bir fidyenin bulunmadığını, hatta bütün dünya Allah'ın azabına karşı fidye yapılsa dahi fayda vermeyeceğini beyan etmektir. Dünyada kurtuluş yolları bu üçünden ibaret olup bunların ahirette asla bir fayda sağlamadığı sabit olunca ve orada rehin kalmak, çaresiz kalmak ve boyun eğmekten ibaret olan "ibsâl"den başka bir şeyin olmadığı açığa çıkınca, artık o nefis için Allah Teâlâ'nın azabından hiçbir savıcı yoktur. Kişi cezanın keyfiyetini bu şekilde tasavvur ettiğinde, Allah Teâlâ'nın masiyetlerine kalkışırken adeta titrer. Sonra Allah Teâlâ ne ile rehin bırakıldıklarını ve neye karşılık hapsedildiklerini beyan ederek: { لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ } “İnkâr etmekte olduklarından dolayı onlar için kaynar sudan bir içecek ve can yakıcı bir azap vardır” buyurmuştur; bu da acı vermenin sıfatında son noktadır. Allah en iyisini bilir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٧١ الى ٧٢]

[En'âm Suresi (6), Âyetler 71-72]

قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرانَ لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (٧١) وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٢)

{ قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرانَ لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (٧١) وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٢) } “De ki: Allah'ı bırakıp da bize ne fayda ne de zarar veremeyecek şeylere mi yalvaralım? Allah bizi doğru yola ilettikten sonra, şeytanların ayartıp yeryüzünde şaşkın bıraktığı, arkadaşlarının ise 'Bize gel!' diye doğru yola çağırdığı kimse gibi ökçelerimiz üzerine geri mi döndürülelim? De ki: Şüphesiz Allah'ın hidayeti asıl hidayetin ta kendisidir. Bize âlemlerin Rabbine teslim olmamız emredildi. Ve 'Namazı dosdoğru kılın ve O'ndan sakının!' [diye de emrolundu]. Huzuruna toplanacağınız O'dur.”

[في قوله تعالى قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ إلى قوله إِذْ هَدانَا اللَّهُ] اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الرَّدُّ عَلَى عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ وَهِيَ مُؤَكِّدَةٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى قَبْلَ ذَلِكَ: قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فقال: قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَيْ أَنَعْبُدُ مَنْ دُونِ اللَّه النَّافِعِ الضَّارِّ مَا لَا يَقْدِرُ عَلَى نَفْعِنَا وَلَا عَلَى ضُرِّنَا، وَنُرَدُّ عَلَى أَعْقَابِنَا رَاجِعِينَ إِلَى الشِّرْكِ بَعْدَ أَنْ أَنَقْذَنَا اللَّه مِنْهُ وَهَدَانَا لِلْإِسْلَامِ؟

[Allah Teâlâ'nın: { قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ } kavlinden { إِذْ هَدانَا اللَّهُ } kavline kadar olan kısım hakkında] Bil ki bu âyetten maksat putperestleri reddetmektir ve bu âyet, Allah Teâlâ'nın bundan önceki: { قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “De ki: Şüphesiz ben, Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınıza tapmaktan menedildim” kavlini teyit etmektedir. Nitekim şöyle buyurmuştur: { قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ } “De ki: Allah'ı bırakıp da... yalvaralım mı?” yani fayda ve zarar veren Allah'ı bırakıp da bize fayda vermeye de zarar vermeye de gücü yetmeyen şeylere mi tapalım; Allah bizi şirkten kurtarıp İslâm'a hidayet ettikten sonra şirke geri dönerek ökçelerimiz üzerine mi çevrilelim?

وَيُقَالُ لِكُلِّ مَنْ أَعْرَضَ عَنِ الْحَقِّ إِلَى الْبَاطِلِ إِنَّهُ رَجَعَ إِلَى خَلْفٍ، وَرَجَعَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَرَجَعَ الْقَهْقَرَى، وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْإِنْسَانِ هُوَ الْجَهْلُ، ثُمَّ إِذَا تَرَقَّى وَتَكَامَلَ حَصَلَ لَهُ الْعِلْمُ. قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ [النَّحْلِ: ٧٨] فَإِذَا رَجَعَ مِنَ الْعِلْمِ إِلَى الْجَهْلِ مَرَّةً أُخْرَى فَكَأَنَّهُ رَجَعَ إِلَى أَوَّلِ مَرَّةٍ، فَلِهَذَا السَّبَبِ يُقَالُ: فُلَانٌ رُدَّ عَلَى عَقِبَيْهِ.

Hakktan bâtıla dönen herkese "arkaya döndü", "ökçeleri üzerine döndü" ve "gerisin geri döndü" denir. Bunun sebebi şudur: İnsanda asıl olan cehalettir; sonra terakki edip kemale erince onda ilim hâsıl olur. Nitekim Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ } [Nahl 78] “Allah sizi analarınızın karnından hiçbir şey bilmez halde çıkardı; size kulaklar, gözler ve gönüller verdi” buyurmuştur. İnsan ilimden tekrar cehalete dönünce sanki ilk baştaki haline dönmüş gibi olur; işte bu sebeple "Falanca ökçeleri üzerine geri döndürüldü" denilir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ [إلى قوله إِلَى الْهُدَى ائْتِنا] فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ هَذَا الْإِنْسَانَ بِثَلَاثَةِ أَنْوَاعٍ مِنَ الصِّفَاتِ:

O'nun: { كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ } kavline [{ إِلَى الْهُدَى ائْتِنا } kavline kadar] gelince; bil ki Allah Teâlâ bu insanı üç tür sıfatla tavsif etmiştir:

الصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Birinci Sıfat: O'nun: { اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ } “Şeytanların ayarttığı [kimse]” kavlidir. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ اسْتَهْوَاهُ بِأَلِفٍ مُمَالَةٍ عَلَى التَّذْكِيرِ وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ، لِأَنَّ الْجَمْعَ يَصْلُحُ أَنْ يُذَكَّرَ عَلَى مَعْنَى الْجَمْعِ، وَيَصْلُحُ أَنْ يُؤَنَّثَ عَلَى مَعْنَى الْجَمَاعَةِ.

Birinci Mesele: Hamza { اسْتَهْوَاهُ } şeklinde müzekker olarak imâleli bir elifle okumuştur; diğerleri ise [istehvethu şeklinde] tâ harfiyle [müennes olarak] okumuşlardır. Çünkü cemî lafız, "cem'" manasına göre müzekker kılınmaya da "cemaat" manasına göre müennes kılınmaya da elverişlidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي اشْتِقَاقِ اسْتَهْوَتْهُ عَلَى قَوْلَيْنِ:

İkinci Mesele: { اسْتَهْوَتْهُ } kelimesinin iştikakı (türeyişi) hususunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْهُوِيِّ فِي الْأَرْضِ، وَهُوَ النُّزُولُ مِنَ الْمَوْضِعِ الْعَالِي إِلَى الْوَهْدَةِ السَّافِلَةِ الْعَمِيقَةِ فِي قَعْرِ الْأَرْضِ، فَشَبَّهَ اللَّه تَعَالَى حَالَ هَذَا الضَّالِّ بِهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ [الْحَجِّ: ٣١] وَلَا شَكَّ أَنَّ حَالَ هَذَا الْإِنْسَانِ عِنْدَ هُوِيِّهِ مِنَ الْمَكَانِ الْعَالِي إِلَى الْوَهْدَةِ الْعَمِيقَةِ الْمُظْلِمَةِ يَكُونُ فِي غَايَةِ الِاضْطِرَابِ وَالضَّعْفِ وَالدَّهْشَةِ.

Birinci Görüş: Yere "hüvî"den (düşüp yuvarlanmaktan) türemiş olmasıdır ki bu, yüksek bir yerden yerin dibindeki alçak ve derin çukura inmektir. Allah Teâlâ bu sapkının halini buna benzetmiştir; nitekim O'nun: { وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ } [Hac 31] “Kim Allah'a ortak koşarsa, sanki o gökten düşmüştür” kavli de böyledir. Şüphe yok ki bu insanın yüksek bir yerden derin ve karanlık bir çukura yuvarlanması esnasındaki hali, son derece ıstırap, zaaf ve dehşet içinde olur.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ اتِّبَاعِ الْهَوَى وَالْمَيْلِ، فَإِنَّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ رُبَّمَا بَلَغَ/ النِّهَايَةَ فِي الْحَيْرَةِ،

İkinci Görüş: Hevâya (nefsin arzusuna) ve meyletmeye uymaktan türemiş olmasıdır; zira böyle olan bir kimse bazen şaşkınlıkta son noktaya ulaşır.

وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّهُ أَكْمَلُ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى الدَّهْشَةِ وَالضَّعْفِ.

Birinci görüş daha uygundur; çünkü dehşete ve zaafa delalet etme bakımından daha mükemmeldir.

الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: حَيْرانَ قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: يُقَالُ حَارَ يَحَارُ حَيْرَةً وَحَيَرًا، وَزَادَ الْفَرَّاءُ حَيَرَانًا وَحَيْرُورَةً، وَمَعْنَى الْحَيْرَةِ هِيَ التَّرَدُّدُ فِي الْأَمْرِ بِحَيْثُ لَا يَهْتَدِي إِلَى مَخْرَجِهِ. وَمِنْهُ يُقَالُ: الْمَاءُ يَتَحَيَّرُ فِي الْغَيْمِ أَيْ يَتَرَدَّدُ، وَتَحَيَّرَتِ الرَّوْضَةُ بِالْمَاءِ إِذَا امْتَلَأَتْ فَتَرَدَّدَ فِيهَا الْمَاءُ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْمَثَلَ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الَّذِي يَهْوِي مِنَ الْمَكَانِ الْعَالِي إِلَى الْوَهْدَةِ الْعَمِيقَةِ يَهْوِي إِلَيْهَا مَعَ الِاسْتِدَارَةِ عَلَى نَفْسِهِ، لِأَنَّ الْحَجَرَ حَالَ نُزُولِهِ مِنَ الْأَعْلَى إِلَى الْأَسْفَلِ يَنْزِلُ عَلَى الِاسْتِدَارَةِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ كَمَالَ التَّرَدُّدِ، وَالتَّحَيُّرِ، وَأَيْضًا فَعِنْدَ نُزُولِهِ لَا يَعْرِفُ أَنَّهُ يَسْقُطُ عَلَى مَوْضِعٍ يَزْدَادُ بَلَاؤُهُ بِسَبَبِ سُقُوطِهِ عَلَيْهِ أَوْ يَقِلُّ، فَإِذَا اعْتَبَرْتَ مَجْمُوعَ هَذِهِ الْأَحْوَالِ عَلِمْتَ أَنَّكَ لَا تَجِدُ مِثَالًا لِلْمُتَحَيِّرِ الْمُتَرَدِّدِ الْخَائِفِ أَحْسَنَ وَلَا أَكْمَلَ مِنْ هَذَا الْمِثَالِ.

İkinci Sıfat: O'nun: { حَيْرانَ } “Şaşkın” kavlidir. Asmaî şöyle demiştir: [Bu kökten fiil] hâre yehâru hayraten ve hayaran (حَارَ يَحَارُ حَيْرَةً وَحَيَرًا) şeklinde söylenir; Ferrâ buna hayarânen ve hayrûraten (حَيَرَانًا وَحَيْرُورَةً) kalıplarını da eklemiştir. Hayretin manası; işin içinden çıkış yolunu bulamayacak derecede o işte tereddüt etmektir. "Su bulutta tahayyür etti" yani dalgalanıp bocaladı ve suyla dolup içinde su dalgalandığında "bahçe su ile tahayyür etti" denilmesi de bundandır. Bil ki bu mesel son derece güzeldir; çünkü yüksek bir yerden derin bir çukura yuvarlanan kimse, kendi etrafında dönerek oraya yuvarlanır. Zira taş yukarıdan aşağıya inerken dönerek iner ve bu da tam bir tereddüt ve şaşkınlık doğurur. Ayrıca o inerken, üzerine düşmesi sebebiyle belasının artacağı bir yere mi yoksa azalacağı bir yere mi düşeceğini bilemez. İşte bütün bu halleri göz önüne aldığında; şaşkın, tereddüt içinde ve korku dolu kimse için bu misalden daha güzel ve daha mükemmel bir misal bulamayacağını anlarsın.

الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنا قَالُوا: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ فَإِنَّهُ كَانَ يَدْعُو أَبَاهُ إِلَى الْكُفْرِ وَأَبُوهُ كَانَ يَدْعُوهُ إِلَى الْإِيمَانِ وَيَأْمُرُهُ بِأَنْ يَرْجِعَ مِنْ طَرِيقِ الْجَهَالَةِ إِلَى الْهِدَايَةِ وَمِنْ ظُلْمَةِ الْكُفْرِ إِلَى نُورِ الْإِيمَانِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ أَنَّ لِذَلِكَ الْكَافِرِ الضَّالِّ أَصْحَابًا يَدْعُونَهُ إِلَى ذَلِكَ الضَّلَالِ وَيُسَمُّونَهُ بِأَنَّهُ هُوَ الْهُدَى وَهَذَا بِعِيدٌ. وَالْقَوْلُ الصَّحِيحُ هُوَ الْأَوَّلُ.

Üçüncü Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنا } “Arkadaşlarının ise 'Bize gel!' diye doğru yola çağırdığı...” kavlidir. Şöyle demişlerdir: Bu âyet Abdurrahman b. Ebî Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh hakkında inmiştir; zira o babasını küfre çağırıyor, babası ise onu imana davet ediyor, cehalet yolundan hidayete, küfrün karanlığından imanın nuruna dönmesini emrediyordu. Şöyle de denilmiştir: Murat, o sapık kâfirin kendisini o sapıklığa çağıran ve onu hidayet diye isimlendiren arkadaşlarının bulunmasıdır; fakat bu uzaktır. Sahih olan görüş birincisidir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى يَعْنِي هُوَ الْهُدَى الْكَامِلُ النَّافِعُ الشَّرِيفُ كَمَا إِذَا قُلْتَ عِلْمُ زَيْدٍ هُوَ الْعِلْمُ وَمُلْكُ عَمْرٍو هُوَ الْمُلْكُ كَانَ مَعْنَاهُ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ تَقْرِيرِ أَمْرِ الْكَمَالِ وَالشَّرَفِ.

Sonra Allah Teâlâ: { قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى } “De ki: Şüphesiz Allah'ın hidayeti asıl hidayetin ta kendisidir” buyurmuştur. Yani kâmil, faydalı ve şerefli hidayet odur; nitekim "Zeyd'in ilmi asıl ilimdir", "Amr'ın mülkü asıl mülktür" dediğinde bunun manası kemal ve şeref mertebesini pekiştirmek için zikrettiğimiz şey gibi olur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ [إلى قوله إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ] وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى دَخَلَ فِيهِ جَمِيعُ أَقْسَامِ الْمَأْمُورَاتِ وَالِاحْتِرَازُ عَنْ كُلِّ الْمَنْهِيَّاتِ، وَتَقْرِيرُ الْكَلَامِ أَنَّ كُلَّ مَا تَعَلَّقَ أَمْرُ اللَّه بِهِ، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنْ بَابِ الْأَفْعَالِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنْ بَابِ التُّرُوكِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } [ { إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } kavline kadar] buyurmuştur. Bil ki O'nun: { إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى } kavline emredilen şeylerin bütün kısımları ve nehyedilen şeylerin tamamından sakınmak dâhildir. Sözün açıklaması şudur: Allah'ın emrinin taalluk ettiği her şey ya fiiller kabilindendir ya da terkler (kaçınılması gerekenler) kabilindendir.

أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنْ بَابِ أَعْمَالِ الْقُلُوبِ وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنْ بَابِ أَفْعَالِ الْجَوَارِحِ، وَرَئِيسُ أَعْمَالِ الْقُلُوبِ الْإِيمَانُ باللَّه وَالْإِسْلَامُ لَهُ، وَرَئِيسُ أَعْمَالِ الْجَوَارِحِ الصَّلَاةُ، وَأَمَّا الَّذِي يَكُونُ مِنْ بَابِ التُّرُوكِ فَهُوَ التَّقْوَى وَهُوَ عِبَارَةٌ عَنِ الِاتِّقَاءِ عَنْ كُلِّ مَا لَا يَنْبَغِي، واللَّه سُبْحَانَهُ لَمَّا بَيَّنَ أَوَّلًا أَنَّ الْهُدَى النَّافِعَ هُوَ هُدَى اللَّه، أَرْدَفَ ذَلِكَ الْكَلَامَ الْكُلِّيَّ بِذِكْرِ أَشْرَفِ أَقْسَامِهِ عَلَى التَّرْتِيبِ وَهُوَ الْإِسْلَامُ الَّذِي هُوَ رَئِيسُ الطَّاعَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ، وَالصَّلَاةُ الَّتِي هِيَ رَئِيسَةُ الطَّاعَاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ، وَالتَّقْوَى الَّتِي هِيَ رَئِيسَةٌ لِبَابِ التُّرُوكِ وَالِاحْتِرَازِ عَنْ كُلِّ مَا لَا يَنْبَغِي، ثُمَّ بَيَّنَ مَنَافِعَ هَذِهِ الْأَعْمَالِ فَقَالَ: وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ يَعْنِي أَنَّ مَنَافِعَ هَذِهِ الْأَعْمَالِ إِنَّمَا تَظْهَرُ فِي يَوْمِ الْحَشْرِ وَالْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ.

Birinci kısma gelince: Bu ya kalplerin amelleri kabilindendir ya da azaların fiilleri kabilindendir. Kalp amellerinin reisi Allah'a iman ve O'na teslimiyettir; aza fiillerinin reisi ise namazdır. Terkler kabilinden olan şeye gelince, o da takvadır; takva ise uygunsuz olan her şeyden sakınmaktan ibarettir. Sübhân olan Allah, ilk olarak faydalı hidayetin Allah'ın hidayeti olduğunu beyan buyurunca, bu küllî sözün peşinden onun en şerefli kısımlarını sırasıyla zikretti: Ruhânî taatlerin reisi olan İslâm, cismanî taatlerin reisesi olan namaz ve terkler ile uygunsuz her şeyden sakınma babının reisesi olan takva. Sonra bu amellerin faydalarını beyan ederek: { وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Huzuruna toplanacağınız O'dur” buyurdu; yani bu amellerin faydaları ancak haşir, ba's ve kıyamet gününde ortaya çıkar.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ حَسُنَ عَطْفُ قَوْلِهِ: وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ عَلَى قَوْلِهِ: وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ؟

Şayet: O'nun: { وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Ve namazı dosdoğru kılın” kavlinin, { وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Bize âlemlerin Rabbine teslim olmamız emredildi” kavline atfedilmesi nasıl uygun düşmüştür? denilirse,

قُلْنَا: ذَكَرَ الزَّجَّاجُ فِيهِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ، وَأُمِرْنَا فَقِيلَ لَنَا أَسْلِمُوا لِرَبِّ الْعَالَمِينَ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ.

Deriz ki: Zeccâc bu hususta iki vecih zikretmiştir: Birincisi: Takdirin, "Bize emredildi ve bize: Âlemlerin Rabbine teslim olun ve namazı dosdoğru kılın denildi" şeklinde olmasıdır.

فَإِنْ قِيلَ: هَبْ أَنَّ الْمُرَادَ مَا ذَكَرْتُمْ، لَكِنْ مَا الْحِكْمَةُ فِي الْعُدُولِ عَنْ هَذَا اللَّفْظِ الظَّاهِرِ وَالتَّرْكِيبِ الْمُوَافِقِ لِلْعَقْلِ إِلَى ذَلِكَ اللَّفْظِ الَّذِي لَا يَهْتَدِي الْعَقْلُ إِلَى مَعْنَاهُ إِلَّا بِالتَّأْوِيلِ؟

Şayet: "Kastedilenin zikrettiğiniz gibi olduğunu kabul edelim; fakat bu açık lafızdan ve akla uygun tertipten, aklın ancak teville manasına erebileceği o lafza sapmanın hikmeti nedir?" denilirse,

قُلْنَا: وَذَلِكَ لِأَنَّ الْكَافِرَ مَا دَامَ يُبْقِي عَلَى كُفْرِهِ، كَانَ كَالْغَائِبِ الْأَجْنَبِيِّ فَلَا جَرَمَ يُخَاطَبُ بِخِطَابِ الْغَائِبِينَ،

Deriz ki: Çünkü kâfir küfrü üzere kaldığı müddetçe uzaktaki bir yabancı gibidir; bu sebeple elbette gaip olanların hitabıyla muhatap alınır,

فَيُقَالُ لَهُ: وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ وَإِذَا أَسْلَمَ وَآمَنَ وَدَخَلَ فِي الْإِيمَانِ صَارَ كَالْقَرِيبِ الْحَاضِرِ، فَلَا جَرَمَ يُخَاطَبُ بِخِطَابِ الْحَاضِرِينَ، وَيُقَالُ لَهُ: وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ فَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَذَيْنِ النَّوْعَيْنِ مِنَ الْخِطَابِ التَّنْبِيهُ عَلَى الْفَرْقِ بَيْنَ حَالَتَيِ الْكُفْرِ وَالْإِيمَانِ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الْكَافِرَ بَعِيدٌ غَائِبٌ والمؤمن قريب حاضر. واللَّه أعلم.

ve ona: { وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } [denilir]. Teslim olup iman edince ve imana girince ise yakındaki bir hazır gibi olur; bu sebeple elbette hazır olanların hitabıyla muhatap alınır ve ona: { وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } denilir. Bu iki tür hitabın zikredilmesinden maksat; küfür ve iman halleri arasındaki farka dikkat çekmektir. Bunun izahı da şudur: Kâfir uzaktır, gaiptir; mümin ise yakındır, hazırdır. Allah en iyisini bilir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٧٣]

[En'âm Suresi (6), Âyet 73]

وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (٧٣)

{ وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (٧٣) } “O, gökleri ve yeri hak ile yaratandır. 'Ol!' dediği gün hemen oluverir. O'nun sözü haktır. Sûra üflendiği gün de mülk O'nundur. Gaybı da görünen âlemi de bilendir. O, Hakîm'dir, Habîr'dir.”

[المسألة الأولى مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا مَعْبُودَ إِلَّا اللَّه وحده] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَاتِ المتقدمة فساد طريقة عبدة الأصنام، ذكر هاهنا مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا مَعْبُودَ إِلَّا اللَّه وَحْدَهُ وَهُوَ هَذِهِ الْآيَةُ، وَذَكَرَ فِيهَا أَنْوَاعًا كَثِيرَةً مِنَ الدَّلَائِلِ. أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ أَمَّا كَوْنُهُ خالقا للسموات والأرض، فقد شرحنا فِي قَوْلُهُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَمَّا أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَهُمَا بِالْحَقِّ فَهُوَ نَظِيرٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا [آلِ عِمْرَانَ: ١٩١] وَقَوْلِهِ: وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٦] مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ [الدُّخَانِ: ٣٩] وَفِيهِ قَوْلَانِ.

[Birinci Mesele: Yalnızca Allah'tan Başka İlah Olmadığına Delalet Eden Hususlar] Bil ki Allah Teâlâ geçen âyetlerde putperestlerin yolunun bâtıllığını açıklayınca, burada sadece Allah'tan başka hiçbir mabut olmadığına delalet eden hususları zikretmiştir ki bu da işbu âyettir. Onda pek çok delil çeşidi zikretmiştir. Birincisi: O'nun: { وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ } “O, gökleri ve yeri hak ile yaratandır” kavlidir. Gökleri ve yeri yaratan olmasına gelince; bunu O'nun: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Hamd, gökleri ve yeri yaratan Allah'a mahsustur” kavlinde açıklamıştık. Allah Teâlâ'nın onları hak ile yaratmış olmasına gelince bu, Allah Teâlâ'nın Âl-i İmrân Suresi'ndeki: { رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا } [Âl-i İmrân 191] “Rabbimiz, sen bunu boş yere yaratmadın!” kavlinin ve: { وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ } [Enbiyâ 16] “Biz göğü, yeri ve aralarındakileri oyun olsun diye yaratmadık” ile { مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ } [Duhân 39] “Biz o ikisini ancak hak ile yarattık” kavillerinin benzeridir. Bu hususta iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ السُّنَّةِ أَنَّهُ تَعَالَى مَالِكٌ لِجَمِيعِ الْمُحْدَثَاتِ مَالِكٌ لِكُلِّ الكائنات وتصرف للمالك فِي مُلْكِهِ حَسَنٌ وَصَوَابٌ عَلَى الْإِطْلَاقِ، فَكَانَ ذَلِكَ التَّصَرُّفُ حَسَنًا عَلَى الْإِطْلَاقِ وَحَقًّا عَلَى الْإِطْلَاقِ.

Birinci Görüş: Bu Ehl-i Sünnet'in görüşüdür; Allah Teâlâ sonradan yaratılan bütün varlıkların mâlikidir, bütün kâinatın sahibidir. Mâlikin kendi mülkündeki tasarrufu ise mutlak olarak güzel ve doğrudur. Dolayısıyla bu tasarruf mutlak manada güzel ve mutlak manada haktır.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ أَنَّ مَعْنَى كَوْنِهِ حَقًّا أَنَّهُ وَاقِعٌ عَلَى وَفْقِ مَصَالِحِ الْمُكَلَّفِينَ مُطَابِقٌ لِمَنَافِعِهِمْ. قَالَ الْقَاضِي: وَيَدْخُلُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ خَلَقَ الْمُكَلَّفَ أَوَّلًا حتى يمكنه الانتفاع بخلق السموات وَالْأَرْضِ، وَلِحُكَمَاءِ الْإِسْلَامِ فِي هَذَا الْبَابِ طَرِيقَةٌ أُخْرَى، وَهِيَ أَنَّهُ يُقَالُ: أَوْدَعَ فِي هَذِهِ الْأَجْرَامِ الْعَظِيمَةِ قُوًى وَخَوَاصَّ يَصْدُرُ بِسَبَبِهَا عَنْهَا آثَارٌ وَحَرَكَاتٌ مُطَابَقَةٌ لِمَصَالِحِ هَذَا الْعَالَمِ وَمَنَافِعِهِ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ. الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ وَهُوَ الذي خلق السموات وَالْأَرْضِ وَخَلَقَ يَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ، وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْيَوْمِ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْخَالِقُ لِلدُّنْيَا وَلِكُلِّ مَا فِيهَا مِنَ الْأَفْلَاكِ وَالطَّبَائِعِ وَالْعَنَاصِرِ وَالْخَالِقِ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ وَالْبَعْثِ وَلِرَدِّ الْأَرْوَاحِ إِلَى الْأَجْسَادِ عَلَى سَبِيلِ كُنْ فَيَكُونُ.

İkinci Görüş: Bu Mutezile'nin görüşüdür; hak olmasının manası, mükelleflerin maslahatlarına uygun ve menfaatlerine mutabık olarak vuku bulmuş olmasıdır. Kādî şöyle demiştir: Mükellefin göklerin ve yerin yaratılışından faydalanabilmesi için ilk önce mükellefi yaratmış olması da bu âyetin kapsamına girer. İslâm felsefecilerinin bu konuda başka bir yolu vardır ki o da şöyle denilmesidir: Allah bu azametli cisimlere öyle kuvvetler ve hassalar emanet etmiştir ki, bu sayede onlardan bu âlemin maslahatlarına ve menfaatlerine mutabık eserler ve hareketler sâdır olur. İkincisi: O'nun: { وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ } “'Ol!' dediği gün hemen oluverir” kavlidir. Bu âyetin tevilinde iki görüş vardır. Birincisi: Takdiri; "O, gökleri ve yeri yaratan ve 'Ol!' dediği günü de yaratandır" şeklindedir. Bu günden murat kıyamet günüdür. Manası da şudur: Allah Teâlâ hem dünyanın ve dünyadaki feleklerin, tabiatların ve unsurların yaratıcısıdır hem de "kün fe-yekûn" (Ol der, hemen oluverir) yoluyla kıyamet gününün, ba'sin ve ruhların bedenlere iadesinin yaratıcısıdır.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي التَّأْوِيلِ أَنْ نقول قوله: الْحَقُّ مبتدأ ويَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ ظَرْفٌ دَالٌّ عَلَى الخبر، والتقدير قوله: الْحَقُّ واقع يَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ كَقَوْلِكَ يَوْمَ الْجُمْعَةِ الْقِتَالُ، وَمَعْنَاهُ الْقِتَالُ وَاقِعٌ يَوْمَ الْجُمْعَةِ. وَالْمُرَادُ مِنْ كَوْنِ قَوْلِهِ حَقًّا فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَا يَقْضِي إِلَّا بِالْحَقِّ وَالصِّدْقِ، لِأَنَّ أَقْضِيَتَهُ مُنَزَّهَةٌ عَنِ الْجَوْرِ وَالْعَبَثِ. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَقَوْلُهُ: وَلَهُ الْمُلْكُ يُفِيدُ الْحَصْرَ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَا مَلِكَ فِي يَوْمِ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ إِلَّا الحق ﷾، فالمراد بالكلام الثاني تقريرا لحكم الْحَقِّ الْمُبَرَّأِ عَنِ الْعَبَثِ وَالْبَاطِلِ، وَالْمُرَادُ بِهَذَا الْكَلَامِ تَقْرِيرُ الْقُدْرَةِ التَّامَّةِ الْكَامِلَةِ الَّتِي لَا دَافِعَ لَهَا وَلَا مُعَارِضَ.

Tevildeki İkinci Veçhe: O'nun { الْحَقُّ } kavlinin mübteda (özne), { يَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ } kavlinin ise habere (yükleme) delalet eden bir zarf olduğunu söylememizdir. Takdiri: "Cuma günü savaş vardır" dediğinde mananın "Savaş cuma günü vuku bulacaktır" olması gibi, "O'nun hak olan sözü 'Ol!' dediği gün vuku bulur" şeklindedir. O'nun sözünün o günde hak olmasından murat; Sübhân olan Allah'ın ancak hak ve sıdk ile hükmetmesidir, çünkü O'nun hükümleri zulümden ve abeslikten münezzehtir. Üçüncüsü: O'nun: { وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } “Sûra üflendiği gün de mülk O'nundur” kavlidir. O'nun: { وَلَهُ الْمُلْكُ } kavli hasr ifade eder. Manası şudur: Sûra üflendiği gün Hak celle celâluhu'dan başka hiçbir hükümdar yoktur. İkinci kelamdan murat, abeslikten ve bâtıldan arınmış hak hükmü teyit etmektir; bu kelamdan murat ise hiçbir savıcısı ve karşı koyanı bulunmayan tam ve kâmil kudreti pekiştirmektir.

فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: قَوْلُ اللَّه حَقٌّ فِي كُلِّ وَقْتٍ، وَقُدْرَتُهُ كَامِلَةٌ فِي كُلِّ وَقْتٍ، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي تَخْصِيصِ هَذَا الْيَوْمِ بِهَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ؟

Şayet bir kimse: "Allah'ın sözü her vakit haktır ve kudreti her vakit kâmildir; öyleyse bu günün bu iki vasıfla tahsis edilmesindeki fayda nedir?" derse,

قُلْنَا: لِأَنَّ هَذَا الْيَوْمَ هُوَ الْيَوْمُ الَّذِي لَا يَظْهَرُ فِيهِ مِنْ أَحَدٍ نَفْعٌ وَلَا ضُرٌّ، فَكَانَ الْأَمْرُ كَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ:

Biz de deriz ki: Çünkü o gün, hiç kimseden hiçbir fayda veya zararın sâdır olmadığı bir gündür. Durum Sübhân olan [Allah]'ın buyurduğu gibi olmuştur:

وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ فَلِهَذَا السَّبَبِ حَسُنَ هَذَا التَّخْصِيصُ، وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ تَقْدِيرُهُ، وَهُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ.

{ وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ } “O gün buyruk yalnız Allah'ındır”. Bu sebeple bu tahsis güzel olmuştur. Dördüncüsü: O'nun { عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } kavlidir; takdiri "Ve O, gaybı da görünen âlemi de bilendir" şeklindedir.

وَاعْلَمْ أَنَّا ذَكَرْنَا فِي هَذَا الْكِتَابِ الْكَامِلِ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ مَا ذَكَرَ أَحْوَالَ الْبَعْثِ فِي الْقِيَامَةِ إِلَّا وَقَرَّرَ فِيهِ أَصْلَيْنِ:

Bil ki biz bu kâmil eserde [şunu] zikretmiştik: Sübhân olan [Allah], kıyametteki ba's (yeniden diriliş) ahvalini her zikrettiğinde, mutlaka şu iki esası pekiştirmiştir:

أَحَدُهُمَا: كَوْنُهُ قَادِرًا عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ، وَالثَّانِي: كَوْنُهُ عَالِمًا بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ لِأَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ لَا يَكُونَ قَادِرًا عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى الْبَعْثِ وَالْحَشْرِ وَرَدِّ الْأَرْوَاحِ إِلَى الْأَجْسَادِ وَبِتَقْدِيرِ أَنْ لَا يَكُونَ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْجُزْئِيَّاتِ لَمْ يَصِحَّ ذَلِكَ أَيْضًا مِنْهُ لِأَنَّهُ رُبَّمَا اشْتَبَهَ عَلَيْهِ الْمُطِيعُ بِالْعَاصِي. وَالْمُؤْمِنُ بِالْكَافِرِ، وَالصِّدِّيقُ بِالزِّنْدِيقِ، فَلَا يَحْصُلُ الْمَقْصُودُ الْأَصْلِيُّ مِنَ الْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ. أَمَّا إِذَا ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ حُصُولُ هَاتَيْنِ الصِّفَتَيْنِ كَمُلَ الْغَرَضُ وَالْمَقْصُودُ، فَقَوْلُهُ: وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ/ يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ الْقُدْرَةِ، وَقَوْلُهُ: عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ الْعِلْمِ فَلَا جَرَمَ لَزِمَ مِنْ مَجْمُوعِهِمَا أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ حَقًّا، وَأَنْ يَكُونَ حُكْمُهُ صِدْقًا، وَأَنْ تَكُونَ قَضَايَاهُ مُبَرَّأَةً عَنِ الْجَوْرِ وَالْعَبَثِ وَالْبَاطِلِ.

Birincisi: O'nun bütün mümkinâta kādir olması. İkincisi: O'nun bütün mâlumâtı bilmesidir. Çünkü bütün mümkinâta kādir olmadığı farz edilirse, ba'se, haşre ve ruhları cesetlere iade etmeye gücü yetmezdi; bütün cüziyyâtı bilmediği farz edilirse, bu da O'ndan sahih olmazdı. Zira itaat eden ile isyan eden, mümin ile kâfir, sıddîk ile zındık O'na karışabilirdi ve böylece ba's ile kıyametin asıl maksadı gerçekleşmezdi. Fakat bu iki sıfatın varlığı delille sabit olunca, gaye ve maksat kemale ermiş olur. O'nun: { وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } kavli kudretin kemaline delalet eder, { عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } kavli ise ilmin kemaline delalet eder. Dolayısıyla ikisinin toplamından, O'nun sözünün hak olması, hükmünün doğru olması ve kazalarının zulümden, abeslikten ve bâtıldan arınmış bulunması zorunlu olarak ortaya çıkar.

ثُمَّ قَالَ: وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ وَالْمُرَادُ مِنْ كَوْنِهِ حَكِيمًا أَنْ يَكُونَ مُصِيبًا فِي أَفْعَالِهِ، وَمَنْ كَوْنِهِ خَبِيرًا، كَوْنُهُ عَالِمًا بِحَقَائِقِهَا مِنْ غَيْرِ اشْتِبَاهٍ وَمِنْ غَيْرِ الْتِبَاسٍ. واللَّه أَعْلَمُ.

Sonra: { وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ } “O, Hakîm'dir, Habîr'dir” buyurmuştur. O'nun Hakîm olmasından murat, fiillerinde isabetli olması; Habîr olmasından [murat] ise, hiçbir şüphe ve hiçbir iltibas olmaksızın onların hakikatlerini bilmesidir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَدْ ذَكَرْنَا فِي كَثِيرٍ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: كُنْ فَيَكُونُ خِطَابًا وَأَمْرًا لِأَنَّ ذَلِكَ الْأَمْرَ إِنْ كَانَ لِلْمَعْدُومِ فَهُوَ مُحَالٌ، وَإِنْ كَانَ لِلْمَوْجُودِ فَهُوَ أَمْرٌ بِأَنْ يَصِيرَ الْمَوْجُودُ مَوْجُودًا وَهُوَ مُحَالٌ، بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى نَفَاذِ قُدْرَتِهِ وَمَشِيئَتِهِ فِي تَكْوِينِ الْكَائِنَاتِ وَإِيجَادِ الْمَوْجُودَاتِ.

İkinci Mesele: Bu kitabın pek çok yerinde, O'nun: { كُنْ فَيَكُونُ } “'Ol!' der, hemen oluverir” kavlinden muradın bir hitap ve emir olmadığını zikretmiştik. Çünkü bu emir madûma (yok olana) yönelik olsa muhaldir; mevcut olana yönelik olsa bu mevcudun mevcut olmasını emretmektir ki bu da muhaldir. Bilakis bundan murat, varlıkların oluşumunda ve mevcutların icadında O'nun kudretinin ve meşîetinin (iradesinin) geçerliliğine dikkat çekmektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَلَا شُبْهَةَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ يَوْمَ الْحَشْرِ، وَلَا شُبْهَةَ عِنْدَ أَهْلِ الْإِسْلَامِ أَنَّ اللَّه سُبْحَانَهُ خَلَقَ قَرْنًا يَنْفُخُ فِيهِ مَلَكٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَذَلِكَ الْقَرْنُ يُسَمَّى بِالصُّورِ عَلَى مَا ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ مِنَ الْكِتَابِ الْكَرِيمِ وَلَكِنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالصُّورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى قَوْلَيْنِ:

Üçüncü Mesele: O'nun: { يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } kavlidir. Bundan muradın haşir günü olduğunda şüphe yoktur. İslâm ehli nezdinde de şüphe yoktur ki Sübhân olan Allah, meleklerden bir meleğin kendisine üfleyeceği bir boynuz (boru) yaratmıştır ve Allah Teâlâ'nın bu manayı Kerîm Kitap'taki muhtelif yerlerde zikrettiği üzere o boynuza sûr adı verilir. Fakat bu âyetteki sûr ile ne kastedildiği hususunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ ذَلِكَ الْقَرْنُ الَّذِي يُنْفَخُ فِيهِ وَصِفَتُهُ مَذْكُورَةٌ فِي سَائِرِ السُّوَرِ.

Birinci Görüş: Ondan murat, içine üflenen o boynuzdur (bölgedir) ve vasfı diğer surelerde zikredilmiştir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّ الصُّورَ جَمْعُ صُورَةٍ وَالنَّفْخُ فِي الصُّورِ عِبَارَةٌ عَنِ النَّفْخِ فِي صُوَرِ الْمَوْتَى، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الصُّورُ جَمْعُ صُورَةٍ مِثْلُ صُوفٍ وَصُوفَةٍ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: أَخْبَرَنِي أَبُو الْفَضْلِ الْعَرُوضِيُّ عَنِ الْأَزْهَرِيِّ عَنِ الْمُنْذِرِيِّ عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ: أَنَّهُ قَالَ ادَّعَى قَوْمٌ أَنَّ الصُّورَ جَمْعُ الصُّورَةِ كَمَا أَنَّ الصُّوفَ جَمْعُ الصُّوفَةِ وَالثُّومَ جَمْعُ الثُّومَةِ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ قَالَ أَبُو الْهَيْثَمِ، وَهَذَا خَطَأٌ فَاحِشٌ لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى قَالَ: وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ [غَافِرٍ: ٦٤] وَقَالَ: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ [يس: ٥١، الزمر: ٦٨] فَمَنْ قَرَأَ وَنُفِخَ فِي الصُّوَرِ، وَقَرَأَ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ فَقَدِ افْتَرَى الْكَذِبَ، وَبَدَّلَ كِتَابَ اللَّه، وَكَانَ أَبُو عُبَيْدَةَ صَاحِبَ أَخْبَارٍ وَغَرَائِبَ، وَلَمْ يَكُنْ لَهُ مَعْرِفَةٌ بِالنَّحْوِ، قَالَ الْفَرَّاءُ: كُلُّ جمع على لفظ الواحد المذكور سَبَقَ جَمْعُهُ وَاحِدَهُ، فَوَاحِدُهُ بِزِيَادَةِ هَاءٍ فِيهِ، وَذَلِكَ مِثْلُ الصُّوفِ وَالْوَبَرِ وَالشَّعْرِ وَالْقُطْنِ وَالْعُشْبِ فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ اسْمٌ لِجَمِيعِ جِنْسِهِ، وَإِذَا أُفْرِدَتْ وَاحِدَتُهُ زِيدَتْ فِيهَا هَاءٌ لِأَنَّ جَمْعَ هَذَا الْبَابِ سَبَقَ وَاحِدَهُ، وَلَوْ أَنَّ الصُّوفَةَ كَانَتْ سَابِقَةً لِلصُّوفِ لَقَالُوا صُوفَةٌ وَصُوَفٌ وَبُسْرَةٌ وَبُسَرٌ كَمَا قَالُوا غُرْفَةٌ وَغُرَفٌ، وَزُلْفَةٌ وَزُلَفٌ، وَأَمَّا الصُّورُ الْقَرْنُ فَهُوَ وَاحِدٌ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ

İkinci Görüş: Şüphesiz sûr (الصُّور), sûretin (صُورَة) çoğuludur ve sûra üflenmesi, ölülerin sûretlerine (bedenlerine) üflenmesinden ibarettir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Sûr (الصُّور), sûf (صُوف) ile sûfe (صُوفَة) gibi, sûretin (صُورَة) çoğuludur. el-Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: Bana Ebu'l-Fazl el-Arûzî, el-Ezherî'den, o el-Münzirî'den, o Ebü'l-Heysem'den naklen haber verdi ki o şöyle demiştir: Bir topluluk, sûf (صُوف) kelimesinin sûfe (صُوفَة)'nin, sūm (ثُوم) kelimesinin sūme (ثُومَة)'nin çoğulu olduğu gibi sûr (الصُّور) kelimesinin de sûretin (الصُّورَة) çoğulu olduğunu iddia etmiştir. Bu [görüş] Ebû Ubeyde'den rivayet edilmiştir. Ebü'l-Heysem dedi ki: Bu fahiş bir hatadır. Çünkü Allah Teâlâ: { وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ } “Size şekil verdi ve sûretlerinizi güzel yaptı” [Gâfir: 64] buyurmuş, [diğer âyetlerde de]: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ } “Sûra üflendi” [Yâsîn: 51, Zümer: 68] buyurmuştur. Dolayısıyla kim { وَنُفِخَ فِي الصُّوَرِ } şeklinde ve { فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ } şeklinde okursa iftirada bulunmuş ve Allah'ın Kitabı'nı değiştirmiş olur. Ebû Ubeyde ahbâr ve garîb lafızlar sahibiydi, nahiv bilgisi yoktu. el-Ferrâ şöyle demiştir: Tekil lafız üzerine kurulan her cins isimde, çoğul manası tekilinden önce gelir; tekili ise sonuna 'hâ' (tâ-i te'nîs) ziyade edilerek yapılır. Bu; sûf (yün), veber (tüy), şa'r (kıl), kutn (pamuk) ve uşb (ot) gibidir. Bu isimlerin her biri kendi cinsinin tamamının adıdır. Tekili müstakil kılındığında, sonuna bir 'hâ' ziyade edilir; çünkü bu baptaki çoğul tekilinden öncedir. Şayet sûfe (صُوفَة) sûf (صُوف)'tan önce gelseydi, gurfe (غُرْفَة) - guref (غُرَف) ve zülfe (زُلْفَة) - zülef (زُلَف) dedikleri gibi, sûfe (صُوفَة) - suvef (صُوَف) ve busre (بُسْرَة) - buser (بُسَر) derlerdi. Boynuz olan sûr (الصُّور) ise tekildir,

وَاحِدَتُهُ صُورَةٌ وَإِنَّمَا تُجْمَعُ صُورَةُ الْإِنْسَانِ صُوَرًا لِأَنَّ وَاحِدَتَهُ سَبَقَتْ جَمْعَهُ، قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: قَدْ أَحْسَنَ أَبُو الْهَيْثَمِ فِي هَذَا الْكَلَامِ، وَلَا يَجُوزُ عِنْدِي غَيْرُ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ، وَأَقُولُ: وَمِمَّا يُقَوِّي هَذَا الْوَجْهَ أَنَّهُ لَوْ كَانَ/ الْمُرَادُ نَفْخَ الرُّوحِ فِي تِلْكَ الصُّوَرِ لَأَضَافَ تَعَالَى ذَلِكَ النَّفْخَ إِلَى نَفْسِهِ لِأَنَّ نَفْخَ الْأَرْوَاحِ فِي الصُّوَرِ يُضِيفُهُ اللَّه إِلَى نَفْسِهِ، كَمَا قَالَ: فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي [الْحِجْرِ: ٢٩] وَقَالَ: فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا وقال: ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ وأما نفخ الصُّورِ بِمَعْنَى النَّفْخِ فِي الْقَرْنِ، فَإِنَّهُ تَعَالَى يُضِيفُهُ لَا إِلَى نَفْسِهِ كَمَا قَالَ: فَإِذا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ [الْمُدَّثِّرِ: ٨] وَقَالَ: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ ... ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ [الزُّمَرِ: ٦٨] فَهَذَا تَمَامُ الْقَوْلِ فِي هَذَا الْبَحْثِ، واللَّه أعلم بالصواب.

onun tekilinin sûret (صُورَة) olduğu söylenemez. İnsanın sûreti ise ancak suver (صُوَر) şeklinde çoğul yapılır; çünkü tekili çoğulundan önce gelmiştir. el-Ezherî: "Ebü'l-Heysem bu sözünde güzel söylemiştir ve bana göre onun vardığı sonuçtan başkası caiz değildir" demiştir. Ben de derim ki: Bu veçhi güçlendiren hususlardan biri de şudur: Şayet murat o sûretlere ruhun üflenmesi olsaydı, Allah Teâlâ bu üflemeyi Zâtına nispet ederdi; zira sûretlere ruhların üflenmesini Allah Zâtına nispet etmektedir. Nitekim: { فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي } “Onu tesviye edip (şekillendirip) içine ruhumdan üflediğim zaman” [Hicr: 29], { فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا } “Ona ruhumuzdan üfledik” ve { ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ } “Sonra onu başka bir yaratılışla inşa ettik” buyurmuştur. Boynuza üfleme manasındaki sûr üflemesine gelince; Allah Teâlâ bunu Zâtına nispet etmemektedir. Nitekim: { فَإِذا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ } “Nâkûra (sûra) üflendiği zaman” [Müddessir: 8] ve: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ ... ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ } “Sûra üflenir; göklerde kim var, yerde kim varsa çarpılıp yıkılır... Sonra ona bir daha üflenir, bir de bakarsın ki onlar ayakta bakınıp duruyorlar” [Zümer: 68] buyurmuştur. İşte bu incelemede söylenecek sözün tamamı budur. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٧٤]

[En'âm Suresi (6): Âyet 74]

وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٧٤)

{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Hani İbrâhim, babası Âzer'e: 'Putları ilâhlar mı ediniyorsun? Doğrusu ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum' demişti.” (74)

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Âyette meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ سبحانه كثيرا يَحْتَجُّ عَلَى مُشْرِكِي الْعَرَبِ بِأَحْوَالِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ يَعْتَرِفُ بِفَضْلِهِ جَمِيعُ الطَّوَائِفِ وَالْمِلَلِ فَالْمُشْرِكُونَ كَانُوا مُعْتَرِفِينَ بِفَضْلِهِ مُقِرِّينَ بِأَنَّهُمْ مِنْ أَوْلَادِهِ وَالْيَهُودُ وَالنَّصَارَى وَالْمُسْلِمُونَ كُلُّهُمْ مُعَظِّمُونَ لَهُ مُعْتَرِفُونَ بِجَلَالَةِ قَدْرِهِ. فَلَا جَرَمَ ذَكَرَ اللَّه حِكَايَةَ حَالِهِ فِي مَعْرِضِ الِاحْتِجَاجِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ.

Birinci Mesele: Bil ki Sübhân olan [Allah], Arap müşriklerine karşı İbrâhim aleyhisselâm'ın halleriyle çokça delil getirir. Bunun sebebi, bütün fırkaların ve dinlerin onun faziletini itiraf etmesidir. Müşrikler onun faziletini itiraf ediyor, onun evlatlarından olduklarını ikrar ediyorlardı; Yahudiler, Hristiyanlar ve Müslümanların tamamı ise onu tazim ediyor ve kadrinin yüceliğini kabul ediyordu. Bu sebeple Allah, müşriklere karşı delil getirme makamında onun durumunun hikâyesini zikretmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْمَنْصِبَ الْعَظِيمَ وَهُوَ اعْتِرَافُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ بِفَضْلِهِ وَعُلُوِّ مَرْتَبَتِهِ لَمْ يَتَّفِقْ لِأَحَدٍ كَمَا اتَّفَقَ لِلْخَلِيلِ ﵇، وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّهُ حَصَلَ بَيْنَ الرَّبِّ وبين العبد معاهدة. كما قال: أَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ [البقرة: ٤٠] فَإِبْرَاهِيمُ وَفَّى بِعَهْدِ الْعُبُودِيَّةِ، واللَّه تَعَالَى شَهِدَ بِذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ تَارَةً وَعَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ أُخْرَى. أَمَّا الْإِجْمَالُ فَفِي آيَتَيْنِ إِحْدَاهُمَا قَوْلُهُ: وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ [الْبَقَرَةِ: ١٢٤] وَهَذَا شَهَادَةٌ مِنَ اللَّه تَعَالَى بِأَنَّهُ تَمَّمَ عَهْدَ الْعُبُودِيَّةِ. وَالثَّانِيَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ [الْبَقَرَةِ: ١٣١] وَأَمَّا التَّفْصِيلُ: فَهُوَ أَنَّهُ ﵇ نَاظِرٌ فِي إِثْبَاتِ التَّوْحِيدِ وَإِبْطَالِ الْقَوْلِ بِالشُّرَكَاءِ وَالْأَنْدَادِ فِي مَقَامَاتٍ كَثِيرَةٍ.

Bil ki ilim ehlinin çoğunun faziletini ve mertebesinin yüceliğini itiraf ettiği bu ulu makam, Halîl aleyhisselâm'a nasip olduğu gibi hiç kimseye nasip olmamıştır. Bunun sebebi, Rab ile kul arasında bir ahitleşmenin gerçekleşmiş olmasıdır. Nitekim: { أَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “Bana verdiğiniz sözü yerine getirin ki, ben de size verdiğim sözü yerine getireyim” [Bakara: 40] buyurmuştur. İbrâhim kulluk ahdini tam olarak yerine getirmiş, Allah Teâlâ da buna bazen icmâlî (özet) bazen de tafsîlî (ayrıntılı) olarak şahitlik etmiştir. İcmâlî olan iki âyettedir: Birincisi: { وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ } “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamış, o da onları tastamam yerine getirmişti” [Bakara: 124] kavlidir ki bu, Allah Teâlâ'dan onun kulluk ahdini tamamladığına dair bir şahitliktir. İkincisi Allah Teâlâ'nın: { إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Rabbi ona: 'Teslim ol!' dediğinde; 'Âlemlerin Rabbine teslim oldum' demişti” [Bakara: 131] kavlidir. Tafsîlî olana gelince; o aleyhisselâm tevhidi ispat etmek, ortaklar ve eşler koşma görüşünü iptal etmek hususunda birçok makamda münazara etmiştir.

فَالْمَقَامُ الْأَوَّلُ: فِي هَذَا الْبَابِ مُنَاظَرَاتُهُ مَعَ أَبِيهِ حَيْثُ قال له: يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً

Bu baptaki birinci makam: Babasıyla yaptığı münazaralarıdır; hani ona şöyle demişti: { يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً }

[مَرْيَمَ: ٤٢] .

“Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir faydası olmayan şeylere niçin tapıyorsun?” [Meryem: 42].

وَالْمَقَامُ الثَّانِي: مُنَاظَرَتُهُ مَعَ قَوْمِهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ [الْأَنْعَامِ: ٧٦] .

İkinci makam: Kavmiyle münazarasında geçen: { فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ } “Üzerine gece karanlığı basınca...” [En'âm: 76] kavlidir.

وَالْمَقَامُ الثَّالِثُ: مُنَاظَرَتُهُ مَعَ مَلِكِ زَمَانِهِ، فَقَالَ: رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ [البقرة: ٢٥٨] .

Üçüncü makam: Zamanının hükümdarıyla münazarasıdır ki: { رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Benim Rabbim hem diriltir hem öldürür” [Bakara: 258] demiştir.

والمقام الرابع: مناظرته مع الكفارة بِالْفِعْلِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلَّا كَبِيراً لَهُمْ [الْأَنْبِيَاءِ:

Dördüncü makam: Kâfirlerle fiilî olarak münazara etmesidir; bu da Allah Teâlâ'nın: { فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلَّا كَبِيراً لَهُمْ } “Sonunda onları parça parça etti; ancak onların en büyüğünü bıraktı” [Enbiyâ:

٥٨] ثُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ قَالُوا: حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ [الْأَنْبِيَاءِ: ٦٨] ثُمَّ إِنَّهُ ﵇ بَعْدَ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ بَذَلَ وَلَدَهُ فَقَالَ: إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ [الصَّافَّاتِ: ١٠٢] فَعِنْدَ هَذَا ثَبَتَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَانَ مِنَ الْفِتْيَانِ، لِأَنَّهُ سَلَّمَ قَلْبَهُ لِلْعِرْفَانِ وَلِسَانَهُ لِلْبُرْهَانِ وَبَدَنَهُ لِلنِّيرَانِ وَوَلَدَهُ لِلْقُرْبَانِ وَمَالَهُ لِلضِّيفَانِ، ثُمَّ إِنَّهُ ﵇ سَأَلَ رَبَّهُ فَقَالَ: وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٨٤] فَوَجَبَ فِي كَرَمِ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ يُجِيبُ دُعَاءَهُ وَيُحَقِّقُ مَطْلُوبَهُ فِي هَذَا السُّؤَالِ، فَلَا جَرَمَ أَجَابَ دُعَاءَهُ، وَقَبِلَ نِدَاءَهُ وَجَعْلَهُ مَقْبُولًا لِجَمِيعِ الْفِرَقِ وَالطَّوَائِفِ

58] kavlidir. Sonra o kavim: { حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ } “Onu yakın ve ilâhlarınıza yardım edin!” [Enbiyâ: 68] demişlerdi. Sonra o aleyhisselâm bu hadiseden sonra çocuğunu feda etmeye yönelerek: { إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ } “Rüyamda seni boğazladığımı görüyorum” [Sâffât: 102] demiştir. İşte bu esnada İbrâhim aleyhisselâm'ın fütüvvet ehlinden olduğu sabit olmuştur; çünkü o kalbini irfana, dilini bürhana, bedenini nîrana (ateşe), evladını kurbana ve malını da misafirlere teslim etmiştir. Sonra o aleyhisselâm Rabbinden isteyerek: { وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } “Bana sonrakiler içinde bir doğruluk dili (güzel bir nam) ver” [Şuarâ: 84] demiştir. Allah Teâlâ'nın kereminde ise onun duasını icabet etmesi ve bu talebindeki matlubunu gerçekleştirmesi vâcip olmuştur. Dolayısıyla duasına icabet etmiş, nidasını kabul buyurmuş ve onu bütün fırkalar ve topluluklar nezdinde makbul kılmıştır;

إِلَى قِيَامِ الْقِيَامَةِ، وَلَمَّا كَانَ الْعَرَبُ مُعْتَرِفِينَ بِفَضْلِهِ لَا جَرَمَ جَعَلَ اللَّه تَعَالَى مُنَاظَرَتَهُ مَعَ قَوْمِهِ حُجَّةً عَلَى مُشْرِكِي الْعَرَبِ.

kıyamet gününe kadar [bu böyle sürecektir]. Araplar onun faziletini itiraf eder oldukları için de, Allah Teâlâ onun kavmiyle münazarasını Arap müşriklerine karşı bir hüccet (delil) kılmıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْعَالَمِ أَحَدٌ يُثْبِتُ للَّه تَعَالَى شَرِيكًا يُسَاوِيهِ فِي الْوُجُوبِ وَالْقُدْرَةِ وَالْعِلْمِ وَالْحِكْمَةِ، لَكِنِ الثَّنَوِيَّةُ يُثْبِتُونَ إِلَهَيْنِ، أَحَدُهُمَا حَكِيمٌ يَفْعَلُ الْخَيْرَ، وَالثَّانِي سَفِيهٌ يَفْعَلُ الشَّرَّ، وَأَمَّا الِاشْتِغَالُ بِعِبَادَةِ غَيْرِ اللَّه. فَفِي الذَّاهِبِينَ إِلَيْهِ كَثْرَةٌ. فَمِنْهُمْ عَبَدَةُ الْكَوَاكِبِ، وَهُمْ فَرِيقَانِ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ خَلَقَ هَذِهِ الْكَوَاكِبَ، وَفَوَّضَ تَدْبِيرَ هَذَا الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ إِلَيْهَا، فَهَذِهِ الْكَوَاكِبُ، هِيَ الْمُدَبِّرَاتُ لِهَذَا الْعَالَمِ، قَالُوا: فَيَجِبُ عَلَيْنَا أَنْ نَعْبُدَ هَذِهِ الْكَوَاكِبَ، ثُمَّ إِنَّ هَذِهِ الْأَفْلَاكَ وَالْكَوَاكِبَ تَعْبُدُ اللَّه وتطبعه، وَمِنْهُمْ قَوْمٌ غُلَاةٌ يُنْكِرُونَ الصَّانِعَ، وَيَقُولُونَ هَذِهِ الْأَفْلَاكُ وَالْكَوَاكِبُ أَجْسَامٌ وَاجِبَةُ الْوُجُودِ لِذَوَاتِهَا وَيَمْتَنِعُ عَلَيْهَا الْعَدَمُ وَالْفَنَاءُ، وَهِيَ الْمُدَبِّرَةُ لِأَحْوَالِ هَذَا الْعَالَمِ الْأَسْفَلِ، وَهَؤُلَاءِ هُمُ الدَّهْرِيَّةُ الْخَالِصَةُ، وَمِمَّنْ يَعْبُدُ غَيْرَ اللَّه النَّصَارَى الَّذِينَ يَعْبُدُونَ الْمَسِيحَ وَمِنْهُمْ أَيْضًا عَبَدَةُ الْأَصْنَامِ.

İkinci Mesele: Bil ki âlemde vücub (zorunlu varlık olma), kudret, ilim ve hikmette Allah Teâlâ'ya eşit olan bir ortak kabul eden hiç kimse yoktur. Fakat Seneviyye (düalistler), biri hayır işleyen hakîm, diğeri ise şer işleyen sefih olmak üzere iki ilâh kabul ederler. Allah'tan başkasına ibadetle meşgul olmaya gelince; bu yola sapanlar pek çoktur. Bunlardan biri yıldızlara tapanlardır. Onlar iki gruptur: Bir kısmı, Sübhân olan [Allah]'ın bu yıldızları yarattığını ve bu süflî (aşağı) âlemin tedbirini onlara havale ettiğini, dolayısıyla bu âlemin yöneticilerinin bu yıldızlar olduğunu söylerler. Onlar: 'Bu yıldızlara ibadet etmemiz gerekir; sonra bu felekler ve yıldızlar da Allah'a ibadet edip O'na itaat ederler' derler. Onlardan aşırı giden bir topluluk ise Sâni'i (Yaratıcı'yı) inkâr eder ve şöyle derler: 'Bu felekler ve yıldızlar zâtları gereği vâcibü'l-vücûd (varlığı zorunlu) olan cisimlerdir; onlar için yokluk ve fena imkânsızdır ve bu aşağı âlemin ahvalini yönetenler onlardır.' Bunlar hâlis Dehrîlerdir. Allah'tan başkasına tapanlardan biri de Mesîh'e tapan Hristiyanlardır; bunlardan biri de putlara tapanlardır.

وَاعْلَمْ أَنَّ هُنَا بَحْثًا لَا بُدَّ مِنْهُ وَهُوَ أَنَّهُ لَا دِينَ أَقْدَمَ مِنْ دِينِ عَبْدَةِ الْأَصْنَامِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ أَقْدَمَ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ وَصَلَ إِلَيْنَا تَوَارِيخُهُمْ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ هُوَ نُوحٌ ﵇، وَهُوَ إِنَّمَا جَاءَ بِالرَّدِّ عَلَى عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ كَمَا قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ قَوْمِهِ أنهم قالوا: لا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلا سُواعاً وَلا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْراً [نُوحٍ: ٢٣] وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ دِينَ عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ قَدْ كَانَ مَوْجُودًا قَبْلَ نُوحٍ ﵇ وَقَدْ بَقِيَ ذَلِكَ الدِّينُ إِلَى هَذَا الزَّمَانِ فَإِنَّ أَكْثَرَ سُكَّانِ أَطْرَافِ الْأَرْضِ مُسْتَمِرُّونَ عَلَى هَذَا الدِّينِ وَالْمَذْهَبُ الَّذِي هَذَا شَأْنُهُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ مَعْلُومَ الْبُطْلَانِ فِي بَدِيهَةِ الْعَقْلِ، لَكِنَّ الْعِلْمَ بِأَنَّ هَذَا الْحَجَرَ الْمَنْحُوتَ فِي هَذِهِ السَّاعَةِ لَيْسَ هُوَ الَّذِي خَلَقَنِي وَخَلَقَ السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ عِلْمٌ ضَرُورِيٌّ، وَالْعِلْمُ الضَّرُورِيُّ يَمْتَنِعُ إِطْبَاقُ الْخَلْقِ الْكَثِيرِ عَلَى إِنْكَارِهِ، فَظَهَرَ أَنَّهُ لَيْسَ دِينُ عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ كَوْنَ الصَّنَمِ/ خَالِقًا لِلسَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لَهُمْ فِيهِ تَأْوِيلٌ، وَالْعُلَمَاءُ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا كَثِيرَةً وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذَا الْبَحْثَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَلَا بَأْسَ بِأَنْ نعيده هاهنا تَكْثِيرًا لِلْفَوَائِدِ.

Bil ki burada yapılması zorunlu bir inceleme vardır: Putperestlerin dininden daha eski bir din yoktur. Bunun delili şudur: Tarihleri bize tafsilatlı olarak ulaşan peygamberlerin en eskisi Nûh aleyhisselâm'dır. O ise ancak putperestleri reddetmek üzere gelmiştir; nitekim Allah Teâlâ onun kavminden naklen şöyle dediklerini hikâye buyurmuştur: { لا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلا سُواعاً وَلا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْراً } “Sakın Vedd'i, Süvâ'ı, Yeğûs'u, Yeûk'u ve Nesr'i bırakmayın” [Nûh: 23]. Bu da putperestlik dininin Nûh aleyhisselâm'dan önce mevcut olduğuna delalet eder. Bu din günümüze kadar baki kalmıştır; zira yeryüzünün uç noktalarındaki sakinlerin çoğu bu din üzere devam etmektedir. Durumu böyle olan bir mezhebin aklın bedahetiyle bâtıl olduğunun bilinmesi imkânsızdır. Fakat şu anda yontulmuş olan bu taşın beni yaratan, yeri ve göğü yaratan olmadığını bilmek zarurî (apaçık) bir ilimdir; zarurî bir ilmin inkârı üzerinde ise bunca kalabalık bir halkın ittifak etmesi imkânsızdır. Böylece ortaya çıkmıştır ki putperestlerin dini, putun göğün ve yerin yaratıcısı olduğunu kabul etmek değildir; bilakis bu hususta mutlaka bir tevilleri vardır. Âlimler bu konuda pek çok vecih zikretmişlerdir. Biz bu incelemeyi Bakara Suresi'nin başında zikretmiştik; faydaları artırmak için burada tekrar etmemizde bir beis yoktur.

فَالتَّأْوِيلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْأَقْوَى أَنَّ النَّاسَ رَأَوْا تَغَيُّرَاتِ أَحْوَالِ هَذَا الْعَالَمِ الْأَسْفَلِ مَرْبُوطَةً بِتَغَيُّرَاتِ أَحْوَالِ الْكَوَاكِبِ، فَإِنَّ بِحَسَبِ قُرْبِ الشَّمْسِ وَبُعْدِهَا مِنْ سَمْتِ الرَّأْسِ تَحْدُثُ الْفُصُولُ الْأَرْبَعَةُ، وَبِسَبَبِ حُدُوثِ الْفُصُولِ الْأَرْبَعَةِ تَحَدُثُ الْأَحْوَالُ الْمُخْتَلِفَةُ فِي هَذَا الْعَالَمِ، ثُمَّ إِنَّ النَّاسَ تَرَصَّدُوا أَحْوَالَ سَائِرِ الْكَوَاكِبِ فَاعْتَقَدُوا ارْتِبَاطَ السَّعَادَاتِ وَالنُّحُوسَاتِ بِكَيْفِيَّةِ وُقُوعِهَا فِي طَوَالِعِ النَّاسِ عَلَى أَحْوَالٍ مُخْتَلِفَةٍ فَلَمَّا اعْتَقَدُوا ذَلِكَ غَلَبَ عَلَى ظُنُونِ أَكْثَرِ الْخَلْقِ أَنَّ مَبْدَأَ حُدُوثِ الْحَوَادِثِ فِي هَذَا الْعَالَمِ هُوَ الِاتِّصَالَاتُ الْفَلَكِيَّةُ وَالْمُنَاسَبَاتُ الْكَوْكَبِيَّةُ فَلَمَّا اعْتَقَدُوا ذَلِكَ بَالَغُوا فِي تَعْظِيمِهَا ثُمَّ مِنْهُمْ مَنِ اعْتَقَدَ أَنَّهَا وَاجِبَةُ الْوُجُودِ لِذَوَاتِهَا وَمِنْهُمْ مَنِ اعْتَقَدَ حُدُوثَهَا وَكَوْنَهَا مَخْلُوقَةً لِلْإِلَهِ الْأَكْبَرِ، إِلَّا أَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّهَا وَإِنْ كَانَتْ مَخْلُوقَةً لِلْإِلَهِ الْأَكْبَرِ، إِلَّا أَنَّهَا هِيَ الْمُدَبِّرَةُ لِأَحْوَالِ هَذَا الْعَالَمِ وَهَؤُلَاءِ هُمُ الَّذِينَ أَثْبَتُوا الْوَسَائِطَ بَيْنَ الْإِلَهِ الْأَكْبَرِ، وَبَيْنَ أَحْوَالِ هَذَا الْعَالَمِ. وَعَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ فَالْقَوْمُ اشْتَغَلُوا بِعِبَادَتِهَا وَتَعْظِيمِهَا ثُمَّ إِنَّهُمْ لَمَّا رَأَوْا أَنَّ هَذِهِ الْكَوَاكِبَ قَدْ تَغِيبُ عَنِ الْأَبْصَارِ فِي أَكْثَرِ الْأَوْقَاتِ اتَّخَذُوا لِكُلِّ كَوْكَبٍ صَنَمًا مِنَ الْجَوْهَرِ الْمَنْسُوبِ إِلَيْهِ وَاتَّخَذُوا صَنَمَ الشَّمْسِ مِنَ الذَّهَبِ وَزَيَّنُوهُ بِالْأَحْجَارِ الْمَنْسُوبَةِ إِلَى الشَّمْسِ وَهِيَ الْيَاقُوتُ وَالْأَلْمَاسُ وَاتَّخَذُوا صَنَمَ الْقَمَرِ مِنَ الْفِضَّةِ وَعَلَى هَذَا الْقِيَاسِ ثُمَّ أَقْبَلُوا عَلَى عِبَادَةِ هَذِهِ الْأَصْنَامِ وَغَرَضُهُمْ مِنْ عِبَادَةِ هَذِهِ الْأَصْنَامِ هُوَ عِبَادَةُ تِلْكَ الْكَوَاكِبِ وَالتَّقَرُّبُ إِلَيْهَا وَعِنْدَ هَذَا الْبَحْثِ يَظْهَرُ أَنَّ الْمَقْصُودَ الْأَصْلِيَّ مِنْ

Birinci Tevil: Bu en kuvvetli olanıdır; insanlar bu aşağı âlemin hallerindeki değişimlerin yıldızların hallerindeki değişimlere bağlı olduğunu görmüşlerdir. Zira güneşin başucuna yakınlığına ve uzaklığına göre dört mevsim meydana gelir; dört mevsimin meydana gelmesi sebebiyle de bu âlemde farklı haller oluşur. Sonra insanlar diğer bütün yıldızların hallerini gözetlemiş ve insanların tâlihlerinde farklı hallerde bulunma keyfiyetine göre saadetlerin ve uğursuzlukların [onlara] bağlı olduğuna inanmışlardır. Buna inandıklarında, insanların çoğunun zannına bu âlemdeki hâdiselerin meydana gelişinin başlangıcının felekî irtibatlar ve yıldızlara ait münasebetler olduğu galip gelmiştir. Buna inandıklarında, onları tazim etmekte aşırıya kaçmışlardır. Sonra onlardan kimi yıldızların zâtları gereği vâcibü'l-vücûd olduğuna inanmış, kimi de onların sonradan yaratıldığına ve en büyük İlâh'ın mahluku olduğuna inanmıştır. Ancak şöyle demişlerdir: Onlar en büyük İlâh'ın mahluku olsalar bile, bu âlemin ahvalini yönetenler onlardır. İşte bunlar, en büyük İlâh ile bu âlemin halleri arasında vasıtalar kabul edenlerdir. Her iki takdire göre de bu kavim onlara ibadet ve tazimle meşgul olmuştur. Sonra bu yıldızların çoğu vakitte gözlerden kaybolduğunu gördüklerinde, her bir yıldız için ona nispet edilen cevherden bir put yapmışlardır; güneşin putunu altından yapıp onu güneşe nispet edilen taşlarla, yani yakut ve elmasla süslemişler, ayın putunu ise gümüşten yapmışlar ve kıyası buna göre sürdürmüşlerdir. Sonra bu putlara ibadete yönelmişlerdir. Bu putlara ibadetten maksatları ise o yıldızlara ibadet etmek ve onlara yakınlaşmaktır. Bu inceleme neticesinde açığa çıkar ki,

عِبَادَةِ هَذِهِ الْأَصْنَامِ هُوَ عِبَادَةُ الْكَوَاكِبِ. وَأَمَّا الأنبياء صلوات اللَّه عليهم فلهم هاهنا مَقَامَانِ: أَحَدُهُمَا: إِقَامَةُ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْكَوَاكِبَ لَا تَأْثِيرَ لَهَا الْبَتَّةَ فِي أَحْوَالِ هَذَا الْعَالَمِ كَمَا قَالَ اللَّه تَعَالَى: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ [الأعراف: ٥٤] بَعْدَ أَنْ بَيَّنَ فِي الْكَوَاكِبِ أَنَّهَا مُسَخَّرَةٌ. وَالثَّانِي: أَنَّهَا بِتَقْدِيرِ أَنَّهَا تَفْعَلُ شَيْئًا وَيَصْدُرُ عَنْهَا تَأْثِيرَاتٌ فِي هَذَا الْعَالَمِ إِلَّا أَنَّ دَلَائِلَ الْحُدُوثِ حَاصِلَةٌ فِيهَا فَوَجَبَ كَوْنُهَا مَخْلُوقَةً وَالِاشْتِغَالُ بِعِبَادَةِ الْأَصْلِ أَوْلَى مِنَ الِاشْتِغَالِ بِعِبَادَةِ الْفَرْعِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ حَاصِلَ دِينِ عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ مَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنِ الْخَلِيلِ صَلَوَاتُ اللَّه عَلَيْهِ أَنَّهُ قَالَ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً؟ إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ فَأَفْتَى بِهَذَا الْكَلَامِ أَنَّ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ جَهْلٌ، ثُمَّ لَمَّا اشْتَغَلَ بِذِكْرِ الدَّلِيلِ أَقَامَ الدَّلِيلَ عَلَى أَنَّ الْكَوَاكِبَ وَالْقَمَرَ وَالشَّمْسَ لَا يَصْلُحُ شَيْءٌ مِنْهَا لِلْإِلَهِيَّةِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ دِينَ عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ حَاصِلُهُ يَرْجِعُ إِلَى الْقَوْلِ بِإِلَهِيَّةِ هَذِهِ الْكَوَاكِبِ وَإِلَّا لَصَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مُتَنَافِيَةً مُتَنَافِرَةً. وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا ظَهَرَ أَنَّهُ لَا طَرِيقَ إِلَى إِبْطَالِ الْقَوْلِ بِعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ إِلَّا بِإِبْطَالِ كَوْنِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ/ وَسَائِرِ الْكَوَاكِبِ آلِهَةً لِهَذَا الْعَالَمِ مُدَبِّرَةً لَهُ.

bu putlara ibadetteki asıl maksat yıldızlara ibadettir. Peygamberlere -Allah'ın salâtı üzerlerine olsun- gelince; onların burada iki makamı vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın yıldızların boyun eğdirilmiş olduğunu beyan ettikten sonra: { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de O'na aittir” [A'râf: 54] buyurduğu gibi, bu yıldızların bu âlemin hallerinde kesinlikle hiçbir tesirinin bulunmadığına deliller getirmektir. İkincisi: Onların bir şey yaptığı ve kendilerinden bu âlemde tesirler sâdır olduğu farz edilse bile, sonradan yaratılmışlık (hudûs) delilleri kendilerinde mevcuttur; binaenaleyh yaratılmış olmaları vâciptir ve asıl olana ibadetle meşgul olmak fer'e ibadetle meşgul olmaktan daha evladır. Putperestlerin dininin hulasasının zikrettiğimiz şey olduğuna delil şudur: Allah Teâlâ, Halîl'den -Allah'ın salâtı üzerine olsun- babası Âzer'e: 'Putları ilâhlar mı ediniyorsun? Doğrusu ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum' dediğini nakletmiş ve bu sözle putlara tapmanın cehalet olduğuna hükmetmiştir. Sonra delil zikretmeye yöneldiğinde; yıldızların, ayın ve güneşin hiçbirinin ilâhlığa elverişli olmadığına delil getirmiştir. Bu da göstermektedir ki putperestlerin dininin hülasası bu yıldızların ilâhlığı görüşüne dayanmaktadır; aksi takdirde bu âyet birbiriyle çelişkili ve uyumsuz olurdu. Bunu bildiğin zaman açığa çıkar ki putlara ibadet görüşünü iptal etmenin yolu, güneşin, ayın ve diğer yıldızların bu âlemin ilâhları ve yöneticileri olduğunu iptal etmekten başka bir şey değildir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي شَرْحِ حَقِيقَةِ مَذْهَبِ عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ مَا ذَكَرَهُ أَبُو مَعْشَرٍ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُنَجِّمُ الْبَلْخِيُّ ﵀ فَقَالَ فِي بَعْضِ كُتُبِهِ: أَنَّ كَثِيرًا مِنْ أَهْلِ الصِّينِ وَالْهِنْدِ كَانُوا يُثْبِتُونَ الْإِلَهَ وَالْمَلَائِكَةَ إِلَّا أَنَّهُمْ يَعْتَقِدُونَ أَنَّهُ تَعَالَى جِسْمٌ وَذُو صُورَةٍ كَأَحْسَنِ مَا يَكُونُ مِنَ الصُّوَرِ وَلِلْمَلَائِكَةِ أَيْضًا صُوَرٌ حَسَنَةٌ إِلَّا أَنَّهُمْ كُلَّهُمْ مُحْتَجِبُونَ عنا بالسموات، فَلَا جَرَمَ اتَّخَذُوا صُوَرًا وَتَمَاثِيلَ أَنِيقَةَ الْمَنْظَرِ حَسَنَةَ الرُّؤْيَا وَالْهَيْكَلِ فَيَتَّخِذُونَ صُورَةً فِي غَايَةِ الْحُسْنِ وَيَقُولُونَ إِنَّهَا هَيْكَلُ الْإِلَهِ، وَصُورَةً أُخْرَى دُونَ الصُّورَةِ الْأَوْلَى وَيَجْعَلُونَهَا عَلَى صُورَةِ الْمَلَائِكَةِ، ثُمَّ يُوَاظِبُونَ عَلَى عِبَادَتِهَا قَاصِدِينَ بِتِلْكَ الْعِبَادَةِ طَلَبَ الزُّلْفَى مِنَ اللَّه تَعَالَى وَمِنَ الْمَلَائِكَةِ، فَإِنْ صَحَّ مَا ذَكَرَهُ أَبُو مَعْشَرٍ فَالسَّبَبُ فِي عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ اعْتِقَادُ أَنَّ اللَّه تَعَالَى جِسْمٌ وَفِي مَكَانٍ.

İkinci Veçhe: Putperestlerin mezhebinin hakikatinin şerhinde Ebû Ma'şer Ca'fer b. Muhammed el-Müneccim el-Belhî rahimehullâh'ın zikrettiği husustur. O bazı kitaplarında şöyle demiştir: Çin ve Hindistan ehlinden pek çok kimse İlâh'ı ve melekleri kabul ediyorlardı; ancak Allah Teâlâ'nın bir cisim ve sûretlerin en güzeli gibi bir sûret sahibi olduğuna inanıyorlardı. Meleklerin de güzel sûretleri vardı; fakat onların hepsi gökler ile bizden perdelenmişlerdi. Bu sebeple manzarası zarif, görünüşü ve heykeli güzel sûretler ve heykeller edindiler. Son derece güzel bir sûret yapıp bunun İlâh'ın heykeli olduğunu söylediler; ilk sûretten daha aşağı başka bir sûret yapıp onu da meleklerin sûreti kıldılar. Sonra bu ibadetle Allah Teâlâ'ya ve meleklere yakınlık aramayı kastederek onlara ibadete devam ettiler. Eğer Ebû Ma'şer'in zikrettiği doğru ise, putlara tapmanın sebebi Allah Teâlâ'nın cisim ve bir mekânda olduğuna inanılmasıdır.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي هَذَا الْبَابِ أَنَّ الْقَوْمَ يَعْتَقِدُونَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى فَوَّضَ تَدْبِيرَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَقَالِيمِ إِلَى مَلَكٍ بِعَيْنِهِ. وَفَوَّضَ تَدْبِيرَ كُلِّ قِسْمٍ مِنْ أَقْسَامِ مُلْكِ الْعَالَمِ إِلَى رُوحٍ سَمَاوِيٍّ بِعَيْنِهِ فَيَقُولُونَ مُدَبِّرُ الْبِحَارِ مَلَكٌ، وَمُدَبِّرُ الْجِبَالِ مَلَكٌ آخَرُ، وَمُدَبِّرُ الْغُيُومِ وَالْأَمْطَارِ مَلَكٌ، وَمُدَبِّرُ الْأَرْزَاقِ مَلَكٌ، وَمُدَبِّرُ الْحُرُوبِ وَالْمُقَاتِلَاتِ مَلَكٌ آخَرُ فَلَمَّا اعْتَقَدُوا ذَلِكَ اتَّخَذُوا لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أُولَئِكَ الْمَلَائِكَةِ صَنَمًا مَخْصُوصًا وَهَيْكَلًا مَخْصُوصًا وَيَطْلُبُونَ مِنْ كُلِّ صَنَمٍ مَا يَلِيقُ بِذَلِكَ الرُّوحِ الْفَلَكِيِّ مِنَ الْآثَارِ وَالتَّدْبِيرَاتِ، وَلِلْقَوْمِ تَأْوِيلَاتٌ أُخْرَى سِوَى هَذِهِ الثَّلَاثَةِ ذَكَرْنَاهَا فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ، ولنكتف هاهنا بِهَذَا الْقَدْرِ مِنَ الْبَيَانِ واللَّه أَعْلَمُ.

Bu baptaki Üçüncü Veçhe: O kavim, Allah Teâlâ'nın iklimlerin her birinin yönetimini bizzat belirli bir meleğe havale ettiğine ve âlem mülkünün kısımlarından her bir kısmın yönetimini de bizzat semavî bir ruha havale ettiğine inanmaktadır. 'Denizleri yöneten bir melektir, dağları yöneten başka bir melektir, bulutları ve yağmurları yöneten bir melektir, rızıkları yöneten bir melektir, savaşları ve muharebeleri yöneten başka bir melektir' derler. Buna inandıklarında, o meleklerin her biri için özel bir put ve özel bir tapınak (heykel) edinmişlerdir ve her bir puttan o felekî ruha layık olan eserleri ve tedbirleri talep ederler. O kavmin bu üçü dışında başka tevilleri de vardır ki bunları Bakara Suresi'nin başında zikretmiştik. Burada bu kadarlık açıklamayla yetinelim. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اسْمَ وَالِدِ إِبْرَاهِيمَ هُوَ آزَرُ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ اسْمُهُ تَارَحُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: لَا خِلَافَ بَيْنَ النَّسَّابِينَ أَنَّ اسْمَهُ تَارَحُ، وَمِنَ الْمُلْحِدَةِ مَنْ جَعَلَ هَذَا طَعْنًا فِي الْقُرْآنِ. وَقَالَ هذا النسب خطأ وليس بصواب، وللعلماء هاهنا مَقَامَانِ:

Üçüncü Mesele: Bu âyetin zahiri, İbrâhim'in babasının adının Âzer olduğuna delalet eder; onlardan bazısı ise adının Târah olduğunu söylemiştir. ez-Zeccâc: 'Nesep âlimleri arasında onun adının Târah olduğu hususunda ihtilaf yoktur' demiştir. Mülhidlerden (inkârcılardan) kimisi bunu Kur'an'a bir ta'n (eleştiri) vesilesi yapmış ve 'Bu nesep yanlıştır, doğru değildir' demiştir. Âlimlerin burada iki makamı vardır:

الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: أَنَّ اسْمَ وَالِدِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ هُوَ آزَرُ، وَأَمَّا قَوْلُهُمْ أَجْمَعَ النَّسَّابُونَ عَلَى أَنَّ اسْمَهُ كَانَ تَارَحَ. فَنَقُولُ هَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ ذَلِكَ الْإِجْمَاعَ إِنَّمَا حَصَلَ لِأَنَّ بَعْضَهُمْ يُقَلِّدُ بَعْضًا، وَبِالْآخِرَةِ يَرْجِعُ ذَلِكَ الْإِجْمَاعُ إِلَى قَوْلِ الْوَاحِدِ وَالِاثْنَيْنِ مِثْلُ قَوْلِ وَهْبٍ وَكَعْبٍ وَغَيْرِهِمَا، وَرُبَّمَا تَعَلَّقُوا بِمَا يَجِدُونَهُ مِنْ أَخْبَارِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَلَا عِبْرَةَ بِذَلِكَ فِي مُقَابَلَةِ صَرِيحِ الْقُرْآنِ.

Birinci Makam: İbrâhim aleyhisselâm'ın babasının adı Âzer'dir. Onların: 'Nesep âlimleri onun adının Târah olduğu hususunda icmâ etmiştir' sözüne gelince; biz deriz ki: Bu zayıftır. Çünkü bu icmâ ancak bazılarının bazılarını taklit etmesinden hâsıl olmuştur ve neticede bu icmâ, Vehb, Kâ'b ve diğerleri gibi bir iki kişinin sözüne dayanır. Bazen de Yahudi ve Hristiyanların haberlerinden buldukları şeylere tutunurlar. Açık Kur'an âyeti karşısında buna hiçbir itibar edilmez.

الْمَقَامُ الثَّانِي: سَلَّمْنَا أن اسمه كان تارح ثم لنا هاهنا وجوه:

İkinci Makam: Adının Târah olduğunu kabul ettik; o takdirde burada bizim için birkaç vecih vardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: لَعَلَّ وَالِدَ إِبْرَاهِيمَ كَانَ مُسَمًّى بِهَذَيْنِ الِاسْمَيْنِ، فَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ اسْمَهُ الْأَصْلِيَّ كَانَ آزَرَ وَجُعِلَ تَارَحُ لَقَبًا لَهُ، فَاشْتَهَرَ هَذَا اللَّقَبُ وَخَفِيَ الِاسْمُ. فاللَّه تَعَالَى ذَكَرَهُ بِالِاسْمِ، / وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ بِالْعَكْسِ، وَهُوَ أَنَّ تَارَحَ كَانَ اسْمًا أَصْلِيًّا وَآزَرَ كَانَ لَقَبًا غَالِبًا. فَذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى بِهَذَا اللَّقَبِ الْغَالِبِ.

Birinci Veçhe: Belki de İbrâhim'in babası bu iki isimle de isimlendirilmiştir. Asıl adının Âzer olduğu, Târah'ın ise ona lakap yapıldığı, böylece bu lakabın meşhur olup isminin gizli kaldığı söylenebilir. Bu sebeple Allah Teâlâ onu ismiyle zikretmiştir. Aksinin olması da muhtemeldir; o da Târah'ın asıl isim, Âzer'in ise galip gelen lakap olmasıdır. Allah Teâlâ da onu bu galip lakabıyla zikretmiştir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ لَفْظَةُ آزَرَ صفة مخصوصة في لغتم، فَقِيلَ إِنَّ آزَرَ اسْمُ ذَمٍّ فِي لُغَتِهِمْ وَهُوَ الْمُخْطِئُ كَأَنَّهُ قِيلَ، وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ الْمُخْطِئِ كَأَنَّهُ عَابَهُ بِزَيْغِهِ وَكُفْرِهِ وَانْحِرَافِهِ عَنِ الْحَقِّ، وَقِيلَ آزَرُ هُوَ الشَّيْخُ الْهَرِمُ بِالْخُوَارَزْمِيَّةِ، وَهُوَ أَيْضًا فَارِسِيَّةٌ أَصْلِيَّةٌ.

İkinci Veçhe: Âzer lafzının onların dilinde özel bir sıfat olmasıdır. Denildi ki: Âzer onların dilinde bir kınama ismidir ve 'hataya düşen' demektir. Âdeta 'Hani İbrâhim, hataya düşen babasına demişti ki...' denilmiş gibidir; sapması, küfrü ve haktan yüz çevirmesi sebebiyle onu ayıplamış gibidir. Bir rivayete göre de Âzer, Harezm dilinde 'yaşlı, pîr-i fânî ihtiyar' demektir ve bu da aslen Farsçadır.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ إِنَّمَا يَجُوزُ الْمَصِيرُ إِلَيْهِمَا عِنْدَ مَنْ يَقُولُ بِجَوَازِ اشْتِمَالِ الْقُرْآنِ عَلَى أَلْفَاظٍ قَلِيلَةٍ مِنْ غَيْرِ لُغَةِ الْعَرَبِ.

Bil ki bu iki veche ancak Kur'an'ın Arapça dışındaki dillerden az sayıda kelime içerebileceğini caiz gören kimseler nezdinde gidilmesi mümkündür.

وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ آزَرَ كَانَ اسْمَ صَنَمٍ يَعْبُدُهُ وَالِدُ إِبْرَاهِيمَ، وَإِنَّمَا سَمَّاهُ اللَّه بِهَذَا الِاسْمِ لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا:

Üçüncü Veçhe: Âzer'in, İbrâhim'in babasının taptığı bir putun adı olmasıdır. Allah'ın onu bu isimle isimlendirmesi ise iki vecihten dolayıdır: Birincisi:

أَنَّهُ جَعَلَ نَفْسَهُ مُخْتَصًّا بِعِبَادَتِهِ وَمَنْ بَالَغَ فِي مَحَبَّةِ أَحَدٍ فَقَدْ يَجْعَلُ اسْمَ الْمَحْبُوبِ اسْمًا لِلْمُحِبِّ. قَالَ اللَّه تَعَالَى:

Kendisini ona ibadete adamış olmasıdır; bir kimseyi sevmede aşırıya kaçan kimse bazen sevgilinin adını sevenin adı kılar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ [الْإِسْرَاءِ: ٧١] وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ عَابِدَ آزَرَ فَحُذِفَ الْمُضَافُ وَأُقِيمَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مَقَامَهُ.

{ يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ } “Bütün insanları önderleriyle çağıracağımız gün...” [İsrâ: 71]. İkincisi: Murâdın 'Âzer'e tapan' (âbidü Âzer) olması, muzâfın (tamlananın) hazfedilip muzâfun ileyhin (tamlayanın) onun yerine geçirilmiş olmasıdır.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ وَالِدَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَانَ تَارَحَ وَآزَرُ كَانَ عَمًّا لَهُ، وَالْعَمُّ قَدْ يُطْلَقُ عَلَيْهِ اسْمُ الْأَبِ، كَمَا حَكَى اللَّه تَعَالَى عَنْ أَوْلَادِ يَعْقُوبَ أَنَّهُمْ قَالُوا: نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ [الْبَقَرَةِ:

Dördüncü Veçhe: İbrâhim aleyhisselâm'ın babası Târah idi, Âzer ise onun amcasıydı; amcaya da bazen baba ismi verilebilir. Nitekim Allah Teâlâ Ya'kūb'un oğullarından naklen şöyle dediklerini hikâye buyurmuştur: { نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } “Senin ilâhına ve ataların İbrâhim, İsmâil ve İshak'ın ilâhına kulluk edeceğiz” [Bakara:

١٣٣] وَمَعْلُومٌ أَنَّ إِسْمَاعِيلَ كَانَ عَمًّا لِيَعْقُوبَ. وَقَدْ أَطْلَقُوا عَلَيْهِ لَفْظَ الأب فكذا هاهنا. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ التَّكَلُّفَاتِ إِنَّمَا يَجِبُ الْمَصِيرُ إِلَيْهَا لَوْ دَلَّ دَلِيلٌ بَاهِرٌ عَلَى أَنَّ وَالِدَ إِبْرَاهِيمَ مَا كَانَ اسْمُهُ آزَرَ وَهَذَا الدَّلِيلُ لَمْ يُوجَدِ الْبَتَّةَ، فَأَيُّ حَاجَةٍ تَحْمِلُنَا عَلَى هَذِهِ التَّأْوِيلَاتِ، وَالدَّلِيلُ الْقَوِيُّ عَلَى صِحَّةِ أَنَّ الْأَمْرَ عَلَى مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ، أَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى وَالْمُشْرِكِينَ كَانُوا فِي غَايَةِ الْحِرْصِ عَلَى تَكْذِيبِ الرَّسُولِ ﵊ وَإِظْهَارِ بُغْضِهِ، فَلَوْ كَانَ هَذَا النَّسَبُ كَذِبًا لَامْتَنَعَ فِي الْعَادَةِ سُكُوتُهُمْ عَنْ تَكْذِيبِهِ وَحَيْثُ لَمْ يُكَذِّبُوهُ عَلِمْنَا أَنَّ هَذَا النَّسَبَ صَحِيحٌ واللَّه أَعْلَمُ.

133]. Malumdur ki İsmâil, Ya'kūb'un amcasıydı; ona baba lafzını kullanmışlardır, burada da böyledir. Bil ki bu zorlama teviller ancak İbrâhim'in babasının adının Âzer olmadığını gösteren parlak bir delil bulunsaydı gidilmesi vâcip olan şeylerdir. Bu delil ise kesinlikle bulunamamıştır; öyleyse bizi bu tevillere sevk eden ihtiyaç nedir? Meselenin bu âyetin zahirinin delalet ettiği üzere olduğunun sıhhatine dair kuvvetli delil şudur: Yahudiler, Hristiyanlar ve müşrikler Resûl aleyhisselâm'ı yalanlamaya ve ona düşmanlık göstermeye son derece hırslı idiler. Şayet bu nesep yalan olsaydı, âdete göre onların bunu yalanlamaktan geri durmaları imkânsız olurdu. Onlar bunu yalanlamadıklarına göre bu nesebin sahih olduğunu anladık. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَتِ الشِّيعَةُ: إِنَّ أَحَدًا مِنْ آبَاءِ الرَّسُولِ ﵊ وَأَجْدَادِهِ مَا كَانَ كَافِرًا وَأَنْكَرُوا أَنْ يُقَالَ إِنَّ وَالِدَ إِبْرَاهِيمَ كَانَ كَافِرًا وَذَكَرُوا أَنَّ آزَرَ كَانَ عَمَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇. وَمَا كَانَ وَالِدًا لَهُ وَاحْتَجُّوا عَلَى قَوْلِهِمْ بِوُجُوهٍ:

Dördüncü Mesele: Şîa şöyle demiştir: Resûl aleyhisselâm'ın baba ve dedelerinden hiçbiri kâfir değildi. İbrâhim'in babasının kâfir olduğunu söylemeyi inkâr etmişler ve Âzer'in İbrâhim aleyhisselâm'ın amcası olduğunu, babası olmadığını zikretmişlerdir. Görüşlerine birtakım vecihlerle delil getirmişlerdir:

الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّ آبَاءَ الْأَنْبِيَاءِ مَا كَانُوا كُفَّارًا وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ

Birinci Hüccet: Peygamberlerin babaları kâfir değillerdi. Buna birtakım vecihler delalet eder: Bunlardan biri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ }

[الشُّعَرَاءِ: ٢١٨، ٢١٩] .

“O ki, [namaza] kalktığın zaman da seni görür, secde edenler arasındaki dolaşmanı da” [Şuarâ: 218-219].

قِيلَ مَعْنَاهُ: إِنَّهُ كَانَ يَنْقُلُ رُوحَهُ مِنْ سَاجِدٍ إِلَى سَاجِدٍ وَبِهَذَا التَّقْدِيرِ: فَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ آبَاءِ مُحَمَّدٍ ﵇ كَانُوا مُسْلِمِينَ. وَحِينَئِذٍ يَجِبُ الْقَطْعُ بِأَنَّ وَالِدَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَانَ مُسْلِمًا.

Bunun manasının: 'O'nun ruhunu bir secde edenden diğer bir secde edene nakledip durduğu' olduğu söylenmiştir. Bu takdire göre âyet, Muhammed aleyhisselâm'ın bütün babalarının Müslüman olduğuna delalet eder. O takdirde İbrâhim aleyhisselâm'ın babasının Müslüman olduğuna kesin olarak hükmetmek vâcip olur.

فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ: وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا أُخَرَ: أَحَدُهَا: إِنَّهُ لَمَّا نُسِخَ فَرْضُ/ قِيَامِ اللَّيْلِ طَافَ الرَّسُولُ ﵌ تِلْكَ اللَّيْلَةَ عَلَى بُيُوتِ الصَّحَابَةِ لِيَنْظُرَ مَاذَا يَصْنَعُونَ لِشِدَّةِ حِرْصِهِ عَلَى مَا يَظْهَرُ مِنْهُمْ مِنَ الطَّاعَاتِ فَوَجَدَهَا كَبُيُوتِ الزَّنَابِيرِ لِكَثْرَةِ مَا سَمِعَ مِنْ أَصْوَاتِ قِرَاءَتِهِمْ وَتَسْبِيحِهِمْ وَتَهْلِيلِهِمْ. فالمراد من قوله:

Şayet: O'nun { وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ } kavli başka vecihlere de muhtemeldir: Birincisi: Gece ibadetinin farziyeti neshedilince, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem sahabeden sâdır olan taatlere karşı duyduğu aşırı iştiyak sebebiyle onların ne yaptıklarını görmek için o gece sahabe evlerini dolaştı. Kıraat, tesbih ve tehlil seslerinden çokça işittiği şey sebebiyle onları arı kovanı gibi buldu. Dolayısıyla O'nun:

وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ طَوَافُهُ صَلَوَاتُ اللَّه عَلَيْهِ تِلْكَ اللَّيْلَةَ عَلَى السَّاجِدِينَ. وَثَانِيهَا: الْمُرَادُ أَنَّهُ ﵇ كَانَ يُصَلِّي بِالْجَمَاعَةِ فَتَقَلُّبُهُ فِي السَّاجِدِينَ مَعْنَاهُ: كَوْنُهُ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَمُخْتَلِطًا بِهِمْ حَالَ الْقِيَامِ وَالرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ.

{ وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ } kavlinden murat, onun -Allah'ın salâtı üzerine olsun- o gece secde edenleri dolaşmasıdır. İkincisi: Muradın, onun aleyhisselâm cemaatle namaz kılması olduğu; dolayısıyla secde edenler arasındaki dolaşmasının manasının; kıyam, rükû ve sücûd halinde onların arasında ve onlarla iç içe bulunması olduğudur.

وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ مَا يَخْفَى حَالُكَ عَلَى اللَّه كُلَّمَا قُمْتَ وَتَقَلَّبْتَ مَعَ السَّاجِدِينَ فِي الِاشْتِغَالِ بِأُمُورِ الدِّينِ.

Üçüncüsü: Muradın, din işleriyle meşguliyet hususunda sen secde edenlerle birlikte kalkıp dolaştığın her vakit halinin Allah'a gizli kalmadığı olmasıdır.

وَرَابِعُهَا: الْمُرَادُ تَقَلُّبُ بَصَرِهِ فِيمَنْ يُصَلِّي خَلْفَهُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ

Dördüncüsü: Muradın, arkasında namaz kılanlar üzerinde bakışının dolaşmasıdır. Buna delil ise

قَوْلُهُ ﵇: «أَتِمُّوا الرُّكُوعَ وَالسُّجُودَ فَإِنِّي أَرَاكُمْ مِنْ وَرَاءِ ظَهْرِي»

o aleyhisselâm'ın: «Rükû ve secdeleri tam yapın; zira ben sizi arkamdan da görüyorum» kavlidir.

فَهَذِهِ الْوُجُوهُ الْأَرْبَعَةُ مِمَّا يَحْتَمِلُهَا ظَاهِرُ الْآيَةِ، فَسَقَطَ مَا ذَكَرْتُمْ.

Âyetin zahirinin ihtimal verdiği bu dört vecih bulunurken sizin zikrettiğiniz şey düşmüştür denilirse,

وَالْجَوَابُ: لَفْظُ الْآيَةِ مُحْتَمِلٌ لِلْكُلِّ، فَلَيْسَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى الْبَعْضِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهَا عَلَى الْبَاقِي. فَوَجَبَ أَنْ نَحْمِلَهَا عَلَى الْكُلِّ وَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ الْمَقْصُودُ، وَمِمَّا يَدُلُّ أَيْضًا عَلَى أَنَّ أَحَدًا مِنْ آبَاءِ مُحَمَّدٍ ﵇ مَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ

Cevap: Âyetin lafzı hepsine de muhtemeldir; âyeti bir kısmına hamletmek diğerine hamletmekten daha evla değildir. Dolayısıyla onu hepsine hamletmemiz vâcip olmuştur ve bu durumda maksat hâsıl olur. Muhammed aleyhisselâm'ın babalarından hiçbirinin müşriklerden olmadığına delalet eden hususlardan biri de şudur: