Binûn

En'âm Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْمُؤْمِنُونَ لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ يُقِرُّونَ بِصِحَّةِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ وَالْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ فَهُمُ الَّذِينَ يَخَافُونَ مِنْ عَذَابِ ذَلِكَ الْيَوْمِ.

İkinci Görüş: Bundan kastedilenler müminlerdir; çünkü haşr, neşr, ba's ve kıyametin hak olduğunu ikrar edenler onlardır. Dolayısıyla o günün azabından korkanlar da onlardır.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ يَتَنَاوَلُ الْكُلَّ لِأَنَّهُ لَا عَاقِلَ إِلَّا وَهُوَ يَخَافُ الْحَشْرَ، سَوَاءٌ قَطَعَ بِحُصُولِهِ أَوْ كَانَ شَاكًّا فِيهِ لِأَنَّهُ بِالِاتِّفَاقِ غَيْرُ مَعْلُومِ الْبُطْلَانِ بِالضَّرُورَةِ فَكَانَ هَذَا الْخَوْفُ قَائِمًا فِي حَقِّ الْكُلِّ وَلِأَنَّهُ ﵇ كَانَ مَبْعُوثًا

Üçüncü Görüş: [Bu ifade] herkesi kapsamaktadır; çünkü haşrdan korkmayan hiçbir akıl sahibi yoktur; ister onun gerçekleşeceğini kesin olarak bilsin, isterse bu hususta şüphe içinde olsun. Zira ittifakla [haşrın] bâtıl olduğu apaçık bir zorunlulukla bilinen bir husus değildir. Dolayısıyla bu korku herkes hakkında sabittir. Bir de o aleyhisselâm herkese gönderilmişti,

إِلَى الْكُلِّ، وَكَانَ مَأْمُورًا بِالتَّبْلِيغِ إِلَى الْكُلِّ، وَخُصَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الَّذِينَ يَخَافُونَ الْحَشْرَ، لِأَنَّ انْتِفَاعَهُمْ بِذَلِكَ الْإِنْذَارِ أَكَمَلُ، بِسَبَبِ أَنَّ خَوْفَهُمْ يَحْمِلُهُمْ عَلَى إِعْدَادِ الزَّادِ لِيَوْمِ الْمَعَادِ.

herkese tebliğ etmekle emrolunmuştu. Bu ayette haşrdan korkanların tahsis edilmesi ise, onların bu uyarılardan yararlanmalarının daha eksiksiz olması sebebiyledir; çünkü korkuları onları ahiret günü için azık hazırlamaya sevk eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُجَسِّمَةُ تَمَسَّكُوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ وَهَذَا يَقْتَضِي كَوْنَ اللَّه تَعَالَى مُخْتَصًّا بِمَكَانٍ وَجِهَةٍ لِأَنَّ كَلِمَةَ (إِلَى) لِانْتِهَاءِ الْغَايَةِ.

İkinci Mesele: Mücessime, Allah Teâlâ'nın { أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ } kavline tutunmuştur; bu ise Allah Teâlâ'nın bir mekân ve yöne mahsus olmasını gerektirir, zira { إِلَى } edatı gayenin (mesafenin/amacın) sonu içindir.

وَالْجَوَابُ: الْمُرَادُ إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي جَعَلَهُ رَبُّهُمْ لِاجْتِمَاعِهِمْ وَلِلْقَضَاءِ عَلَيْهِمْ.

Cevap: [Bundan] kasıt, Rablerinin toplanmaları ve haklarında hüküm verilmesi için tayin ettiği mekândır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ قَالَ الزَّجَّاجُ: مَوْضِعُ لَيْسَ نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ كَأَنَّهُ قِيلَ: مُتَخَلِّينَ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا شفيع، والعامل فيه يخافون. ثم هاهنا بَحْثٌ: وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ الْكُفَّارَ، فَالْكَلَامُ ظَاهِرٌ، لِأَنَّهُمْ لَيْسَ لَهُمْ عِنْدَ اللَّه شُفَعَاءُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى كَانُوا يَقُولُونَ: نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ [الْمَائِدَةِ: ١٨] واللَّه كَذَّبَهُمْ فِيهِ وَذَكَرَ أَيْضًا فِي آيَةٍ أُخْرَى فَقَالَ مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ [غَافِرٍ: ١٨] وَقَالَ أَيْضًا فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ [الْمُدَّثِّرِ: ٤٨] وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ الْمُسْلِمِينَ، فَنَقُولُ: قَوْلُهُ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ لَا يُنَافِي مَذْهَبَنَا فِي إِثْبَاتِ الشَّفَاعَةِ لِلْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّ شَفَاعَةَ الْمَلَائِكَةِ وَالرُّسُلِ لِلْمُؤْمِنِينَ، إِنَّمَا تَكُونُ بِإِذْنِ اللَّه تَعَالَى لِقَوْلِهِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] فَلَمَّا كَانَتْ تِلْكَ الشَّفَاعَةُ بِإِذْنِ اللَّه، كَانَتْ فِي الْحَقِيقَةِ مِنَ اللَّه تَعَالَى.

Üçüncü Mesele: O'nun { لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ } “O'ndan başka ne bir dostları ne de bir şefaatçileri vardır” kavli hakkında Zeccâc şöyle demiştir: { لَيْسَ } ifadesinin mahalli hâl olarak mansuptur; sanki "ne bir dosttan ne de bir şefaatçiden yoksun olarak" denilmiştir; bunda amel eden [fiil] ise { يَخَافُونَ } fiilidir. Burada şöyle bir inceleme söz konusudur: Şayet { الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ } “Rablerinin huzurunda toplanmaktan korkanlar” ifadesinden kastedilen kâfirler ise, söz açıktır; zira onların Allah katında şefaatçileri yoktur. Çünkü Yahudiler ve Hıristiyanlar { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” [Mâide 18] diyorlardı, Allah da bu konuda onları yalanladı. Bir başka ayette de zikredip şöyle buyurdu: { مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ } “Zalimler için ne bir sıcak dost ne de sözü dinlenir bir şefaatçi vardır” [Mü'min 18]. Yine { فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ } “Artık şefaatçilerin şefaati onlara fayda vermez” [Müddessir 48] buyurdu. Eğer [kastedilen] Müslümanlar ise şöyle deriz: O'nun { لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ } “O'ndan başka ne bir dostları ne de bir şefaatçileri vardır” kavli, müminler için şefaatin sübutuna dair mezhebimize aykırı değildir; çünkü meleklerin ve peygamberlerin müminlere şefaati ancak Allah Teâlâ'nın izniyle olur, nitekim { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmadan katında kim şefaat edebilir?” [Bakara 255] buyurmuştur. Bu şefaat Allah'ın izniyle olunca, hakikatte Allah Teâlâ'dan olmuş olur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَعْنَاهُ وَأَنْذِرْهُمْ لِكَيْ يَخَافُوا فِي الدُّنْيَا وَيَنْتَهُوا عَنِ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ مِنَ الْكُفَّارِ التَّقْوَى وَالطَّاعَةَ، وَالْكَلَامُ عَلَى هَذَا النَّوْعِ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ قَدْ سَبَقَ مِرَارًا.

Dördüncü Mesele: O'nun { لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “umulur ki sakınırlar” kavli hakkında İbn Abbas şöyle demiştir: Manası; dünyada korksunlar, küfürden ve günahlardan vazgeçsinler diye onları uyar [demektir]. Mutezile şöyle demiştir: Bu, O Teâlâ'nın kâfirlerden takva ve taat irade ettiğine delalet eder. Bu tür istidlal üzerine yapılan değerlendirme defalarca geçmişti.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٥٢]

[En'âm Suresi (6), Ayet 52]

وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ (٥٢)

{ وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ (٥٢) } “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenleri kovma! Onların hesabından sana bir şey yoktur, senin hesabından da onlara bir şey yoktur ki onları kovasın da zalimlerden olasın.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ] فِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ } kavli hakkında] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى:

Birinci Mesele:

رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّه بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: مَرَّ الْمَلَأُ مِنْ قُرَيْشٍ عَلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ وَعِنْدَهُ صُهَيْبٌ وَخَبَّابٌ وَبِلَالٌ وَعَمَّارٌ وَغَيْرُهُمْ مِنْ ضُعَفَاءِ الْمُسْلِمِينَ، فَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ أَرَضِيتَ بِهَؤُلَاءِ عَنْ قَوْمِكَ؟

Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle rivayet edilmiştir: Kureyş'in ileri gelenleri, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından geçtiler; o sırada onun yanında Suheyb, Habbâb, Bilâl, Ammâr ve Müslümanların diğer zayıf kimseleri bulunuyordu. Dediler ki: "Ey Muhammed! Kavmini bırakıp bunlara mı razı oldun?

أَفَنَحْنُ نَكُونُ تَبَعًا لِهَؤُلَاءِ؟ اطْرُدْهُمْ عَنْ نَفْسِكَ، فَلَعَلَّكَ إِنْ طَرَدْتَهُمُ اتَّبَعْنَاكَ، فَقَالَ ﵇: «مَا أَنَا بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ» فَقَالُوا فَأَقِمْهُمْ عَنَّا إِذَا جِئْنَا، فَإِذَا أَقَمْنَا فَأَقْعِدْهُمْ مَعَكَ إِنْ شِئْتَ، فَقَالَ «نَعَمْ» طَمَعًا فِي إِيمَانِهِمْ.

Biz bunlara mı tâbi olacağız? Bunları yanından kov, belki onları kovarsan biz sana tâbi oluruz." Bunun üzerine aleyhisselâm: «Ben müminleri kovacak değilim» buyurdu. Onlar da: "O halde biz geldiğimizde onları yanımızdan kaldır; biz kalktığımızda ise dilersen onları yanında oturt" dediler. O da onların iman etmelerini umarak «Evet» buyurdu.

وَرُوِيَ أَنَّ عُمَرَ قَالَ لَهُ: لَوْ فَعَلْتَ حَتَّى نَنْظُرَ إِلَى مَاذَا يَصِيرُونَ، ثُمَّ أَلَحُّوا وَقَالُوا لِلرَّسُولِ ﵇: اكْتُبْ لَنَا بِذَلِكَ كِتَابًا فَدَعَا بِالصَّحِيفَةِ وَبِعَلِيٍّ لِيَكْتُبَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَرَمَى الصَّحِيفَةَ، وَاعْتَذَرَ عُمَرُ عَنْ مَقَالَتِهِ، فَقَالَ سَلْمَانُ وَخَبَّابٌ: فِينَا نَزَلَتْ، فَكَانَ رَسُولُ اللَّه ﷺ يَقْعُدُ مَعَنَا وَنَدْنُو مِنْهُ حَتَّى تَمَسَّ رُكْبَتُنَا رُكْبَتَهُ، وَكَانَ يَقُومُ عَنَّا إِذَا أَرَادَ الْقِيَامَ، فَنَزَلَ قَوْلُهُ وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ

Ömer'in de ona: "Keşke öyle yapsan da durumlarının nereye varacağını görsek" dediği rivayet edilmiştir. Sonra ısrar edip Resul aleyhisselâm'a: "Bunun için bize bir yazı yaz" dediler. Bunun üzerine bir sayfa istedi ve yazması için Ali'yi çağırdı; derken bu ayet indi. O da sayfayı attı ve Ömer sözünden dolayı özür diledi. Selmân ve Habbâb: "Ayet bizim hakkımızda indi" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizimle oturur, dizlerimiz onun dizine değecek kadar ona yaklaşırdık; kalkmak istediğinde ise yanımızdan kalkardı. Bunun üzerine O'nun { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ }

[الْكَهْفِ: ٢٨] فَتَرَكَ الْقِيَامَ عَنَّا إِلَى أَنْ نَقُومَ عَنْهُ وَقَالَ: «الْحَمْدُ للَّه الَّذِي لَمْ يُمِتْنِي حَتَّى أَمَرَنِي أَنِ أَصْبِرَ نَفْسِيَ مَعَ قَوْمٍ مِنْ أُمَّتِي مَعَكُمُ الْمَحْيَا وَمَعَكُمُ الْمَمَاتُ» .

[Kehf 28] “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na yalvaranlarla beraber sen de sabret...” kavli indi. Bundan sonra biz onun yanından kalkıncaya kadar yanımızdan kalkmayı bıraktı ve şöyle buyurdu: «Bana ümmetimden bir toplulukla beraber sabretmemi emretmeden önce canımı almayan Allah'a hamdolsun; hayatım sizinledir, ölümüm de sizinledir.»

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ الطَّاعِنُونَ فِي عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عَلَيْهِ

İkinci Mesele: Peygamberlerin aleyhimüsselâm ismetine dil uzatanlar bu ayeti birkaç yönden delil getirdiler: Birincisi: O aleyhisselâm

السَّلَامُ طَرَدَهُمْ واللَّه تَعَالَى نَهَاهُ عَنْ ذَلِكَ الطَّرْدِ، فَكَانَ ذَلِكَ الطَّرْدُ ذَنْبًا. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّهُ طَرَدَهُمْ، فَيَلْزَمُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ كَانَ مِنَ الظَّالِمِينَ. وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ نُوحٍ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا [هُودٍ: ٢٩] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ مُحَمَّدًا ﵇ بِمُتَابَعَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ فِي جَمِيعِ الْأَعْمَالِ الْحَسَنَةِ، حَيْثُ قَالَ: أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الْأَنْعَامِ: ٩٠] فَبِهَذَا الطَّرِيقِ وَجَبَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﵇ أَنْ لَا يَطْرُدَهُمْ، فَلَمَّا طَرَدَهُمْ كَانَ ذَلِكَ ذَنْبًا. وَالرَّابِعُ:

onları kovmuştur ve Allah Teâlâ onu bu kovmaktan nehyetmiştir; dolayısıyla bu kovma bir günah idi. İkincisi: Allah Teâlâ { فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ } “...ki onları kovasın da zalimlerden olasın” buyurmuştur; onun onları kovduğu sabit olduğuna göre, onun zalimlerden olduğunu söylemek gerekir. Üçüncüsü: O Teâlâ Nûh'tan aleyhisselâm { وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا } “Ben iman edenleri kovacak değilim” [Hûd 29] dediğini nakletmiştir. Sonra O Teâlâ Muhammed'e aleyhisselâm bütün güzel amellerde peygamberlere aleyhimüsselâm uymayı emrederek { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “İşte onlar, Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy” [En'âm 90] buyurmuştur. Bu yolla Muhammed'e aleyhisselâm onları kovmaması vacip olmuştur; dolayısıyla onları kovduğunda bu bir günah olmuştur. Dördüncüsü:

أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ، فَزَادَ فِيهَا فَقَالَ: تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا [الْكَهْفِ: ٢٨] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى نَهَاهُ عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَى زِينَةِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي آيَةٍ أُخْرَى فَقَالَ وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا [طه: ١٣١] فَلَمَّا نُهِيَ عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَى زِينَةِ الدُّنْيَا، ثُمَّ/ ذُكِرَ فِي تِلْكَ الْآيَةِ أَنَّهُ يُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَانَ ذَلِكَ ذَنْبًا. الْخَامِسُ:

Allah Teâlâ bu ayeti Kehf Suresi'nde zikretmiş ve orada ziyadede bulunarak { تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “dünya hayatının süsünü arzu edersin” [Kehf 28] buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ başka bir ayette dünya hayatının süsüne iltifat etmeyi ona yasaklayarak { وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Kendilerini sınamak için onlardan bazı sınıflara verdiğimiz dünya hayatının süsüne gözlerini dikme” [Tâhâ 131] buyurmuştur. Dünya süsüne iltifat etmekten nehyedilmişken o ayette dünya hayatının süsünü arzuladığının zikredilmesi bir günah idi. Beşincisi:

نُقِلَ أَنَّ أُولَئِكَ الْفُقَرَاءَ كُلَّمَا دَخَلُوا عَلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ بَعْدَ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ فَكَانَ ﵇ يَقُولُ «مَرْحَبًا بِمَنْ عَاتَبَنِي رَبِّي فِيهِمْ»

Rivayet edildiğine göre, bu hadiseden sonra o fakirler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına her girdiklerinde aleyhisselâm şöyle derdi: «Rabbimin onlar yüzünden beni azarladığı kimselere merhaba!»

أَوْ لَفْظٌ هَذَا مَعْنَاهُ، وَذَلِكَ يَدُلُّ أَيْضًا عَلَى الذَّنْبِ.

veyahut bu anlamda bir lafız söylerdi; bu da günaha delalet eder.

وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّهُ ﵇ مَا طَرَدَهُمْ لِأَجْلِ الِاسْتِخْفَافِ بِهِمْ وَالِاسْتِنْكَافِ مِنْ فَقْرِهِمْ وَإِنَّمَا عَيَّنَ لِجُلُوسِهِمْ وَقْتًا مُعَيَّنًا سِوَى الْوَقْتِ الَّذِي كَانَ يَحْضُرُ فِيهِ أَكَابِرُ قُرَيْشٍ فَكَانَ غَرَضُهُ مِنْهُ التَّلَطُّفَ فِي إِدْخَالِهِمْ فِي الْإِسْلَامِ وَلَعَلَّهُ ﵇ كَانَ يَقُولُ هَؤُلَاءِ الْفُقَرَاءُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لَا يَفُوتُهُمْ بِسَبَبِ هَذِهِ الْمُعَامَلَةِ أَمْرٌ مُهِمٌّ فِي الدُّنْيَا وَفِي الدِّينِ، وَهَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ فَإِنَّهُ يَفُوتُهُمُ الدِّينُ وَالْإِسْلَامُ فَكَانَ تَرْجِيحُ هَذَا الْجَانِبِ أَوْلَى فَأَقْصَى مَا يُقَالُ إِنَّ هَذَا الِاجْتِهَادَ وَقَعَ خَطَأً إِلَّا أَنَّ الْخَطَأَ فِي الِاجْتِهَادِ مَغْفُورٌ. وَأَمَّا قَوْلُهُ ثَانِيًا: إِنَّ طَرْدَهُمْ يُوجِبُ كَوْنَهُ ﵇ مِنَ الظَّالِمِينَ.

Birinciye cevap şudur: O aleyhisselâm onları hafife almak ve fakirliklerini ayıplamak kastıyla kovmadı; bilakis Kureyş'in ileri gelenlerinin hazır bulunduğu vakitten başka, oturmaları için belirli bir vakit tayin etti. Bundan gayesi onları İslam'a sokma konusunda nezaket göstermekti. Belki de o aleyhisselâm şöyle diyordu: "Müslümanlardan olan bu fakirler bu muamele sebebiyle dünyada ve dinde önemli bir hususu kaçırmış olmazlar; bu kâfirler ise dini ve İslam'ı kaçırırlar." Dolayısıyla bu tarafı tercih etmek daha evlaydı. En fazla denilebilecek olan, bu ictihadın hatalı vaki olduğudur; ancak ictihaddaki hata bağışlanmıştır. İkinci olarak onların kovulmasının onun aleyhisselâm zalimlerden olmasını gerektirdiğine dair söze gelince:

فَجَوَابُهُ: أَنَّ الظُّلْمَ عِبَارَةٌ عَنْ وَضْعِ الشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ، وَالْمَعْنَى أو أُولَئِكَ الضُّعَفَاءَ الْفُقَرَاءَ كَانُوا يَسْتَحِقُّونَ التَّعْظِيمَ مِنَ الرَّسُولِ ﵇ فَإِذَا طَرَدَهُمْ عَنْ ذَلِكَ الْمَجْلِسِ كَانَ ذَلِكَ ظُلْمًا، إِلَّا أَنَّهُ مِنْ بَابِ تَرْكِ الْأَوْلَى وَالْأَفْضَلِ لَا مِنْ بَابِ تَرْكِ الْوَاجِبَاتِ وَكَذَا الْجَوَابُ عَنْ سَائِرِ الْوُجُوهِ فَإِنَّا نَحْمِلُ كُلَّ هَذِهِ الْوُجُوهِ عَلَى تَرْكِ الْأَفْضَلِ وَالْأَكْمَلِ وَالْأَوْلَى وَالْأَحْرَى، واللَّه أَعْلَمُ.

Bunun cevabı şudur: Zulüm, bir şeyi yerine koymamaktan ibarettir. Mana şudur: O zayıf ve fakirler, Resul'ün aleyhisselâm saygısını hak ediyorlardı; onları o meclisten uzaklaştırdığında bu bir zulüm olurdu, ancak bu vacipleri terk etme kabilinden değil, evla ve efdal olanı terk etme kabilindendir. Diğer yönlerin cevabı da böyledir; zira biz bütün bu vecihleri en efdal, en kâmil, en evla ve en layık olanı terk etmeye hamlederiz. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ بِالْغُدْوَةِ وَالْعَشِيِّ بِالْوَاوِ وَضَمِّ الْغَيْنِ وَفِي سُورَةِ الْكَهْفِ مِثْلَهُ وَالْبَاقُونَ بِالْأَلِفِ وَفَتْحِ الْغَيْنِ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ الْوَجْهُ قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِالْغَدَاةِ لِأَنَّهَا تُسْتَعْمَلُ نَكِرَةً فَأَمْكَنَ تَعْرِيفُهَا بِإِدْخَالِ لَامِ التَّعْرِيفِ عَلَيْهَا. فَأَمَّا (غُدْوَةٌ) فَمَعْرِفَةٌ وَهُوَ عَلَمٌ صِيغَ لَهُ، وَإِذَا كان كذلك، فوجب أن يمتنع إدخال لا م التَّعْرِيفِ عَلَيْهِ، كَمَا يَمْتَنِعُ إِدْخَالُهُ عَلَى سَائِرِ الْمَعَارِفِ. وَكِتْبَةُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ بِالْوَاوِ فِي الْمُصْحَفِ لَا تَدُلُّ عَلَى قَوْلِهِمْ، أَلَا تَرَى أَنَّهُمْ كتبوا «الصلاة» بالواو وهي ألف فكذا هاهنا. قَالَ سِيبَوَيْهِ «غُدْوَةٌ وَبُكْرَةٌ» جُعِلَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا اسْمًا لِلْجِنْسِ كَمَا جَعَلُوا أَمَّ حُبَيْنٍ اسْمًا لِدَابَّةٍ مَعْرُوفَةٍ. قَالَ وَزَعَمَ يُونُسُ عَنْ أَبِي عَمْرٍو أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ لَقِيتُهُ يَوْمًا مِنَ الْأَيَّامِ غُدْوَةً أَوْ بُكْرَةً وَأَنْتَ تُرِيدُ الْمَعْرِفَةَ لَمْ تُنَوِّنْ. فَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ تُقَوِّي قِرَاءَةَ الْعَامَّةِ، وَأَمَّا وَجْهُ قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ فَهُوَ أَنَّ سِيبَوَيْهِ قَالَ زَعَمَ الْخَلِيلُ أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ أَتَيْتُكَ الْيَوْمَ غُدْوَةً وَبُكْرَةً فَجَعَلَهُمَا بِمَنْزِلَةِ ضَحْوَةً، واللَّه أَعْلَمُ.

Üçüncü Mesele: İbn Âmir vâv harfiyle ve gayn'ın zammesiyle { بِالْغُدْوَةِ وَالْعَشِيِّ } şeklinde okumuştur, Kehf Suresi'nde de böyledir. Diğerleri ise elif ile ve gayn'ın fethasıyla { بِالْغَدَاةِ } şeklinde okumuşlardır. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Doğru vecih cumhurun { بِالْغَدَاةِ } kıraatidir; çünkü bu kelime nekre olarak kullanılır, dolayısıyla başına lam-ı tarif getirilerek marife kılınması mümkün olmuştur. (غُدْوَةٌ) kelimesi ise marifedir ve onun için vazedilmiş bir özel isimdir. Böyle olunca, diğer marifelerin başına dahil edilmesinin engellendiği gibi, bunun başına da lam-ı tarifin dahil edilmesinin engellenmesi gerekirdi. Bu kelimenin Mushaf'ta vâv ile yazılmış olması onların görüşüne delalet etmez; görmez misin ki onlar "es-Salât" kelimesini vâv ile yazdılar ama o elif iledir, burada da böyledir. Sîbeveyh şöyle demiştir: «غُدْوَةٌ» ve «بُكْرَةٌ» kelimelerinin her biri, tıpkı Ümmü Hubeyn'i bilinen bir hayvana isim yaptıkları gibi cins ismi kılınmıştır. O yine demiştir ki: Yûnus, Ebû Amr'dan rivayetle nakletmiştir ki; marifelik kastederek "günlerden bir gün onunla sabahleyin yahut erkenden karşılaştım" dediğinde tenvin vermezsin. İşte bu hususlar cumhurun kıraatini kuvvetlendirir. İbn Âmir'in kıraatinin vechine gelince; Sîbeveyh şöyle demiştir: Halîl, kişinin "bugün sana sabahleyin ve erkenden geldim" diyebileceğini zannetmiş ve bu ikisini { ضَحْوَةً } (kuşluk vakti) konumunda kılmıştır. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي قَوْلِهِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الدُّعَاءِ الصَّلَاةُ، يَعْنِي يَعْبُدُونَ رَبَّهُمْ بِالصَّلَاةِ الْمَكْتُوبَةِ، وَهِيَ صَلَاةُ الصُّبْحِ وَصَلَاةُ الْعَصْرِ وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ.

Dördüncü Mesele: O'nun { يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ } “Sabah akşam Rablerine dua ederler” kavli hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Duadan kasıt namazdır; yani farz kılınan namazla, ki o sabah namazı ve ikindi namazıdır, Rablerine ibadet ederler. Bu, İbn Abbas, el-Hasan ve Mücâhid'in görüşüdür.

وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنَ الْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ طَرَفَا النَّهَارِ، وَذَكَرَ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ تَنْبِيهًا عَلَى كَوْنِهِمْ مُوَاظِبِينَ عَلَى الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ.

Şöyle de denilmiştir: Sabah ve akşamdan kasıt gündüzün iki ucudur; bu iki kısmın zikredilmesi, onların beş vakit namaza devamlı olduklarına dikkat çekmek içindir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: الْمُرَادُ مِنَ الدعاء الذكر قال إبراهيم: الدعاء هاهنا هُوَ الذِّكْرُ وَالْمَعْنَى يَذْكُرُونَ رَبَّهُمْ طَرَفَيِ النَّهَارِ.

İkinci Görüş: Duadan kasıt zikirdir. İbrâhim şöyle demiştir: Buradaki dua zikirdir; anlamı, gündüzün iki ucunda Rablerini zikrederler [demektir].

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْمُجَسِّمَةُ تَمَسَّكُوا فِي إِثْبَاتِ الْأَعْضَاءِ للَّه تَعَالَى بِقَوْلِهِ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَسَائِرُ الْآيَاتِ الْمُنَاسِبَةِ لَهُ مِثْلُ قَوْلِهِ وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ [الرَّحْمَنِ: ٢٧] .

Beşinci Mesele: Mücessime, Allah Teâlâ için uzuvlar ispat etme hususunda O'nun { يُرِيدُونَ وَجْهَهُ } “O'nun rızasını/vechini dileyerek” kavline ve { وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ } “Rabbinin vechi baki kalır” [Rahmân 27] kavli gibi buna benzer diğer ayetlere tutunmuştur.

وَجَوَابُهُ أَنَّ قَوْلَهُ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ [الْإِخْلَاصِ: ١] يَقْتَضِي الْوِحْدَانِيَّةَ التَّامَّةَ، وَذَلِكَ يُنَافِي التَّرْكِيبَ مِنَ الْأَعْضَاءِ وَالْأَجْزَاءِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ التَّأْوِيلِ، وَهُوَ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ الْمَعْنَى يُرِيدُونَهُ إِلَّا أَنَّهُمْ يَذْكُرُونَ لَفْظَ الْوَجْهِ لِلتَّعْظِيمِ، كَمَا يُقَالُ هَذَا وَجْهُ الرَّأْيِ وَهَذَا وَجْهُ الدَّلِيلِ، وَالثَّانِي: أَنَّ مَنْ أَحَبَّ ذَاتًا أَحَبَّ أَنْ يَرَى وَجْهَهُ، فَرُؤْيَةُ الْوَجْهِ مِنْ لَوَازِمِ الْمَحَبَّةِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ جُعِلَ الْوَجْهُ كِنَايَةً عَنِ الْمَحَبَّةِ وَطَلَبِ الرِّضَا وَتَمَامُ هَذَا الْكَلَامِ تَقَدَّمَ فِي قَوْلَهُ وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ١١٥] .

Bunun cevabı şudur: O'nun { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir” [İhlâs 1] kavli tam bir vahdaniyeti gerektirir; bu ise uzuvlardan ve parçalardan meydana gelen bir birleşimi nefyeder. Dolayısıyla tevilin zorunlu olduğu sabit olmuştur ki o da iki yöndendir: Birincisi: O'nun { يُرِيدُونَ وَجْهَهُ } kavminin manası "O'nu isterler" demektir, ancak "bu görüşün vechidir (doğru yönüdür)" ve "bu delilin vechidir" denildiği gibi tazim amacıyla vech (yüz/yön) lafzını zikrederler. İkincisi: Bir zâtı seven kimse onun yüzünü görmeyi arzu eder; dolayısıyla yüzü görmek sevginin gereklerindendir. İşte bu sebeple vech, sevgiden ve rızayı talep etmekten kinaye kılınmıştır. Bu konunun tam açıklaması O'nun { وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } “Doğu da Allah'ındır, batı da; nereye dönerseniz dönün, Allah'ın vechi oradadır” [Bakara 115] kavlinde geçmişti.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ حِسابِهِمْ وَفِي قَوْلِهِ عَلَيْهِمْ إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟

Sonra Allah Teâlâ: { مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “Onların hesabından sana bir şey yoktur, senin hesabından da onlara bir şey yoktur” buyurdu. { حِسابِهِمْ } kavlindeki ve { عَلَيْهِمْ } kavlindeki zamirin neye döndüğü hususunda ihtilaf etmişlerdir:

وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ، وَالْمَعْنَى مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِ الْمُشْرِكِينَ مِنْ شَيْءٍ وَلَا حِسَابُكَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ وَإِنَّمَا اللَّه هُوَ الَّذِي يُدَبِّرُ عَبِيدَهُ كَمَا يَشَاءُ وَأَرَادَ. وَالْغَرَضُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ يَتَحَمَّلُ هَذَا الِاقْتِرَاحَ مِنْ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ، فَلَعَلَّهُمْ يَدْخُلُونَ فِي الْإِسْلَامِ وَيَتَخَلَّصُونَ مِنْ عِقَابِ الْكُفْرِ، فَقَالَ تَعَالَى: لَا تَكُنْ فِي قَيْدِ أَنَّهُمْ يَتَّقُونَ الْكُفْرَ أَمْ لَا فَإِنَّ اللَّه تَعَالَى هُوَ الْهَادِي وَالْمُدَبِّرُ.

Birinci Görüş: Müşriklere dönmektedir; manası şudur: Müşriklerin hesabından sana bir şey yoktur, senin hesabın da müşriklerin üzerine değildir. Kullarını dilediği ve irade ettiği gibi çekip çeviren ancak Allah'tır. Bu sözden amaç şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, belki İslam'a girerler de küfür azabından kurtulurlar diye bu kâfirlerin bu teklifini göğüslüyordu. Allah Teâlâ da: Onların küfürden sakınıp sakınmayacakları kaygısında olma; zira hidayet veren ve idare eden Allah Teâlâ'dır buyurmuştur.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ، وَهُمُ الْفُقَرَاءُ، وَذَلِكَ أَشْبَهُ بِالظَّاهِرِ. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الْكِنَايَةَ فِي قَوْلِهِ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ عَائِدَةٌ لَا مَحَالَةَ إِلَى هَؤُلَاءِ الْفُقَرَاءِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ سَائِرُ الْكِنَايَاتِ عَائِدَةً إِلَيْهِمْ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَذَكَرُوا فِي قَوْلِهِ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْكُفَّارَ طَعَنُوا فِي إِيمَانِ أُولَئِكَ الْفُقَرَاءِ وَقَالُوا يَا مُحَمَّدُ إِنَّهُمْ إِنَّمَا اجْتَمَعُوا عِنْدَكَ وَقَبِلُوا دِينَكَ لِأَنَّهُمْ يَجِدُونَ بِهَذَا السَّبَبِ مَأْكُولًا وَمَلْبُوسًا عِنْدَكَ، وَإِلَّا فَهِمَ فَارِغُونَ عَنْ دِينِكَ، فَقَالَ اللَّه تَعَالَى إِنْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا يَقُولُونَ، فَمَا يَلْزَمُكَ إِلَّا اعْتِبَارُ الظَّاهِرِ وَإِنْ كَانَ لَهُمْ بَاطِنٌ غَيْرُ مَرْضِيٍّ عِنْدَ اللَّه، فحسابهم عليه لا زم لَهُمْ، لَا يَتَعَدَّى إِلَيْكَ، كَمَا أَنَّ حِسَابَكَ عَلَيْكَ لَا يَتَعَدَّى إِلَيْهِمْ، كَقَوْلِهِ وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى [الْأَنْعَامِ: ١٦٤] .

İkinci Görüş: Zamir, sabah akşam Rablerine dua eden kimselere, yani fakirlere dönmektedir; bu da zahire daha uygundur. Buna delil, O'nun { فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ } kavlindeki zamirin şüphesiz bu fakirlere dönmesidir; dolayısıyla diğer zamirlerin de onlara dönmesi vacip olur. Bu takdire göre O'nun { مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } kavli hakkında iki görüş zikretmişlerdir: Birincisi: Kâfirler o fakirlerin imanına dil uzatıp: "Ey Muhammed! Onlar senin yanında yemek ve giyecek buldukları için etrafında toplanıp dinini kabul ettiler, yoksa senin dininden uzaktırlar" dediler. Allah Teâlâ da buyurdu ki: Eğer durum dedikleri gibiyse, sana düşen ancak zahire itibar etmektir; şayet Allah katında hoşnut olunmayan bir iç dünyaları varsa onların hesabı O'na aittir, kendilerini bağlar; tıpkı { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez” [En'âm 164] kavlinde olduğu gibi senin hesabın seni bağlayıp onlara geçmediği gibi onların hesabı da sana geçmez.

فَإِنْ قِيلَ: أَمَا كَفَى قَوْلُهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى ضَمَّ إِلَيْهِ قَوْلَهُ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ.

Eğer: "O'nun { مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } kavli yetmedi mi ki buna { وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ } kavlini ekledi?" denilirse,

قُلْنَا: جُعِلَتِ الْجُمْلَتَانِ بِمَنْزِلَةِ جُمْلَةٍ وَاحِدَةٍ قُصِدَ بِهِمَا مَعْنًى وَاحِدٌ وَهُوَ الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى وَلَا يَسْتَقِلُّ بِهَذَا الْمَعْنَى إِلَّا الْجُمْلَتَانِ جَمِيعًا، كَأَنَّهُ قِيلَ لَا تُؤَاخَذُ أَنْتَ وَلَا هُمْ بِحِسَابِ صَاحِبِهِ.

Şöyle deriz: İki cümle, kendileriyle tek bir mana kastedilerek tek bir cümle mesabesinde kılınmıştır; o da O'nun { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } kavlindeki manadır. Bu manayı ise ancak iki cümlenin tamamı müstakil olarak ifade eder. Sanki: "Ne sen ne de onlar arkadaşının hesabıyla muahaze olunmazsınız" denilmiştir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِ رِزْقِهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَمَلَّهُمْ وَتَطْرُدَهُمْ، وَلَا حِسَابُ رِزْقِكَ عَلَيْهِمْ، وَإِنَّمَا

İkinci Görüş: Onlardan usanıp kovasın diye onların rızkının hesabı sana ait değildir, senin rızkının hesabı da onlara ait değildir. Ancak

الرَّازِقُ لَهُمْ وَلَكَ هُوَ اللَّه تَعَالَى، فَدَعْهُمْ يَكُونُوا عِنْدَكَ وَلَا تَطْرُدْهُمْ.

onların da senin de rızkını veren Allah Teâlâ'dır. O halde bırak senin yanında bulunsunlar ve onları kovma.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ شَبِيهَةٌ بِقِصَّةِ نُوحٍ ﵇ إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ [الشعراء: ١١١] فأجابهم نوح ﵇ وقالَ وَما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ [الشعراء: ١١٢، ١١٣] وَعَنَوْا بِقَوْلِهِمْ الْأَرْذَلُونَ الْحَاكَّةَ وَالْمُحْتَرِفِينَ بِالْحِرَفِ الْخَسِيسَةِ، فكذلك هاهنا. وَقَوْلُهُ فَتَطْرُدَهُمْ جَوَابُ النَّفْيِ وَمَعْنَاهُ، مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ، بِمَعْنَى أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ عَلَيْكَ حِسَابُهُمْ حَتَّى أَنَّكَ لِأَجْلِ ذَلِكَ الْحِسَابِ تَطْرُدُهُمْ، وَقَوْلُهُ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ فَتَطْرُدَهُمْ عَلَى وَجْهِ التَّسَبُّبِ لِأَنَّ كَوْنَهُ ظَالِمًا مَعْلُولُ طَرْدِهُمْ وَمُسَبَّبٌ لَهُ. وَأَمَّا قَوْلُهُ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ فَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ لِنَفْسِكَ بِهَذَا الطَّرْدِ، الثَّانِي: أَنْ تَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ لَهُمْ لِأَنَّهُمْ لَمَّا اسْتَوْجَبُوا مَزِيدَ التَّقْرِيبِ وَالتَّرْحِيبِ كَانَ طَرْدُهُمْ ظُلْمًا لَهُمْ، واللَّه أَعْلَمُ.

Bil ki bu kıssa, kavminin kendisine: { أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ } “Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana iman eder miyiz?” [Şuarâ 111] dediği Nûh'un aleyhisselâm kıssasına benzemektedir. Nûh aleyhisselâm onlara cevap verip şöyle demişti: { وَما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ } “Onların ne yaptıklarına dair benim bir bilgim yoktur; şayet farkında olsaydınız onların hesabı ancak Rabbime aittir” [Şuarâ 112-113]. Onlar { الْأَرْذَلُونَ } sözleriyle dokumacıları ve aşağılık meslek sahiplerini kastetmişlerdi; burada da böyledir. O'nun { فَتَطْرُدَهُمْ } kavli nefiyin (olumsuzluğun) cevabıdır; manası şudur: Onları kovasın diye onların hesabından sana bir şey yoktur; yani onların hesabı senin üzerine değildi ki bu hesap yüzünden onları kovasın. O'nun { فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ } kavlinin ise sebep bildirme yoluyla { فَتَطْرُدَهُمْ } kavline atfedilmesi caizdir; zira onun zalim olması, onları kovmasının illetidir (neticesidir) ve onun sebebiyle doğandır. O'nun { فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ } kavline gelince, bu konuda iki görüş vardır: Birincisi: Bu kovma sebebiyle nefsine zulmedenlerden olursun. İkincisi: Onlara zulmedenlerden olursun; çünkü onlar daha fazla yakınlığı ve iltifatı hak etmişlerken onları kovmak kendilerine yapılmış bir zulüm olurdu. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٥٣]

[En'âm Suresi (6), Ayet 53]

وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ (٥٣)

{ وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ (٥٣) } “Böylece 'Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?' desinler diye onların bir kısmını diğer bir kısmıyla imtihan ettik. Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?”

فِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مُبْتَلًى بِصَاحِبِهِ، فَأُولَئِكَ الْكُفَّارُ الرُّؤَسَاءُ الْأَغْنِيَاءُ كَانُوا يَحْسُدُونَ فُقَرَاءَ الصَّحَابَةِ عَلَى كَوْنِهِمْ سَابِقِينَ فِي الْإِسْلَامِ مُسَارِعِينَ إِلَى قَبُولِهِ فَقَالُوا: لَوْ دَخَلْنَا فِي الْإِسْلَامِ لَوَجَبَ عَلَيْنَا أَنْ نَنْقَادَ لِهَؤُلَاءِ الْفُقَرَاءِ الْمَسَاكِينِ وَأَنْ نَعْتَرِفَ لَهُمْ بِالتَّبَعِيَّةِ، فَكَانَ ذَلِكَ يَشُقُّ عَلَيْهِمْ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَأُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنا [الْقَمَرِ: ٢٥] لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ [الْأَحْقَافِ: ١١] وَأَمَّا فُقَرَاءُ الصَّحَابَةِ فَكَانُوا يَرَوْنَ أُولَئِكَ الْكُفَّارَ فِي الرَّاحَاتِ وَالْمَسَرَّاتِ وَالطَّيِّبَاتِ وَالْخِصْبِ وَالسَّعَةِ، فَكَانُوا يَقُولُونَ كَيْفَ حَصَلَتْ هَذِهِ الْأَحْوَالُ لِهَؤُلَاءِ مَعَ أَنَّا بَقِينَا فِي هَذِهِ الشِّدَّةِ وَالضِّيقِ وَالْقِلَّةِ.

Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ bu ayette her birinin arkadaşıyla imtihan edildiğini beyan etmiştir. Zira o kâfir reisler ve zenginler, İslam'da öne geçmeleri ve onu kabul etmeye koşmaları sebebiyle fakir sahabelere haset ediyorlardı ve: "Eğer İslam'a girersek bu fakir ve miskin kimselere boyun eğmemiz ve onlara tâbi olduğumuzu kabul etmemiz gerekir" diyorlardı; bu da onlara ağır geliyordu. Bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın: { أَأُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنا } “Aramızdan zikir ona mı bırakıldı?” [Kamer 25] ve { لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ } “Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, ona ulaşmakta bizi geçemezlerdi” [Ahkāf 11] kavilleridir. Fakir sahabeler ise o kâfirleri rahatlıklar, sevinçler, güzel nimetler, bolluk ve genişlik içinde görüyor ve: "Biz bu meşakkat, darlık ve kıtlık içinde kalmışken bu haller bunlara nasıl nasip oldu?" diyorlardı.

فَقَالَ تَعَالَى: وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ فَأَحَدُ الْفَرِيقَيْنِ يَرَى الْآخَرَ مُتَقَدِّمًا عَلَيْهِ فِي الْمَنَاصِبِ الدِّينِيَّةِ وَالْفَرِيقُ الْآخَرُ يَرَى الْفَرِيقَ الْأَوَّلَ مُتَقَدِّمًا عَلَيْهِ فِي الْمَنَاصِبِ الدُّنْيَوِيَّةِ، فَكَانُوا يَقُولُونَ أَهَذَا هُوَ الَّذِي فَضَّلَهُ اللَّه عَلَيْنَا، وَأَمَّا الْمُحَقِّقُونَ فَهُمُ الَّذِينَ يَعْلَمُونَ أَنَّ كُلَّ مَا فَعَلَهُ اللَّه تَعَالَى فَهُوَ حَقٌّ وَصِدْقٌ وَحِكْمَةٌ وَصَوَابٌ وَلَا اعْتِرَاضَ عَلَيْهِ، إِمَّا بِحُكْمِ الْمَالِكِيَّةِ عَلَى مَا هُوَ قَوْلُ أَصْحَابِنَا أَوْ بِحَسَبِ الْمَصْلَحَةِ عَلَى مَا هُوَ قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ، فَكَانُوا صَابِرِينَ فِي وَقْتِ الْبَلَاءِ، شَاكِرِينَ فِي وَقْتِ الْآلَاءِ وَالنَّعْمَاءِ وَهُمُ الَّذِينَ قَالَ اللَّه تَعَالَى فِي حَقِّهِمْ أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ.

Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ } “Böylece onların bir kısmını diğer bir kısmıyla imtihan ettik” buyurdu. Bu iki fırkadan biri diğerini dinî makamlarda kendisinden önde görmekte, öteki fırka ise birinci fırkayı dünyalık makamlarda kendisinden önde görmektedir; böylece: "Allah'ın bize üstün kıldığı kimse bu mudur?" diyorlardı. Muhakkik âlimlere gelince, onlar Allah Teâlâ'nın yaptığı her şeyin; ister bizim ashabımızın kavline göre mâlikiyet hükmü gereği olsun, isterse Mutezile'nin kavline göre maslahat gereği olsun, hak, doğru, hikmet ve isabet olduğunu ve O'na hiçbir itiraz yapılamayacağını bilen kimselerdir. Dolayısıyla onlar bela vaktinde sabreden, nimet ve ihsan vaktinde şükreden kimseler olmuşlardır. İşte onlar, haklarında Allah Teâlâ'nın { أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ } “Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?” buyurduğu kimselerdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي مَسْأَلَةِ خَلْقِ الْأَفْعَالِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ تَصْرِيحٌ بِأَنَّ إِلْقَاءَ تِلْكَ الْفِتْنَةِ مِنَ اللَّه تَعَالَى، وَالْمُرَادُ مِنْ تِلْكَ الْفِتْنَةِ لَيْسَ إِلَّا اعْتِرَاضَهُمْ عَلَى اللَّه فِي أَنْ جَعَلَ أُولَئِكَ الْفُقَرَاءَ رُؤَسَاءَ فِي الدِّينِ وَالِاعْتِرَاضُ عَلَى اللَّه كُفْرٌ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْخَالِقُ لِلْكُفْرِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ هُوَ أَنَّهُ مَنَّ عَلَيْهِمْ بِالْإِيمَانِ باللَّه وَمُتَابَعَةِ الرَّسُولِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْمَعَانِيَ إِنَّمَا تَحْصُلُ مِنَ اللَّه تَعَالَى لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُوجِدُ لِلْإِيمَانِ هُوَ الْعَبْدَ، فاللَّه مَا مَنَّ عَلَيْهِ بِهَذَا الْإِيمَانِ، بَلِ الْعَبْدُ هُوَ الَّذِي مَنَّ عَلَى نَفْسِهِ

İkinci Mesele: Ashabımız ef'âlin halkı (fiillerin yaratılması) meselesinde bu ayeti iki yönden delil getirmişlerdir: Birincisi: O'nun { وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ } kavli, o fitneyi vermenin Allah Teâlâ'dan olduğuna dair açık bir ifadedir. O fitneden kastedilen ise, o fakirleri dinde önderler kıldığı için Allah'a itiraz etmelerinden başka bir şey değildir. Allah'a itiraz etmek ise küfürdür; bu da küfrün yaratıcısının O Teâlâ olduğuna delalet eder. İkincisi: O Teâlâ onların { أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا } “Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?” dediklerini nakletmiştir. O'nun { مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } kavlinden kasıt, Allah'a iman ve Resul'e tâbi olma nimetini onlara lütfetmesidir. Bu da bu manaların ancak Allah Teâlâ'dan hasıl olduğuna delalet eder; zira imanı var eden kul olsaydı, Allah ona bu imanı lütfetmiş olmazdı; bilakis kul kendi nefsine

بِهَذَا الْإِيمَانِ، فَصَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ دَلِيلًا عَلَى قَوْلِنَا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مِنْ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ: أَجَابَ الْجُبَّائِيُّ عَنْهُ، بِأَنَّ الْفِتْنَةَ فِي التَّكْلِيفِ مَا يُوجِبُ التَّشْدِيدَ، وَإِنَّمَا فَعَلْنَا ذَلِكَ لِيَقُولُوا أَهَؤُلَاءِ؟ أَيْ لِيَقُولَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ اسْتِفْهَامًا لَا إِنْكَارًا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا بِالْإِيمَانِ؟ وَأَجَابَ الْكَعْبِيُّ عَنْهُ بِأَنْ قَالَ: وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَصْبِرُوا أَوْ لِيَشْكُرُوا، فَكَانَ عَاقِبَةُ أَمْرِهِمْ أَنْ قَالُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا عَلَى مِيثَاقِ قَوْلِهِ فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَصِ: ٨] وَالْجَوَابُ عَنِ الْوَجْهَيْنِ أَنَّهُ عُدُولٌ عَنِ الظَّاهِرِ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ لَا سِيَّمَا وَالدَّلِيلُ الْعَقْلِيُّ قَائِمٌ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الظَّاهِرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَتْ مُشَاهَدَةُ هَذِهِ الْأَحْوَالِ تُوجِبُ الْأَنَفَةَ، وَالْأَنَفَةُ تُوجِبُ الْعِصْيَانَ وَالْإِصْرَارَ عَلَى الْكُفْرِ، وَمُوجَبُ الْمُوجَبِ مُوجَبٌ، كَانَ الْإِلْزَامُ وَارِدًا، واللَّه أَعْلَمُ.

bu imanı lütfetmiş olurdu. Böylece bu ayet, bu iki yönden bu meseledeki görüşümüze bir delil olmuştur. Cübbâî buna şöyle cevap vermiştir: Teklifteki fitne, zorlaştırmayı gerektiren şeydir. Biz bunu sırf "Bunlar mı?" desinler diye yaptık; yani inkâr amacıyla değil bir istifham olarak birbirlerine: "Aramızdan Allah'ın iman ile kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?" desinler diye yaptık. Kâ'bî ise şöyle diyerek cevap vermiştir: { وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ } [ayetinin anlamı], sabretsinler veya şükretsinler diyedir; işlerinin akıbeti ise O'nun { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “Nihayet Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve tasa olsun diye [akıbet bakımından öyle oldu] sudan alıp çıkardı” [Kasas 8] kavlinin kuralı üzere onların { أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا } demeleri olmuştur. Bu iki veche cevap şudur: Bu, delil olmaksızın zahirden ayrılmaktır; özellikle de aklî delil bu zahirin sıhhatine قائم iken. Zira bu durumların müşahedesi kibri, kibir ise isyanı ve küfürde ısrarı gerektirdiğine göre ve gerektirenin gerektirdiği de bizzat vacip (meydana gelen) olduğuna göre ilzam vârit olmuştur. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي كَيْفِيَّةِ افْتِتَانِ الْبَعْضِ بِالْبَعْضِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْغِنَى وَالْفَقْرَ كَانَا سَبَبَيْنِ لِحُصُولِ هَذَا الِافْتِتَانِ كَمَا ذَكَرْنَا فِي قِصَّةِ نُوحٍ ﵇، وَكَمَا قَالَ فِي قِصَّةِ قَوْمِ صَالِحٍ قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كافِرُونَ [الْأَعْرَافِ: ٧٦] وَالثَّانِي: ابْتِلَاءُ الشَّرِيفِ بِالْوَضِيعِ. وَالثَّالِثُ: ابْتِلَاءُ الذَّكِيِّ بِالْأَبْلَهِ. وَبِالْجُمْلَةِ فَصِفَاتُ الْكَمَالِ مُخْتَلِفَةٌ مُتَفَاوِتَةٌ، وَلَا تَجْتَمِعُ فِي/ إِنْسَانٍ وَاحِدٍ الْبَتَّةَ، بَلْ هِيَ مُوَزَّعَةٌ عَلَى الْخَلْقِ وَصِفَاتُ الْكَمَالِ مَحْبُوبَةٌ لِذَاتِهَا، فَكُلُّ أَحَدٍ يَحْسُدُ صَاحِبَهُ عَلَى مَا آتَاهُ اللَّه مِنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ.

Üçüncü Mesele: Bir kısmın diğeriyle imtihan edilme keyfiyeti hakkında vecihler vardır: Birincisi: Nûh'un aleyhisselâm kıssasında zikrettiğimiz ve Sâlih'in kavminin kıssasında { قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كافِرُونَ } “Büyüklük taslayanlar: 'Biz sizin inandığınız şeyi inkâr edenleriz' dediler” [A'râf 76] buyurulduğu gibi zenginlik ve fakirlik bu imtihanın meydana gelmesine iki sebep olmuştur. İkincisi: Şerefli kimsenin aşağı tabakadan kimseyle imtihan edilmesidir. Üçüncüsü: Zeki kimsenin ahmak kimseyle imtihan edilmesidir. Velhasıl kemal sıfatları farklı ve muhteliftir; bunlar tek bir insanda asla bir arada bulunmaz, bilakis yaratılmışlar arasında paylaştırılmıştır. Kemal sıfatları ise bizzat kendileri için sevilir; bu sebeple herkes, Allah'ın arkadaşına verdiği kemal sıfatlarından dolayı ona haset eder.

فَأَمَّا مَنْ عَرَفَ سِرَّ اللَّه تَعَالَى فِي الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ رَضِيَ بِنَصِيبِ نَفْسِهِ وَسَكَتَ عَنِ التَّعَرُّضِ لِلْخَلْقِ، وَعَاشَ عَيْشًا طَيِّبًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، واللَّه أَعْلَمُ.

Kaza ve kaderde Allah Teâlâ'nın sırrını bilen kimseye gelince; o kendi payına razı olur, insanlara sataşmaktan dilini tutar, dünyada ve ahirette güzel bir hayat yaşar. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ هِشَامُ بْنُ الْحَكَمِ: إِنَّهُ تَعَالَى لَا يَعْلَمُ الْجُزْئِيَّاتِ إِلَّا عِنْدَ حُدُوثِهَا، وَاحْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّ الِافْتِتَانَ هُوَ الِاخْتِبَارُ وَالِامْتِحَانُ، وَذَلِكَ لَا يَصِحُّ إِلَّا لِطَلَبِ الْعِلْمِ وَجَوَابُهُ قَدْ مَرَّ غير مرة.

Dördüncü Mesele: Hişâm b. el-Hakem: "O Teâlâ cüz'iyyâtı ancak vuku buldukları anda bilir" demiş ve bu ayeti delil göstermiştir; çünkü iftitân (sınama), tecrübe ve imtihandır; bu da ancak bilgiyi aramak için sahih olur. Bunun cevabı daha önce defalarca geçmiştir.

ثم الجزء الثاني عَشَرَ، وَيَلِيهِ إِنْ شَاءَ اللَّه تَعَالَى الْجُزْءُ الثالث عشر، وأوله قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا من سورة الأنعام أعان اللَّه على إكماله.

On ikinci cüz tamamlandı. Allah Teâlâ'nın izniyle bunu, En'âm Suresi'nden Allah Teâlâ'nın { وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا } kavli ile başlayan on üçüncü cüz takip edecektir. Allah onu tamamlamayı nasip etsin.

الجزء الثالث عشر

On Üçüncü Cüz

[تتمة سورة الأنعام]

[En'âm Suresi'nin Devamı]

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla

[سورة الأنعام (٦) : آية ٥٤]

[En'âm Suresi (6): Âyet 54]

وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٤)

{ وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Âyetlerimize inananlar sana geldikleri zaman de ki: 'Selâm olsun size! Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazmıştır (ilke edinmiştir): Şüphesiz içinizden kim bilmeyerek bir kötülük işler de sonra ardından tevbe edip [halini] düzeltirse muhakkak ki O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.'” (54)

[فِي قَوْلُهُ تَعَالَى وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا] فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:

[Allah Teâlâ'nın { وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا } “Âyetlerimize inananlar sana geldikleri zaman...” buyruğu hakkında.] Âyette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقَالَ بَعْضُهُمْ هُوَ عَلَى إِطْلَاقِهِ فِي كُلِّ مَنْ هَذِهِ صِفَتُهُ. وَقَالَ آخَرُونَ: بَلْ نَزَلَ فِي أَهْلِ الصُّفَّةِ الَّذِينَ سَأَلَ الْمُشْرِكُونَ الرَّسُولَ ﵇ طَرْدَهُمْ وَإِبْعَادَهُمْ، فَأَكْرَمَهُمُ اللَّه بِهَذَا الْإِكْرَامِ. وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى نَهَى الرَّسُولَ ﵇ أَوَّلًا عَنْ طَرْدِهِمْ ثُمَّ أَمَرَهُ بِأَنْ يُكْرِمَهُمْ بِهَذَا النَّوْعِ مِنَ الْإِكْرَامِ.

Birinci Mesele: { وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا } “Âyetlerimize inananlar sana geldikleri zaman...” âyeti hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bir kısmı, bunun bu vasfa sahip olan herkes hakkında mutlak (genel) olduğunu söylemiştir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis bu âyet, müşriklerin Resul'den aleyhisselâm kovup uzaklaştırmasını istedikleri Ehl-i Suffe hakkında inmiştir ve Allah onları bu ikram ile onurlandırmıştır. Zira O Teâlâ, Resul'ü aleyhisselâm önce onları kovmaktan nehyetmiş, ardından da onlara bu tür bir ikramda bulunmasını emretmiştir.

قَالَ عِكْرِمَةُ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا رَآهُمْ بَدَأَهُمْ بِالسَّلَامِ وَيَقُولُ: «الْحَمْدُ للَّه الَّذِي جَعَلَ فِي أُمَّتِي مَنْ أَمَرَنِي أَنْ أَبْدَأَهُ بِالسَّلَامِ»

İkrime şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onları gördüğünde önce kendisi selâm verir ve şöyle buyururdu: “Ümmetimin içine, kendilerine önce selâm vermemi bana emrettiği kimseleri koyan Allah'a hamdolsun.”

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّ عُمَرَ لَمَّا اعْتَذَرَ مِنْ مَقَالَتِهِ وَاسْتَغْفَرَ اللَّه مِنْهَا. وَقَالَ لِلرَّسُولِ ﵇، مَا أَرَدْتُ بِذَلِكَ إِلَّا الْخَيْرَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلْ نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ أَقْدَمُوا عَلَى ذُنُوبٍ، ثُمَّ جَاءُوهُ ﷺ مُظْهِرِينَ لِلنَّدَامَةِ وَالْأَسَفِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِيهِمْ وَالْأَقْرَبُ مِنْ هَذِهِ الْأَقَاوِيلِ أَنْ تُحْمَلَ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى عُمُومِهَا، فَكُلُّ مَنْ آمَنَ باللَّه دخل تحت هذا التشريف.

İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ [rivayet edildiğine göre]: Ömer, sözünden dolayı özür dileyip Allah'tan mağfiret dilediğinde ve Resul'e aleyhisselâm “Bununla yalnızca hayır kastetmiştim” dediğinde bu âyet indi. Bazıları ise şöyle demiştir: Bilakis bu âyet, birtakım günahlara girip ardından nedamet ve pişmanlık izhar ederek Resulullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelen bir topluluk hakkında inmiştir. Bu görüşler içinde en uygun olanı, bu âyetin umumuna hamledilmesidir; zira Allah'a iman eden herkes bu şereflendirmenin kapsamına girer.

ولي هاهنا إِشْكَالٌ، وَهُوَ: أَنَّ النَّاسَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ نَزَلَتْ دُفْعَةً وَاحِدَةً، وَإِذَا/ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ فِي كل واحدة من آيات السُّورَةِ أَنَّ سَبَبَ نُزُولِهَا هُوَ الْأَمْرُ الْفُلَانِيُّ بِعَيْنِهِ؟

Burada benim zihnime takılan bir müşkil vardır: İnsanlar bu surenin bir defada toptan indiği hususunda ittifak etmişlerdir. Durum böyle olunca, surenin âyetlerinin her biri hakkında iniş sebebinin bizzat şu veya bu olay olduğu nasıl söylenebilir?

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا مُشْتَمِلٌ عَلَى أَسْرَارٍ عَالِيَةٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَا سِوَى اللَّه تَعَالَى فَهُوَ آيَاتُ وُجُودِ اللَّه تَعَالَى، وَآيَاتُ صِفَاتِ جَلَالِهِ وَإِكْرَامِهِ وَكِبْرِيَائِهِ، وَآيَاتُ وَحْدَانِيَّتِهِ، وَمَا سِوَى اللَّه فَلَا نِهَايَةَ لَهُ، وَمَا لَا نِهَايَةَ لَهُ فَلَا سَبِيلَ لِلْعَقْلِ فِي الْوُقُوفِ عَلَيْهِ عَلَى التَّفْصِيلِ التَّامِّ، إِلَّا أَنَّ الْمُمْكِنَ هُوَ أَنْ يَطَّلِعَ عَلَى بَعْضِ الْآيَاتِ وَيَتَوَسَّلَ بِمَعْرِفَتِهَا إِلَى مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى ثُمَّ يُؤْمِنَ بِالْبَقِيَّةِ عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ ثُمَّ إِنَّهُ يَكُونُ مُدَّةَ حَيَاتِهِ كَالسَّائِحِ فِي تِلْكَ الْقِفَارِ، وَكَالسَّابِحِ فِي تِلْكَ الْبِحَارِ. وَلَمَّا كَانَ لَا نِهَايَةَ لَهَا فَكَذَلِكَ لَا نِهَايَةَ لِتَرَقِّي الْعَبْدِ فِي مَعَارِجِ تِلْكَ الْآيَاتِ، وَهَذَا مُشَرَّعٌ جُمَلِيٌّ لَا نِهَايَةَ لِتَفَاصِيلِهِ. ثُمَّ إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا صَارَ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَةِ فَعِنْدَ هَذَا أَمَرَ اللَّه مُحَمَّدًا ﷺ بِأَنْ يَقُولَ لَهُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ فَيَكُونُ هَذَا التَّسْلِيمُ بِشَارَةً لِحُصُولِ السَّلَامَةِ. وَقَوْلُهُ: كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ بِشَارَةً لِحُصُولِ الرحمة عقيب تلك السلامة. أما السلامة فالنجاة مِنْ بَحْرِ عَالَمِ الظُّلُمَاتِ وَمَرْكَزِ الْجُسْمَانِيَّاتِ وَمَعْدِنِ الْآفَاتِ وَالْمُخَالَفَاتِ وَمَوْضِعِ التَّغْيِيرَاتِ وَالتَّبْدِيلَاتِ، وَأَمَّا الْكَرَامَاتُ فَبِالْوُصُولِ إِلَى الْبَاقِيَاتِ الصَّالِحَاتِ وَالْمُجَرَّدَاتِ الْمُقَدَّسَاتِ، وَالْوُصُولِ إِلَى فُسْحَةِ عَالَمِ الْأَنْوَارِ وَالتَّرَقِّي إِلَى مَعَارِجِ سُرَادِقَاتِ الْجَلَالِ.

İkinci Mesele: { وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا } “Âyetlerimize inananlar sana geldikleri zaman...” âyeti yüce sırları ihtiva etmektedir. Şöyle ki: Allah Teâlâ'nın dışındaki her şey, Allah Teâlâ'nın varlığının âyetleri (delilleri), celâl, ikram ve kibriyâ sıfatlarının âyetleri ve O'nun birliğinin âyetleridir. Allah'ın dışındaki varlıklar ise sonsuzdur; sonsuz olan bir şeyi ise aklın tam bir tafsilatla kavramasına imkân yoktur. Ancak mümkün olan; âyetlerin bir kısmına muttali olup bunların marifetini (bilgisini) Allah Teâlâ'nın marifetine vesile kılmak, ardından da geri kalanına icmâlî olarak iman etmektir. Sonra kul, hayatı boyunca o çöllerde bir seyyah gibi ve o denizlerde bir yüzücü gibi olur. Bunların bir sonu olmadığı gibi kulun o âyetlerin basamaklarında yükselişinin de bir sonu yoktur. Bu, tafsilatının sonu olmayan genel bir yoldur. Kul bu vasıfla nitelendiğinde işte o vakit Allah, Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem onlara { سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Size selâm olsun” demesini emretmiştir. Böylece bu selâm verme, selâmete ermenin müjdesi olur. { كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } “Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazmıştır” kavli ise o selâmetin ardından rahmete kavuşmanın bir müjdesidir. Selâmete gelince; o, karanlıklar âleminin denizinden, cismaniyetin merkezinden, âfet ve muhalefetlerin kaynağından, değişim ve başkalaşımların mekânından kurtulmaktır. Kerametler ise baki kalacak salih amellere, mukaddes mücerretlere ulaşmak, nurlar âleminin genişliğine varmak ve celâl otağlarının basamaklarına yükselmekle olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرَ الزَّجَّاجُ عَنِ الْمُبَرِّدِ. أَنَّ السَّلَامَةَ فِي اللُّغَةِ أَرْبَعَةُ أَشْيَاءٍ، فَمِنْهَا سَلَّمْتُ سَلَامًا وَهُوَ مَعْنَى

Üçüncü Mesele: Zeccâc, Müberred'den şunu nakletmiştir: Selâmet (السَّلَامَة) dilde dört şeydir: Bunlardan biri, “Selâmet diledim” manasına gelen { سَلَّمْتُ سَلَامًا } olup bu dua anlamındadır.

الدُّعَاءِ، وَمِنْهَا أَنَّهُ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّه تَعَالَى، وَمِنْهَا الْإِسْلَامُ، وَمِنْهَا اسْمٌ لِلشَّجَرِ الْعَظِيمِ، أَحْسَبُهُ سُمِّيَ بِذَلِكَ لِسَلَامَتِهِ مِنَ الْآفَاتِ، وَهُوَ أَيْضًا اسْمٌ لِلْحِجَارَةِ الصُّلْبَةِ، وَذَلِكَ أَيْضًا لِسَلَامَتِهَا مِنَ الرَّخَاوَةِ. ثُمَّ قَالَ الزَّجَّاجُ:

Diğeri, Allah Teâlâ'nın isimlerinden bir isim olmasıdır. Biri İslâm'dır. Biri de büyük bir ağacın ismidir ki âfetlerden selâmette olduğu için böyle isimlendirildiğini sanıyorum. O, aynı zamanda sert taşın da ismidir; bu da gevşeklikten uzak (sağlam) olduğu içindir. Sonra Zeccâc şöyle demiştir:

قَوْلُهُ: سَلامٌ عَلَيْكُمْ السلام هاهنا يَحْتَمِلُ تَأْوِيلَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ مَصْدَرَ سَلَّمْتُ تَسْلِيمًا وَسَلَامًا مِثْلَ السَّرَاحِ مِنَ التَّسْرِيحِ، وَمَعْنَى سَلَّمْتُ عَلَيْهِ سَلَامًا، دَعَوْتُ لَهُ بِأَنْ يَسْلَمَ مِنَ الْآفَاتِ فِي دِينِهِ وَنَفْسِهِ. فَالسَّلَامُ بِمَعْنَى التَّسْلِيمِ، وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ السَّلَامُ جَمْعَ السَّلَامَةِ، فَمَعْنَى قَوْلِكَ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، السَّلَامَةُ عَلَيْكُمْ. وَقَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ الْأَنْبَارِيِّ: قَالَ قَوْمٌ السَّلَامُ هُوَ اللَّه تَعَالَى فَمَعْنَى السَّلَامُ عَلَيْكُمْ يَعْنِي اللَّه عَلَيْكُمْ أَيْ عَلَى حِفْظِكُمْ وَهَذَا بِعِيدٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِتَنْكِيرِ السَّلَامِ فِي قَوْلِهِ فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ وَلَوْ كَانَ مُعَرَّفًا لَصَحَّ هَذَا الْوَجْهُ. وَأَقُولُ كَتَبْتُ فُصُولًا مُشْبِعَةً كَامِلَةً فِي قَوْلِنَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ وَكَتَبْتُهَا فِي سُورَةِ التَّوْبَةِ، وَهِيَ أَجْنَبِيَّةٌ عَنْ هَذَا الْمَوْضِعِ فَإِذَا نَقَلْتُهُ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ كَمُلَ الْبَحْثُ واللَّه أَعْلَمُ.

{ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Size selâm olsun” buyruğundaki selâm lafzı burada iki tevili muhtemeldir: Birincisi: Tıpkı tesrih (تَسْرِيح) kökünden serâh (سَرَاح) gibi, sellemtü teslîmen ve selâmen (سَلَّمْتُ تَسْلِيمًا وَسَلَامًا) ifadesinin masdarı olmasıdır. “Ona selâm verdim” sözünün anlamı, “Dini ve nefsi hususunda âfetlerden selâmette olması için ona dua ettim” demektir. Dolayısıyla selâm, teslim (dua) manasındadır. İkincisi: Selâm (السَّلَام) lafzının selâmetin (السَّلَامَة) çoğulu olmasıdır; bu takdirde { السَّلَامُ عَلَيْكُمْ } sözünün manası, “Selâmet üzerinize olsun” demektir. Ebû Bekir b. el-Enbârî şöyle demiştir: Bir topluluk, “Selâm, Allah Teâlâ'dır; { السَّلَامُ عَلَيْكُمْ } sözünün manası ise 'Allah sizin üzerinizdedir', yani 'Sizi korumaktadır' demektir” demiştir. Ancak { فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “De ki: 'Selâm olsun size'” buyruğunda selâm nekire (belirsiz) geldiği için bu görüş bu âyette uzaktır; şayet marife (belirli) olsaydı bu vecih sahih olurdu. Ben derim ki: { سَلَامٌ عَلَيْكُمْ } “Size selâm olsun” sözümüz hakkında doyurucu ve eksiksiz fasıllar yazdım ve bunları Tevbe Suresi'nde zikrettim. Onlar buraya yabancıdır; oradaki açıklamaları buraya aktardığım takdirde bu inceleme tamamlanmış olur. Doğrusunu Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın { كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } “Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazmıştır” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ كُتِبَ كذا على فلان يفيد الإيجاب. ولكمة «عَلَى» أَيْضًا تُفِيدُ الْإِيجَابَ وَمَجْمُوعُهُمَا مُبَالَغَةٌ فِي الْإِيجَابِ. فَهَذَا يَقْتَضِي كَوْنَهُ سُبْحَانَهُ رَاحِمًا لِعِبَادِهِ رَحِيمًا بِهِمْ عَلَى سَبِيلِ الْوُجُوبِ وَاخْتَلَفَ الْعُقَلَاءُ فِي سَبَبِ ذَلِكَ الْوُجُوبِ فَقَالَ أَصْحَابُنَا: لَهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يَتَصَرَّفَ فِي عَبِيدِهِ كَيْفَ شَاءَ وَأَرَادَ، إِلَّا أَنَّهُ أَوْجَبَ الرَّحْمَةَ عَلَى نَفْسِهِ عَلَى سَبِيلِ الْفَضْلِ وَالْكَرَمِ. وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّ كَوْنَهُ عَالِمًا بِقُبْحِ الْقَبَائِحِ وَعَالَمًا بِكَوْنِهِ غَنِيًّا عَنْهَا، يَمْنَعُهُ مِنَ الْإِقْدَامِ عَلَى الْقَبَائِحِ وَلَوْ فَعَلَهُ كَانَ ظُلْمًا، وَالظُّلْمُ قَبِيحٌ، وَالْقَبِيحُ مِنْهُ مُحَالٌ. وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ مِنَ الْمَسَائِلِ الْجَلِيَّةِ فِي عِلْمِ الْأُصُولِ.

Birinci Mesele: “Falancanın aleyhine şu yazıldı (farz kılındı)” ifadesi vücûb (gereklilik) ifade eder. “Alâ” (عَلَى) edatı da vücûb ifade eder; ikisinin bir arada bulunması ise vücûbda mübalağadır. Bu durum, O Sübhânehu'nun kullarına vücûb yoluyla merhamet edici ve onlara pek merhametli olmasını gerektirir. Akıl sahipleri bu vücûbun sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bizim ashabımız (Ehl-i Sünnet) şöyle demiştir: O Sübhânehu, kulları üzerinde nasıl diler ve isterse öyle tasarruf etme hakkına sahiptir; ancak O, rahmeti kendi üzerine lütuf ve kerem yoluyla vacip kılmıştır. Mu'tezile ise şöyle demiştir: O'nun çirkin şeylerin çirkinliğini bilmesi ve bunlara ihtiyacı olmadığını bilmesi, O'nun çirkin fiillere kalkışmasına engel olur; şayet bunu yapsaydı zulüm olurdu, zulüm ise çirkindir ve O'ndan çirkin bir şeyin sadır olması imkânsızdır. Bu mesele, usûl ilminde apaçık meselelerdendir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ تَسْمِيَةُ ذَاتِ اللَّه تَعَالَى بِالنَّفْسِ وَأَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ [المائدة: ١١٦] يدل عليه، والنفس هاهنا بِمَعْنَى الذَّاتِ وَالْحَقِيقَةِ، وَأَمَّا بِمَعْنَى الْجِسْمِ وَالدَّمِ فاللَّه ﷾ مُقَدَّسٌ عَنْهُ. لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ جِسْمًا لَكَانَ مُرَكَّبًا وَالْمُرَكَّبُ مُمْكِنٌ وَأَيْضًا أَنَّهُ أَحَدٌ، وَالْأَحَدُ لَا يَكُونُ مُرَكَّبًا، وَمَا لَا يَكُونُ مُرَكَّبًا لَا يَكُونُ جِسْمًا وَأَيْضًا أنه غني كما قال وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَالْغَنِيُّ لَا يَكُونُ مُرَكَّبًا وَمَا لَا يَكُونُ مُرَكَّبًا لَا يَكُونُ جِسْمًا وَأَيْضًا الْأَجْسَامُ مُتَمَاثِلَةٌ فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ، فَلَوْ كَانَ جِسْمًا لَحَصَلَ لَهُ مِثْلٌ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ لِقَوْلِهِ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشُّورَى: ١١] فَأَمَّا الدَّلَائِلُ الْعَقْلِيَّةُ فَكَثِيرَةٌ ظَاهِرَةٌ بَاهِرَةٌ قَوِيَّةٌ جَلِيَّةٌ وَالْحَمْدُ للَّه عَلَيْهِ.

İkinci Mesele: Bu âyet, Allah Teâlâ'nın zâtının nefis (نَفْس) olarak isimlendirilmesinin caiz olduğuna delalet etmiştir. Ayrıca O Teâlâ'nın { تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ } “Sen benim nefsimde olanı bilirsin, ben ise Senin nefsinde olanı bilmem” [Mâide 116] kavli de buna delalet eder. Buradaki nefis, zât ve hakikat anlamındadır. Cisim ve kan anlamındaki nefse gelince, Allah azze ve celle bundan münezzehtir. Çünkü şayet O bir cisim olsaydı mürekkep (birleşik) olurdu, mürekkep olan ise mümkin [varlık]tır. Yine O, Ehaddir (tektir); Ehad olan ise mürekkep olamaz; mürekkep olmayan da cisim olamaz. Yine O, { وَاللَّهُ الْغَنِيُّ } “Allah zengindir (hiçbir şeye muhtaç değildir)” buyurduğu gibi ganîdir; ganî olan mürekkep olamaz; mürekkep olmayan da cisim olamaz. Yine cisimler mahiyetin tamamında birbirine denktir; şayet O bir cisim olsaydı O'nun bir benzeri bulunurdu; bu ise { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” [Şûrâ 11] kavlinden ötürü batıldır. Aklî delillere gelince, bunlar pek çok, zâhir, bâhir, kuvvetli ve celîdir. Bundan dolayı Allah'a hamdolsun.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ قَوْلُهُ: كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ يُنَافِي أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى يَخْلُقُ الْكُفْرَ فِي الْكَافِرِ، ثُمَّ يُعَذِّبُهُ عَلَيْهِ أَبَدَ الْآبَادِ، وَيُنَافِي أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ يَمْنَعُهُ عَنِ الْإِيمَانِ، ثُمَّ يَأْمُرُهُ حَالَ ذَلِكَ الْمَنْعِ بِالْإِيمَانِ، ثُمَّ يُعَذِّبُهُ عَلَى تَرْكِ ذَلِكَ الْإِيمَانِ. وجواب أصحابنا: أنه ضار نافع محيي مُمِيتٌ، فَهُوَ تَعَالَى فَعَلَ تِلْكَ الرَّحْمَةَ الْبَالِغَةَ وَفَعَلَ هَذَا الْقَهْرَ الْبَالِغَ وَلَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ.

Üçüncü Mesele: Mu'tezile şöyle demiştir: { كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } “Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazmıştır” buyruğu; Allah Teâlâ'nın kâfirde küfrü yarattığını, sonra da bu sebeple onu ebediyen cezalandıracağını söylemekle çelişir. Yine O'nun, kulu imandan alıkoyduğunu, sonra bu engelleme halindeyken ona imanı emrettiğini, ardından da bu imanı terk ettiği için onu cezalandıracağını söylemekle de çelişir. Ashabımızın cevabı şudur: O, zarar veren, fayda veren, dirilten ve öldürendir; binaenaleyh O Teâlâ o nihai rahmeti de var etmiştir, bu nihai kahrı da var etmiştir ve iki durum arasında hiçbir çelişki yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ الرَّسُولَ بِأَنْ يَقُولَ لَهُمْ: سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ كَانَ هَذَا مِنْ قَوْلِ اللَّه تَعَالَى وَمِنْ كَلَامِهِ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﷾ قَالَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا: سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ وَتَحْقِيقُ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُ تَعَالَى وَعَدَ أَقْوَامًا بِأَنَّهُ يَقُولُ لَهُمْ بَعْدَ الْمَوْتِ سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس: ٥٨] ثُمَّ إِنَّ أَقْوَامًا أَفْنَوْا أَعْمَارَهُمْ فِي الْعُبُودِيَّةِ حَتَّى صَارُوا فِي

Dördüncü Mesele: İnsanlardan bir kısmı şöyle demiştir: O Teâlâ, Resul'e onlara { سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } “Size selâm olsun, Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazmıştır” demesini emrettiğinde, bu bizzat Allah Teâlâ'nın bir sözü ve kelâmı olmuştur. Bu da O'nun azze ve celle dünyada onlara { سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } “Size selâm olsun, Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazmıştır” buyurduğuna delalet eder. Bu sözün hakikati şudur: O Teâlâ birtakım topluluklara, ölümden sonra kendilerine { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak selâm” [Yâsîn 58] diyeceğini vaat etmiştir. Sonra bazı topluluklar ömürlerini kullukta öyle tüketmişlerdir ki

حَيَاتِهِمُ الدُّنْيَوِيَّةِ كَأَنَّهُمُ انْتَقَلُوا إِلَى عَالَمِ الْقِيَامَةِ، لَا جَرَمَ صَارَ التَّسْلِيمُ الْمَوْعُودُ بِهِ بَعْدَ الْمَوْتِ فِي حَقِّ هَؤُلَاءِ حَالَ كَوْنِهِمْ فِي الدُّنْيَا، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: لَا، بَلْ هَذَا كَلَامُ الرَّسُولِ ﵊. وَقَوْلُهُ: وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَهُوَ دَرَجَةٌ عَالِيَةٌ.

dünya hayatlarındayken adeta kıyamet âlemine intikal etmiş gibi olmuşlardır. Bu sebeple ölümden sonra vaat edilen selâm, bu kimseler hakkında daha dünyadayken gerçekleşmiştir. Bazıları ise “Hayır, bilakis bu Resul'ün aleyhisselâm sözüdür” demiştir. Her iki takdire göre de bu, pek yüce bir derecedir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ } “Şüphesiz içinizden kim bilmeyerek bir kötülük işler de sonra ardından tevbe edip [halini] düzeltirse...” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ هَذَا لَا يَتَنَاوَلُ التَّوْبَةَ مِنَ الْكُفْرِ، لِأَنَّ هَذَا الْكَلَامَ خِطَابٌ مَعَ الَّذِينَ/ وَصَفَهُمْ بِقَوْلِهِ: وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ تَوْبَةُ الْمُسْلِمِ عَنِ الْمَعْصِيَةِ، وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ بِجَهالَةٍ لَيْسَ هُوَ الْخَطَأَ وَالْغَلَطَ، لِأَنَّ ذَلِكَ لَا حَاجَةَ بِهِ إِلَى التَّوْبَةِ، بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ، أَنْ تُقْدِمَ عَلَى الْمَعْصِيَةِ بِسَبَبِ الشَّهْوَةِ، فَكَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ بَيَانَ أَنَّ الْمُسْلِمَ إِذَا أَقْدَمَ عَلَى الذَّنْبِ مَعَ الْعِلْمِ بِكَوْنِهِ ذَنْبًا ثُمَّ تَابَ منه توبة حقيقة فَإِنَّ اللَّه تَعَالَى يَقْبَلُ تَوْبَتَهُ.

Birinci Mesele: Bil ki bu, küfürden tevbeye şamil değildir; zira bu söz, Allah'ın { وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا } “Âyetlerimize inananlar sana geldikleri zaman...” kavliyle nitelediği kimselere bir hitaptır. Böylece bundan muradın, müslümanın günahtan tevbe etmesi olduğu sabit olmuştur. { بِجَهالَةٍ } “Bilmeyerek (cehaletle)” kavlinden murat ise hata ve yanılma değildir; çünkü böylesi bir durum tevbeye muhtaç kılmaz. Bilakis bundan murat, şehvet sebebiyle günaha yönelmendir. Dolayısıyla bundan maksat, müslümanın günah olduğunu bile bile bir günaha girdiğinde, ardından da ondan hakiki bir tevbe ile tevbe ettiğinde Allah Teâlâ'nın onun tevbesini kabul edeceğinin beyanıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ بِفَتْحِ الْأَلِفِ فَأَنَّهُ غَفُورٌ بِكَسْرِ الْأَلِفِ، وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَابْنُ عَامِرٍ بِالْفَتْحِ فِيهِمَا، وَالْبَاقُونَ بِالْكَسْرِ فِيهِمَا. أَمَّا فَتْحُ الْأُولَى فَعَلَى التَّفْسِيرِ لِلرَّحْمَةِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ. وَأَمَّا فَتْحُ الثَّانِيَةِ فَعَلَى أَنْ يَجْعَلَهُ بَدَلًا مِنَ الْأُولَى كَقَوْلِهِ أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُراباً وَعِظاماً أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٨٥] وَقَوْلِهِ كُتِبَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلَّاهُ فَأَنَّهُ يُضِلُّهُ [الْحَجِّ: ٤] وَقَوْلِهِ أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ [التَّوْبَةِ: ٦٣] قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: مَنْ فَتَحَ الْأُولَى فَقَدْ جَعَلَهَا بَدَلًا مِنَ الرَّحْمَةِ، وَأَمَّا الَّتِي بَعْدَ الْفَاءِ فَعَلَى أَنَّهُ أَضْمَرَ لَهُ خَبَرًا تَقْدِيرُهُ، فَلَهُ أَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ، أَيْ فَلَهُ غُفْرَانُهُ، أَوْ أَضْمَرَ مُبْتَدَأً يَكُونُ «أَنَّ» خَبَرَهُ كَأَنَّهُ قِيلَ: فَأَمْرُهُ أَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ. وَأَمَّا مَنْ كَسَرَهُمَا جَمِيعًا فَلِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ فَقَدْ تَمَّ هَذَا الْكَلَامُ، ثُمَّ ابْتَدَأَ وَقَالَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ فَدَخَلَتِ الْفَاءُ جَوَابًا لِلْجَزَاءِ، وَكُسِرَتْ إِنَّ لِأَنَّهَا دَخَلَتْ عَلَى مُبْتَدَأٍ وَخَبَرٍ كَأَنَّكَ قُلْتَ فَهُوَ غَفُورٌ رَحِيمٌ. إِلَّا أَنَّ الْكَلَامَ بِأَنَّ أَوْكَدُ هَذَا قَوْلُ الزَّجَّاجِ. وَقَرَأَ نَافِعٌ الْأُولَى بِالْفَتْحِ وَالثَّانِيَةَ بِالْكَسْرِ، لِأَنَّهُ أَبْدَلَ الْأُولَى مِنَ الرَّحْمَةِ، وَاسْتَأْنَفَ مَا بَعْدَ الْفَاءِ. واللَّه أَعْلَمُ.

İkinci Mesele: Nâfi', elifin fethasıyla { أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ }, elifin kesrasıyla { فَإِنَّهُ غَفُورٌ } şeklinde okumuştur. Âsım ve İbn Âmir her ikisini de fetha ile okumuştur. Geri kalanlar ise her ikisini de kesra ile okumuştur. Birincisinin fetha ile okunması rahmetin tefsiri (açıklaması) üzerinedir; sanki şöyle denilmiştir: “Rabbiniz kendi üzerine, içinizden kim [kötülük işlerse bağışlanacağını] yazmıştır.” İkincisinin fetha ile okunması ise; { أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُراباً وَعِظاماً أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ } “O size, öldüğünüz, toprak ve kemik haline geldiğiniz zaman sizin mutlaka [yeniden] çıkarılacağınızı mı vaat ediyor?” [Mü'minûn 85], { كُتِبَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلَّاهُ فَأَنَّهُ يُضِلُّهُ } “Onun hakkında şöyle yazılmıştır: Şüphesiz kim onu dost edinirse muhakkak ki o onu saptırır” [Hac 4] ve { أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ } “Bilmediler mi ki kim Allah'a ve Resulü'ne karşı gelirse şüphesiz onun için cehennem ateşi vardır” [Tevbe 63] âyetlerinde olduğu gibi onu birincisinden bedel kılmak üzerinedir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Birinciyi fetha ile okuyan kimse onu rahmetten bedel kılmıştır. Fâ harfinden sonrakini ise onun için takdiri “O kimse için O'nun çok bağışlayıcı ve çok merhametli olduğu vardır”, yani “O kimse için O'nun mağfireti vardır” şeklinde olan gizli bir haber takdiriyle fethalı okumuştur; yahut da sanki “Onun işi şudur ki O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” denilmiş gibi “enne” (أَنَّ) edatının haberi olacağı gizli bir mübteda takdir etmiştir. Her ikisini de kesra ile okuyan kimseye gelince; çünkü Allah { كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } “Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazmıştır” buyurduğunda bu kelâm tamamlanmıştır, sonra yeni bir cümleye başlayarak { إِنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } buyurmuştur. Böylece fâ harfi cezanın (şartın) cevabı olarak gelmiş, “inne” (إِنَّ) ise mübteda ve haberin üzerine dahil olduğu için kesralı okunmuştur; sanki sen “O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” demişsin gibi olur, şu kadar var ki “inne” ile olan ifade daha tekitlidir; bu Zeccâc'ın görüşüdür. Nâfi' ise birinciyi fetha ile, ikinciyi kesra ile okumuştur; çünkü o birinciyi rahmetten bedel kılmış, fâ harfinden sonrasını ise istînâf (yeni bir başlangıç) yapmıştır. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ قَالَ الْحَسَنُ: كُلُّ مَنْ عَمِلَ مَعْصِيَةً فَهُوَ جَاهِلٌ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَقِيلَ: إِنَّهُ جَاهِلٌ بِمِقْدَارِ مَا فَاتَهُ مِنَ الثَّوَابِ وَمَا اسْتَحَقَّهُ مِنَ الْعِقَابِ، وَقِيلَ: إِنَّهُ وَإِنْ عَلِمَ أَنَّ عَاقِبَةَ ذَلِكَ الْفِعْلِ مَذْمُومَةٌ، إِلَّا أَنَّهُ آثَرَ اللَّذَّةَ الْعَاجِلَةَ عَلَى الْخَيْرِ الْكَثِيرِ الْآجِلِ، وَمَنْ آثَرَ الْقَلِيلَ عَلَى الْكَثِيرِ قِيلَ فِي الْعُرْفِ إِنَّهُ جَاهِلٌ.

Üçüncü Mesele: { مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ } “İçinizden kim bilmeyerek bir kötülük işlerse...” kavli hakkında Hasan şöyle demiştir: Bir günah işleyen herkes cahildir. Sonra ihtilaf etmişlerdir: Kimisi, “O kimse elinden kaçırdığı sevabın ve müstahak olduğu azabın miktarını bilmeyen bir cahildir” demiştir. Kimisi de, “O, bu fiilin akıbetinin kınanmış olduğunu bilse bile peşin lezzeti gelecekteki çok hayra tercih etmiştir; azı çoğa tercih eden kimseye ise örfte cahil denir” demiştir.

وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ جَاهِلًا إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا فَعَلَ مَا يَلِيقُ بِالْجُهَّالِ أُطْلِقَ عَلَيْهِ لَفْظُ الْجَاهِلِ، وَقِيلَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي عُمَرَ حِينَ أَشَارَ بِإِجَابَةِ الْكَفَرَةِ إِلَى مَا اقْتَرَحُوهُ، وَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّهَا مَفْسَدَةٌ وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ:

Sözün özü şudur: O kimse [hakikatte] cahil olmasa bile cahillere yakışan bir şeyi yaptığı için kendisine cahil lafzı ıtlak edilmiştir. Bu âyetin, kâfirlerin teklif ettikleri şeyin kabul edilmesini işaret ettiği ve bunun bir fesat olduğunu bilmediği vakit Ömer hakkında indiği de söylenmiştir. Bu âyetin benzeri şu buyruktur:

إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ [النِّسَاءِ: ١٧] .

{ إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ } “Allah'ın kabul edeceği tevbe, ancak bilmeyerek kötülük yapanlar içindir” [Nisâ 17].

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَقَوْلُهُ تابَ إِشَارَةٌ إِلَى النَّدَمِ عَلَى الْمَاضِي وَقَوْلُهُ وَأَصْلَحَ إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِهِ آتِيًا بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ فِي الزَّمَانِ الْمُسْتَقْبَلِ. ثُمَّ قَالَ: فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ فَهُوَ غَفُورٌ بِسَبَبِ إِزَالَةِ الْعِقَابِ، رَحِيمٌ بِسَبَبِ إِيصَالِ الثَّوَابِ الَّذِي هُوَ النهاية في الرحمة. واللَّه أعلم.

Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın { ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ } “sonra ardından tevbe edip [halini] düzeltirse” buyruğunda geçen { تابَ } “tevbe etti” ifadesi geçmişe pişman olmaya, { وَأَصْلَحَ } “düzeltti” ifadesi ise gelecekte salih ameller işler olmasına işarettir. Sonra: { فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “muhakkak ki O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyurmuştur; O, azabı kaldırması sebebiyle Gafûr (çok bağışlayan), rahmetin nihayeti olan sevaba ulaştırması sebebiyle Rahîm'dir (pek merhametlidir). Doğrusunu Allah bilir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٥٥ الى ٥٧]

[En'âm Suresi (6): Âyetler 55-57]

وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ (٥٥) قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (٥٦) قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ (٥٧)

{ وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ (٥٥) قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (٥٦) قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ (٥٧) } “Böylece suçluların yolu apaçık belli olsun diye âyetleri ayrıntılı olarak açıklarız. (55) De ki: 'Şüphesiz ben, Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınıza kulluk etmekten menedildim.' De ki: 'Sizin heveslerinize uymam; aksi takdirde sapmış olurum ve doğru yolda olanlardan olmam.' (56) De ki: 'Şüphesiz ben Rabbimden [gelen] apaçık bir delil üzerindeyim, siz ise onu yalanladınız. Acele istediğiniz şey benim yanımda değildir. Hüküm ancak Allah'ındır; O hakkı anlatır ve O, [hakkı batıldan] ayıranların en hayırlısıdır.' (57)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ.

Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ } “Böylece suçluların yolu apaçık belli olsun diye âyetleri ayrıntılı olarak açıklarız” buyruğu.

الْمُرَادُ كَمَا فَصَّلْنَا لَكَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ دَلَائِلَنَا عَلَى صِحَّةِ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْقَضَاءِ وَالْقَدْرِ، فَكَذَلِكَ نُمَيِّزُ وَنُفَصِّلُ لَكَ دَلَائِلَنَا وَحُجَجَنَا فِي تَقْرِيرِ كُلِّ حَقٍّ يُنْكِرُهُ أَهْلُ الْبَاطِلِ وقوله: وليستبين سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ عَطْفٌ عَلَى الْمَعْنَى كَأَنَّهُ قِيلَ لِيَظْهَرَ الْحَقُّ وَلِيَسْتَبِينَ، وَحَسُنَ هَذَا الْحَذْفُ لِكَوْنِهِ معلوما واختلف القراء في قوله ليستبين فَقَرَأَ نَافِعٌ لِتَسْتَبِينَ بِالتَّاءِ وَسَبِيلَ بِالنَّصْبِ وَالْمَعْنَى لِتَسْتَبِينَ يَا مُحَمَّدُ سَبِيلَ هَؤُلَاءِ الْمُجْرِمِينَ.

Murat şudur: Bu surede tevhidin, nübüvvetin, kaza ve kaderin sıhhatine dair delillerimizi sana nasıl ayrıntılı olarak açıkladıysak; bâtıl ehlinin inkâr ettiği her bir hakkı ortaya koymada delillerimizi ve hüccetlerimizi de senin için öylece ayırıp ayrıntılı olarak açıklarız. { وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ } “Suçluların yolu apaçık belli olsun diye” kavli manaya atıftır; sanki “Hak ortaya çıksın ve apaçık belli olsun diye” denilmiştir. Bu hazif, bilinen bir husus olduğu için güzel olmuştur. Kıraat âlimleri { لِتَسْتَبِينَ } kavlinde ihtilaf etmişlerdir: Nâfi', tâ ile { لِتَسْتَبِينَ } ve nasb ile { سَبِيلَ } şeklinde okumuştur; manası “Tâ ki sen ey Muhammed, bu mücrimlerin yolunu bilesin (apaçık göresin)” demektir.

وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ لِيَسْتَبِينَ بالياء سَبِيلُ بالرفع والباقون بالتاء وسَبِيلُ بِالرَّفْعِ عَلَى تَأْنِيثِ سَبِيلٍ. وَأَهْلُ الْحِجَازِ يُؤَنِّثُونَ السَّبِيلَ، وَبَنُو تَمِيمٍ يُذَكِّرُونَهُ. وَقَدْ نَطَقَ الْقُرْآنُ بِهِمَا فَقَالَ سُبْحَانَهُ وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا [الْأَعْرَافِ: ١٤٦] وَقَالَ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَها عِوَجاً [إِبْرَاهِيمَ: ٣] .

Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir yâ ile { لِيَسْتَبِينَ } ve ref ile { سَبِيلُ } şeklinde okumuşlardır. Geri kalanlar ise sebîl lafzının müennesliğine binaen tâ ile { لِتَسْتَبِينَ } ve ref ile { سَبِيلُ } okumuşlardır. Hicaz ehli sebîl (yol) kelimesini müennes, Benî Temîm ise müzekker kabul eder. Kur'ân her iki kullanımla da gelmiştir; nitekim O Sübhânehu bir yerde { وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا } “Doğruluk yolunu görseler onu yol edinmezler” [A'râf 146] buyurmuş, diğer bir yerde de { وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَها عِوَجاً } “Allah'ın yolundan alıkoyarlar ve onu eğriltmek isterler” [İbrâhîm 3] buyurmuştur.

فَإِنْ قِيلَ: لم قال ليستبين سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ وَلَمْ يَذْكُرْ سَبِيلَ الْمُؤْمِنِينَ.

Şayet “Niçin müminlerin yolunu zikretmeyip de { لِيَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ } “Suçluların yolu apaçık belli olsun diye” buyurmuştur?” denilirse,

قُلْنَا: ذِكْرُ أَحَدِ الْقِسْمَيْنِ يَدُلُّ عَلَى الثَّانِي. كَقَوْلِهِ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ [النَّحْلِ: ٨١] وَلَمْ يَذْكُرِ الْبَرْدَ.

Biz deriz ki: İki kısımdan birinin zikredilmesi diğerine de delalet eder; nitekim { سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ } “Sizi sıcaktan koruyan elbiseler” [Nahl 81] buyurmuş ve soğuğu zikretmemiştir.

وَأَيْضًا فَالضِّدَّانِ إِذَا كَانَا بِحَيْثُ لَا يَحْصُلُ بَيْنَهُمَا وَاسِطَةٌ، فَمَتَى بَانَتْ خَاصِّيَّةُ أَحَدِ الْقِسْمَيْنِ بَانَتْ خَاصِّيَّةُ الْقِسْمِ الْآخَرِ وَالْحَقُّ وَالْبَاطِلُ لَا وَاسِطَةَ بَيْنَهُمَا، فَمَتَى اسْتَبَانَتْ طَرِيقَةُ الْمُجْرِمِينَ فَقَدِ اسْتَبَانَتْ طَرِيقَةُ الْمُحِقِّينَ أَيْضًا لَا مَحَالَةَ.

Ayrıca iki zıt şey arasında bir üçüncü vasıta bulunmadığında, iki kısımdan birinin hususiyeti açığa çıktığı an diğer kısmın hususiyeti de açığa çıkmış olur. Hak ile bâtıl arasında ise hiçbir vasıta yoktur; binaenaleyh mücrimlerin yolu açığa çıktığında hak üzere olanların yolu da kaçınılmaz olarak açığa çıkmış olur.

[قَوْلُهُ تعالى: قُلْ إِنِّي نُهِيتُ إلى قوله وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ] قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ.

[Allah Teâlâ'nın { قُلْ إِنِّي نُهِيتُ } buyruğundan { وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ } buyruğuna kadar olan kısım hakkında.] Allah Teâlâ'nın: { قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ } “De ki: 'Şüphesiz ben, Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınıza kulluk etmekten menedildim.' De ki: 'Sizin heveslerinize uymam; aksi takdirde sapmış olurum ve doğru yolda olanlardan olmam.' De ki: 'Şüphesiz ben Rabbimden [gelen] apaçık bir delil üzerindeyim, siz ise onu yalanladınız. Acele istediğiniz şey benim yanımda değildir. Hüküm ancak Allah'ındır; O hakkı anlatır ve O, [hakkı batıldan] ayıranların en hayırlısıdır.'” kavli.

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِيَظْهَرَ الْحَقُّ وَلِيَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى نَهَى عَنْ سُلُوكِ سَبِيلِهِمْ. فَقَالَ: قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَبَيَّنَ أَنَّ الَّذِينَ يَعْبُدُونَهَا إِنَّمَا يَعْبُدُونَهَا بِنَاءً عَلَى مَحْضِ الْهَوَى وَالتَّقْلِيدِ، لَا عَلَى سبيل الحجة والدليل، لأنها جمادات وأحجار وَهِيَ أَخَسُّ مَرْتَبَةً مِنَ الْإِنْسَانِ بِكَثِيرٍ، وَكَوْنُ الْأَشْرَفِ مُشْتَغِلًا بِعِبَادَةِ الْأَخَسِّ أَمْرٌ يَدْفَعُهُ صَرِيحُ الْعَقْلِ. وَأَيْضًا إِنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يَنْحِتُونَ تِلْكَ الْأَصْنَامَ وَيُرَكِّبُونَهَا، وَمِنَ الْمَعْلُومِ بِالْبَدِيهَةِ أَنَّهُ يَقْبُحُ من هذا العامل الصانع أن يَعْبُدُ مَعْمُولَهُ وَمَصْنُوعَهُ. فَثَبَتَ أَنَّ عِبَادَتَهَا مَبْنِيَّةٌ عَلَى الْهَوَى. وَمُضَادَّةٌ لِلْهُدَى، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ ثُمَّ قَالَ: قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ أَيْ إِنِ اتَّبَعْتُ أَهْوَاءَكُمْ فَأَنَا ضَالٌّ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ فِي شَيْءٍ. وَالْمَقْصُودُ كَأَنَّهُ يَقُولُ لَهُمْ أَنْتُمْ كَذَلِكَ. وَلَمَّا نَفَى أَنْ يَكُونَ الْهَوَى مُتَّبَعًا، نَبَّهَ عَلَى

Bil ki O Teâlâ, önceki âyette hakkın ortaya çıkması ve suçluların yolunun apaçık belli olması için âyetleri tafsilatlıca açıkladığına delalet eden hususu zikredince, bu âyette de onların yoluna girmeyi nehyettiğini zikretmiştir. Bu sebeple: { قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “De ki: 'Şüphesiz ben, Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınıza kulluk etmekten menedildim'” buyurmuş ve onlara tapanların bir hüccet ve delile dayanarak değil, sırf heva ve taklide dayanarak taptıklarını açıklamıştır; zira onlar cansız varlıklar ve taşlardır, mertebece insandan katbekat daha aşağıdadırlar. Daha şerefli olanın daha aşağı olana ibadetle meşgul olması ise sarih aklın reddettiği bir şeydir. Ayrıca o kavim bu putları bizzat yontuyor ve birleştiriyorlardı; bizzat yapan ve üreten bu kimsenin, kendi yaptığı ve ürettiği şeye tapmasının çirkin olduğu apaçık bilinen bir gerçektir. Böylece onlara tapmanın heva üzerine kurulu olduğu ve hidayete zıt bulunduğu sabit olmuştur; işte { قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ } “De ki: 'Sizin heveslerinize uymam'” kavlinden murat da budur. Sonra: { قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ } “Aksi takdirde sapmış olurum ve doğru yolda olanlardan olmam” buyurmuştur; yani “Şayet hevalarınıza uyarsam sapmış olurum ve hiçbir şekilde doğru yolda olanlardan olmam.” Buradaki maksat, sanki onlara “Siz de böylesiniz” demektir. Hevaya uyulmasını nefyedince,

مَا يَجِبُ اتِّبَاعُهُ بِقَوْلِهِ: قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي أَيْ فِي أَنَّهُ لَا مَعْبُودَ سِوَاهُ. وَكَذَّبْتُمْ أَنْتُمْ حَيْثُ أَشْرَكْتُمْ بِهِ غَيْرَهُ.

{ قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي } “De ki: 'Şüphesiz ben Rabbimden [gelen] apaçık bir delil üzerindeyim'” kavliyle uyulması gereken şeye dikkat çekmiştir; yani “O'ndan başka ilah olmadığı hususunda [apaçık bir delil üzerindeyim]. Siz ise O'na başkasını ortak koşarak yalanladınız.”

وَاعْلَمْ أَنَّهُ ﵊، كَانَ يُخَوِّفُهُمْ بِنُزُولِ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ بِسَبَبِ هَذَا الشِّرْكِ. وَالْقَوْمُ لِإِصْرَارِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ كَانُوا يَسْتَعْجِلُونَ نُزُولَ ذَلِكَ الْعَذَابِ. فَقَالَ تَعَالَى قُلْ يَا مُحَمَّدُ: مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ يَعْنِي قَوْلَهُمْ اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ [الْأَنْفَالِ: ٣٢] وَالْمُرَادُ أَنَّ ذَلِكَ الْعَذَابَ يُنْزِلُهُ اللَّه فِي الْوَقْتِ الَّذِي أَرَادَ إِنْزَالَهُ فِيهِ. وَلَا قُدْرَةَ لِي عَلَى تَقْدِيمِهِ أَوْ تَأْخِيرِهِ. ثُمَّ قَالَ: إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ وهذا مطلق يتناول الكل. والمراد هاهنا إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا للَّه فَقَطْ فِي تَأْخِيرِ عَذَابِهِمْ يَقْضِي الْحَقَّ أَيِ الْقَضَاءَ الْحَقَّ فِي كُلِّ مَا يَقْضِي مِنَ التَّأْخِيرِ وَالتَّعْجِيلِ وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ أَيِ الْقَاضِينَ، وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Bil ki Resul aleyhisselâm, bu şirk sebebiyle üzerlerine azabın ineceği hususunda onları korkutuyordu. Kavim ise küfürdeki ısrarları sebebiyle o azabın çabucak inmesini istiyordu. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: De ki ey Muhammed: { مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ } “Acele istediğiniz şey benim yanımda değildir”; yani onların { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Ey Allah'ım! Eğer bu Senin katından gelen hak ise üzerimize gökten taş yağdır veya bize acıklı bir azap ver” [Enfâl 32] sözlerini kastetmektedir. Murad edilen şudur: O azabı Allah indirmeyi dilediği vakitte indirir; benim onu öne almaya veya ertelemeye gücüm yetmez. Sonra: { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ } “Hüküm ancak Allah'ındır” buyurmuştur. Bu, her şeyi kapsayan mutlak bir ifadedir. Buradaki murat ise azaplarının ertelenmesi hususunda hükmün yalnızca Allah'a ait olduğudur. { يَقْضِي الْحَقَّ } “O hakkı takdir eder (hükmeder)”; yani erteleme ve öne alma konusunda takdir ettiği her şeyde hak olan hükmü verir. { وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ } “Ve O, ayıranların (hüküm verenlerin) en hayırlısıdır”; bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِقَوْلِهِ: إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ الْعَبْدُ عَلَى أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ إِلَّا إِذَا قَضَى اللَّه بِهِ، فَيَمْتَنِعُ مِنْهُ فِعْلُ الْكُفْرِ إِلَّا إِذَا قَضَى اللَّه بِهِ وَحَكَمَ بِهِ. وَكَذَلِكَ فِي جَمِيعِ الْأَفْعَالِ. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ وَهَذَا يُفِيدُ الْحَصْرَ، بِمَعْنَى أَنَّهُ لَا حُكْمَ إِلَّا للَّه. وَاحْتَجَّ الْمُعْتَزِلَةُ بِقَوْلِهِ:

Birinci Mesele: Ashabımız, kulun Allah takdir edip hükmetmedikçe hiçbir işe güç yetiremeyeceğine; dolayısıyla Allah takdir edip hüküm vermedikçe kuldan küfür fiilinin sadır olmasının imkânsız olduğuna dair { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ } “Hüküm ancak Allah'ındır” kavlini delil getirmişlerdir. Bütün fiillerde de durum böyledir. Bunun delili O Teâlâ'nın { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ } buyurmuş olmasıdır; bu da Allah'tan başka hiçbir hüküm koyucu olmadığı anlamında hasr ifade eder. Mu'tezile ise O'nun:

يَقْضِي الْحَقَّ وَمَعْنَاهُ أَنَّ كُلَّ مَا قَضَى بِهِ فَهُوَ الْحَقُّ. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ لَا يُرِيدَ الْكُفْرَ مِنَ الْكَافِرِ. وَلَا الْمَعْصِيَةَ مِنَ الْعَاصِي لِأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ الْحَقَّ. واللَّه أَعْلَمُ.

{ يَقْضِي الْحَقَّ } “O hakkı takdir eder” kavlini delil getirmiştir; bunun anlamı, O'nun takdir ettiği her şeyin hak olduğudur. Bu da O'nun kâfirden küfrü, âsiden de isyanı irade etmemesini gerektirir; zira bunlar hak değildir. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَعَاصِمٌ يَقُصُّ الْحَقَّ بِالصَّادِ مِنَ الْقَصَصِ، يعني أن كل ما أنبأ اللَّه بِهِ وَأَمَرَ بِهِ فَهُوَ مِنْ أَقَاصِيصِ الْحَقِّ، كَقَوْلِهِ: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ [يُوسُفَ: ٣] وَقَرَأَ الْبَاقُونَ يَقْضِ الْحَقَّ وَالْمَكْتُوبُ فِي الْمَصَاحِفِ «يَقْضِ» بِغَيْرِ يَاءٍ لِأَنَّهَا سَقَطَتْ فِي اللَّفْظِ لالتقاء الساكنين كما كتبوا سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ [العلق: ١٨] فَما تُغْنِ النُّذُرُ [القمر: ٥] وقوله: يقضى الْحَقَّ قَالَ الزَّجَّاجُ: فِيهِ وَجْهَانِ: جَائِزٌ أَنْ يَكُونَ الْحَقَّ صِفَةَ الْمَصْدَرِ وَالتَّقْدِيرُ: يَقْضِ الْقَضَاءَ الْحَقَّ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ يَقْضِ الْحَقَّ يَصْنَعُ الْحَقَّ، لِأَنَّ كُلَّ شَيْءٍ صَنَعَهُ اللَّه فَهُوَ حَقٌّ. وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ الْحَقَّ يَكُونُ مَفْعُولًا بِهِ وَقَضَى/ بِمَعْنَى صَنَعَ. قَالَ الْهُذَلِيُّ:

İkinci Mesele: İbn Kesîr, Nâfi' ve Âsım, kasas (kıssa anlatmak) kökünden sâd ile { يَقُصُّ الْحَقَّ } “O hakkı anlatır” şeklinde okumuşlardır; yani Allah'ın haber verdiği ve emrettiği her şey hak kıssalardandır, nitekim { نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ } “Biz sana kıssaların en güzelini anlatıyoruz” [Yûsuf 3] buyurmuştur. Geri kalanlar ise { يَقْضِ الْحَقَّ } şeklinde okumuşlardır; mushaflarda yazılı olan da yâ harfi olmaksızın “yakdi” (يَقْضِ) şeklindedir, çünkü tıpkı { سَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ } [Alak 18] ve { فَما تُغْنِ النُّذُرُ } [Kamer 5] âyetlerinde yazdıkları gibi iki sakinin yan yana gelmesinden ötürü telaffuzda düşmüştür. { يقضى الْحَقَّ } kavli hakkında Zeccâc şöyle demiştir: Bunda iki vecih vardır: “el-Hakk” (الْحَقَّ) kelimesinin masdarın sıfatı olması caizdir ve takdiri “Hak olan hükmü verir” demektir. { يَقْضِ الْحَقَّ } ifadesinin “Hakkı yapar/işler” manasında olması da caizdir; zira Allah'ın yaptığı her şey haktır. Bu takdire göre “el-Hakk” kelimesi mef'ûlün bih olur ve kadâ (قَضَى) fiili sane'a (صَنَعَ - yaptı) manasındadır. Hüzellî şöyle demiştir:

وَعَلَيْهِمَا مَسْرُودَتَانِ قَضَاهُمَا ... دَاوُدُ أَوْ صَنَعَ السَّوَابِغَ تُبَّعُ

İkisinin üzerinde, Dâvûd'un yaptığı veya geniş zırhları Tübba'ın imal ettiği iki örgü zırh vardır.

أَيْ صَنَعَهُمَا دَاوُدُ وَاحْتَجَّ أَبُو عَمْرٍو عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ بِقَوْلِهِ: وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ قَالَ وَالْفَصْلُ يَكُونُ فِي الْقَضَاءِ، لَا فِي الْقَصَصِ.

Yani “Onları Dâvûd yaptı.” Ebû Amr bu kıraate { وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ } “Ve O, ayıranların en hayırlısıdır” kavlini delil getirmiş ve “Fasl (hükümle ayırma), kıssada değil kaza (hüküm) içinde olur” demiştir.

أجاب أبو علي الفارسي فقال القصص هاهنا بِمَعْنَى الْقَوْلِ. وَقَدْ جَاءَ الْفَصْلُ فِي الْقَوْلِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ [الطَّارِقِ: ١٣] وَقَالَ: أُحْكِمَتْ آياتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ [هُودٍ: ١] وَقَالَ: نُفَصِّلُ الْآياتِ [الأعراف:

Ebû Ali el-Fârisî cevap verip şöyle demiştir: Buradaki kasas (kıssa) kavil (söz) manasındadır; nitekim fasl kelimesi söz hakkında da gelmiştir. Nitekim Teâlâ: { إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ } “Şüphesiz o [hak ile bâtılı] ayıran bir sözdür” [Târık 13], { أُحْكِمَتْ آياتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ } “Âyetleri sağlam kılınmış, sonra ayrıntılı olarak açıklanmıştır” [Hûd 1] ve { نُفَصِّلُ الْآياتِ } “Âyetleri ayrıntılı olarak açıklarız” [A'râf

٣٢] .

32] buyurmuştur.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٥٨ الى ٥٩]

[En'âm Suresi (6): Âyetler 58-59]

قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ (٥٨) وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلاَّ هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٥٩)

{ قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ (٥٨) وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلاَّ هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٥٩) } “De ki: 'Acele istediğiniz şey benim yanımda olsaydı, benimle sizin aranızdaki iş elbette bitirilmiş olurdu. Allah zalimleri en iyi bilendir.' (58) Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları O'ndan başkası bilmez. Karada ve denizde olanı O bilir. Düşen hiçbir yaprak yoktur ki O onu bilmesin; yerin karanlıklarında hiçbir tane, ne yaş ne de kuru hiçbir şey yoktur ki apaçık bir kitapta bulunmasın. (59)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ] اعْلَمْ أَنَّ الْمَعْنَى لَوْ أَنَّ عِنْدِي أَيْ فِي قُدْرَتِي وَإِمْكَانِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ مِنَ الْعَذَابِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ لَأَهْلَكْتُكُمْ عَاجِلًا غَضَبًا لِرَبِّي، وَاقْتِصَاصًا مِنْ تَكْذِيبِكُمْ بِهِ. وَلَتَخَلَّصْتُ سَرِيعًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ وَبِمَا يَجِبُ فِي الْحِكْمَةِ مِنْ وَقْتِ عِقَابِهِمْ وَمِقْدَارِهِ، وَالْمَعْنَى: إِنِّي لَا أَعْلَمُ وَقْتَ عُقُوبَةِ الظَّالِمِينَ.

[Allah Teâlâ'nın { قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ } kavli hakkında.] Bil ki mana şudur: Acele istediğiniz azap benim yanımda, yani benim kudretimde ve imkânımda olsaydı, benimle sizin aranızdaki iş elbette bitirilmiş olurdu; Rabbim adına duyduğum öfkeyle ve O'nu yalanlamanıza ceza olarak sizi derhal helak ederdim ve çabucak kurtulurdum. { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri en iyi bilendir”; yani onların cezalandırılacağı vakti ve bu cezanın miktarını hikmet gereği en iyi bilendir. Manası: “Ben zalimlerin ceza vaktini bilmem.”

واللَّه تَعَالَى يَعْلَمُ ذَلِكَ فَهُوَ يُؤَخِّرُهُ إِلَى وقته، واللَّه أعلم.

Allah Teâlâ ise bunu bilir ve onu vaktine erteler. Doğrusunu Allah bilir.

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ إلى قوله إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ] قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ.

[Allah Teâlâ'nın { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } kavlinden { إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } kavline kadar olan kısım hakkında.] Allah Teâlâ'nın: { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları O'ndan başkası bilmez. Karada ve denizde olanı O bilir. Düşen hiçbir yaprak yoktur ki O onu bilmesin; yerin karanlıklarında hiçbir tane, ne yaş ne de kuru hiçbir şey yoktur ki apaçık bir kitapta bulunmasın” buyruğu.

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ يَعْنِي أَنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الْعَالِمُ بِكُلِّ شَيْءٍ فَهُوَ يُعَجِّلُ مَا تَعْجِيلُهُ أَصْلَحُ وَيُؤَخِّرُ مَا تَأْخِيرُهُ أَصْلَحُ. وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki O Teâlâ önceki âyette { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri en iyi bilendir” buyurmuştur; yani O Sübhânehu her şeyi bilendir, bu sebeple çabuklaştırılması daha uygun olanı çabuklaştırır, ertelenmesi daha uygun olanı da erteler. Âyette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَفَاتِحُ جَمْعُ مِفْتَحٍ. وَمَفْتَحٍ، وَالْمِفْتَحُ بِالْكَسْرِ الْمِفْتَاحُ الَّذِي يُفْتَحُ بِهِ وَالْمَفْتَحُ بِفَتْحِ الْمِيمِ الْخِزَانَةُ وَكُلُّ خِزَانَةٍ كَانَتْ لِصِنْفٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ فَهُوَ مَفْتَحٌ، قَالَ الْفَرَّاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ما إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ [الْقَصَصِ: ٧٦] يَعْنِي خَزَائِنَهُ فَلَفْظُ الْمَفَاتِحِ يُمْكِنُ أن يكون المراد منه المفاتيح يتوصل بها إلى ما الْخَزَائِنَ أَمَّا عَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ. فَقَدْ جَعَلَ لِلْغَيْبِ مَفَاتِيحَ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِعَارَةِ لِأَنَّ الْمَفَاتِيحَ يُتَوَصَّلُ بِهَا إِلَى مَا فِي الْخَزَائِنِ الْمُسْتَوْثَقِ مِنْهَا بِالْأَغْلَاقِ وَالْأَقْفَالِ فَالْعَالِمُ بِتِلْكَ الْمَفَاتِيحِ وَكَيْفِيَّةِ اسْتِعْمَالِهَا فِي فَتْحِ تِلْكَ الْأَغْلَاقِ وَالْأَقْفَالِ يُمْكِنُهُ أَنْ يَتَوَصَّلَ بِتِلْكَ الْمَفَاتِيحِ إِلَى مَا فِي تلك الخزائن فكذلك هاهنا الْحَقُّ سُبْحَانَهُ لَمَّا كَانَ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ عَبَّرَ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى بِالْعِبَارَةِ الْمَذْكُورَةِ وَقُرِئَ مَفَاتِيحُ وَأَمَّا عَلَى التَّقْدِيرِ الثَّانِي فَالْمَعْنَى وَعِنْدَهُ خَزَائِنُ الْغَيْبِ. فَعَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ يَكُونُ الْمُرَادُ الْعِلْمَ بِالْغَيْبِ، وَعَلَى التَّقْدِيرِ الثَّانِي الْمُرَادُ مِنْهُ الْقُدْرَةُ عَلَى كُلِّ الْمُمَكِنَاتِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ [الْحِجْرِ: ٢١] وَلِلْحُكَمَاءِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ كَلَامٌ عَجِيبٌ مُفَرَّعٌ عَلَى أُصُولِهِمْ فَإِنَّهُمْ قَالُوا: ثَبَتَ أَنَّ الْعِلْمَ بِالْعِلَّةِ عِلَّةٌ لِلْعِلْمِ بِالْمَعْلُولِ وَأَنَّ الْعِلْمَ بِالْمَعْلُولِ لَا يَكُونُ عِلَّةً لِلْعِلْمِ بِالْعِلَّةِ. قَالُوا: وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْمَوْجُودَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ وَاجِبًا لِذَاتِهِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُمْكِنًا لِذَاتِهِ، وَالْوَاجِبُ لِذَاتِهِ لَيْسَ إِلَّا اللَّه ﷾. وَكُلُّ مَا سِوَاهُ فَهُوَ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، وَالْمُمْكِنُ لِذَاتِهِ لَا يُوجَدُ إِلَّا بِتَأْثِيرِ الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ وَكُلُّ مَا سِوَى الْحَقِّ سُبْحَانَهُ فَهُوَ مَوْجُودٌ بِإِيجَادِهِ كَائِنٌ بِتَكْوِينِهِ وَاقِعٌ بِإِيقَاعِهِ. إِمَّا بِغَيْرِ وَاسِطَةٍ وَاحِدَةٍ وَإِمَّا بِوَسَائِطَ كَثِيرَةٍ عَلَى التَّرْتِيبِ النَّازِلِ مِنْ عِنْدِهِ طُولًا وَعَرْضًا. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فنقول: علمه بذاته يوجب عمله بِالْأَثَرِ الْأَوَّلِ الصَّادِرِ مِنْهُ، ثُمَّ عِلْمُهُ بِذَلِكَ الأثر الأول يوجب عمله بِالْأَثَرِ الثَّانِي لِأَنَّ الْأَثَرَ الْأَوَّلَ عِلَّةٌ قَرِيبَةٌ لِلْأَثَرِ الثَّانِي. وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْعِلْمَ بِالْعِلَّةِ يُوجِبُ الْعِلْمَ بِالْمَعْلُولِ فَبِهَذَا عِلْمُ الْغَيْبِ لَيْسَ إِلَّا عِلْمَ الْحَقِّ بِذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ ثُمَّ يَحْصُلُ لَهُ مِنْ عَلْمِهِ بِذَاتِهِ عِلْمُهُ بِالْآثَارِ الصَّادِرَةِ عَنْهُ عَلَى تَرْتِيبِهَا الْمُعْتَبَرِ، وَلَمَّا كَانَ عِلْمُهُ بِذَاتِهِ لَمْ يَحْصُلْ إِلَّا لِذَاتِهِ لَا جَرَمَ صَحَّ أَنْ يُقَالَ: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ فَهَذَا هُوَ طَرِيقَةُ هَؤُلَاءِ الْفِرْقَةِ الَّذِينَ فَسَّرُوا هَذِهِ الْآيَةَ بِنَاءً عَلَى هذه الطريقة.

Birinci Mesele: Mefâtih (الْمَفَاتِحُ), miftah (مِفْتَح) ve mefteh (مَفْتَح) kelimelerinin çoğuludur. Mîm'in kesrasıyla miftah (الْمِفْتَحُ), kendisiyle açılan anahtar demektir. Mîm'in fethasıyla mefteh (الْمَفْتَحُ) ise hazine demektir; nesnelerden bir türe ait olan her bir hazine meftehtir. Ferrâ, Allah Teâlâ'nın { ما إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ } “Onun hazinelerinin anahtarlarını taşımak bile güçlü bir topluluğa ağır gelirdi” [Kasas 76] kavli hakkında “Yani hazinelerini” demiştir. Dolayısıyla mefâtih lafzından muradın, hazinelere kendisiyle ulaşılan anahtarlar olması mümkündür. Birinci takdire göre: Kilit ve sürgülerle sağlamlaştırılmış hazinelerde bulunan şeylere anahtarlarla ulaşıldığı için istiare yoluyla gayb için anahtarlar var kılınmıştır. Bu anahtarları ve bu kilitlerle sürgüleri açmada onların nasıl kullanılacağını bilen kimse, bu anahtarlarla o hazinelerdeki şeylere ulaşabilir. İşte burada da Hakk Sübhânehu bütün malumatı bildiği için bu manayı söz konusu ifadeyle dile getirmiştir; bu lafız mefâtîh (مَفَاتِيحُ) şeklinde de okunmuştur. İkinci takdire göre ise mana “Gaybın hazineleri O'nun katındadır” şeklinde olur. Birinci takdire göre murat gaybı bilmek, ikinci takdire göre ise { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ } “Hiçbir şey yoktur ki hazineleri Bizim katımızda olmasın; Biz onu ancak belirlenmiş bir ölçüyle indiririz” [Hicr 21] kavlinde olduğu gibi bütün mümkinata güç yetirmektir. Filozofların bu âyetin tefsirinde kendi usullerine dayanan şaşırtıcı bir sözü vardır. Onlar şöyle demişlerdir: İlleti bilmenin ma'lûlü (sonucu) bilmeye bir illet olduğu, ma'lûlü bilmenin ise illeti bilmeye bir illet olmadığı sabit olmuştur. Onlar dediler ki: Bu sabit olduğuna göre biz deriz ki: Mevcudat ya zâtı gereği vacip (zorunlu) olur ya da zâtı gereği mümkin olur. Zâtı gereği vacip olan ise yalnızca Allah'tır azze ve celle. O'nun dışındaki her şey zâtı gereği mümkindir; zâtı gereği mümkin olan ise ancak zâtı gereği vacip olanın tesiriyle var olur. Hakk Sübhânehu'nun dışındaki her şey O'nun var etmesiyle mevcuttur, O'nun meydana getirmesiyle vardır, O'nun vuku buldurmasıyla vâkidir; bu da ya tek bir vasıta olmaksızın ya da O'nun katından uzunluğuna ve genişliğine inen tertip üzere pek çok vasıtalarla olur. Bu sabit olduğuna göre deriz ki: O'nun zâtını bilmesi, Kendisinden sadır olan ilk eseri bilmesini gerektirir; sonra o ilk eseri bilmesi, ikinci eseri bilmesini gerektirir; zira ilk eser, ikinci eserin yakın illetidir. İlleti bilmenin ma'lûlü bilmeyi gerektirdiğini zikretmiştik. İşte bu sebeple gayb ilmi, Hakk'ın Kendisine mahsus zâtını bilmesinden başka bir şey değildir; sonra O'nun zâtını bilmesinden, Kendisinden sadır olan eserleri muteber tertipleri üzere bilmesi hâsıl olur. O'nun zâtını bilmesi ise ancak zâtına mahsus olduğuna göre, { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları O'ndan başkası bilmez” denilmesi elbette sahih olmuştur. İşte bu âyeti söz konusu metod üzere tefsir eden bu fırkanın yolu budur.