ثم اعلم أن هاهنا دَقِيقَةً أُخْرَى، وَهِيَ: أَنَّ الْقَضَايَا الْعَقْلِيَّةَ الْمَحْضَةَ يَصْعُبُ تَحْصِيلُ الْعِلْمِ بِهَا عَلَى سَبِيلِ التَّمَامِ وَالْكَمَالِ إِلَّا لِلْعُقَلَاءِ الْكَامِلِينَ الَّذِينَ تَعَوَّدُوا الْإِعْرَاضَ عَنْ قَضَايَا الْحِسِّ وَالْخَيَالِ وَأَلِفُوا اسْتِحْضَارَ
Sonra bil ki burada başka bir ince nükte daha vardır. O da şudur: Sırf aklî önermelerin tam ve mükemmel bir şekilde kavranıp bilinmesi, ancak duyu ve hayal alanına ait hususlardan yüz çevirmeye alışmış ve soyut
الْمَعْقُولَاتِ الْمُجَرَّدَةِ، وَمِثْلُ هَذَا الْإِنْسَانِ يَكُونُ كَالنَّادِرِ وَقَوْلُهُ: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ قَضِيَّةٌ عَقْلِيَّةٌ مَحْضَةٌ مُجَرَّدَةٌ فَالْإِنْسَانُ الَّذِي يَقْوَى عَقْلُهُ عَلَى الْإِحَاطَةِ بِمَعْنَى هَذِهِ الْقَضِيَّةِ نَادِرٌ جِدًّا. وَالْقُرْآنُ إِنَّمَا أُنْزِلَ لِيَنْتَفِعَ بِهِ جَمِيعُ الْخَلْقِ. فَهَهُنَا طَرِيقٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ مَنْ ذَكَرَ الْقَضِيَّةَ الْعَقْلِيَّةَ الْمَحْضَةَ الْمُجَرَّدَةَ، فَإِذَا أَرَادَ إِيصَالَهَا إِلَى عَقْلِ كُلِّ أَحَدٍ ذَكَرَ لَهَا مِثَالًا مِنَ الْأُمُورِ الْمَحْسُوسَةِ الدَّاخِلَةِ تَحْتَ الْقَضِيَّةِ الْعَقْلِيَّةِ الْكُلِّيَّةِ لِيَصِيرَ ذَلِكَ الْمَعْقُولُ بِمُعَاوَنَةِ هَذَا الْمِثَالِ الْمَحْسُوسِ مَفْهُومًا لِكُلِّ أَحَدٍ، وَالْأَمْرُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَرَدَ عَلَى هَذَا الْقَانُونِ، لِأَنَّهُ قَالَ أَوَّلًا:
akledilirleri zihinde hazır tutmayı alışkanlık hâline getirmiş kâmil akıl sahipleri için mümkündür. Böyle bir insan ise nâdir bulunur. Cenâb-ı Hakk'ın { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları O'ndan başkası bilmez” kavli de sırf, mücerret aklî bir kaziyyedir (önermedir). Dolayısıyla aklı bu önermenin manasını kavramaya güç yetiren insan son derece azdır. Hâlbuki Kur'ân, bütün yaratılmışların kendisinden istifade etmesi için indirilmiştir. İşte burada başka bir yol devreye girer: Sırf ve mücerret aklî bir önermeyi zikreden kimse, onu herkesin aklına ulaştırmak istediğinde, bu aklî ve küllî önermenin kapsamına giren somut şeylerden bir örnek getirir ki o akledilir mana, bu somut örneğin yardımıyla herkes tarafından anlaşılır hâle gelsin. Bu âyetteki durum da işte bu kural üzere vuku bulmuştur; zira Cenâb-ı Hak önce şöyle buyurmuştur:
وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها/ إِلَّا هُوَ ثُمَّ أَكَّدَ هَذَا الْمَعْقُولَ الْكُلِّيَّ الْمُجَرَّدَ بِجُزْئِيٍّ مَحْسُوسٍ فَقَالَ: وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَذَلِكَ لِأَنَّ أَحَدَ أَقْسَامِ مَعْلُومَاتِ اللَّه هُوَ جَمِيعُ دَوَابِّ الْبَرِّ، وَالْبَحْرِ، وَالْحِسُّ، وَالْخَيَالُ قَدْ وَقَفَ عَلَى عَظَمَةِ أَحْوَالِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ، فَذِكْرُ هَذَا الْمَحْسُوسِ يَكْشِفُ عَنْ حَقِيقَةِ عَظَمَةِ ذَلِكَ الْمَعْقُولِ.
{ وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları O'ndan başkası bilmez.”/ Ardından bu mücerret küllî makûlü (akledileni), hissedilir bir cüz'î ile pekiştirerek { وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “O, karada ve denizde olanı da bilir” buyurmuştur. Bunun sebebi şudur: Allah'ın malumatının kısımlarından biri de karadaki ve denizdeki bütün canlılardır; duyu ve hayal ise karanın ve denizin hallerinin azametine vakıf olmuştur. Dolayısıyla bu somut şeyin zikredilmesi, o aklî meselenin azametinin hakikatini açığa çıkarır.
وَفِيهِ دَقِيقَةٌ أُخْرَى وَهِيَ: أَنَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ ذِكْرَ الْبَرِّ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ شَاهَدَ أَحْوَالَ الْبَرِّ، وَكَثْرَةَ مَا فِيهِ مِنَ الْمُدُنِ وَالْقُرَى وَالْمَفَاوِزِ وَالْجِبَالِ وَالتِّلَالِ، وَكَثْرَةَ مَا فِيهَا مِنَ الْحَيَوَانِ وَالنَّبَاتِ وَالْمَعَادِنِ. وَأَمَّا الْبَحْرُ فَإِحَاطَةُ الْعَقْلِ بِأَحْوَالِهِ أَقَلُّ إِلَّا أَنَّ الْحِسَّ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ عَجَائِبَ الْبِحَارِ فِي الْجُمْلَةِ أَكْثَرُ وَطُولَهَا وَعَرْضَهَا أَعْظَمُ وَمَا فِيهَا مِنَ الْحَيَوَانَاتِ وَأَجْنَاسِ الْمَخْلُوقَاتِ أَعْجَبُ. فَإِذَا اسْتَحْضَرَ الْخَيَالُ صُورَةَ الْبَحْرِ وَالْبَرِّ عَلَى هَذِهِ الْوُجُوهِ. ثُمَّ عَرَفَ أَنَّ مَجْمُوعَهَا قِسْمٌ حَقِيرٌ مِنَ الْأَقْسَامِ الدَّاخِلَةِ تَحْتَ قَوْلِهِ: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ فَيَصِيرُ هَذَا الْمِثَالُ الْمَحْسُوسُ مُقَوِّيًا وَمُكَمِّلًا لِلْعَظَمَةِ الْحَاصِلَةِ تَحْتَ قَوْلِهِ: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى كَمَا كَشَفَ عَنْ عَظَمَةِ قَوْلِهِ وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ بِذِكْرِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ كَشَفَ عَنْ عَظَمَةِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِقَوْلِهِ: وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَقْلَ يَسْتَحْضِرُ جَمِيعَ مَا فِي وَجْهِ الْأَرْضِ مِنَ الْمُدُنِ وَالْقُرَى وَالْمَفَاوِزِ وَالْجِبَالِ وَالتِّلَالِ، ثُمَّ يَسْتَحْضِرُ كَمْ فِيهَا مِنَ النَّجْمِ وَالشَّجَرِ ثُمَّ يَسْتَحْضِرُ أَنَّهُ لَا يَتَغَيَّرُ حَالُ وَرَقَةٍ إِلَّا وَالْحَقُّ سُبْحَانَهُ يَعْلَمُهَا ثُمَّ يَتَجَاوَزُ مِنْ هَذَا الْمِثَالِ إِلَى مِثَالٍ آخَرٍ أَشَدَّ هَيْئَةً مِنْهُ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْحَبَّةَ فِي غَايَةِ الصِّغَرِ وَظُلُمَاتُ الْأَرْضِ مَوْضِعٌ يَبْقَى أَكْبَرُ الْأَجْسَامِ وَأَعْظَمُهَا مَخْفِيًّا فِيهَا فَإِذَا سَمِعَ أَنَّ تِلْكَ الْحَبَّةَ الصَّغِيرَةَ الْمُلْقَاةَ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ عَلَى اتِّسَاعِهَا وَعَظَمَتِهَا لَا تَخْرُجُ عَنْ عِلْمِ اللَّه تَعَالَى الْبَتَّةَ، صَارَتْ هَذِهِ الْأَمْثِلَةُ مُنَبِّهَةً عَلَى عَظَمَةٍ عَظِيمَةٍ وَجَلَالَةٍ عَالِيَةٍ مِنَ الْمَعْنَى الْمُشَارِ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ بِحَيْثُ تَتَحَيَّرُ الْعُقُولُ فِيهَا وَتَتَقَاصَرُ الْأَفْكَارُ وَالْأَلْبَابُ عَنِ الْوُصُولِ إِلَى مَبَادِيهَا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَوَّى أَمْرَ ذَلِكَ الْمَعْقُولِ الْمَحْضِ الْمُجَرَّدِ بِذِكْرِ هَذِهِ الْجُزْئِيَّاتِ الْمَحْسُوسَةِ فَبَعْدَ ذِكْرِهَا عَادَ إِلَى ذِكْرِ تِلْكَ الْقَضِيَّةِ الْعَقْلِيَّةِ الْمَحْضَةِ الْمُجَرَّدَةِ بِعِبَارَةٍ أُخْرَى فَقَالَ: وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ وَهُوَ عَيْنُ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ:
Bunda başka bir ince nükte daha vardır: Cenâb-ı Hak karayı önce zikretmiştir; çünkü insan karanın hallerini, oradaki şehirlerin, köylerin, çöllerin, dağların, tepelerin çokluğunu ve buralardaki hayvanların, bitkilerin, madenlerin çokluğunu bizzat müşahede etmiştir. Denize gelince; aklın onun hallerini kuşatması daha azdır. Ne var ki duyu, denizlerdeki harikaların genel olarak daha çok olduğuna, uzunluğunun ve genişliğinin daha büyük olduğuna, içindeki hayvanların ve mahlukat türlerinin daha şaşırtıcı olduğuna delalet eder. Hayal gücü, deniz ile karanın suretini bu yönleriyle zihinde hazır ettiğinde ve ardından bunların tamamının { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları O'ndan başkası bilmez” kavlinin kapsamına giren kısımlardan pek küçük bir pay olduğunu bildiğinde, bu somut örnek, { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları O'ndan başkası bilmez” kavlinin ifade ettiği azameti pekiştirici ve tamamlayıcı olur. Sonra Cenâb-ı Hak, karayı ve denizi zikretmek suretiyle { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır” kavlinin azametini açığa çıkardığı gibi, { وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها } “O'nun ilmi olmaksızın bir yaprak dahi düşmez” kavliyle de karanın ve denizin azametini ortaya koymuştur. Zira akıl, yeryüzündeki bütün şehirleri, köyleri, çölleri, dağları ve tepeleri zihninde canlandırır; sonra buralarda ne kadar gövdesiz bitki ve ağaç bulunduğunu hatırlar; daha sonra da bir yaprağın durumu dahi değişse Hakk Teâlâ'nın onu mutlaka bildiğini zihnine getirir. Ardından bu örnekten daha da dehşet verici diğer bir örneğe geçer ki o da O'nun: { وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ } “Yerin karanlıklarında tek bir dane [dahi yoktur ki O bilmesin]” kavlidir. Çünkü dane son derece küçüktür; yerin karanlıkları ise en büyük ve en devasa cisimlerin dahi içinde gizli kaldığı bir yerdir. İnsan, yerin onca genişliğine ve büyüklüğüne rağmen karanlıklarına düşmüş o küçücük danenin Allah Teâlâ'nın ilminden asla hariç kalmadığını işittiğinde, bu örnekler { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları O'ndan başkası bilmez” kavliyle işaret edilen mananın öyle ulu bir azametine ve yüce bir celaline dikkat çeker ki akıllar onda hayrete düşer, fikirler ve idrakler onun başlangıcına dahi ulaşmaktan aciz kalır. Sonra Cenâb-ı Hak, bu hissedilir cüz'iyâtı zikrederek o sırf ve mücerret makûlü kuvvetlendirdikten sonra, bunları zikretmesinin ardından başka bir ifadeyle yine o sırf ve mücerret aklî önermeyi zikretmeye dönmüş ve şöyle buyurmuştur: { وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “Ne yaş ne de kuru hiçbir şey yoktur ki apaçık bir kitapta olmasın.” Bu ise, O'nun şu kavlinde zikredilenin aynısıdır:
وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ فَهَذَا مَا عَقَلْنَاهُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الشَّرِيفَةِ الْعَالِيَةِ. وَمِنَ اللَّه التَّوْفِيقُ.
{ وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları O'ndan başkası bilmez.” İşte bu yüce ve şerefli âyetin tefsirinden anladığımız husus budur. Muvaffakiyet Allah'tandır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُتَكَلِّمُونَ قَالُوا إِنَّهُ تَعَالَى فَاعِلُ الْعَالَمِ بِجَوَاهِرِهِ وَأَعْرَاضِهِ عَلَى سَبِيلِ الْإِحْكَامِ وَالْإِتْقَانِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ عَالِمًا بِهَا فَوَجَبَ كَوْنُهُ تَعَالَى عَالِمًا بِهَا وَالْحُكَمَاءُ قَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى مَبْدَأٌ لِجَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ، وَالْعِلْمُ بِالْمَبْدَأِ يُوجِبُ الْعِلْمَ بِالْأَثَرِ فَوَجَبَ كَوْنُهُ تَعَالَى عَالِمًا بِكُلِّهَا:
İkinci Mesele: Kelamcılar şöyle demişlerdir: Cenâb-ı Hak, cevherleri ve arazlarıyla bu âlemi sağlam ve muhkem bir şekilde var edendir. Böyle olan bir zatın ise onları bilmesi zorunludur; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın onları bilmesi vacip olmuştur. Filozoflar da şöyle demişlerdir: Cenâb-ı Hak bütün mümkinatın mebdeidir (ilk kaynağıdır); mebdei bilmek ise eseri bilmeyi gerektirir; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın hepsini bilmesi vacip olmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ مِنْ أَدَلَّ الدَّلَائِلِ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى عَالِمًا بِجَمِيعِ الْجُزْئِيَّاتِ الزَّمَانِيَّةِ وَذَلِكَ/ لِأَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى مَبْدَأٌ لِكُلِّ مَا سِوَاهُ وَجَبَ كَوْنُهُ مَبْدَأً لِهَذِهِ الْجُزْئِيَّاتِ بِالْأَثَرِ. فَوَجَبَ كَوْنُهُ تَعَالَى عَالِمًا بِهَذِهِ التَّغَيُّرَاتِ وَالزَّمَانِيَّاتِ مِنْ حَيْثُ أَنَّهَا مُتَغَيِّرَةٌ وَزَمَانِيَّةٌ وَذَلِكَ هُوَ الْمَطْلُوبُ.
Bil ki bu söz, Allah Teâlâ'nın zamana bağlı bütün cüz'iyâtı bildiğine dair delillerin en kuvvetlilerindendir. Çünkü/ Allah Teâlâ'nın Kendisi dışındaki her şeyin mebdei olduğu sabit olunca, eser vasıtasıyla bu cüz'iyâtın da mebdei olması vacip olmuştur. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın, değişen ve zamana bağlı olan bu şeyleri, değişir ve zamana bağlı olmaları hasebiyle bilmesi vacip olmuştur; matlup olan da budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى مُنَزَّهًا عَنِ الضِّدِّ وَالنِّدِّ وَتَقْرِيرُهُ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ يُفِيدُ الْحَصْرَ، أَيْ عِنْدَهُ لَا عِنْدَ غَيْرِهِ. وَلَوْ حَصَلَ مَوْجُودٌ آخَرُ وَاجِبُ الْوُجُودِ لَكَانَ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ حَاصِلَةً أَيْضًا عِنْدَ ذَلِكَ الْآخَرِ، وَحِينَئِذٍ يَبْطُلُ الْحَصْرُ. وَأَيْضًا فَكَمَا أَنَّ لَفْظَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى هَذَا التَّوْحِيدِ، فَكَذَلِكَ الْبُرْهَانُ الْعَقْلِيُّ يُسَاعِدُ عَلَيْهِ. وَتَقْرِيرُهُ: أَنَّ الْمَبْدَأَ لِحُصُولِ الْعِلْمِ بِالْآثَارِ وَالنَّتَائِجِ وَالصَّنَائِعِ هُوَ الْعِلْمُ بِالْمُؤَثِّرِ وَالْمُؤَثِّرُ الْأَوَّلُ فِي كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ هُوَ الْحَقُّ سُبْحَانَهُ. فَالْمَفْتَحُ الْأَوَّلُ لِلْعِلْمِ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ هُوَ الْعِلْمُ بِهِ سُبْحَانَهُ لَكِنَّ الْعِلْمَ بِهِ لَيْسَ إِلَّا لَهُ لِأَنَّ مَا سِوَاهُ أَثَرٌ وَالْعِلْمُ بِالْأَثَرِ لَا يُفِيدُ الْعِلْمَ بِالْمُؤَثِّرِ. فَظَهَرَ بِهَذَا الْبُرْهَانِ أَنَّ مَفَاتِحَ الْغَيْبِ لَيْسَتْ إِلَّا عِنْدَ الْحَقِّ سُبْحَانَهُ. واللَّه أَعْلَمُ.
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları O'ndan başkası bilmez” kavli, O'nun zıddı ve dengi olmaktan münezzeh olduğuna delalet eder. Bunun açıklaması şudur: { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır” kavli hasr (tahsis) ifade eder; yani “başkalarının değil, sadece O'nun katındadır” demektir. Şayet vacibü'l-vücut olan başka bir varlık bulunsaydı, gaybın anahtarları o diğer varlığın katında da bulunurdu ve bu takdirde hasr iptal olurdu. Ayrıca âyetin lafzı bu tevhide delalet ettiği gibi, aklî bürhan da bunu destekler. Bunun açıklaması şudur: Eserleri, neticeleri ve sanatları bilmenin mebdei, müessiri (etki edeni) bilmektir. Bütün mümkinattaki ilk müessir ise Hakk Teâlâ'dır. Dolayısıyla bilinen her şeyi bilmenin ilk anahtarı, Cenâb-ı Hakk'ı bilmektir. Ne var ki O'nu bilmek ancak O'na mahsustur; çünkü O'nun dışındaki her şey bir eserdir ve eseri bilmek, müessiri bilmeyi sağlamaz. İşte bu bürhanla gaybın anahtarlarının yalnızca Hakk Teâlâ'nın katında olduğu açıkça ortaya çıkmıştır. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قُرِئَ وَلَا حَبَّةٌ وَلَا رَطْبٌ وَلَا يَابِسٌ بِالرَّفْعِ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى مَحَلٍّ مِنْ وَرَقَةٍ وَأَنْ يَكُونَ رَفْعًا عَلَى الِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ كَقَوْلِكَ: لَا رَجُلَ مِنْهُمْ وَلَا امْرَأَةٌ إِلَّا فِي الدَّارِ.
Dördüncü Mesele: Âyette { وَلَا حَبَّةٌ وَلَا رَطْبٌ وَلَا يَابِسٌ } kelimeleri merfu (ötreli) olarak da okunmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi, { مِنْ وَرَقَةٍ } ifadesinin mahalline atfedilmiş olmasıdır. [İkincisi], mübteda (özne) olarak merfu olması ve haberinin de { إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } olmasıdır; tıpkı senin: “Evde onlardan ne bir erkek ne de bir kadın vardır” demen gibi.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ: إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ ذَلِكَ الْكِتَابَ الْمُبِينَ هُوَ عِلْمُ اللَّه تَعَالَى لَا غَيْرَ. وَهَذَا هُوَ الصَّوَابُ. وَالثَّانِي: قَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اللَّه جَلَّ ثَنَاؤُهُ أَثْبَتَ كَيْفِيَّةَ الْمَعْلُومَاتِ فِي كِتَابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَخْلُقَ الْخَلْقَ كَمَا قَالَ ﷿: مَا أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها [الْحَدِيدِ: ٢٢] وَفَائِدَةُ هَذَا الْكِتَابِ أُمُورٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا كَتَبَ هَذِهِ الْأَحْوَالَ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ لِتَقِفَ الْمَلَائِكَةُ عَلَى نَفَاذِ عِلْمِ اللَّه تَعَالَى فِي الْمَعْلُومَاتِ وأنه لا يغيب عنه مما في السموات وَالْأَرْضِ شَيْءٌ. فَيَكُونُ فِي ذَلِكَ عِبْرَةٌ تَامَّةٌ كَامِلَةٌ لِلْمَلَائِكَةِ الْمُوَكَّلِينَ بِاللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ لِأَنَّهُمْ يُقَابِلُونَ بِهِ مَا يَحْدُثُ فِي صَحِيفَةِ هَذَا الْعَالَمِ فَيَجِدُونَهُ مُوَافِقًا لَهُ. وَثَانِيهَا: يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مَا ذَكَرَ مِنَ الْوَرَقَةِ وَالْحَبَّةِ تَنْبِيهًا لِلْمُكَلَّفِينَ عَلَى أَمْرِ الْحِسَابِ وَإِعْلَامًا بِأَنَّهُ لَا يَفُوتُهُ مِنْ كُلِّ مَا يَصْنَعُونَ فِي الدُّنْيَا شَيْءٌ: لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ لَا يُهْمِلُ الْأَحْوَالَ الَّتِي لَيْسَ فِيهَا ثَوَابٌ وَلَا عِقَابٌ وَلَا تَكْلِيفٌ فَبِأَنْ لَا يُهْمِلَ الْأَحْوَالَ الْمُشْتَمِلَةَ عَلَى الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ أَوْلَى.
Beşinci Mesele: Cenâb-ı Hakk'ın { إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “...ancak apaçık bir kitaptadır” kavli hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bu apaçık kitap, yalnızca Allah Teâlâ'nın ilmidir. Doğru olan da budur. İkincisi: Zeccâc şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın –övgüsü yüce olsun–, azze ve celle: { مَا أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها } “Yeryüzünde veya kendi nefislerinizde meydana gelen hiçbir musibet yoktur ki Biz onu yaratmadan önce bir kitapta olmasın” [Hadîd 22] buyurduğu gibi, mahlukatı yaratmadan önce bilinen şeylerin keyfiyetini bir kitapta tespit etmiş olması caizdir. Bu kitabın faydası birkaç husustur: Birincisi: Cenâb-ı Hak bu halleri Levh-i Mahfuz'a, meleklerin Allah Teâlâ'nın malumata dair ilminin eksiksiz nüfuz edişine ve göklerde ve yerde bulunan hiçbir şeyin O'na gizli kalmadığına vakıf olmaları için yazmıştır. Böylece bu durum, Levh-i Mahfuz ile görevli melekler için tam ve mükemmel bir ibret olur; çünkü onlar bu âlemin sahifesinde meydana gelen şeyleri Levh-i Mahfuz ile karşılaştırırlar ve onunla tam bir uyum içinde olduğunu görürler. İkincisi: Allah Teâlâ'nın yaprak ve dane gibi şeyleri zikretmesinin, mükellefleri hesap işine dikkat çekmek ve dünyada yaptıkları şeylerden hiçbirinin O'nun gözünden kaçmayacağını bildirmek maksadıyla olduğu söylenebilir; zira Cenâb-ı Hak içinde sevap, ceza ve mükellefiyet bulunmayan halleri dahi ihmal etmiyorsa, sevap ve cezayı içeren halleri asla ihmal etmeyecektir.
وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى عَلِمَ أَحْوَالَ جَمِيعِ الْمَوْجُودَاتِ فَيَمْتَنِعُ تَغْيِيرُهَا عَنْ مُقْتَضَى ذَلِكَ الْعِلْمِ، وَإِلَّا لَزِمَ الْجَهْلُ. فَإِذَا كَتَبَ أَحْوَالَ جَمِيعِ الْمَوْجُودَاتِ فِي ذَلِكَ الْكِتَابِ عَلَى التَّفْصِيلِ التَّامِّ امْتَنَعَ أَيْضًا تَغْيِيرُهَا وَإِلَّا لَزِمَ الْكَذِبُ فَتَصِيرُ كِتْبَةُ جُمْلَةِ الْأَحْوَالِ فِي ذَلِكَ الْكِتَابِ مُوجِبًا تَامًّا وَسَبَبًا كَامِلًا فِي أَنَّهُ يَمْتَنِعُ تَقَدُّمُ مَا تَأَخَّرَ وَتَأَخُّرُ/ مَا تَقَدَّمَ كَمَا قَالَ صَلَوَاتُ اللَّه عَلَيْهِ: «جَفَّ الْقَلَمُ بِمَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى يَوْمِ القيامة» واللَّه أعلم.
Üçüncüsü: Allah Teâlâ bütün varlıkların hallerini bilmiştir; dolayısıyla bunların o ilmin gereğinden farklılaşması imkânsızdır, aksi takdirde cehalet lâzım gelir. Bütün varlıkların hallerini o kitapta tastamam ve ayrıntılı olarak yazınca, bunların değişmesi de imkânsız hâle gelmiştir, aksi takdirde yalan lâzım gelir. Dolayısıyla bütün hallerin o kitaba yazılmış olması, Resûlullah'ın aleyhisselâm: “Kalem, kıyamet gününe kadar olacak olan şeyleri yazıp kurumuştur” buyurduğu gibi, sonraya bırakılanın öne alınmasının veya öne/ alınan şeyin sonraya bırakılmasının imkânsız oluşuna tam bir mucib ve kâmil bir sebep olur. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٦٠]
[En'âm Suresi (6): Âyet 60]
وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٦٠)
{ وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٦٠) } “Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan), gündüzün ne işlediğinizi bilen, sonra belirlenmiş bir ecel tamamlansın diye sizi onda dirilten (uyandıran) O'dur. Sonra dönüşünüz yalnız O'nadır; sonra O, yaptıklarınızı size haber verecektir. (60)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ كَمَالَ عِلْمِهِ بِالْآيَةِ الْأُولَى بَيَّنَ كَمَالَ قُدْرَتِهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ كَوْنُهُ قَادِرًا عَلَى نَقْلِ الذَّوَاتِ مِنَ الْمَوْتِ إِلَى الْحَيَاةِ وَمِنَ النَّوْمِ إِلَى اليقظة واستقلاله بحفظها فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ وَتَدْبِيرُهَا عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ حالة النوم واليقظة.
Bil ki Cenâb-ı Hak önceki âyette ilminin kemalini beyan edince, bu âyette de kudretinin kemalini beyan etmiştir ki bu da; zâtları ölümden hayata, uykudan uyanıklığa nakletmeye kâdir olması, her halükârda onları korumayı tek başına üstlenmesi ve uyku ile uyanıklık hallerinde onları en güzel şekilde idare etmesidir.
فأما قوله: الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى يُنِيمُكُمْ فَيَتَوَفَّى أَنْفُسَكُمُ الَّتِي بِهَا تَقْدِرُونَ عَلَى الْإِدْرَاكِ وَالتَّمْيِيزِ كَمَا قَالَ ﷻ اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى
Cenâb-ı Hakk'ın: { الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ } “Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan)” kavline gelince; mana şudur: Cenâb-ı Hak sizi uyutur ve kendisiyle idrak ve temyiz edebildiğiniz nefislerinizi vefat ettirir (alır); nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى
عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى
{ عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Allah, ölümleri vaktinde canları alır; ölmeyenleri de uykularında [alır]. Sonra haklarında ölüm hükmettiğini tutar, diğerini ise belirlenmiş bir süreye kadar salıverir.”
[الزُّمَرِ: ٤٢] ، فاللَّه ﷻ يَقْبِضُ الْأَرْوَاحَ عَنِ التصرف بالنوم كما يقبضها بالموت، وهاهنا بَحْثٌ: وَهُوَ أَنَّ النَّائِمَ لَا شَكَّ أَنَّهُ حَيٌّ وَمَتَى كَانَ حَيًّا لَمْ تَكُنْ رُوحُهُ مَقْبُوضَةً الْبَتَّةَ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَصِحَّ أَنْ يُقَالَ إِنَّ اللَّه تَوَفَّاهُ فَلَا بُدَّ هاهنا مِنْ تَأْوِيلٍ وَهُوَ أَنَّ حَالَ النَّوْمِ تَغُورُ الْأَرْوَاحُ الْحَسَّاسَةُ مِنَ الظَّاهِرِ فِي الْبَاطِنِ فَصَارَتِ الْحَوَاسُّ الظَّاهِرَةُ مُعَطَّلَةً عَنْ أَعْمَالِهَا، فَعِنْدَ النَّوْمِ صَارَ ظَاهِرُ الْجَسَدِ مُعَطَّلًا عَنْ بَعْضِ الْأَعْمَالِ، وَعِنْدَ الْمَوْتِ صَارَتْ جُمْلَةُ الْبَدَنِ مُعَطَّلَةً عَنْ كُلِّ الْأَعْمَالِ، فَحَصَلَ بَيْنَ النَّوْمِ وَبَيْنَ الْمَوْتِ مُشَابَهَةٌ مِنْ هَذَا الِاعْتِبَارِ، فَصَحَّ إِطْلَاقُ لَفْظِ الْوَفَاةِ وَالْمَوْتِ عَلَى النَّوْمِ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ. ثُمَّ قَالَ: وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ يُرِيدُ مَا كَسَبْتُمْ مِنَ الْعَمَلِ بِالنَّهَارِ قَالَ تَعَالَى: وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ وَالْمُرَادُ مِنْهَا الْكَوَاسِبُ مِنَ الطَّيْرِ وَالسِّبَاعِ وَاحِدَتُهَا جَارِحَةٌ. قَالَ تَعَالَى: الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ
[Zümer 42]. Allah celle celâluhu, ölüm vasıtasıyla ruhları kabzettiği gibi uyku vasıtasıyla da tasarruftan alıkoyup kabzeder. Burada bir inceleme konusu vardır: Uyuyan kimse şüphesiz hayattadır; hayatta olduğu müddetçe de ruhu asla kabzedilmiş değildir. Durum böyle olunca, Allah'ın onu vefat ettirdiğini söylemek sahih olmaz. O hâlde burada bir tevil gereklidir ki o da şudur: Uyku anında hisseden ruhlar bedenin dışından içine doğru çekilir ve böylece dış duyular faaliyetlerinden kesilir. Neticede uyku esnasında bedenin dışı bazı fiillerden atıl kalır; ölüm anında ise bedenin tamamı bütün fiillerden kesilir. Dolayısıyla bu yönden uyku ile ölüm arasında bir benzerlik meydana gelmiş ve bu açıdan uykuya da “vefat” ve “ölüm” lafzının ıtlak edilmesi sahih olmuştur. Daha sonra Cenâb-ı Hak: { وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ } “Gündüzün ne işlediğinizi bilir” buyurmuştur; bununla gündüz vakti amel olarak kazandığınız şeyleri kastetmektedir. Nitekim Cenâb-ı Hak: { وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ } “Eğittiğiniz avcı hayvanlar...” buyurmuştur ki bundan maksat kuşlardan ve yırtıcılardan av yapanlardır; tekili ise 'câriha'dır. Yine Cenâb-ı Hak: { الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ } “Kötülükleri işleyenler...” buyurmuştur ki
أَيِ اكْتَسَبُوا. وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمُرَادُ مِنْهُ أَعْمَالُ الْجَوَارِحِ.
yani “kazananlar” demektir. Hulâsa, bundan murat uzuvların (cârihaların) amelleridir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ أَيْ يرد إليكم أرواحكم في النهار، والبعث هاهنا الْيَقَظَةُ. ثُمَّ قَالَ:
Sonra Cenâb-ı Hak: { ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ } “Sonra sizi onda diriltir” buyurmuştur; yani gündüz vakti ruhlarınızı size geri verir. Buradaki ba's (diriltme), uykudan uyandırmadır. Sonra şöyle buyurmuştur:
لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى أَيْ أَعْمَارُكُمُ الْمَكْتُوبَةُ، وَهِيَ قَوْلُهُ: وَأَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ وَالْمَعْنَى يَبْعَثُكُمْ مِنْ نَوْمِكُمْ إِلَى أَنْ تَبْلُغُوا آجَالَكُمْ، وَمَعْنَى الْقَضَاءِ فَصْلُ الْأَمْرِ عَلَى سَبِيلِ التَّمَامِ، وَمَعْنَى قَضَاءِ الْأَجَلِ فَصْلُ مُدَّةِ الْعُمْرِ مِنْ غَيْرِهَا بِالْمَوْتِ.
{ لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى } “Belirlenmiş bir ecel tamamlansın diye”; yani takdir edilmiş ömürleriniz tamamlansın diye. Bu da O'nun: “O'nun katında belirlenmiş bir ecel vardır” kavlidir. Mana şudur: Ecellerinize ulaşıncaya kadar sizi uykunuzdan uyandırır. Kazânın manası, bir işi tam ve kesin olarak sonuçlandırmaktır; ecelin kazâsı ise ölüm vasıtasıyla ömür süresinin diğerinden ayrılıp tamamlanmasıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ يُنِيمُهُمْ أَوَّلًا ثُمَّ يُوقِظُهُمْ ثَانِيًا كَانَ ذَلِكَ جَارِيًا مَجْرَى الْإِحْيَاءِ بَعْدَ الْإِمَاتَةِ، لَا جَرَمَ اسْتَدَلَّ بِذَلِكَ عَلَى صِحَّةِ الْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ. فَقَالَ: ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ فِي لَيْلِكُمْ وَنَهَارِكُمْ وَفِي جميع أحوالكم وأعمالكم.
Bil ki Cenâb-ı Hak önce onları uyuttuğunu, sonra ikinci olarak uyandırdığını zikredince, bu durum öldükten sonra diriltme mesabesinde olmuştur. İşte bu sebeple, ba'sın ve kıyametin doğruluğuna bununla delil getirmiş ve şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Sonra dönüşünüz Rabbinizedir; O, gecenizde, gündüzünüzde, bütün hallerinizde ve amellerinizde yapmakta olduklarınızı size haber verecektir.”
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٦١ الى ٦٢]
[En'âm Suresi (6): Âyetler 61-62]
وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ (٦١) ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ (٦٢)
{ وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ (٦١) ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ (٦٢) } “O, kullarının üzerinde mutlak galiptir ve üzerinize koruyucular gönderir. Nihayet birinize ölüm geldiğinde, elçilerimiz onun canını alırlar; onlar hiçbir kusur da etmezler. (61) Sonra gerçek mevlaları olan Allah'a döndürülürler. Dikkat edin, hüküm yalnız O'nundur ve O, hesap görenlerin en süratlisidir. (62)”
[قوله تعالى وهو القاهر فوق عباده] اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنَ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى كَمَالِ قُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى وَكَمَالِ حِكْمَتِهِ. وَتَقْرِيرُهُ أَنَّا بَيَّنَّا فِيمَا سَبَقَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ هَذِهِ الْآيَةِ الْفَوْقِيَّةَ بِالْمَكَانِ وَالْجِهَةِ بَلْ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهَا الْفَوْقِيَّةَ بِالْقَهْرِ وَالْقُدْرَةِ، كَمَا يُقَالُ أَمْرُ فُلَانٍ فَوْقَ أَمْرِ فُلَانٍ بِمَعْنَى أَنَّهُ أَعْلَى وَأَنْفَذُ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ [الْفَتْحِ: ١٠] وَمِمَّا يُؤَكِّدُ أَنَّ الْمُرَادَ ذَلِكَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ مُشْعِرٌ بِأَنَّ هَذَا الْقَهْرَ إِنَّمَا حَصَلَ بِسَبَبِ هَذِهِ الْفَوْقِيَّةِ، وَالْفَوْقِيَّةُ الْمُفِيدَةُ لِصِفَةِ الْقَهْرِ هِيَ الْفَوْقِيَّةُ بِالْقُدْرَةِ لَا الْفَوْقِيَّةُ بِالْجِهَةِ، إِذِ الْمَعْلُومُ أَنَّ الْمُرْتَفِعَ فِي الْمَكَانِ قَدْ يَكُونُ مَقْهُورًا. وَتَقْرِيرُ هَذَا الْقَهْرِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ قَهَّارٌ لِلْعَدَمِ بِالتَّكْوِينِ وَالْإِيجَادِ، وَالثَّانِي:
[Cenâb-ı Hakk'ın: “O, kullarının üzerinde mutlak galiptir” kavli] Bil ki bu, Allah Teâlâ'nın kudret ve hikmetinin kemaline delalet eden delillerin başka bir türüdür. Bunun takriri şudur: Biz daha önce bu âyette murat edilen fevkiyyetin (üstte olmanın) mekân ve yön bakımından olmasının caiz olmadığını, bilakis kahr (mutlak galebe) ve kudret bakımından fevkiyyet olması gerektiğini beyan etmiştik; nitekim “filanın emri falanın emrinin üstündedir” denildiğinde onun daha yüce ve daha geçerli olduğu kastedilir. Allah Teâlâ'nın: { يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ } “Allah'ın eli onların ellerinin üzerindedir” [Fetih 10] kavli de böyledir. Muradı teyit eden hususlardan biri de şudur: Âyetteki { وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ } “O, kullarının üzerinde mutlak galiptir” ifadesi, bu kahrın ancak bu fevkiyyet sebebiyle hâsıl olduğunu hissettirmektedir; kahr sıfatını ifade eden fevkiyyet ise yön fevkiyyeti değil, kudret fevkiyyetidir; zira mekân bakımından yüksekte olan kimsenin mağlup ve makhûr olabileceği bilinen bir gerçektir. Bu kahrın takriri birkaç yöndendir: Birincisi: Cenâb-ı Hak, var etme ve icat etme yoluyla ademe (yokluğa) galiptir. İkincisi:
أَنَّهُ قَهَّارٌ لِلْوُجُودِ بِالْإِفْنَاءِ وَالْإِفْسَادِ فَإِنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي يَنْقُلُ الْمُمْكِنَ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ تَارَةً وَمِنَ الْوُجُودِ إِلَى الْعَدَمِ أُخْرَى. فَلَا وُجُودَ إِلَّا بِإِيجَادِهِ وَلَا عَدَمَ إِلَّا بِإِعْدَامِهِ فِي الْمُمْكِنَاتِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ قَهَّارٌ لِكُلِّ ضِدٍّ بِضِدِّهِ فَيَقْهَرُ النُّورَ بِالظُّلْمَةِ وَالظُّلْمَةَ بِالنُّورِ، وَالنَّهَارَ بِاللَّيْلِ وَاللَّيْلَ بِالنَّهَارِ. وَتَمَامُ تَقْرِيرِهِ فِي قَوْلِهِ: قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ [آلِ عِمْرَانَ: ٢٦] .
Cenâb-ı Hak, yok etme ve ifsat etme yoluyla varlığa galiptir; çünkü mümkünü bazen ademden vücuda, bazen de vücuttan ademe nakleden ancak O'dur. Mümkinatta O'nun var etmesi olmaksızın hiçbir vücut, O'nun yok etmesi olmaksızın hiçbir adem yoktur. Üçüncüsü: O, her zıdda zıddı vasıtasıyla galiptir; nitekim nuru karanlıkla, karanlığı nurla; gündüzü geceyle, geceyi gündüzle mağlup eder. Bunun tastamam beyanı O'nun şu kavlindedir: { قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ } “De ki: Ey mülkün sahibi olan Allah'ım! Sen mülkü dilediğine verirsin, dilediğinden de mülkü çeker alırsın; dilediğini aziz kılar, dilediğini zelil edersin” [Âl-i İmrân 26].
وَإِذَا عَرَفْتَ مَنْهَجَ الْكَلَامِ. فَاعْلَمْ أَنَّهُ بَحْرٌ لَا سَاحِلَ لَهُ لِأَنَّ كُلَّ مَخْلُوقٍ فَلَهُ ضِدٌّ، فَالْفَوْقُ ضِدُّهُ التَّحْتُ،
Sözün yöntemini kavradığında bil ki bu sahil bulunmayan bir denizdir; çünkü her yaratılmışın bir zıddı vardır; yukarının zıddı aşağı,
وَالْمَاضِي ضِدُّهُ الْمُسْتَقْبَلُ، وَالنُّورُ ضِدُّهُ الظُّلْمَةُ، وَالْحَيَاةُ ضِدُّهَا الْمَوْتُ، وَالْقُدْرَةُ ضِدُّهَا الْعَجْزُ. وَتَأَمَّلْ فِي سائل الْأَحْوَالِ وَالصِّفَاتِ لِتَعْرِفَ أَنَّ حُصُولَ التَّضَادِّ بَيْنَهَا يَقْضِي عَلَيْهَا بِالْمَقْهُورِيَّةِ وَالْعَجْزِ وَالنُّقْصَانِ، وَحُصُولُ هَذِهِ الصِّفَاتِ فِي الْمُمْكِنَاتِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لَهَا مُدَبِّرًا قَادِرًا قَاهِرًا مُنَزَّهًا عَنِ الضِّدِّ وَالنِّدِّ، مُقَدَّسًا عَنِ الشَّبِيهِ وَالشَّكْلِ.
geçmişin zıddı gelecek, nurun zıddı zulmet, hayatın zıddı ölüm ve kudretin zıddı acziyettir. Diğer halleri ve sıfatları da etraflıca düşün ki aralarındaki zıtlaşmanın onların mağlup, aciz ve noksan olduklarına hükmettiğini bilesin. Mümkinatta bu sıfatların bulunması ise, onları idare eden, zıttan ve denk olmaktan münezzeh, benzerden ve şekilden mukaddes, kādir ve kāhir bir Müdebbir'in varlığına delalet eder;
كَمَا قَالَ: وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَالرَّابِعُ: أَنَّ هَذَا/ الْبَدَنَ مُؤَلَّفٌ مِنَ الطَّبَائِعِ الْأَرْبَعِ. وَهِيَ مُتَنَافِرَةٌ مُتَبَاغِضَةٌ مُتَبَاعِدَةٌ بِالطَّبْعِ وَالْخَاصَّةِ فَاجْتِمَاعُهَا لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِقَسْرِ قَاسِرٍ وَأَخْطَأَ مَنْ قَالَ إِنَّ ذَلِكَ الْقَاسِرَ هُوَ النَّفْسُ الْإِنْسَانِيَّةُ، وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ ابْنُ سِينَا فِي الْإِشَارَاتِ لِأَنَّ تَعَلُّقَ النَّفْسِ بِالْبَدَنِ إِنَّمَا يَكُونُ بَعْدَ حُصُولِ الْمِزَاجِ وَاعْتِدَالِ الْأَمْشَاجِ، وَالْقَاهِرُ لِهَذِهِ الطَّبَائِعِ عَلَى الِاجْتِمَاعِ سَابِقٌ عَلَى هَذَا الِاجْتِمَاعِ، وَالسَّابِقُ عَلَى حُصُولِ الِاجْتِمَاعِ مُغَايِرٌ لِلْمُتَأَخِّرِ عَنْ حُصُولِ الِاجْتِمَاعِ. فَثَبَتَ أَنَّ الْقَاهِرَ لِهَذِهِ الطَّبَائِعِ عَلَى الِاجْتِمَاعِ لَيْسَ إِلَّا اللَّه تَعَالَى، كَمَا قَالَ: وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَأَيْضًا فَالْجَسَدُ كَثِيفٌ سُفْلِيٌّ ظُلْمَانِيٌّ فَاسِدٌ عَفِنٌ، وَالرُّوحُ لَطِيفٌ عُلْوِيٌّ نُورَانِيٌّ مُشْرِقٌ بَاقٍ طَاهِرٌ نَظِيفٌ، فَبَيْنَهُمَا أَشَدُّ الْمُنَافَرَةِ وَالْمُبَاعَدَةِ. ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ جَمَعَ بَيْنَهُمَا عَلَى سَبِيلِ الْقَهْرِ وَالْقُدْرَةِ، وَجَعَلَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُسْتَكْمَلًا بِصَاحِبِهِ مُنْتَفِعًا بِالْآخَرِ. فَالرُّوحُ تَصُونُ الْبَدَنَ عَنِ الْعُفُونَةِ وَالْفَسَادِ وَالتَّفَرُّقِ، وَالْبَدَنُ يَصِيرُ آلَةً لِلرُّوحِ فِي تَحْصِيلِ السِّعَادَاتِ الْأَبَدِيَّةِ، وَالْمَعَارِفِ الْإِلَهِيَّةِ، فَهَذَا الِاجْتِمَاعُ وَهَذَا الِانْتِفَاعُ لَيْسَ إِلَّا بِقَهْرِ اللَّه تَعَالَى لِهَذِهِ الطَّبَائِعِ، كَمَا قَالَ وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَأَيْضًا فَعِنْدَ دُخُولِ الرُّوحِ فِي الْجَسَدِ أَعْطَى الرُّوحَ قُدْرَةً عَلَى فِعْلِ الضِّدَّيْنِ، وَمُكْنَةً مِنَ الطَّرَفَيْنِ إِلَّا أَنَّهُ يَمْتَنِعُ رُجْحَانُ الْفِعْلِ عَلَى التَّرْكِ تَارَةً وَالتَّرْكِ عَلَى الْفِعْلِ أُخْرَى إِلَّا عِنْدَ حُصُولِ الدَّاعِيَةِ الْجَازِمَةِ الْخَالِيَةِ عَنِ الْمُعَارِضِ. فَلَمَّا لَمْ تَحْصُلْ تِلْكَ الدَّاعِيَةُ امْتَنَعَ الْفِعْلُ وَالتَّرْكُ فَكَانَ إِقْدَامُ الْفَاعِلِ عَلَى الْفِعْلِ تَارَةً وَعَلَى التَّرْكِ أُخْرَى بِسَبَبِ حُصُولِ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ فِي قَلْبِهِ مِنَ اللَّه يَجْرِي مَجْرَى الْقَهْرِ فَكَانَ قَاهِرًا لِعِبَادِهِ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ، وَإِذَا تَأَمَّلْتَ هَذِهِ الْأَبْوَابَ عَلِمْتَ أَنَّ الْمُمْكِنَاتِ وَالْمُبْدِعَاتِ وَالْعُلْوِيَّاتِ وَالسُّفْلِيَّاتِ وَالذَّوَاتِ وَالصِّفَاتِ كُلَّهَا مَقْهُورَةٌ تَحْتَ قَهْرِ اللَّه مُسَخَّرَةٌ تَحْتَ تَسْخِيرِ اللَّه تعالى، كما قال: وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ.
nitekim Cenâb-ı Hak: { وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ } “O, kullarının üzerinde mutlak galiptir” buyurmuştur. Dördüncüsü: Şu/ beden dört tabiatten meydana gelmiştir. Bunlar ise tabiatları ve hususiyetleri gereği birbirine zıt, birbirinden nefret eden ve uzak duran unsurlardır; dolayısıyla bunların bir araya gelmesi mutlaka zorlayıcı bir gücün baskısıyla olmalıdır. Bu zorlayıcının insan nefsi olduğunu söyleyen kimse yanılmıştır ki bu görüş İbn Sînâ'nın el-İşârât'ta zikrettiği görüştür. Çünkü nefsin bedenle irtibatı ancak mizacın oluşmasından ve karışımların dengelenmesinden sonra gerçekleşir; oysa bu tabiatları bir arada tutan kāhir güç, bu birleşmeden öncedir; birleşmenin gerçekleşmesinden önce olan şey ise birleşmenin gerçekleşmesinden sonra olandan başkadır. Böylece bu tabiatları bir araya getiren kāhir gücün Allah Teâlâ'dan başkası olmadığı sabit olmuştur; nitekim O: { وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ } “O, kullarının üzerinde mutlak galiptir” buyurmuştur. Ayrıca beden kesif, süflî, karanlık, bozulmaya ve kokuşmaya elverişlidir; ruh ise latif, ulvî, nuranî, parlak, bâki, temiz ve paktır. Dolayısıyla ikisi arasında son derece şiddetli bir zıtlık ve uzaklık vardır. Sonra Cenâb-ı Hak kahrı ve kudretiyle ikisini bir araya getirmiş, her birini diğeriyle kemale eren ve birbirinden faydalanan kılmıştır. Ruh bedeni kokuşmaktan, bozulmaktan ve dağılmaktan korur; beden ise ebedî saadetleri ve ilâhî marifetleri elde etmede ruh için bir alet olur. İşte bu birleşme ve bu faydalanma ancak Allah Teâlâ'nın bu tabiatlara galip gelmesiyle mümkündür; nitekim Cenâb-ı Hak { وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ } “O, kullarının üzerinde mutlak galiptir” buyurmuştur. Yine ruh bedene girdiğinde Cenâb-ı Hak ruha iki zıddı yapabilme kudreti ve her iki taraf üzerinde de güç vermiştir; ne var ki muhalif unsurlardan arınmış kesin bir itici güç (dâiye) bulunmadıkça, bazen yapmanın terk etmeye, bazen de terk etmenin yapmaya ağır basması imkânsızdır. Bu kesin arzu ve yöneliş bulunmadığında yapma ve terk etme de imkânsız olur; dolayısıyla failin bazen yapmaya bazen de terk etmeye yönelmesi, Allah tarafından kalbinde o itici gücün var edilmesi sebebiyledir ki bu da bir nevi cebir mesabesindedir. Dolayısıyla Cenâb-ı Hak bu cihetten de kullarına galiptir. Bu bahisleri düşündüğünde; mümkinatın, yaratılmışların, ulvî ve süflî varlıkların, zâtların ve sıfatların hepsinin Allah Teâlâ'nın kahrı altında makhûr, O'nun teshiri altında müsahhar olduğunu anlarsın; nitekim Cenâb-ı Hak: { وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ } “O, kullarının üzerinde mutlak galiptir” buyurmuştur.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً [البحث الأول] فَالْمُرَادُ أَنَّ مِنْ جُمْلَةِ قَهْرِهِ لِعِبَادِهِ إِرْسَالَ الْحَفَظَةِ عَلَيْهِمْ وَهَؤُلَاءِ الْحَفَظَةُ هُمُ الْمُشَارُ إِلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ [الرَّعْدِ: ١١] وَقَوْلُهُ: مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ [ق: ١٨] وَقَوْلُهُ: وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً كاتِبِينَ [الِانْفِطَارِ: ١٠، ١١] وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ حُضُورِ هَؤُلَاءِ الْحَفَظَةِ ضَبْطُ الْأَعْمَالِ. ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُمْ يَكْتُبُونَ الطَّاعَاتِ وَالْمَعَاصِيَ وَالْمُبَاحَاتِ بِأَسْرِهَا بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها [الْكَهْفِ: ٤٩]
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً } “Ve üzerinize koruyucular gönderir” kavline gelince; [Birinci İnceleme:] Muradı, O'nun kullarına olan kahrının bir parçasının da onların üzerine koruyucu melekler göndermesi olduğudur. Bu koruyucular, Allah Teâlâ'nın şu kavillerinde işaret edilen meleklerdir: { لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “Onun önünde ve arkasında, Allah'ın emriyle kendisini koruyan takipçiler vardır” [Ra'd 11]; { مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ } “İnsan hiçbir söz söylemez ki yanında onu gözetleyen, hazır bekleyen bir melek bulunmasın” [Kâf 18] ve { وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً كاتِبِينَ } “Hâlbuki üzerinizde muhakkak koruyucular, değerli kâtipler vardır” [İnfitâr 10-11]. Âlimler bu hafaza meleklerinin hazır bulunmasındaki maksadın amelleri zapt etmek olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Sonra ihtilaf etmişlerdir; onlardan bir kısmı, Cenâb-ı Hakk'ın: { مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها } “Bu kitaba ne oluyor ki küçük büyük hiçbir şey bırakmayıp hepsini sayıp dökmüş!” [Kehf 49] kavline dayanarak, itaatleri, masiyetleri ve mubahları bütünüyle yazdıklarını söylemektedirler.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ مَعَ كُلِّ إِنْسَانٍ مَلَكَيْنِ: أَحَدُهُمَا عَنْ يَمِينِهِ وَالْآخَرُ عَنْ يَسَارِهِ، فَإِذَا تَكَلَّمَ الْإِنْسَانُ بِحَسَنَةٍ كَتَبَهَا مَنْ عَلَى الْيَمِينِ، وَإِذَا تَكَلَّمَ بِسَيِّئَةٍ قَالَ مَنْ عَلَى الْيَمِينِ لِمَنْ عَلَى الْيَسَارِ انْتَظِرْهُ لَعَلَّهُ يَتُوبُ مِنْهَا، فَإِنْ لَمْ يَتُبْ كَتَبَ عَلَيْهِ.
İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre her insanla birlikte iki melek vardır: Biri sağında, diğeri solundadır. İnsan güzel bir söz söylediğinde sağdaki onu yazar; kötü bir söz söylediğinde ise sağdaki melek soldakine: “Bekle, belki bundan tövbe eder” der. Şayet tövbe etmezse onun aleyhine yazar.
وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَقْوَى لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:
Birinci görüş daha kuvvetlidir; çünkü Allah Teâlâ'nın:
وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً يُفِيدُ حَفَظَةَ الْكُلِّ مِنْ غَيْرِ تَخْصِيصٍ.
{ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً } “Ve üzerinize koruyucular gönderir” kavli, tahsis yapılmaksızın her şeyin korunmasını ifade eder.
وَالْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَاتِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اطِّلَاعَ هَؤُلَاءِ الْحَفَظَةِ عَلَى الْأَقْوَالِ وَالْأَفْعَالِ، أَمَّا عَلَى صِفَاتِ الْقُلُوبِ وَهِيَ الْعِلْمُ وَالْجَهْلُ فَلَيْسَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ مَا يَدُلُّ عَلَى اطِّلَاعِهِمْ عَلَيْهَا. أَمَّا فِي الْأَقْوَالِ، فَلِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ وَأَمَّا فِي الْأَعْمَالِ فَلِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً
İkinci İnceleme: Bu âyetlerin zahiri, söz konusu hafaza meleklerinin sözlere ve fiillere muttali olduğuna delalet eder; kalplerin sıfatları olan ilim ve cehalete gelince, bu âyetlerde meleklerin bunlara muttali olduğuna delalet eden bir husus yoktur. Sözlere muttali olduklarına dair delil Cenâb-ı Hakk'ın: { مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ } “İnsan hiçbir söz söylemez ki yanında onu gözetleyen, hazır bekleyen bir melek bulunmasın” kavlidir. Amellere muttali olduklarına dair delil ise Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً
كاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ
{ كاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ } “Hâlbuki üzerinizde muhakkak koruyucular, değerli kâtipler vardır; yapmakta olduklarınızı bilirler”
[الِانْفِطَارِ: ١٠- ١٢] فَأَمَّا الْإِيمَانُ وَالْكُفْرُ وَالْإِخْلَاصُ وَالْإِشْرَاكُ فَلَمْ يَدُلَّ الدَّلِيلُ عَلَى اطِّلَاعِ الْمَلَائِكَةِ عَلَيْهَا.
[İnfitâr 10-12] kavlidir. İman, küfür, ihlas ve şirk gibi hususlara gelince, meleklerin bunlara muttali olduğuna dair bir delil mevcut değildir.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: ذَكَرُوا فِي فَائِدَةِ جَعْلِ الْمَلَائِكَةِ مُوَكَّلِينَ عَلَى بَنِي آدَمَ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُكَلَّفَ إِذَا عَلِمَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ مُوَكَّلُونَ بِهِ يُحْصُونَ عَلَيْهِ أَعْمَالَهُ وَيَكْتُبُونَهَا في صحائف تعرض على رؤوس الْأَشْهَادِ فِي مَوَاقِفِ الْقِيَامَةِ كَانَ ذَلِكَ أَزْجَرَ لَهُ عَنِ الْقَبَائِحِ. الثَّانِي: يُحْتَمَلُ فِي الْكِتَابَةِ أَنْ يَكُونَ الْفَائِدَةُ فِيهَا أَنْ تُوزَنَ تِلْكَ الصَّحَائِفُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِأَنَّ وَزْنَ الْأَعْمَالِ غَيْرُ مُمْكِنٍ، أَمَّا وَزْنُ الصَّحَائِفِ فَمُمْكِنٌ. الثَّالِثُ: يَفْعَلُ اللَّه مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ. وَيَجِبُ عَلَيْنَا الْإِيمَانُ بِكُلِّ مَا وَرَدَ بِهِ الشَّرْعُ سَوَاءٌ عَقَلْنَا الْوَجْهَ فِيهِ أَوْ لَمْ نَعْقِلْ، فَهَذَا حَاصِلُ مَا قَالَهُ أَهَلُّ الشَّرِيعَةِ وَأَمَّا أَهْلُ الْحِكْمَةِ فَقَدِ اخْتَلَفَتْ أَقْوَالُهُمْ فِي هَذَا الْبَابِ عَلَى وُجُوهٍ:
Üçüncü İnceleme: Âlimler, meleklerin Âdemoğluna vekil kılınmasının hikmeti hususunda birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Mükellef kimse meleklerin kendisi üzerine tayin edildiğini, amellerini sayıp döktüklerini ve bunları kıyamet duraklarında herkesin gözü önünde arz edilecek sahifelere yazdıklarını bildiğinde, bu durum onun çirkin işlerden sakınmasında daha caydırıcı olur. İkincisi: Yazma işinin hikmetinin, kıyamet gününde o sahifelerin tartılması olması muhtemeldir; çünkü amellerin tartılması mümkün değildir, sahifelerin tartılması ise mümkündür. Üçüncüsü: Allah dilediğini yapar ve dilediği gibi hükmeder. Hikmetini ister kavrayalım ister kavramayalım, şeriatın bildirdiği her şeye iman etmek bize vaciptir. İşte şeriat ehlinin söylediklerinin özeti budur. Felsefe ehline gelince; onların bu konudaki görüşleri muhtelif yönlere ayrılmıştır:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْمُتَأَخِّرُونَ مِنْهُمْ: وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ الْقَهْرِ أَنَّهُ خَلَطَ الطَّبَائِعَ الْمُتَضَادَّةَ وَمَزَجَ بَيْنَ الْعَنَاصِرِ الْمُتَنَافِرَةِ، فَلَمَّا حَصَلَ بَيْنَهَا امْتِزَاجٌ اسْتَعَدَّ ذَلِكَ الْمُمْتَزِجُ بِسَبَبِ ذَلِكَ الِامْتِزَاجِ لِقَبُولِ النَّفْسِ الْمُدَبِّرَةِ وَالْقُوَى الْحِسِّيَّةِ وَالْحَرَكِيَّةِ وَالنُّطْقِيَّةِ فَقَالُوا الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً تِلْكَ النُّفُوسُ وَالْقُوَى، فَإِنَّهَا هِيَ الَّتِي تَحْفَظُ تِلْكَ الطَّبَائِعَ الْمَقْهُورَةَ عَلَى امْتِزَاجَاتِهَا.
Birinci Vecih: Onların müteahhirîn (son dönem) âlimleri şöyle demiştir: { وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ } “O, kullarının üzerinde mutlak galiptir”; o kahrın bir kısmı da O'nun zıt tabiatları birbirine karıştırması ve uyuşmaz unsurları meczetmesidir. Bunlar arasında bir imtizaç (kaynaşma) meydana gelince, bu karışım söz konusu imtizaç sebebiyle müdebbir nefsi, hissî, hareket ettirici ve konuşma güçlerini kabule hazır hâle gelmiştir. Onlar dediler ki: Cenâb-ı Hakk'ın { وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً } “Ve üzerinize koruyucular gönderir” kavlinden murat bu nefisler ve güçlerdir; zira kahr altında tutulan o zıt tabiatları imtizaçları üzere muhafaza eden işte bunlardır.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ الْقُدَمَاءِ أَنَّ هَذِهِ النُّفُوسَ الْبَشَرِيَّةَ وَالْأَرْوَاحَ الْإِنْسَانِيَّةَ مُخْتَلِفَةٌ بِجَوَاهِرِهَا مُتَبَايِنَةٌ، بِمَاهِيَّاتِهَا، فَبَعْضُهَا خَيِّرَةٌ وَبَعْضُهَا شِرِّيرَةٌ وَكَذَا الْقَوْلُ فِي الذَّكَاءِ وَالْبَلَادَةِ وَالْحُرِّيَّةِ وَالنَّذَالَةِ وَالشَّرَفِ وَالدَّنَاءَةِ وَغَيْرِهَا مِنَ الصِّفَاتِ وَلِكُلِّ طَائِفَةٍ مِنْ هَذِهِ الْأَرْوَاحِ السُّفْلِيَّةِ رُوحٌ سَمَاوِيٌّ هُوَ لَهَا كَالْأَبِ الشَّفِيقِ وَالسَّيِّدِ الرَّحِيمِ يُعِينُهَا عَلَى مُهِمَّاتِهَا فِي يَقَظَاتِهَا وَمَنَامَاتِهَا تَارَةً عَلَى سَبِيلِ الرُّؤْيَا، وَأُخْرَى عَلَى سَبِيلِ الْإِلْهَامَاتِ فَالْأَرْوَاحُ الشِّرِّيرَةُ لَهَا مَبَادِئُ مِنْ عَالَمِ الْأَفْلَاكِ، وَكَذَا الْأَرْوَاحُ الْخَيِّرَةُ وَتِلْكَ الْمَبَادِئُ تُسَمَّى في مصطلحهم بالطباع التام يعني تِلْكَ الْأَرْوَاحَ الْفَلَكِيَّةَ فِي تِلْكَ الطَّبَائِعِ وَالْأَخْلَاقِ تَامَّةٌ كَامِلَةٌ، وَهَذِهِ الْأَرْوَاحَ السُّفْلِيَّةَ الْمُتَوَلِّدَةَ مِنْهَا أَضْعَفُ مِنْهَا لِأَنَّ الْمَعْلُولَ فِي كُلِّ بَابٍ أَضْعَفُ مِنْ عِلَّتِهِ وَلِأَصْحَابِ الطَّلْسَمَاتِ وَالْعَزَائِمِ الرُّوحَانِيَّةِ فِي هَذَا الْبَابِ كَلَامٌ كَثِيرٌ.
İkinci Vecih: Bu, kadîm filozoflardan bazılarının görüşüdür: Bu beşerî nefisler ve insanî ruhlar cevherleri bakımından muhteliftir ve mahiyetleri itibarıyla birbirinden ayrıdır. Kimi hayırlı, kimi şerlidir; zekâ, ahmaklık, asalet, alçaklık, şeref, bayağılık ve diğer sıfatlar hususunda da durum böyledir. Bu süflî ruhların her bir taifesi için semavî bir ruh vardır ki o ruh, bunlar için şefkatli bir baba ve merhametli bir efendi gibidir; uyanıklıklarında ve uykularında, bazen rüya yoluyla bazen de ilhamlar yoluyla mühim işlerinde onlara yardım eder. Dolayısıyla şerli ruhların felekler âleminden kaynakları vardır, hayırlı ruhların da böyledir. O kaynaklara kendi ıstılahlarında “et-tıbâu't-tâm” (yetkin mizaç/ruh) adı verilir; yani o felekî ruhlar söz konusu tabiat ve ahlak hususunda tam ve mükemmeldir; onlardan doğan bu süflî ruhlar ise onlardan daha zayıftır; zira ma'lûl her hususta kendi illetinden daha zayıftır. Tılsım ve ruhanî azametlerle uğraşanların bu konuda pek çok sözü vardır.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: النَّفْسُ الْمُتَعَلِّقَةُ بِهَذَا الْجَسَدِ. لَا شَكَّ فِي أَنَّ النُّفُوسَ الْمُفَارِقَةَ عَنِ الْأَجْسَادِ/ لَمَّا كَانَتْ مُسَاوِيَةً لِهَذِهِ فِي الطَّبِيعَةِ وَالْمَاهِيَّةِ فَتِلْكَ النُّفُوسُ الْمُفَارِقَةُ تَمِيلُ إِلَى هَذِهِ النَّفْسِ بِسَبَبِ مَا بَيْنَهُمَا مِنَ الْمُشَاكَلَةِ وَالْمُوَافَقَةِ وَهِيَ أَيْضًا تَتَعَلَّقُ بِوَجْهٍ مَا بِهَذَا الْبَدَنِ وَتَصِيرُ مُعَاوَنَةً لِهَذِهِ النَّفْسِ عَلَى مُقْتَضَيَاتِ طَبِيعَتِهَا فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ أَنَّ الَّذِي جَاءَتِ الشَّرِيعَةُ الْحَقَّةُ بِهِ لَيْسَ لِلْفَلَاسِفَةِ أَنْ يَمْتَنِعُوا عَنْهَا لِأَنَّ كُلَّهُمْ قَدْ أَقَرُّوا بِمَا يَقْرُبُ مِنْهُ وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ إِصْرَارُ الْجُهَّالِ مِنْهُمْ عَلَى التَّكْذِيبِ بَاطِلًا واللَّه أَعْلَمُ.
Üçüncü Görüş: Bu bedene bağlı olan nefistir. Şüphe yok ki bedenlerden/ ayrılmış olan nefisler, tabiat ve mahiyet bakımından bu nefse denk oldukları için, aralarındaki benzerlik ve uygunluk sebebiyle ayrılmış olan o nefisler bu nefse meylederler; o nefisler de bu bedenle bir şekilde irtibat kurar ve tabiatının gerekleri hususunda bu nefse yardımcı olurlar. İşte bu üç vecihle sabit olmuştur ki hak şeriatın getirdiği esasları filozofların inkâr etmeye hakları yoktur; zira hepsi de buna yakın şeyleri ikrar etmişlerdir. Durum böyle olunca, onların cahillerinin yalanlamada ısrar etmesi bâtıldır. En doğrusunu Allah bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا فههنا أبحاث:
Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا } “Nihayet birinize ölüm geldiğinde elçilerimiz onun canını alırlar” kavline gelince; burada birkaç inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها [الزُّمَرِ: ٤٢] وَقَالَ: الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ [الْمُلْكِ: ٢] فَهَذَانَ النَّصَّانِ يَدُلَّانِ عَلَى أَنَّ تَوَفِّيَ الْأَرْوَاحِ لَيْسَ إِلَّا مِنَ اللَّه تَعَالَى. ثُمَّ قَالَ: قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ [السَّجْدَةِ: ١١] وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الْوَفَاةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا مِنْ مَلَكِ الْمَوْتِ. ثُمَّ قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ:
Birinci İnceleme: Cenâb-ı Hak: { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها } “Allah, ölümleri anında nefisleri alır” [Zümer 42] ve { الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ } “O, ölümü ve hayatı yaratandır” [Mülk 2] buyurmuştur. Bu iki nass, ruhların kabzedilmesinin yalnızca Allah Teâlâ'dan olduğuna delalet eder. Sonra: { قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ } “De ki: Sizin canınızı ölüm meleği alır” [Secde 11] buyurmuştur; bu da vefatın ancak ölüm meleğinden hâsıl olmasını iktiza eder. Sonra bu âyette ise:
تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا فَهَذِهِ النُّصُوصُ الثَّلَاثَةُ كَالْمُتَنَاقِضَةِ.
{ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا } “Elçilerimiz onun canını alırlar” buyurmuştur. Bu üç nass birbiriyle çelişkili gibi görünmektedir.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ التَّوَفِّيَ فِي الْحَقِيقَةِ يَحْصُلُ بقدرة اللَّه تعالى، وهو في عالم الظَّاهِرِ مُفَوَّضٌ إِلَى مَلَكِ الْمَوْتِ،
Cevap şudur: Vefat ettirme (can alma) işi hakikatte Allah Teâlâ'nın kudretiyle meydana gelir; zahir âlemde ise ölüm meleğine havale edilmiştir.
وَهُوَ الرَّئِيسُ الْمُطْلَقُ فِي هَذَا الْبَابِ، وَلَهُ أَعْوَانٌ وَخَدَمٌ وَأَنْصَارٌ، فَحَسُنَتْ إِضَافَةُ التَّوَفِّي إِلَى هَذِهِ الثَّلَاثَةِ بِحَسَبِ الِاعْتِبَارَاتِ الثَّلَاثَةِ واللَّه أَعْلَمُ:
Ölüm meleği bu konuda mutlak reistir; onun yardımcıları, hizmetkârları ve destekçileri vardır. Dolayısıyla vefat ettirmenin bu üç itibara göre bu üç tarafa nispet edilmesi güzel ve yerinde olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: هَؤُلَاءِ الرُّسُلُ الَّذِينَ بِهِمْ تَحْصُلُ الْوَفَاةُ، وَهُمْ أَعْيَانُ أُولَئِكَ الْحَفَظَةِ فَهُمْ فِي مُدَّةِ الْحَيَاةِ يَحْفَظُونَهُمْ مِنْ أَمْرِ اللَّه، وَعِنْدَ مَجِيءِ الْمَوْتِ يَتَوَفَّوْنَهُمْ، وَالْأَكْثَرُونَ أَنَّ الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَ الْحِفْظَ غَيْرُ الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَ أَمْرَ الْوَفَاةِ، وَلَا دَلَالَةَ فِي لَفْظِ الْآيَةِ تَدُلُّ عَلَى الْفَرْقِ، إِلَّا أَنَّ الَّذِي مَالَ إِلَيْهِ الْأَكْثَرُونَ هُوَ الْقَوْلُ الثَّانِي، وَأَيْضًا فَقَدْ ثَبَتَ بِالْمَقَايِيسِ الْعَقْلِيَّةِ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ مَعَادِنُ الرَّحْمَةِ وَالْخَيْرِ وَالرَّاحَةِ مُغَايِرُونَ لِلَّذِينِ هُمْ أُصُولُ الْحُزْنِ وَالْغَمِّ فَطَائِفَةٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ هُمُ الْمُسَمَّوْنَ بِالرُّوحَانِيِّينَ لِإِفَادَتِهِمُ الرُّوحَ وَالرَّاحَةَ وَالرَّيْحَانَ، وَبَعْضُهُمْ يُسَمَّوْنَ بِالْكَرُوبِيِينَ لِكَوْنِهِمْ مَبَادِئَ الْكَرْبِ وَالْغَمِّ وَالْأَحْزَانِ.
İkinci İnceleme: İnsanlardan bazıları şöyle demiştir: Kendileriyle vefatın gerçekleştiği bu elçiler, o koruyucu meleklerin bizzat kendileridir; dolayısıyla hayat müddetince insanları Allah'ın emriyle korurlar, ölüm geldiğinde ise onların canlarını alırlar. Âlimlerin çoğunluğuna göre ise koruma işini üstlenenler, vefat ettirme işini üstlenenlerden başkadır. Âyetin lafzında bu farka delalet eden bir husus olmasa da çoğunluğun meylettiği görüş ikinci görüştür. Ayrıca aklî kıyaslarla da sabittir ki rahmet, hayır ve huzur kaynağı olan melekler, hüzün ve kederin esası olan meleklerden farklıdır. Nitekim meleklerden bir zümre rahatlık, huzur ve ferahlık vermelerinden ötürü 'Ruhanîler' diye isimlendirilir; bazısı da keder, gam ve hüzünlerin mebdei olmalarından ötürü 'Kerûbîler' diye adlandırılır.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: الظَّاهِرُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ أَنَّهُ مَلَكٌ وَاحِدٌ هُوَ رَئِيسُ الْمَلَائِكَةِ الْمُوَكَّلِينَ بِقَبْضِ الْأَرْوَاحِ، وَالْمُرَادُ بِالْحَفَظَةِ الْمَذْكُورِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَتْبَاعُهُ، وَأَشْيَاعُهُ عَنْ مُجَاهِدٍ: جَعَلَ الْأَرْضَ مِثْلَ الطَّسْتِ لِمَلِكِ الْمَوْتِ يَتَنَاوَلُ مَنْ يَتَنَاوَلُهُ، وَمَا مِنْ أَهْلِ بَيْتٍ إِلَّا وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ فِي كُلِّ يَوْمٍ مَرَّتَيْنِ، وَجَاءَ فِي الْأَخْبَارِ مِنْ صِفَاتِ مَلَكِ الْمَوْتِ وَمِنْ كَيْفِيَّةِ مَوْتِهِ عِنْدَ فَنَاءِ الدُّنْيَا وَانْقِضَائِهَا أَحْوَالٌ عَجِيبَةٌ.
Üçüncü İnceleme: Cenâb-ı Hakk'ın: { قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ } “De ki: Sizin canınızı ölüm meleği alır” kavlinin zahirinden anlaşılan, onun ruhları kabzetmekle görevli meleklerin reisi olan tek bir melek olduğudur. Bu âyette zikredilen 'koruyuculardan' (elçilerden) murat ise onun yardımcıları ve tebaasıdır. Mücâhid'den nakledildiğine göre: Cenâb-ı Hak yeryüzünü ölüm meleği için bir leğen gibi kılmıştır; dilediğini çekip alır ve her gün iki defa uğramadığı hiçbir ev halkı yoktur. Rivayetlerde ölüm meleğinin sıfatlarına ve dünyanın yok olup sona ermesi anında onun nasıl vefat edeceğine dair pek şaşırtıcı haller gelmiştir.
وَالْبَحْثُ الرَّابِعُ: قَرَأَ حَمْزَةُ: تَوَفَّاهُ بِالْأَلِفِ مُمَالَةً وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ، فَالْأَوَّلُ لِتَقْدِيمِ الْفِعْلِ، / وَلِأَنَّ الْجَمْعَ قَدْ يُذَكَّرُ، وَالثَّانِي عَلَى تَأْنِيثِ الْجَمْعِ.
Dördüncü İnceleme: Hamza, elifin imâlesiyle { تَوَفَّاهُ } şeklinde; diğer kıraat imamları ise tâ ile okumuşlardır. Birincisi fiilin önce gelmesi/ ve cemi (çoğul) lafzın müzekker kabul edilebilmesi sebebiyledir; ikincisi ise çoğulun müennes kabul edilmesine dayanır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ أَيْ لَا يُقَصِّرُونَ فِيمَا أَمَرَهُمُ اللَّه تَعَالَى بِهِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ الْمُوَكَّلِينَ بِقَبْضِ الْأَرْوَاحِ لَا يُقَصِّرُونَ فِيمَا أُمِرُوا بِهِ. وَقَوْلُهُ فِي صِفَةِ مَلَائِكَةِ النَّارِ: لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَلَائِكَةَ الْعَذَابِ لَا يُقَصِّرُونَ فِي تِلْكَ التَّكَالِيفِ، وَكُلُّ مَنْ أَثْبَتَ عِصْمَةَ الْمَلَائِكَةِ فِي هَذِهِ الْأَحْوَالِ أَثْبَتَ عِصْمَتَهُمْ عَلَى الْإِطْلَاقِ، فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى ثُبُوتِ عِصْمَةِ الْمَلَائِكَةِ عَلَى الْإِطْلَاقِ. أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ فَفِيهِ مَبَاحِثُ: الْأَوَّلُ: قِيلَ الْمَرْدُودُونَ هُمُ الْمَلَائِكَةُ يَعْنِي كَمَا يَمُوتُ بَنُو آدَمَ يَمُوتُ أَيْضًا أُولَئِكَ الْمَلَائِكَةُ. وَقِيلَ: بَلِ الْمَرْدُودُونَ الْبَشَرُ، يَعْنِي أَنَّهُمْ بَعْدَ مَوْتِهِمْ يُرَدُّونَ إِلَى اللَّه. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ أَدَلِّ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ لَيْسَ عِبَارَةً عَنْ مُجَرَّدِ هَذِهِ الْبِنْيَةِ، لِأَنَّ صَرِيحَ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ الْمَوْتِ لِلْعَبْدِ وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ بَعْدَ الْمَوْتِ يُرَدُّ إِلَى اللَّه، وَالْمَيِّتُ مَعَ كَوْنِهِ مَيِّتًا لَا يُمْكِنُ أَنْ يُرَدَّ إِلَى اللَّه لِأَنَّ ذَلِكَ الرَّدَّ لَيْسَ بِالْمَكَانِ وَالْجِهَةِ، لِكَوْنِهِ تَعَالَى مُتَعَالِيًا عَنِ الْمَكَانِ وَالْجِهَةِ، بَلْ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الرَّدُّ مُفَسَّرًا بِكَوْنِهِ مُنْقَادًا لِحُكْمِ اللَّه مُطِيعًا لِقَضَاءِ اللَّه، وَمَا لَمْ يَكُنْ حَيًّا لَمْ يَصِحَّ هَذَا الْمَعْنَى فِيهِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ حصل هاهنا مَوْتٌ وَحَيَاةٌ أَمَّا الْمَوْتُ، فَنَصِيبُ الْبَدَنِ: فَبَقِيَ أَنْ تَكُونَ الْحَيَاةُ نَصِيبًا لِلنَّفْسِ وَالرُّوحِ وَلَمَّا قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ وَثَبَتَ أن المرد وهو النَّفْسُ وَالرُّوحُ، ثَبَتَ أَنَّ الْإِنْسَانَ لَيْسَ إِلَّا النَّفْسَ وَالرُّوحَ، وَهُوَ الْمَطْلُوبُ.
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ } “Onlar hiçbir kusur da etmezler” kavline gelince; yani Allah Teâlâ'nın kendilerine emrettiği hususta kusur işlemezler, ihmalkârlık göstermezler. Bu da ruhları kabzetmekle görevli meleklerin emrolundukları hususta asla kusur etmediklerine delalet eder. Cehennem meleklerinin vasfı hakkındaki O'nun: { لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ } “Kendilerine emrettiği hususlarda Allah'a karşı gelmezler” kavli de azap meleklerinin bu mükellefiyetlerde kusur etmediklerine delalet eder. Bu durumlarda meleklerin ismetini (günahsızlığını) ispat eden herkes, onların ismetini mutlak olarak ispat etmiştir. Dolayısıyla bu âyet, meleklerin ismetinin mutlak olarak sabit olduğuna delalet etmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ } “Sonra gerçek mevlaları olan Allah'a döndürülürler” kavline gelince; bunda birkaç inceleme vardır: Birincisi: Döndürülenlerin melekler olduğu söylenmiştir; yani Âdemoğlunun öldüğü gibi o melekler de ölürler. Bir diğer görüşe göre ise döndürülenler insanlardır; yani ölümlerinden sonra Allah'a döndürülürler. Bil ki bu âyet, insanın sadece bu maddî yapıdan ibaret olmadığına dair delillerin en kuvvetlilerindendir; zira bu âyetin sarih ifadesi kul için ölümün gerçekleştiğine ve ölümden sonra Allah'a döndürüleceğine delalet etmektedir. Ölü kimsenin ise ölü kalmakla birlikte Allah'a döndürülmesi mümkün değildir; çünkü bu döndürülme mekân ve cihet bakımından olamaz, zira Allah Teâlâ mekândan ve cihetten münezzehtir. Bilakis bu döndürülmenin, Allah'ın hükmüne boyun eğmiş ve Allah'ın kazâsına itaat etmiş olmak şeklinde tefsir edilmesi vaciptir. Hayatta olmadığı müddetçe de bu mana kendisinde sahih olmaz. Böylece burada hem bir ölümün hem de bir hayatın gerçekleştiği sabit olmuştur: Ölüm bedenin payıdır; hayatın ise nefsin ve ruhun payı olması zorunlu kalır. Cenâb-ı Hak: { ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ } “Sonra Allah'a döndürülürler” buyurunca ve döndürülenin nefis ve ruh olduğu sabit olunca, insanın ancak nefis ve ruhtan ibaret olduğu da sabit olmuştur; matlup olan da budur.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مُشْعِرٌ بِكَوْنِ الرُّوحِ مَوْجُودَةً قَبْلَ الْبَدَنِ، لِأَنَّ الرَّدَّ مِنْ هَذَا الْعَالَمِ إِلَى حَضْرَةِ الْجَلَالِ: إِنَّمَا يَكُونُ لَوْ أَنَّهَا كَانَتْ مَوْجُودَةً قَبْلَ التَّعَلُّقِ بِالْبَدَنِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ [الْفَجْرِ: ٢٨] وَقَوْلُهُ: إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً [يُونُسَ: ٤]
Bil ki O'nun: { ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ } “Sonra Allah'a döndürülürler” kavli, ruhun bedenden önce mevcut olduğunu hissettirmektedir; çünkü bu âlemden Celâl Hazreti'ne geri döndürülme, ancak ruhun bedenle irtibat kurmadan önce var olması halinde söz konusu olabilir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ } “Rabbine dön!” [Fecr 28] ve { إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً } “Hepinizin dönüşü O'nadır” [Yûnus 4] kavilleridir.
وَنُقِلَ عَنِ النَّبِيِّ ﵌ أَنَّهُ قَالَ: «خَلَقَ اللَّه الْأَرْوَاحَ قَبْلَ الْأَجْسَادِ بِأَلْفَيْ عَامٍ»
Nitekim Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu nakledilmiştir: “Allah ruhları, cesetlerden iki bin yıl önce yarattı.”
وَحُجَّةُ الْفَلَاسِفَةِ عَلَى إِثْبَاتِ أَنَّ النُّفُوسَ الْبَشَرِيَّةَ غَيْرُ مَوْجُودَةٍ قَبْلَ وُجُودِ الْبَدَنِ حُجَّةٌ ضَعِيفَةٌ بَيَّنَّا ضَعْفَهَا فِي «الْكُتُبِ العقلية» .
Filozofların, insan nefislerinin bedenin varlığından önce mevcut olmadığını ispatlamaya yönelik delilleri zayıf bir delildir; biz bunun zayıflığını «Aklî Kitaplar»da açıkladık.
الْبَحْثُ الثَّانِي: كَلِمَةُ «إِلَى» تُفِيدُ انْتِهَاءَ الْغَايَةِ فَقَوْلُهُ إِلَى اللَّه يُشْعِرُ بِإِثْبَاتِ الْمَكَانِ وَالْجِهَةِ للَّه تَعَالَى وَذَلِكَ بَاطِلٌ فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى أَنَّهُمْ رُدُّوا إِلَى حَيْثُ لَا مَالِكَ وَلَا حَاكِمَ سِوَاهُ.
İkinci İnceleme: «İlâ» (إِلَى) kelimesi gaye bildiren bir son ifade eder; dolayısıyla O'nun: { إِلَى اللَّهِ } kavli, Allah Teâlâ için mekân ve cihet ispatını hissettirir. Bu ise bâtıldır. Bundan dolayı bu ifadenin, onların O'ndan başka hiçbir malikin ve hâkimin bulunmadığı bir yere [ve hükme] döndürüldükleri şeklinde yorumlanması vacip olmuştur.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى نَفْسَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِاسْمَيْنِ: أَحَدُهُمَا الْمَوْلَى، وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّ لَفْظَ الْمَوْلَى، وَلَفْظَ الْوَلِيِّ مُشْتَقَّانِ مِنَ الْوَلْيِ: أَيِ الْقُرْبُ، وَهُوَ سُبْحَانُهُ الْقَرِيبُ الْبَعِيدُ الظَّاهِرُ الْبَاطِنُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ [ق: ١٦] وَقَوْلِهِ: مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ [الْمُجَادَلَةِ: ٧] وَأَيْضًا الْمُعْتِقُ يُسَمَّى بِالْمَوْلَى، وَذَلِكَ كَالْمُشْعِرِ بِأَنَّهُ أَعْتَقَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: «سَبَقَتْ/ رَحْمَتِي غَضَبِي» وَأَيْضًا أَضَافَ نَفْسَهُ إِلَى الْعَبْدِ فَقَالَ: مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَمَا أَضَافَهُمْ إِلَى نَفْسِهِ وَذَلِكَ نِهَايَةُ الرَّحْمَةِ، وَأَيْضًا قَالَ: مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ كَانُوا فِي الدُّنْيَا تَحْتَ تَصَرُّفَاتِ الْمَوَالِي الْبَاطِلَةِ وَهِيَ النَّفْسُ وَالشَّهْوَةُ وَالْغَضَبُ كَمَا قَالَ: أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ [الْجَاثِيَةِ: ٢٣] فَلَمَّا مَاتَ الْإِنْسَانُ تَخَلَّصَ مِنْ تَصَرُّفَاتِ الْمَوَالِي الْبَاطِلَةِ، وَانْتَقَلَ إِلَى تَصَرُّفَاتِ الْمَوْلَى الْحَقِّ.
Üçüncü İnceleme: Allah Teâlâ bu âyette kendisini iki isimle isimlendirmiştir: Birincisi el-Mevlâ'dır. Sen Mevlâ lafzı ile Velî lafzının el-vely (الْوَلْي) yani yakınlıktan türediğini bilmiştin. O Sübhânehu ve Teâlâ; { وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ } “Biz ona şah damarından daha yakınız” [Kâf 16] ve { مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ } “Üç kişinin gizli konuştuğu yerde dördüncüleri mutlaka O'dur” [Mücâdele 7] kavilleri gereğince Karîb (yakın), Baîd (uzak), Zâhir ve Bâtın olandır. Ayrıca [köleyi] azat edene de mevla denir; bu da O'nun onları azaptan azat ettiğini hissettirir gibidir ki: “Rahmetim/ gazabımı geçti” hadisinden kastedilen de budur. Yine O, kendini kula izafe ederek: { مَوْلاهُمُ الْحَقِّ } buyurmuş, onları kendine izafe etmemiştir; bu da rahmetin son noktasıdır. Ayrıca: { مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ } buyurmuştur; manası şudur: Onlar dünyada iken nefis, şehvet ve öfke gibi bâtıl mevlaların tasarrufları altındaydılar; nitekim O: { أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ } “Gördün mü hevasını ilah edineni?” [Câsiye 23] buyurmuştur. İnsan öldüğünde bâtıl mevlaların tasarrufundan kurtulur ve el-Mevla el-Hakk'ın tasarruflarına intikal eder.
وَالِاسْمُ الثَّانِي الْحَقُّ: وَاخْتَلَفُوا هَلْ هُوَ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّه تَعَالَى، فَقِيلَ: الْحَقُّ مَصْدَرٌ. وَهُوَ نَقِيضُ الْبَاطِلِ، وَأَسْمَاءُ الْمَصَادِرِ لَا تَجْرِي عَلَى الْفَاعِلِينِ إِلَّا مَجَازًا كَقَوْلِنَا فُلَانٌ عَدْلٌ وَرَجَاءٌ وَغِيَاثٌ وَكَرَمٌ وَفَضْلٌ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: الْحَقُّ هُوَ الْمَوْجُودُ وَأَحَقُّ الْأَشْيَاءِ بِالْمَوْجُودِيَّةِ هُوَ اللَّه سُبْحَانَهُ لِكَوْنِهِ وَاجِبًا لِذَاتِهِ، فَكَانَ أَحَقَّ الْأَشْيَاءِ بِكَوْنِهِ حَقًّا هُوَ هُوَ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ قُرِئَ الْحَقَّ بِالنَّصْبِ عَلَى الْمَدْحِ كَقَوْلِكَ الْحَمْدُ للَّه الْحَقَّ.
İkinci isim el-Hak'tır (الْحَقُّ): Bunun Allah Teâlâ'nın isimlerinden olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Şöyle denilmiştir: Hak bir masdardır ve bâtılın zıddıdır; masdar isimleri ise "falanca kişi adaletlidir (adl), umuttur (recâ), imdattır (gıyâs), cömertliktir (kerem), lütuftur (fazl)" dememiz gibi failler üzerine ancak mecazen ıtlak olunur. Şöyle de denilebilir: Hak mevcut olandır; mevcudiyete en layık olan şey ise bizzat vacip olması sebebiyle Allah Sübhânehu ve Teâlâ'dır; dolayısıyla hak olmaya en layık olan zat bizzat O'dur. Bil ki { الْحَقَّ } kelimesi, "Elhamdü lillâhi'l-hakka" demen gibi medih üzere mansub olarak da okunmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ: أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ } “Haberiniz olsun ki hüküm yalnızca O'nundur ve O, hesap görenlerin en süratlisidir” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: أَلا لَهُ الْحُكْمُ مَعْنَاهُ أَنَّهُ لَا حُكْمَ إِلَّا للَّه. وَيَتَأَكَّدُ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ أَنَّهُ لَا حُكْمَ لِأَحَدٍ عَلَى شَيْءٍ إِلَّا اللَّه، وَذَلِكَ يُوجِبُ أَنَّ الْخَيْرَ وَالشَّرَّ كُلَّهُ بِحُكْمِ اللَّه وَقَضَائِهِ، فَلَوْلَا أَنَّ اللَّه حَكَمَ لِلسَّعِيدِ بِالسَّعَادَةِ وَالشَّقِيِّ بِالشَّقَاوَةِ، وَإِلَّا لَمَا حَصَلَ ذَلِكَ.
Birinci Mesele: O'nun: { أَلا لَهُ الْحُكْمُ } “Haberiniz olsun ki hüküm yalnızca O'nundur” kavlinin manası, Allah'tan başka hiçbir hüküm verici olmadığıdır. Bu husus O'nun: { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ } “Hüküm ancak Allah'ındır” kavliyle de teyit edilir. Bu da Allah'tan başka hiç kimsenin hiçbir şey üzerinde hükmü olmadığını gerektirir; bu ise hayrın ve şerrin tamamının Allah'ın hükmü ve kazâsı ile olduğunu gerektirir. Şayet Allah saide saadetle, şakiye de şekavetle hükmetmemiş olsaydı bu gerçekleşmezdi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَصْحَابُنَا هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الطَّاعَةَ لَا تُوجِبُ الثَّوَابَ وَالْمَعْصِيَةَ لَا تُوجِبُ الْعِقَابَ، إِذْ لَوْ ثَبَتَ ذَلِكَ لَثَبَتَ لِلْمُطِيعِ عَلَى اللَّه حُكْمٌ، وَهُوَ أَخْذُ الثَّوَابِ، وَذَلِكَ يُنَافِي مَا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَا حُكْمَ إِلَّا للَّه.
İkinci Mesele: Ashabımız [Ehl-i Sünnet âlimleri] şöyle demiştir: Bu âyet, itaatin sevabı, isyanın da cezayı [zorunlu olarak] gerektirmediğine delalet eder. Zira bu sabit olsaydı, itaat eden için Allah üzerinde bir hüküm -yani sevap alma hakkı- sabit olurdu; bu ise âyetin delalet ettiği "Allah'tan başka hiçbir hüküm koyucu olmadığı" esasına aykırı düşer.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ الْجُبَّائِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى حُدُوثِ كَلَامِ اللَّه تَعَالَى. قَالَ لَوْ كَانَ كَلَامُهُ قَدِيمًا لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُتَكَلِّمًا بِالْمُحَاسَبَةِ. الْآنَ: وَقَبْلَ خَلْقِهِ، وَذَلِكَ مُحَالٌ لِأَنَّ الْمُحَاسَبَةَ تَقْتَضِي حِكَايَةَ عَمَلٍ تَقَدَّمَ وَأَصْحَابُنَا عَارَضُوهُ بِالْعِلْمِ، فَإِنَّهُ تَعَالَى كَانَ قَبْلَ الْخَلْقِ عَالِمًا بِأَنَّهُ سَيُوجَدُ، وَبَعْدَ وُجُودِهِ صَارَ عَالِمًا بِأَنَّهُ قَبْلَ ذَلِكَ وُجِدَ، فَلَمْ يَلْزَمْ مِنْهُ تَغَيُّرُ الْعِلْمِ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ مِثْلُهُ فِي الْكَلَامِ. واللَّه أَعْلَمُ.
Üçüncü Mesele: Cübbâî bu âyeti Allah Teâlâ'nın kelamının hudûsuna (sonradan yaratıldığına) delil getirmiştir. Şöyle demiştir: "Şayet O'nun kelamı kadîm olsaydı, şimdi ve yaratmasından önce de hesap görme ile mütekellim olması gerekirdi; bu ise imkânsızdır, çünkü hesap görmek geçmişte yapılmış bir amelin hikâye edilmesini gerektirir." Ashabımız ise buna ilim sıfatı ile karşı çıkmışlardır: Zira Allah Teâlâ yaratmadan önce onun var olacağını biliyordu, var olduktan sonra da onun daha önce var olduğunu bilir oldu ve bundan ilmin değişmesi gerekmedi. O halde kelamda da benzerinin caiz olmasını engelleyen nedir? En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ هَذَا الْحِسَابِ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى يُحَاسِبُ الْخَلْقَ بِنَفْسِهِ دُفْعَةً وَاحِدَةً، لَا يَشْغَلُهُ كَلَامٌ عَنْ كَلَامٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ بَلْ يَأْمُرُ الْمَلَائِكَةَ حَتَّى أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ يُحَاسِبُ وَاحِدًا مِنَ الْعِبَادِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَوْ حَاسَبَ الْكُفَّارَ بِنَفْسِهِ لَتَكَلَّمَ مَعَهُمْ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي صِفَةِ الْكُفَّارِ، وَلا يُكَلِّمُهُمُ [آل عمران: ٧٧] ، وَأَمَّا الْحُكَمَاءُ فَلَهُمْ كَلَامٌ فِي تَفْسِيرِ هَذَا الحساب، وهو أنه إنما يتخلص بتقديم مقدمتين.
Dördüncü Mesele: Bu hesabın keyfiyeti hususunda ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bir kısmı Allah Teâlâ'nın mahlukatı bir kerede bizzat hesaba çekeceğini, bir kelamın O'nu diğer bir kelamdan alıkoymayacağını söylemiştir. Bir kısmı ise bilakis melekleri vazifelendireceğini, öyle ki meleklerden her birinin kullardan birini hesaba çekeceğini söylemiştir; zira Allah Teâlâ kâfirleri bizzat hesaba çekseydi onlarla konuşmuş olurdu. Bu ise kâfirlerin sıfatı hakkında Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُكَلِّمُهُمُ } “[Allah] onlarla konuşmaz” [Âl-i İmrân 77] kavli gereğince bâtıldır. Filozoflara gelince, onların bu hesabın tefsiri hakkında bir görüşü vardır ki o da ancak iki mukaddimenin takdim edilmesiyle vuzuha kavuşur.
فَالْمُقَدِّمَةُ الْأُولَى: أَنَّ كَثْرَةَ الْأَفْعَالِ وَتَكَرُّرَهَا تُوجِبُ حُدُوثَ الْمَلَكَاتِ الرَّاسِخَةِ الْقَوِيَّةِ الثَّابِتَةِ وَالِاسْتِقْرَاءُ التَّامُّ يَكْشِفُ عَنْ صِحَّةِ مَا ذَكَرْنَاهُ. أَلَا تَرَى أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَتْ مُوَاظَبَتُهُ عَلَى عَمَلٍ مِنَ/ الْأَعْمَالِ أَكْثَرَ كَانَ رُسُوخُ الْمَلَكَةِ التَّامَّةِ عَلَى ذَلِكَ الْعَمَلِ مِنْهُ فِيهِ أَقْوَى.
Birinci mukaddime: Fiillerin çokluğu ve tekrarlanması köklü, güçlü ve sabit melekelerin meydana gelmesini gerektirir; tam bir istikrâ (tümevarım) zikrettiğimiz bu hususun doğruluğunu ortaya koyar. Görmez misin ki bir işe devamlılığı daha çok olan kimsenin, o işe dair tam melekesinin onda kökleşmesi/ daha güçlü olur.
الْمُقَدِّمَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّهُ لَمَّا كَانَ تَكَرُّرُ الْعَمَلِ يُوجِبُ حُصُولَ الْمَلَكَةِ الرَّاسِخَةِ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْأَعْمَالِ أَثَرٌ فِي حُصُولِ تِلْكَ الْمَلَكَةِ، بَلْ كَانَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ لِكُلِّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْعَمَلِ الْوَاحِدِ أَثَرٌ بِوَجْهٍ مَا فِي حُصُولِ تِلْكَ الْمَلَكَةِ، وَالْعُقَلَاءُ ضَرَبُوا لِهَذَا الْبَابِ أَمْثِلَةً.
İkinci mukaddime: Amelin tekrarlanması köklü melekenin hâsıl olmasını gerektirdiğine göre, o amellerden her birinin o melekenin husûlünde bir tesirinin olması vacip olur; hatta tek bir amelin cüzlerinden her bir cüzün de o melekenin husûlünde bir şekilde bir tesirinin bulunması vacip olur. Akıl sahipleri bu konuya dair misaller vermişlerdir.
الْمِثَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّا لَوْ فَرَضْنَا سَفِينَةً عَظِيمَةً بِحَيْثُ لَوْ أُلْقِيَ فِيهَا مِائَةُ أَلْفِ مَنٍّ فَإِنَّهَا تَغُوصُ فِي الْمَاءِ بِقَدْرِ شِبْرٍ وَاحِدٍ، فَلَوْ لَمْ يُلْقَ فِيهَا إِلَّا حَبَّةٌ وَاحِدَةٌ مِنَ الْحِنْطَةِ، فَهَذَا الْقَدْرُ مِنْ إِلْقَاءِ الْجِسْمِ الثَّقِيلِ فِي تِلْكَ السَّفِينَةِ يُوجِبُ غَوْصَهَا فِي الْمَاءِ بِمِقْدَارٍ قَلِيلٍ، وَإِنْ قَلَّتْ وَبَلَغَتْ فِي الْقِلَّةِ إِلَى حَيْثُ لَا يُدْرِكُهَا الْحِسُّ وَلَا يَضْبُطُهَا الْخَيَالُ.
Birinci misal: Şayet içine yüz bin menn (ağırlık birimi) konulduğunda suya bir karış batacak kadar büyük bir gemi farz etsek; şayet içine sadece bir buğday tanesi konsa, o ağır cismin gemiye konulan bu kadarı bile onun suda az bir miktar batmasını gerektirir; bu batış ne kadar az olursa olsun ve azlıkta duyunun idrak edemeyeceği, hayalin zapt edemeyeceği bir dereceye varsa da [durum böyledir].
الْمَثَّالُ الثَّانِي: أَنَّهُ ثَبَتَ عِنْدَ الْحُكَمَاءِ أَنَّ الْبَسَائِطَ أَشْكَالَهَا الطَّبِيعِيَّةَ كُرَاتٌ فَسَطْحُ الْمَاءِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ كُرَةً وَالْقِسِيُّ الْمُشَابِهَةُ مِنَ الدَّوَائِرِ الْمُحِيطَةِ بِالْمَرْكَزِ الْوَاحِدِ مُتَفَاوِتَةٌ، فَإِنَّ تَحَدُّبَ الْقَوْسِ الْحَاصِلَ مِنَ الدَّائِرَةِ الْعُظْمَى يَكُونُ أَقَلَّ مِنْ تَحَدُّبِ الْقَوْسِ الْمُشَابِهَةِ لِلْأُولَى مِنَ الدَّائِرَةِ الصُّغْرَى وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَالْكُوزُ إِذَا مُلِئَ مِنَ الْمَاءِ، وَوُضِعَ تَحْتَ الْجَبَلِ كَانَتْ حَدَبَةُ سَطْحِ ذلك الماء أعظم من حدبته عند ما يوضع الكوز فوق الجبل، ومنى كَانَتِ الْحَدَبَةُ أَعْظَمَ وَأَكْثَرَ كَانَ احْتِمَالُ الْمَاءِ بِالْكُوزِ أَكْثَرَ، فَهَذَا يُوجِبُ أَنَّ احْتِمَالَ الْكُوزِ لِلْمَاءِ حَالَ كَوْنِهِ تَحْتَ الْجَبَلِ أَكْثَرُ مِنَ احْتِمَالِهِ لِلْمَاءِ حَالَ كَوْنِهِ فَوْقَ الْجَبَلِ، إِلَّا أَنَّ هَذَا الْقَدْرَ مِنَ التَّفَاوُتِ بِحَيْثُ لَا يَفِي بِإِدْرَاكِهِ الْحِسُّ وَالْخَيَالُ لِكَوْنِهِ فِي غَايَةِ الْقِلَّةِ.
İkinci misal: Hükemâ nezdinde sabittir ki basit cisimlerin tabiî şekilleri küredir; binaenaleyh suyun yüzeyinin bir küre olması gerekir ve tek bir merkezi çevreleyen dairelerden benzer yaylar birbirinden farklıdır. Zira büyük daireden hâsıl olan yayın dışbükeyliği (tahaddübü), küçük daireden birinciye benzer yayın dışbükeyliğinden daha az olur. Durum böyle olunca, bir testi suyla doldurulup dağın eteğine konulduğunda o suyun yüzeyinin dışbükeyliği, testi dağın tepesine konulduğu andaki dışbükeyliğinden daha büyük olur. Dışbükeylik ne zaman daha büyük ve fazla olursa testinin su alma kapasitesi de o kadar fazla olur. Bu durum, testinin dağın eteğinde iken su alma kapasitesinin, dağın tepesinde iken su alma kapasitesinden daha fazla olmasını gerektirir; ne var ki bu derecedeki fark son derece az olduğundan duyu ve hayal onu idrak etmeye yetmez.
وَالْمَثَّالُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْإِنْسَانَيْنِ اللَّذَيْنِ يَقِفُ أَحَدُهُمَا بِالْقُرْبِ مِنَ الْآخَرِ، فَإِنَّ رِجْلَيْهِمَا يَكُونَانِ أَقْرَبَ إِلَى مَرْكَزِ الْعَالَمِ مِنْ رَأْسَيْهِمَا، لِأَنَّ الْأَجْرَامَ الثَّقِيلَةَ تَنْزِلُ مِنْ فَضَاءِ الْمُحِيطِ إِلَى ضِيقِ الْمَرْكَزِ، إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ الْقَدْرَ مِنَ التَّفَاوُتِ لَا يَفِي بِإِدْرَاكِهِ الْحِسُّ وَالْخَيَالُ.
Üçüncü misal: Biri diğerinin yakınında duran iki insanın ayakları, başlarına nispetle âlemin merkezine daha yakındır; zira ağır cisimler çevrenin genişliğinden merkezin darlığına doğru iner. Ne var ki bu derecedeki farkı duyu ve hayal idrak etmeye yetmez.
فَإِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْأَمْثِلَةَ: وَعَرَفْتَ أَنَّ كَثْرَةَ الْأَفْعَالِ تُوجِبُ حُصُولَ الْمَلَكَاتِ فَنَقُولُ: لَا فِعْلَ مِنْ أَفْعَالِ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ بِقَلِيلٍ وَلَا كَثِيرٍ إِلَّا وَيُفِيدُ حُصُولَ أَثَرٍ فِي النَّفْسِ. إِمَّا فِي السَّعَادَةِ، وَإِمَّا فِي الشَّقَاوَةِ، وَعِنْدَ هَذَا يَنْكَشِفُ بِهَذَا الْبُرْهَانِ الْقَاطِعِ صِحَّةُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ [الزَّلْزَلَةِ: ٧، ٨] وَلَمَّا ثَبَتَ أَنَّ الْأَفْعَالَ تُوجِبُ حُصُولَ الْمَلَكَاتِ وَالْأَفْعَالُ الصَّادِرَةُ مِنَ الْيَدِ، فَهِيَ الْمُؤَثِّرَةُ فِي حُصُولِ الْمَلَكَةِ الْمَخْصُوصَةِ، وَكَذَلِكَ الْأَفْعَالُ الصَّادِرَةُ مِنَ الرِّجْلِ، فَلَا جَرَمَ تَكُونُ الْأَيْدِي وَالْأَرْجُلُ شَاهِدَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى الْإِنْسَانِ، بِمَعْنَى أَنَّ تِلْكَ الْآثَارَ النَّفْسَانِيَّةَ، إِنَّمَا حَصَلَتْ فِي جَوَاهِرِ النُّفُوسِ بِوَاسِطَةِ هَذِهِ الْأَفْعَالِ الصَّادِرَةِ عَنْ هَذِهِ الْجَوَارِحِ، فَكَانَ صُدُورُ تِلْكَ/ الْأَفْعَالِ مِنْ تِلْكَ الْجَارِحَةِ الْمَخْصُوصَةِ جَارِيًا مَجْرَى الشَّهَادَةِ لِحُصُولِ تِلْكَ الْآثَارِ الْمَخْصُوصَةِ فِي جَوْهَرِ النَّفْسِ، وَأَمَّا الْحِسَابُ: فَالْمَقْصُودُ مِنْهُ مَعْرِفَةُ مَا بَقِيَ مِنَ الدَّخْلِ وَالْخَرْجِ، وَلَمَّا بَيَّنَّا أَنَّ لِكُلِّ ذَرَّةٍ مِنْ أَعْمَالِ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ أَثَرًا فِي حُصُولِ هَيْئَةٍ مِنْ هَذِهِ الْهَيْئَاتِ فِي جَوْهَرِ النَّفْسِ، إِمَّا مِنَ الْهَيْئَاتِ الزَّاكِيَةِ الطَّاهِرَةِ أَوْ مِنَ الْهَيْئَاتِ الْمَذْمُومَةِ الْخَسِيسَةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ تِلْكَ الْأَعْمَالَ كَانَتْ مُخْتَلِفَةً. فَلَا جَرَمَ كَانَ بَعْضُهَا يَتَعَارَضُ بِالْبَعْضِ، وَبَعْدَ حُصُولِ تِلْكَ الْمُعَارَضَاتِ بَقِيَ فِي النَّفْسِ قَدْرٌ مَخْصُوصٌ من الخلق
Bu misalleri ve fiillerin çokluğunun melekelerin husûlünü gerektirdiğini bildiğine göre deriz ki: Hayır ve şer fiillerinden az veya çok hiçbir fiil yoktur ki nefiste -ya saadet ya da şekavet cihetinde- bir izin hâsıl olmasını sağlamasın. İşte bu noktada, Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ } “Kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür; kim de zerre ağırlığınca bir şer işlerse onu görür” [Zilzâl 7-8] kavlinin doğruluğu bu kesin bürhan ile açığa çıkar. Fiillerin melekelerin husûlünü gerektirdiği sabit olunca ve elden sadır olan fiiller de o hususi melekenin husûlünde tesir sahibi olunca, aynı şekilde ayaktan sadır olan fiiller de böyle olunca; şüphesiz kıyamet gününde eller ve ayaklar insan aleyhine şahitlik yapacaktır; şu manada ki, o nefsânî izler nefislerin cevherlerinde ancak bu organlardan sadır olan bu fiiller vasıtasıyla hâsıl olmuştur. Dolayısıyla o fiillerin/ o hususi organdan sadır oluşu, nefsin cevherinde o hususi izlerin hâsıl olduğuna şahitlik mesabesinde olmuştur. Hesaba gelince: Ondan maksat, gelir ve giderden geriye ne kaldığını bilmektir. Biz hayır ve şer amellerinden her bir zerrenin, nefsin cevherinde bu heyetlerden bir heyetin -ya nezih ve tertemiz heyetlerden ya da yerilmiş ve aşağılık heyetlerden birinin- husûlünde bir tesiri olduğunu açıkladığımıza ve şüphesiz o ameller de muhtelif olduğuna göre, elbette onların bazısı bazısıyla teâruz eder (birbirini dengeler) ve bu teâruzların husûlünden sonra nefiste ahlaktan muayyen bir miktar kalır;
الْحَمِيدِ، وَقَدْرٌ آخَرُ مِنَ الْخُلُقِ الذَّمِيمِ، فَإِذَا مَاتَ الْجَسَدُ ظَهَرَ مِقْدَارُ ذَلِكَ الْخُلُقِ الْحَمِيدِ، وَمِقْدَارُ ذَلِكَ الْخُلُقِ الذَّمِيمِ، وَذَلِكَ الظُّهُورُ إِنَّمَا يَحْصُلُ فِي الْآنِ الَّذِي لَا يَنْقَسِمُ، وَهُوَ الْآنُ الَّذِي فِيهِ يَنْقَطِعُ تَعَلُّقُ النَّفْسِ مِنَ الْبَدَنِ، فَعَبَّرَ عَنْ هَذِهِ الْحَالَةِ بِسُرْعَةِ الْحِسَابِ، فَهَذِهِ أَقْوَالٌ ذُكِرَتْ فِي تَطْبِيقِ الْحِكْمَةِ النَّبَوِيَّةِ عَلَى الْحِكْمَةِ الْفَلْسَفِيَّةِ، واللَّه الْعَالِمُ بِحَقَائِقِ الْأُمُورِ.
[Övülen ahlaktan muayyen bir miktar] ve yerilen ahlaktan da başka bir miktar [kalır]. Beden öldüğünde o övülen ahlakın miktarı ile o yerilen ahlakın miktarı ortaya çıkar. Bu ortaya çıkış ise ancak bölünmeyen bir anda hâsıl olur; o da nefsin bedenle alakasının kesildiği andır. İşte bu durum "hesabın sürati" olarak ifade edilmiştir. Bunlar, nebevî hikmeti felsefî hikmete tatbik etme hususunda zikredilen görüşlerdir. İşlerin hakikatini en iyi bilen Allah'tır.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٦٣ الى ٦٤]
[En'âm Suresi (6), Âyetler 63-64]
قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجانا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٣) قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٦٤)
{ قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجانا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٣) قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٦٤) } “De ki: 'Karanın ve denizin karanlıklarından sizi kim kurtarır? Ki siz O'na yalvara yakara ve gizlice: Eğer bizi bundan kurtarırsa kesinlikle şükredenlerden olacağız diye dua edersiniz.' De ki: 'Ondan ve her türlü sıkıntıdan sizi Allah kurtarır; sonra da siz [hâlâ O'na] ortak koşarsınız.'”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنَ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى كَمَالِ الْقُدْرَةِ الْإِلَهِيَّةِ، وَكَمَالِ الرَّحْمَةِ وَالْفَضْلِ وَالْإِحْسَانِ.
Bil ki bu, ilahî kudretin kemaline, rahmetin, lütuf ve ihsanın kemaline delalet eden delillerin başka bir türüdür.
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ بِالتَّشْدِيدِ فِي الْكَلِمَتَيْنِ، وَالْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَالتَّشْدِيدُ وَالتَّخْفِيفُ لُغَتَانِ مَنْقُولَتَانِ مِنْ نَجَا، فَإِنْ شِئْتَ نَقَلْتَ بِالْهَمْزَةِ، وَإِنْ شِئْتَ نَقَلْتَ بِتَضْعِيفِ الْعَيْنِ: مِثْلُ: أَفْرَحْتُهُ وَفَرَّحْتُهُ، وَأَغْرَمْتُهُ وَغَرَّمْتُهُ، وَفِي الْقُرْآنِ فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ [الْأَعْرَافِ:
Birinci Mesele: Âsım, Hamza ve Kisâî her iki kelimede de { قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ } lafzını şeddeli olarak, diğerleri ise tahfif ile (şeddesiz) okumuşlardır. Vâhidî şöyle demiştir: Şedde ve tahfif, "necâ" (نَجَا) fiilinden nakledilmiş iki lehçedir; dilersen hemze ile geçişli yaparsın, dilersen ayn fiilini şeddeleyerek geçişli yaparsın; nitekim "efrahtuhu" (أَفْرَحْتُهُ) ve "ferrahtuhu" (فَرَّحْتُهُ), "eğramtuhu" (أَغْرَمْتُهُ) ve "ğarramtuhu" (غَرَّمْتُهُ) denir. Kur'an'da: { فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ } [el-A'râf:
٧٢] وَفِي آيَةٍ أُخْرَى وَنَجَّيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا [فُصِّلَتْ: ١٨] وَلَمَّا جَاءَ التَّنْزِيلُ بِاللُّغَتَيْنِ مَعًا ظَهَرَ اسْتِوَاءُ الْقِرَاءَتَيْنِ فِي الْحُسْنِ، غَيْرَ أَنَّ الِاخْتِيَارَ التَّشْدِيدُ، لِأَنَّ ذَلِكَ مِنَ اللَّه كَانَ غَيْرَ مَرَّةٍ، وَأَيْضًا قَرَأَ عَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ خِفْيَةً بِكَسْرِ الْخَاءِ وَالْبَاقُونَ بِالضَّمِّ، وَهُمَا لُغَتَانِ، وَعَلَى هَذَا الِاخْتِلَافِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ، وَعَنِ الْأَخْفَشِ فِي خُفْيَةٍ وَخِفْيَةٍ أنهما لغتان، وأيضا الخفية من الإخفاء، / والخفية مِنَ الرَّهَبِ، وَأَيْضًا (لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هَذِهِ. قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ لَئِنْ أَنْجانا عَلَى الْمُغَايَبَةِ، وَالْبَاقُونَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنا عَلَى الْخِطَابِ، فَأَمَّا الْأَوَّلُونَ:
72] [“Onu ve onunla beraber olanları kurtardık”] ve diğer bir âyette de: { وَنَجَّيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenleri ise kurtardık” [Fussilet 18] buyrulmuştur. Vahiy her iki lehçeyle de geldiği için iki kıraatin güzellikte eşit olduğu ortaya çıkmıştır. Ne var ki şeddeli okuyuş tercih edilmiştir; çünkü Allah'tan olan bu kurtarma bir kereden fazla olmuştur. Ayrıca Âsım, Ebû Bekr rivayetinde { خِفْيَةً } lafzını hı harfinin kesresiyle, diğerleri ise zammesiyle [{ خُفْيَةً }] okumuştur; bunlar iki lehçedir. A'râf Suresi'ndeki ihtilaf da böyledir. Ahfeş'ten nakledildiğine göre { خُفْيَةً } ve { خِفْيَةً } iki lehçedir; ayrıca hufye gizlemekten (ihfâ),/ hifye ise korkudandır. Keza Âsım, Hamza ve Kisâî gaip sîgasıyla { لَئِنْ أَنْجانا } okumuşlar, diğerleri ise muhatap sîgasıyla { لَئِنْ أَنْجَيْتَنا } okumuşlardır. Birincilere gelince:
وَهُمُ الَّذِينَ قَرَءُوا عَلَى الْمُغَايَبَةِ، فَقَدِ اخْتَلَفُوا. قَرَأَ عَاصِمٌ بِالتَّفْخِيمِ، وَالْبَاقُونَ بِالْإِمَالَةِ، وَحُجَّةُ مَنْ قَرَأَ عَلَى الْمُغَايَبَةِ أَنَّ مَا قَبْلَ هَذَا اللَّفْظِ، وَمَا بَعْدَهُ مَذْكُورٌ بِلَفْظِ الْمُغَايَبَةِ، فَأَمَّا مَا قَبْلَهُ فَقَوْلُهُ: تَدْعُونَهُ وَأَمَّا مَا بَعْدَهُ فَقَوْلُهُ: قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَأَيْضًا فَالْقِرَاءَةُ بِلَفْظِ الْخِطَابِ تُوجِبُ الْإِضْمَارَ، وَالتَّقْدِيرُ: يَقُولُونَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا، وَالْإِضْمَارُ خِلَافُ الْأَصْلِ. وَحُجَّةُ مَنْ قَرَأَ عَلَى الْمُخَاطَبَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آيَةٍ أُخْرَى: لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ.
Gaip sîgasıyla okuyanlar kendi aralarında da ihtilaf etmişlerdir: Âsım tefhîm (kalın) ile, diğerleri ise imâle ile okumuşlardır. Gaip sîgasıyla okuyanların hücceti, bu lafızdan öncekilerin ve sonrakilerin gaip lafzıyla zikredilmiş olmasıdır. Öncesindeki ifade O'nun: { تَدْعُونَهُ } “O'na dua edersiniz” kavli, sonrasındaki ise O'nun: { قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها } “De ki: 'Ondan sizi Allah kurtarır'” kavlidir. Ayrıca hitap lafzıyla okuyuş idmârı gerektirir; takdiri: " 'Eğer bizi kurtarırsan' derler" şeklindedir; idmâr ise asıl olana aykırıdır. Muhatap sîgasıyla okuyanların hücceti ise Allah Teâlâ'nın diğer bir âyetteki: { لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ } kavlidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ مَجَازٌ عَنْ مَخَاوِفِهِمَا وَأَهْوَالِهِمَا. يُقَالُ: لِلْيَوْمِ الشَّدِيدِ يَوْمٌ مُظْلِمٌ.
İkinci Mesele: { ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } karanın ve denizin korkuları ile dehşetlerinden mecazdır. Çetin gün için "karanlık gün" denir.
وَيَوْمٌ ذُو كَوَاكِبَ أَيِ اشْتَدَّتْ ظُلْمَتُهُ حَتَّى عَادَتْ كَاللَّيْلِ، وَحَقِيقَةُ الْكَلَامِ فِيهِ أَنَّهُ يَشْتَدُّ الْأَمْرُ عَلَيْهِ، وَيَشْتَبِهُ عَلَيْهِ كَيْفِيَّةُ الْخُرُوجِ، وَيُظْلِمُ عَلَيْهِ طَرِيقُ الْخَلَاصِ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى حَقِيقَتِهِ فَقَالَ: أَمَّا ظُلُمَاتُ الْبَحْرِ فَهِيَ أَنْ تَجْتَمِعَ ظُلْمَةُ اللَّيْلِ، وَظُلْمَةُ الْبَحْرِ وَظُلْمَةُ السَّحَابِ، وَيُضَافُ الرِّيَاحُ الصَّعْبَةُ وَالْأَمْوَاجُ الْهَائِلَةُ إِلَيْهَا، فَلَمْ يَعْرِفُوا كَيْفِيَّةَ الْخَلَاصِ وَعِظَمَ الْخَوْفِ، وَأَمَّا ظُلُمَاتُ الْبَرِّ فَهِيَ ظُلْمَةُ اللَّيْلِ وَظُلْمَةُ السَّحَابِ وَالْخَوْفُ الشديد من هجوم الأعداء، وَالْخَوْفُ الشَّدِيدُ مِنْ عَدَمِ الِاهْتِدَاءِ إِلَى طَرِيقِ الصَّوَابِ، وَالْمَقْصُودُ أَنَّ عِنْدَ اجْتِمَاعِ هَذِهِ الْأَسْبَابِ الْمُوجِبَةِ لِلْخَوْفِ الشَّدِيدِ لَا يَرْجِعُ الْإِنْسَانُ إِلَّا إِلَى اللَّه تَعَالَى، وَهَذَا الرُّجُوعُ يَحْصُلُ ظَاهِرًا وَبَاطِنًا، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ يَعْظُمُ إِخْلَاصُهُ فِي حَضْرَةِ اللَّه تَعَالَى، وَيَنْقَطِعُ رَجَاؤُهُ عَنْ كُلِّ مَا سِوَى اللَّه تَعَالَى، وَهُوَ المراد من
Yine "yıldızlı gün" denir, yani karanlığı o kadar şiddetlenmiştir ki gece gibi olmuştur. Bundaki sözün hakikati şudur: İnsana iş çetinleşir, oradan nasıl çıkacağı karışır ve kurtuluş yolu onun için kararır. Onlardan bazıları ise bunu hakikatine hamletmiş ve şöyle demiştir: Denizin karanlıklarına gelince; bu gecenin karanlığı, denizin karanlığı ve bulutun karanlığının bir araya gelmesidir; bunlara şiddetli rüzgârlar ve dehşetli dalgalar da eklenir, böylece kurtuluş yolunu bilemezler ve korku büyür. Karanın karanlıklarına gelince; bu da gecenin karanlığı, bulutun karanlığı, düşman hücumunun şiddetli korkusu ve doğru yola hidayet bulamamanın şiddetli korkusudur. Kastedilen şudur: Şiddetli korkuyu gerektiren bu sebepler toplandığında insan ancak Allah Teâlâ'ya yönelir. Bu yöneliş zahiren ve bâtınen gerçekleşir; zira insan bu durumda Allah Teâlâ'nın huzurunda ihlası büyür ve Allah Teâlâ'dan başka her şeyden umudu kesilir; işte O'nun:
قَوْلِهِ: تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ إِذَا شَهِدَتِ الْفِطْرَةُ السَّلِيمَةُ وَالْخِلْقَةُ الْأَصْلِيَّةُ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ بِأَنَّهُ لَا مَلْجَأَ إِلَّا إِلَى اللَّه، وَلَا تَعْوِيلَ إِلَّا عَلَى فَضْلِ اللَّه، وَجَبَ أَنْ يَبْقَى هَذَا الْإِخْلَاصُ عِنْدَ كُلِّ الْأَحْوَالِ وَالْأَوْقَاتِ، لَكِنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ بَعْدَ الْفَوْزِ بِالسَّلَامَةِ وَالنَّجَاةِ. يُحِيلُ تِلْكَ السَّلَامَةَ إِلَى الْأَسْبَابِ الْجُسْمَانِيَّةِ، وَيُقْدِمُ عَلَى الشِّرْكِ، وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ يَقُولُ: الْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الطَّعْنُ فِي إِلَهِيَّةِ الْأَصْنَامِ وَالْأَوْثَانِ، وَأَنَا أَقُولُ: التَّعَلُّقُ بِشَيْءٍ مِمَّا سِوَى اللَّه فِي طَرِيقِ الْعُبُودِيَّةِ يَقْرُبُ مِنْ أَنْ يَكُونَ تَعَلُّقًا بِالْوَثَنِ، فَإِنَّ أَهْلَ التَّحْقِيقِ يُسَمُّونَهُ بِالشِّرْكِ الْخَفِيِّ، وَلَفْظُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ عِنْدَ حُصُولِ هَذِهِ الشَّدَائِدِ يَأْتِي الْإِنْسَانُ بِأُمُورٍ: أَحَدُهَا: الدُّعَاءُ. وَثَانِيهَا:
{ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “Yalvara yakara ve gizlice” kavlinden murat da budur. Allah Teâlâ beyan etmiştir ki selim fıtrat ve aslî hilkat bu durumda Allah'tan başka sığınak, Allah'ın lütfundan başka güvenilecek merci olmadığına şahitlik ettiği zaman, bu ihlasın her hal ve vakitte baki kalması vacip olurdu; lakin durum böyle değildir. Zira insan selamete ve kurtuluşa erdikten sonra o selameti cismanî sebeplere havale eder ve şirke cüret eder. Müfessirlerden bazıları şöyle der: Bu âyetten maksat putların ve heykellerin ilahlığına ta'n etmektir. Ben ise derim ki: Kulluk yolunda Allah'tan başka herhangi bir şeye bağlanmak puta bağlanmaya yaklaşır; nitekim tahkik ehli bunu gizli şirk olarak isimlendirirler. Âyetin lafzı bu sıkıntılar meydana geldiğinde insanın birkaç hususu yerine getirdiğine delalet eder: Birincisi: Dua. İkincisi:
التَّضَرُّعُ. وَثَالِثُهَا: الْإِخْلَاصُ بِالْقَلْبِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَخُفْيَةً وَرَابِعُهَا: الْتِزَامُ الِاشْتِغَالِ بِالشُّكْرِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ يُنَجِّيهِمْ مِنْ تِلْكَ الْمَخَاوِفِ، وَمِنْ سَائِرِ مُوجِبَاتِ الْخَوْفِ وَالْكَرْبِ. ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الْإِنْسَانَ يُقْدِمُ عَلَى الشِّرْكِ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: / ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ وَقَوْلُهُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ وَبِالْجُمْلَةِ فَعَادَةُ أَكْثَرِ الْخَلْقِ ذَلِكَ. إِذَا شَاهَدُوا الأمر الهائل أخصلوا، وَإِذَا انْتَقَلُوا إِلَى الْأَمْنِ وَالرَّفَاهِيَةِ أَشْرَكُوا بِهِ.
Tezallül ve yalvarış (tazarru'). Üçüncüsü: Kalp ile ihlas; O'nun: { وَخُفْيَةً } kavlinden murat budur. Dördüncüsü: Şükürle meşgul olmayı taahhüt etmek; O'nun: { لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “Eğer bizi bundan kurtarırsan kesinlikle şükredenlerden olacağız” kavlinden murat budur. Sonra Allah Teâlâ onları bu korkulardan ve diğer bütün korku ve keder sebeplerinden kurtardığını beyan etmiştir. Sonra ise o insan şirke cüret eder. Bu âyetin benzeri O'nun: { ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ }/ “O'ndan başka yalvardıklarınız kaybolup gider” ve { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ } “Ve çepeçevre kuşatıldıklarını anladıklarında dini yalnız O'na has kılarak Allah'a dua ederler” kavilleridir. Hülasa, mahlukatın çoğunun âdeti böyledir: Dehşetli bir durum gördüklerinde ihlaslı olurlar; emniyet ve refaha geçtiklerinde ise O'na şirk koşarlar.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٦٥]
[En'âm Suresi (6), Âyet 65]
قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ (٦٥)
{ قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ (٦٥) } “De ki: 'O, sizin üzerinize üstünüzden yahut ayaklarınızın altından bir azap göndermeye veya sizi fırka fırka birbirinize düşürüp kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya kādirdir.' Bak, âyetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz; ta ki iyice anlasınlar!”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Âyette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنْ دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ وَهُوَ مَمْزُوجٌ بِنَوْعٍ مِنَ التَّخْوِيفِ فَبَيَّنَ كَوْنَهُ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى إِيصَالِ الْعَذَابِ إِلَيْهِمْ مِنْ هَذِهِ الطُّرُقِ الْمُخْتَلِفَةِ، وَأَمَّا إِرْسَالُ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ تَارَةً مِنْ فَوْقِهِمْ، وَتَارَةً مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ فَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى حَقِيقَتِهِ فَنَقُولُ: الْعَذَابُ النَّازِلُ عَلَيْهِمْ مِنْ فَوْقُ مِثْلُ الْمَطَرِ النَّازِلِ عَلَيْهِمْ مِنْ فَوْقُ، كَمَا فِي قِصَّةِ نُوحٍ وَالصَّاعِقَةُ النَّازِلَةُ عَلَيْهِمْ مِنْ فَوْقُ. وَكَذَا الصَّيْحَةُ النَّازِلَةُ عَلَيْهِمْ مِنْ فَوْقُ. كَمَا حُصِبَ قَوْمُ لُوطٍ، وَكَمَا رُمِيَ أَصْحَابُ الْفِيلِ، وَأَمَّا الْعَذَابُ الَّذِي ظَهَرَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ. فَمِثْلُ الرَّجْفَةِ، وَمِثْلُ خَسْفِ قَارُونَ. وَقِيلَ: هُوَ حَبْسُ الْمَطَرِ وَالنَّبَاتِ وَبِالْجُمْلَةِ فَهَذِهِ الْآيَةُ تَتَنَاوَلُ جَمِيعَ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ الَّتِي يُمْكِنُ نُزُولُهَا مِنْ فَوْقُ، وَظُهُورُهَا مِنْ أَسْفَلُ.
Birinci Mesele: Bil ki bu, tevhid delillerinin bir türü olup bir nevi korkutma ile karışıktır; nitekim Allah Teâlâ'nın bu muhtelif yollardan onlara azabı ulaştırmaya kādir olduğunu beyan etmiştir. Azabın onlara kâh üstlerinden kâh ayaklarının altından gönderilmesine gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi: Lafzı hakikatine hamletmektir; bu durumda deriz ki: Üstlerinden inen azap, Nûh kıssasında olduğu gibi üzerlerine üstten inen yağmur, üstten inen yıldırım ve üstten inen sayha (korkunç ses) gibidir; nitekim Lût kavminin taş yağmuruna tutulması ve Fil ashabının taşlanması da böyledir. Ayaklarının altından çıkan azaba gelince; bu da sarsıntı ve Kārûn'un yere batırılması gibidir. Bunun yağmurun ve bitkilerin tutulması olduğu da söylenmiştir. Hülasa bu âyet, üstten inmesi ve alttan çıkması mümkün olan bütün azap türlerini kapsamaktadır.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنْ يُحْمَلَ هَذَا اللَّفْظُ عَلَى مَجَازِهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فِي رِوَايَةٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَيْ مِنَ الْأُمَرَاءِ، وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ مِنَ الْعَبِيدِ وَالسَّفَلَةِ. أَمَّا قَوْلُهُ: أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً فَاعْلَمْ أَنَّ الشِّيَعَ جَمْعُ الشِّيعَةِ، وَكُلُّ قَوْمٍ اجْتَمَعُوا عَلَى أَمْرٍ فَهُمْ شِيعَةٌ وَالْجُمَعُ شِيَعٌ وَأَشْيَاعٌ. قَالَ تَعَالَى: كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ [سبأ: ٥٤] وأصله من الشيع وهو اتبع، وَمَعْنَى الشِّيعَةِ الَّذِينَ يَتْبَعُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا. قَالَ الزَّجَّاجُ قَوْلُهُ: يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً يَخْلِطَ أَمْرَكُمْ خَلْطَ اضْطِرَابٍ لَا خَلْطَ اتِّفَاقٍ، فَيَجْعَلَكُمْ فِرَقًا وَلَا تَكُونُونَ فِرْقَةً وَاحِدَةً، فَإِذَا كُنْتُمْ مُخْتَلِفِينَ قَاتَلَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَهُوَ مَعْنَى قَوْلُهُ: وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ
İkinci görüş: Bu lafzın mecazına hamledilmesidir. İbn Abbâs, İkrime'den gelen bir rivayette şöyle demiştir: { عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ } yani yöneticilerden, { وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } yani kölelerden ve ayak takımından. O'nun: { أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً } kavline gelince; bil ki eş-Şiya' (شِيَع), eş-Şîa'nın (شِيعَة) çoğuludur. Bir iş üzere toplanan her topluluk bir şîadır; çoğulu şiya' (شِيَع) ve eşyâ' (أَشْيَاع) gelir. Allah Teâlâ: { كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce benzerlerine yapıldığı gibi” [Sebe 54] buyurmuştur. Aslı eş-şey'den gelir ki tâbi olmaktır; şîanın manası da birbirine tâbi olanlardır. Zeccâc şöyle demiştir: O'nun: { يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً } kavli, işinizi ittifak karışımı değil kargaşa karışımı ile karıştırması, yani sizi tek bir fırka yapmayıp fırkalara ayırmasıdır; siz ihtilafa düşünce de bazınız bazınızla savaşır; işte O'nun: { وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ } “Kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya” kavlinin manası da budur.
عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: لَمَّا نَزَلَ جِبْرِيلُ ﵇ بِهَذِهِ الْآيَةِ شَقَّ ذَلِكَ عَلَى الرَّسُولِ عَلَيْهِ/ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ وَقَالَ: «مَا بَقَاءُ أُمَّتِي إِنْ عُومِلُوا بِذَلِكَ» فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ: إِنَّمَا أَنَا عَبْدٌ مِثْلُكَ فَادْعُ رَبَّكَ لِأُمَّتِكَ، فَسَأَلَ رَبَّهُ أَنْ لَا يَفْعَلَ بِهِمْ ذَلِكَ. فَقَالَ جِبْرِيلُ: إِنَّ اللَّه قَدْ أَمَّنَهُمْ مِنْ خَصْلَتَيْنِ أَنْ لَا يَبْعَثَ عَلَيْهِمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِهِمْ كَمَا بَعَثَهُ عَلَى قَوْمِ نُوحٍ وَلُوطٍ، وَلَا مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ كَمَا خَسَفَ بِقَارُونَ وَلَمْ يُجِرْهُمْ مِنْ أَنْ يَلْبِسَهُمْ شِيَعًا بِالْأَهْوَاءِ الْمُخْتَلِفَةِ وَيُذِيقَ بَعْضَهُمْ بأس بعض
İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ nakledildiğine göre: Cibrîl aleyhisselâm bu âyeti indirdiğinde bu durum Resûlullah'a aleyhissalâtü vesselâm/ ağır geldi ve: “Onlara böyle muamele edilirse ümmetimin bekası nasıl olur?” buyurdu. Bunun üzerine Cibrîl ona: “Ben de senin gibi bir kulum; ümmetin için Rabbine dua et” dedi. O da Rabbinden onlara bunu yapmamasını istedi. Bunun üzerine Cibrîl şöyle dedi: “Allah onları iki hasletten emin kıldı: Nûh ve Lût kavmine gönderdiği gibi üstlerinden bir azap göndermeyecek, Kārûn'u batırdığı gibi ayaklarının altından da batırmayacaktır. Fakat onları muhtelif hevalarla fırka fırka birbirlerine düşürmekten ve kimine kiminin şiddetini tattırmaktan onları muaf kılmadı;
بِالسَّيْفِ.
[bunu da] kılıçla [yapacaktır].”
وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «إِنَّ أُمَّتِي سَتَفْتَرِقُ عَلَى ثِنْتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً النَّاجِيَةُ فِرْقَةٌ» وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى كُلُّهُمْ فِي الْجَنَّةِ إِلَّا الزَّنَادِقَةَ.
Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu nakledilmiştir: “Şüphesiz ümmetim yetmiş iki fırkaya ayrılacaktır; kurtulan tek bir fırkadır.” Başka bir rivayette ise: “Zındıklar hariç hepsi cennettedir” şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ظَاهِرُ قَوْلِهِ: أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى يَحْمِلُهُمْ عَلَى الْأَهْوَاءِ الْمُخْتَلِفَةِ وَالْمَذَاهِبِ الْمُتَنَافِيَةِ. وَظَاهِرٌ أَنَّ الْحَقَّ مِنْهَا لَيْسَ إِلَّا الْوَاحِدُ، وَمَا سِوَاهُ فَهُوَ بَاطِلٌ فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ يَحْمِلُ الْمُكَلَّفَ عَلَى الِاعْتِقَادِ الْبَاطِلِ وَقَوْلُهُ: وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ لَا شَكَّ أَنَّ أَكْثَرَهَا ظُلْمٌ وَمَعْصِيَةٌ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى خَالِقًا لِلْخَيْرِ وَالشَّرِّ، أَجَابَ الْخَصْمُ عَنْهُ بِأَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى قَادِرٌ عَلَيْهِ وَعِنْدَنَا اللَّه قَادِرٌ عَلَى الْقَبِيحِ. إِنَّمَا النِّزَاعُ فِي أَنَّهُ تَعَالَى هَلْ يَفْعَلُ ذَلِكَ أَمْ لَا؟
İkinci Mesele: O'nun: { أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً } kavlinin zahiri, Allah Teâlâ'nın onları muhtelif hevalara ve birbiriyle çelişen mezheplere sevk edeceğidir. Aşikardır ki bunlardan hak olan ancak birdir, bunun dışındakiler ise bâtıldır. Bu da Allah Teâlâ'nın mükellefi bâtıl inanca sevk edebileceğini gerektirir. O'nun: { وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ } kavline gelince, şüphe yok ki bunların çoğu zulüm ve günahtır; bu da Allah Teâlâ'nın hayrın ve şerrin yaratıcısı olduğuna delalet eder. Muarızımız buna şöyle cevap vermiştir: Âyet Allah Teâlâ'nın buna kādir olduğuna delalet etmektedir; bize göre de Allah çirkine kādirdir. İhtilaf ancak Allah Teâlâ'nın bunu yapıp yapmayacağı hususundadır.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ وَجْهَ التَّمَسُّكِ بِالْآيَةِ شَيْءٌ آخَرُ فَإِنَّهُ قَالَ: هُوَ الْقادِرُ عَلَى ذَلِكَ وَهَذَا يُفِيدُ الْحَصْرَ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ غَيْرُ اللَّه غَيْرَ قَادِرٍ عَلَى ذَلِكَ وَهَذَا الِاخْتِلَافُ بَيْنَ النَّاسِ حَاصِلٌ وَثَبَتَ بِمُقْتَضَى الْحَصْرِ الْمَذْكُورِ أَنْ لَا يَكُونَ ذَلِكَ صَادِرًا عَنْ غَيْرِ اللَّه فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ صَادِرًا عَنِ اللَّه وَذَلِكَ يُفِيدُ الْمَطْلُوبَ.
Cevap şudur: Âyete tutunmanın vechi başka bir şeydir; zira O: { هُوَ الْقادِرُ } “O kādirdir” buyurmuştur ve bu ifade hasr bildirir; binaenaleyh Allah'tan başkasının buna kādir olmaması vacip olur. İnsanlar arasındaki bu ihtilaf ise mevcuttur; zikredilen hasrın muktezası gereğince bunun Allah'tan başkasından sadır olamayacağı sabit olduğuna göre, Allah'tan sadır olması vacip olur; bu da matlubu ifade eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَتِ الْمُقَلِّدَةُ وَالْحَشْوِيَّةُ: هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَدَلِّ الدَّلَائِلِ عَلَى الْمَنْعِ مِنَ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ فَتْحَ تِلْكَ الْأَبْوَابِ يُفِيدُ وُقُوعَ الِاخْتِلَافِ وَالْمُنَازَعَةِ فِي الْأَدْيَانِ وَتُفَرُّقَ الْخَلْقِ إِلَى الْمَذَاهِبِ وَالْأَدْيَانِ وَذَلِكَ مَذْمُومٌ بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَالْمُفْضِي إِلَى الْمَذْمُومِ مَذْمُومٌ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ فَتْحُ بَابِ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ فِي الدِّينِ مَذْمُومًا وَجَوَابُهُ سَهْلٌ واللَّه أَعْلَمُ.
Üçüncü Mesele: Mukallitler ve Haşviyye fırkası şöyle demiştir: Bu âyet, nazar (tefekkür/akıl yürütme) ve istidlalden menetmenin en açık delillerindendir; zira bu kapıların açılması dinlerde ihtilaf ve münazaanın vuku bulmasını, insanların mezheplere ve dinlere ayrılmasını netice verir; bu ise bu âyetin hükmüyle yerilmiştir; yerilmiş bir şeye götüren yol da yerilmiştir; o halde dinde nazar ve istidlal kapısını açmanın da yerilmiş olması vacip olur. Bunun cevabı kolaydır. En doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى فِي آخِرِ الْآيَةِ: انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ قَالَ الْقَاضِي: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ بِتَصْرِيفِ هَذِهِ الْآيَاتِ وَتَقْرِيرِ هَذِهِ الْبَيِّنَاتِ، أَنْ يَفْهَمَ الْكُلُّ تِلْكَ الدَّلَائِلَ وَيَفْقَهَ الْكُلُّ تِلْكَ الْبَيِّنَاتِ.
Sonra Allah Teâlâ âyetin sonunda: { انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ } “Bak, âyetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz; ta ki iyice anlasınlar!” buyurmuştur. Kādî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: "Bu, Allah Teâlâ'nın bu âyetleri türlü türlü açıklamakla ve bu beyyineleri ortaya koymakla, herkesin o delilleri anlamasını ve herkesin o beyyineleri kavramasını irade ettiğine delalet eder."
وَجَوَابُنَا: بَلْ ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَا صَرَّفَ هَذِهِ الْآيَاتِ إِلَّا لِمَنْ فَقُهَ وَفَهِمَ، فَأَمَّا مَنْ أَعْرَضَ وَتَمَرَّدَ فَهُوَ تَعَالَى مَا صَرَّفَ هَذِهِ الْآيَاتِ لهم واللَّه أعلم.
Bizim cevabımız ise şudur: Bilakis âyetin zahiri, Allah Teâlâ'nın bu âyetleri ancak fıkheden ve anlayan kimseler için açıkladığına delalet eder; yüz çevirip isyan edenlere gelince, Allah Teâlâ bu âyetleri onlar için türlü türlü açıklamamıştır. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٦٦ الى ٦٧]
[En'âm Suresi (6), Âyetler 66-67]
وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (٦٦) لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٦٧)
{ وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (٦٦) لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٦٧) } “O hak olduğu halde kavmin onu yalanladı. De ki: 'Ben sizin üzerinize vekil değilim.' Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı ve mekânı vardır; yakında bileceksiniz!”
الضمير في قوله: وَكَذَّبَ بِهِ إِلَى مَاذَا يَرْجِعُ فِيهِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْعَذَابِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ وَهُوَ الْحَقُّ أَيْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَنْزِلَ بِهِمْ. الثَّانِي: الضَّمِيرُ فِي «بِهِ» لِلْقُرْآنِ وَهُوَ الْحَقُّ أَيْ فِي كَوْنِهِ كِتَابًا مُنَزَّلًا مِنْ عِنْدِ اللَّه. الثَّالِثُ: يَعُودُ إِلَى تَصْرِيفِ الْآيَاتِ وَهُوَ الْحَقُّ لِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا كَوْنَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ دَلَالَاتٍ، ثُمَّ قَالَ:
O'nun: { وَكَذَّبَ بِهِ } kavlindeki zamirin neye döndüğü hususunda birkaç görüş vardır: Birincisi: Önceki âyette zikredilen azaba dönmesidir; { وَهُوَ الْحَقُّ } yani onların başına mutlaka inecektir. İkincisi: «Bihi» (بِهِ) ifadesindeki zamir Kur'an'a aittir; { وَهُوَ الْحَقُّ } yani onun Allah katından indirilmiş bir kitap olması haktır. Üçüncüsü: Âyetlerin türlü türlü açıklanmasına döner; { وَهُوَ الْحَقُّ } zira onlar bu şeylerin delil olduğunu yalanlamışlardır. Sonra şöyle buyurmuştur:
قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ أَيْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِحَافِظٍ حَتَّى أُجَازِيَكُمْ عَلَى تَكْذِيبِكُمْ وَإِعْرَاضِكُمْ عَنْ قَبُولِ الدَّلَائِلِ.
{ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ } “De ki: 'Ben sizin üzerinize vekil değilim'”; yani yalanlamanız ve delilleri kabulden yüz çevirmeniz sebebiyle sizi cezalandıracak bir muhafız değilim.
إِنَّمَا أَنَا مُنْذِرٌ واللَّه هُوَ الْمُجَازِي لَكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْمُفَسِّرُونَ: نَسَخَتْهَا آيَةُ الْقِتَالِ وَهُوَ بَعِيدٌ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَالْمُسْتَقَرُّ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَوْضِعَ الِاسْتِقْرَارِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَفْسَ الِاسْتِقْرَارِ لِأَنَّ مَا زَادَ عَلَى الثُّلَاثِيِّ كَانَ الْمَصْدَرُ مِنْهُ عَلَى زِنَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ نَحْوَ الْمَدْخَلِ وَالْمَخْرَجِ، بِمَعْنَى الْإِدْخَالِ وَالْإِخْرَاجِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ لِكُلِّ خَبَرٍ يُخْبِرُهُ اللَّه تَعَالَى وَقْتًا أَوْ مَكَانًا يَحْصُلُ فِيهِ مِنْ غَيْرِ خُلْفٍ وَلَا تَأْخِيرٍ وَإِنْ جَعَلْتَ الْمُسْتَقِرَّ بِمَعْنَى الِاسْتِقْرَارِ، كَانَ الْمَعْنَى لِكُلِّ وَعْدٍ وَوَعِيدٍ مِنَ اللَّه تَعَالَى اسْتِقْرَارٌ وَلَا بُدَّ أَنْ يَعْلَمُوا أَنَّ الْأَمْرَ كَمَا أَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ عِنْدَ ظُهُورِهِ وَنُزُولِهِ. وَهَذَا الَّذِي خَوَّفَ الْكُفَّارَ بِهِ، يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ عَذَابَ الْآخِرَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ
Ben ancak bir uyarıcıyım; amellerinizin karşılığını verecek olan ise Allah'tır. İbn Abbâs ve müfessirler: "Bunu kıtal âyeti neshetmiştir" demişlerdir, fakat bu uzaktır. Sonra Allah Teâlâ: { لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ } buyurmuştur. Müstekar (مُسْتَقَرّ) kelimesinin istikrar yeri olması da caizdir, bizzat istikrar olması da caizdir; zira sülâsî mücerred üzerine zâid fiillerin masdarı idhal ve ihraç manasında medhal ve mahrec gibi ism-i mef'ûl vezninde gelir. Mana şudur: Allah Teâlâ'nın verdiği her haberin, hiçbir aksama ve gecikme olmaksızın gerçekleşeceği bir vakti veya mekânı vardır. Şayet müstekar kelimesini istikrar manasında kabul edersen, mana şöyle olur: Allah Teâlâ'dan gelen her vaad ve tehdidin bir istikrarı vardır ve ortaya çıkıp indiği anda işin Allah Teâlâ'nın haber verdiği gibi olduğunu mutlaka bileceklerdir. Kâfirlerin kendisiyle korkutulduğu bu şeyin, ahiret azabı olması caiz olduğu gibi;
يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ اسْتِيلَاءَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى الْكُفَّارِ بالحرب والقتل والقهر في الدنيا.
dünyada harp, katil ve galebe yoluyla Müslümanların kâfirlere üstün gelmesi olması da caizdir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٦٨]
[En'âm Suresi (6), Âyet 68]
وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٦٨)
{ وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٦٨) } “Âyetlerimiz hakkında ileri geri dalıp konuşanları gördüğün zaman, onlar başka bir söze dalıncaya kadar kendilerinden yüz çevir! Şayet şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğu ile beraber oturma!”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى: وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ فَبَيَّنَ بِهِ أَنَّ الَّذِينَ يُكَذِّبُونَ بِهَذَا الدِّينِ فَإِنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَى الرَّسُولِ أَنْ يُلَازِمَهُمْ وَأَنْ يَكُونَ حَفِيظًا عَلَيْهِمْ ثُمَّ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ أولئك المكذبين إن ضموا إلى كفرهم وتكذيبهم الِاسْتِهْزَاءَ بِالدِّينِ وَالطَّعْنَ فِي الرَّسُولِ فَإِنَّهُ يَجِبُ الِاحْتِرَازُ عَنْ مُقَارَنَتِهِمْ وَتَرْكُ مُجَالَسَتَهُمْ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ önceki âyette: { وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ } buyurmuş ve bununla bu dini yalanlayanların peşini bırakmamanın ve onların üzerine muhafız olmanın Resûl üzerine vacip olmadığını beyan etmiştir. Sonra bu âyette ise o yalanlayanların, inkârlarına ve yalanlamalarına dinle alay etmeyi ve Resûl'e dil uzatmayı eklemeleri halinde onlarla bir arada bulunmaktan sakınmanın ve meclislerini terk etmenin vacip olduğunu beyan buyurmuştur. Âyette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: وَإِذا رَأَيْتَ قِيلَ إِنَّهُ خِطَابٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ غَيْرُهُ، وَقِيلَ: الْخِطَابُ لِغَيْرِهِ أَيْ إِذَا رَأَيْتَ أَيُّهَا السَّامِعُ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا. وَنَقَلَ الْوَاحِدِيُّ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا إِذَا جَالَسُوا الْمُؤْمِنِينَ وَقَعُوا فِي رَسُولِ اللَّه ﷺ وَالْقُرْآنِ، فَشَتَمُوا وَاسْتَهْزَءُوا فَأَمَرَهُمْ أَنْ لَا يَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ. وَلَفْظُ الْخَوْضِ فِي اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ الْمُفَاوَضَةِ عَلَى وَجْهِ الْعَبَثِ وَاللَّعِبِ، قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنِ الْكُفَّارِ: وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِينَ وَإِذَا سُئِلَ الرَّجُلُ عَنْ قَوْمٍ فَقَالَ: تَرَكْتُهُمْ يَخُوضُونَ أَفَادَ ذَلِكَ أَنَّهُمْ شَرَعُوا فِي كَلِمَاتٍ لَا يَنْبَغِي ذِكْرُهَا وَمِنَ الْحَشْوِيَّةِ مَنْ تَمَسَّكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي النَّهْيِ عَنِ الِاسْتِدْلَالِ وَالْمُنَاظَرَةِ فِي ذَاتِ اللَّه تَعَالَى وَصِفَاتِهِ. قَالَ:
Birinci Mesele: O'nun: { وَإِذا رَأَيْتَ } “Gördüğün zaman” kavli hakkında, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitap olduğu fakat muradın başkası olduğu söylenmiştir; hitabın başkasına olduğu, yani "Ey dinleyen kişi, âyetlerimize dalanları gördüğün zaman" manasında olduğu da söylenmiştir. Vâhidî, müşriklerin müminlerle oturduklarında Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ve Kur'an'a dil uzattıklarını, sövüp alay ettiklerini; bunun üzerine Allah'ın müminlere, onlar başka bir söze dalıncaya kadar kendileriyle oturmamasını emrettiğini nakletmiştir. Havd (الْخَوْض) lafzı lügatte boş yere ve eğlence kabilinden konuşmaktan ibarettir. Allah Teâlâ kâfirlerden hikâye ederek: { وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِينَ } “Dalanlarla beraber biz de dalardık” buyurmuştur. Bir kimseye bir topluluk sorulduğunda "onları dalıp giderlerken bıraktım" derse, bu onların anılmaması gereken sözlere giriştiklerini ifade eder. Haşviyye'den bazıları bu âyete tutunarak Allah Teâlâ'nın zatı ve sıfatları hakkında istidlal ve münazarada bulunmaktan nehyetmişlerdir. Şöyle demiştir: