Binûn

En'âm Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْجَوَابُ عَنْهُ: أَنَّهُ لَمْ يَثْبُتْ بِالدَّلِيلِ أَنَّ الْإِمَاتَةَ لَا يُمْكِنُ تَحْصِيلُهَا إِلَّا مَعَ الْإِيلَامِ. واللَّه أَعْلَمُ.

Buna cevap şudur: Öldürmenin (imatenin) ancak acı/elem vermekle birlikte gerçekleşebileceği delille sabit olmamıştır. En doğrusunu Allah bilir.

الْفَرْعُ الْخَامِسُ: أَنَّ الْبَهِيمَةَ إِذَا اسْتَحَقَّتْ عَلَى بَهِيمَةٍ أُخْرَى عِوَضًا، فَإِنْ كَانَتِ الْبَهِيمَةُ الظَّالِمَةُ قَدِ اسْتَحَقَّتْ عِوَضًا عَلَى اللَّه تَعَالَى فإنه تعالى يَنْقُلُ ذَلِكَ الْعِوَضَ إِلَى الْمَظْلُومِ. وَإِنْ لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فاللَّه تَعَالَى يُكْمِلُ ذَلِكَ الْعِوَضَ، فَهَذَا مُخْتَصَرٌ مِنْ أَحْكَامِ الْأَعْوَاضِ عَلَى قول المعتزلة. واللَّه أعلم.

Beşinci fer': Bir hayvan başka bir hayvandan bir ivaz hak ettiğinde, şayet zalim hayvan Allah Teâlâ'dan bir ivaz hak etmişse, Allah Teâlâ bu ivazı mazluma aktarır. Şayet durum böyle değilse, Allah Teâlâ o ivazı tamamlar. İşte bu, Mu'tezile'nin görüşüne göre ivaz hükümlerinin bir özetidir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٣٩]

[En'âm Suresi (6): Ayet 39]

وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُماتِ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٩)

{ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُماتِ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Ayetlerimizi yalanlayanlar, karanlıklar içinde kalmış sağırlar ve dilsizlerdir. Allah dilediği kimseyi saptırır, dilediği kimseyi de dosdoğru bir yol üzerine koyar.” (39)

[في قَوْلِهِ تَعَالَى وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُماتِ] فِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُماتِ } “Ayetlerimizi yalanlayanlar, karanlıklar içinde kalmış sağırlar ve dilsizlerdir” kavli hakkında] birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي وَجْهِ النَّظْمِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ مِنْ حَالِ الْكُفَّارِ أَنَّهُمْ بَلَغُوا فِي الْكُفْرِ إِلَى حَيْثُ كَأَنَّ قُلُوبَهُمْ قَدْ صَارَتْ مَيِّتَةً عَنْ قَبُولِ الْإِيمَانِ بِقَوْلِهِ إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ [الأنعام: ٣٦] فَذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ تَقْرِيرًا لِذَلِكَ الْمَعْنَى الثَّانِي أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فِي قَوْلِهِ وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ [الأنعام: ٣٨] فِي كَوْنِهَا دَالَّةً عَلَى كَوْنِهَا تَحْتَ تَدْبِيرِ مُدَبِّرٍ قَدِيمٍ وَتَحْتَ تَقْدِيرِ مُقَدِّرٍ حَكِيمٍ، وَفِي أَنَّ عِنَايَةَ اللَّه مُحِيطَةٌ بِهِمْ، وَرَحْمَتَهُ وَاصِلَةٌ إِلَيْهِمْ، قَالَ بَعْدَهُ وَالْمُكَذِّبُونَ لِهَذِهِ الدَّلَائِلِ وَالْمُنْكِرُونَ لِهَذِهِ الْعَجَائِبِ صُمٌّ لَا يَسْمَعُونَ كَلَامًا الْبَتَّةَ، بُكْمٌ لَا يَنْطِقُونَ بِالْحَقِّ، خَائِضُونَ فِي ظُلُمَاتِ الْكُفْرِ، غَافِلُونَ عَنْ تَأَمُّلِ هَذِهِ الدَّلَائِلِ.

Birinci Mesele: [Ayetlerin] nazmının (tertibinin) yönü hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Allah Teâlâ, { إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ } [En'âm: 36] kavliyle kâfirlerin durumundan, onların küfürde adeta kalplerinin imanı kabul etme hususunda ölmüş gibi bir dereceye ulaştıklarını beyan etmiştir. Dolayısıyla bu ayeti, o manayı pekiştirmek için zikretmiştir. İkincisi: Allah Teâlâ, { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ } [En'âm: 38] kavlinde onların kadîm bir Müdebbir'in (idare edicinin) tedbiri ve Hakîm bir Mukaddir'in (takdir edicinin) takdiri altında bulunduklarına, Allah'ın inayetinin onları kuşattığına ve rahmetinin onlara ulaştığına delalet ettiğini zikredince; bundan sonra bu delilleri yalanlayanların ve bu harikaları inkâr edenlerin [adeta] hiçbir sözü işitmeyen sağırlar, hakkı konuşmayan dilsizler, küfür karanlıklarına dalmış ve bu delilleri tefekkür etmekten gafil kimseler olduklarını ifade buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْهُدَى وَالضَّلَالَ لَيْسَ إِلَّا مِنَ اللَّه تَعَالَى. وَتَقْرِيرُهُ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِكَوْنِهِمْ صُمًّا وَبُكْمًا وَبِكَوْنِهِمْ فِي الظُّلُمَاتِ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِهِمْ عُمْيًا فَهُوَ بِعَيْنِهِ نَظِيرُ قَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ [الْبَقَرَةِ: ١٨] .

İkinci Mesele: Arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), hidayet ve dalaletin ancak Allah Teâlâ'dan olduğuna bu ayetle delil getirmişlerdir. Bunun izahı şudur: Allah Teâlâ onları sağır, dilsiz ve karanlıklar içinde olmakla nitelendirmiştir ki bu da onların kör olduklarına bir işarettir. Dolayısıyla bu, Bakara Suresi'ndeki { صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ } [Bakara: 18] kavlinin tastamam benzeridir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ وَهُوَ صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْهُدَى وَالضَّلَالَ لَيْسَا إِلَّا مِنَ اللَّه تَعَالَى. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْجَوَابُ عَنْ هَذَا مِنْ وُجُوهٍ:

Sonra Allah Teâlâ: { مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Allah dilediği kimseyi saptırır, dilediği kimseyi de dosdoğru bir yol üzerine koyar” buyurmuştur ki bu, hidayet ve dalaletin ancak Allah Teâlâ'dan olduğu hususunda açıktır. Mu'tezile ise şöyle demiştir: Buna birkaç yönden cevap verilir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ مَعْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى يَجْعَلُهُمْ صُمًّا وَبُكْمًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ الْحَشْرِ. وَيَكُونُونَ كَذَلِكَ فِي الْحَقِيقَةِ بِأَنْ يَجْعَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ صُمًّا وَبُكْمًا فِي الظُّلُمَاتِ، وَيُضِلَّهُمْ بِذَلِكَ عَنِ الْجَنَّةِ/ وَعَنْ طَرِيقِهَا وَيُصَيِّرَهُمْ

Birinci Yön: Cübbâî şöyle demiştir: Bunun manası, Allah Teâlâ'nın kıyamet günü haşir esnasında onları sağır ve dilsiz kılacağıdır. Onlar ahirette gerçekten öyle olacaklar; zira Allah onları ahirette karanlıklar içinde sağırlar ve dilsizler kılacak ve bu vesileyle onları cennetten ve onun yolundan saptırıp

إِلَى النَّارِ، وَأَكَّدَ الْقَاضِي هَذَا الْقَوْلَ بِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي سَائِرِ الْآيَاتِ أَنَّهُ يَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ.

cehenneme sevk edecektir. Kadı bu görüşü, Allah Teâlâ'nın diğer ayetlerde onları kıyamet günü yüzüstü; körler, dilsizler ve sağırlar olarak haşredeceğini ve onların varacakları yerin cehennem olduğunu beyan etmesiyle teyit etmiştir.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: قَالَ الْجُبَّائِيُّ أَيْضًا وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ كَذَلِكَ فِي الدُّنْيَا، فَيَكُونُ تَوَسُّعًا مِنْ حَيْثُ جُعِلُوا بِتَكْذِيبَهُمْ بِآيَاتِ اللَّه تَعَالَى فِي الظُّلُمَاتِ لَا يَهْتَدُونَ إِلَى مَنَافِعِ الدِّينِ، كَالصُّمِّ وَالْبُكْمِ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ إِلَى مَنَافِعِ الدُّنْيَا.

İkinci Yön: Cübbâî yine şöyle demiştir: Onların dünyada da böyle olmaları muhtemeldir. Bu durumda [ifade], tıpkı dünya menfaatlerine yol bulamayan sağırlar ve dilsizler gibi, Allah Teâlâ'nın ayetlerini yalanlamaları sebebiyle dinin menfaatlerine yol bulamayacak şekilde karanlıklarda bırakılmış olmaları bakımından mecazî bir genişletme (tevessü') olur.

فَشَبَّهَهُمْ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ بِهِمْ، وَأَجْرَى عَلَيْهِمْ مِثْلَ صِفَاتِهِمْ عَلَى سَبِيلِ التَّشْبِيهِ.

Böylece bu yönden onları [sağır ve dilsizlere] benzetmiş ve teşbih yoluyla onların sıfatlarının benzerini bunlar hakkında geçerli kılmıştır.

وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: قَالَ الْكَعْبِيُّ قَوْلُهُ صُمٌّ وَبُكْمٌ مَحْمُولٌ عَلَى الشَّتْمِ وَالْإِهَانَةِ، لَا عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا كَذَلِكَ فِي الْحَقِيقَةِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ فَقَالَ الْكَعْبِيُّ: لَيْسَ هَذَا عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ لِأَنَّهُ تَعَالَى وَإِنْ أَجْمَلَ القول فيه هاهنا، فَقَدْ فَصَّلَهُ فِي سَائِرِ الْآيَاتِ وَهُوَ قَوْلُهُ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ [إِبْرَاهِيمَ: ٢٧] وَقَوْلُهُ وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢٦] وَقَوْلُهُ وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً [مُحَمَّدٍ: ١٧] وَقَوْلُهُ يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ [الْمَائِدَةِ: ١٦] وَقَوْلُهُ يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ [إِبْرَاهِيمَ: ٢٧] وَقَوْلُهُ وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا [الْعَنْكَبُوتِ: ٦٩] فَثَبْتَ بِهَذِهِ الْآيَاتِ أَنَّ مَشِيئَةَ الْهُدَى وَالضَّلَالِ وَإِنْ كَانَتْ مُجْمَلَةً فِي هَذِهِ الْآيَةِ، إِلَّا أَنَّهَا مُخَصَّصَةٌ مُفَصَّلَةٌ فِي سَائِرِ الْآيَاتِ، فَيَجِبُ حَمْلُ هَذَا الْمُجْمَلِ عَلَى تِلْكَ الْمُفَصَّلَاتِ، ثُمَّ إِنَّ الْمُعْتَزِلَةَ ذَكَرُوا تَأْوِيلَ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ مَحْمُولٌ عَلَى مَنْعِ الْأَلْطَافِ فَصَارُوا عِنْدَهَا كَالصُّمِّ وَالْبُكْمِ. وَالثَّانِي: مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ وَعَنْ وِجْدَانِ الثَّوَابِ، وَمَنْ يَشَأْ أَنْ يَهْدِيَهُ إِلَى الْجَنَّةِ يَجْعَلْهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ، وَهُوَ الصِّرَاطُ الَّذِي يَسْلُكُهُ الْمُؤْمِنُونَ إِلَى الْجَنَّةِ.

Üçüncü Yön: Ka'bî şöyle demiştir: O'nun { صُمٌّ وَبُكْمٌ } “Sağırlar ve dilsizlerdir” kavli, onların hakikatte böyle olduklarına değil, kınama ve tahkire hamledilir. Allah Teâlâ'nın { مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ } “Allah dilediği kimseyi saptırır” kavline gelince, Ka'bî şöyle demiştir: Bu mecaz yoluyla değildir; zira Allah Teâlâ bu husustaki sözü burada mücmel (özet) bırakmış olsa bile diğer ayetlerde tafsil etmiştir. O da Allah'ın şu kavilleridir: { وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ } [İbrâhîm: 27], { وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ } [Bakara: 26], { وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً } [Muhammed: 17], { يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ } [Mâide: 16], { يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ } [İbrâhîm: 27] ve { وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا } [Ankebût: 69]. Bu ayetlerle sabit olmuştur ki, hidayet ve dalalet meşîeti (dilemesi) her ne kadar bu ayette mücmel olsa da diğer ayetlerde tahsis edilmiş ve tafsil edilmiştir; dolayısıyla bu mücmeli o tafsilatlı ayetlere hamletmek vaciptir. Sonra Mu'tezile bu ayetin tevilini ayrıntılı olarak birkaç yönden zikretmiştir: Birincisi: { مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ } kavlinden maksadın lütufların menedilmesine hamledilmesidir; böylece onlar bunun neticesinde sağırlar ve dilsizler gibi olmuşlardır. İkincisi: Allah dilediği kimseyi kıyamet günü cennetin yolundan ve sevaba kavuşmaktan saptırır; cennete hidayet etmeyi dilediği kimseyi de müminlerin cennete giderken üzerinden geçecekleri dosdoğru bir yol üzerine koyar.

وَقَدْ ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَشَاءُ هَذَا الْإِضْلَالَ إِلَّا لِمَنْ يَسْتَحِقُّ عُقُوبَةً كَمَا لَا يَشَاءُ الْهُدَى إِلَّا لِلْمُؤْمِنِينَ.

Nitekim delille sabit olmuştur ki, Allah Teâlâ müminler dışındakilere hidayeti dilemediği gibi, cezayı hak edenler dışındakilere de bu saptırmayı dilemez.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ الَّتِي تَكَلَّفَهَا هَؤُلَاءِ الْأَقْوَامُ إِنَّمَا يَحْسُنُ الْمَصِيرُ إِلَيْهَا لَوْ ثَبَتَ فِي الْعَقْلِ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُ هَذَا الْكَلَامِ عَلَى ظاهره. أما لَمَّا ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ الْقَاطِعِ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُ هَذَا الْكَلَامِ إِلَّا عَلَى ظَاهِرِهِ كَانَ الْعُدُولُ إِلَى هَذِهِ الْوُجُوهِ الْمُتَكَلِّفَةِ بَعِيدًا جِدًّا، وَقَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ الْفِعْلَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ حُصُولِ الدَّاعِي، وَبَيَّنَّا أَنَّ خَالِقَ ذَلِكَ الدَّاعِي هُوَ اللَّه، وَبَيَّنَّا أَنَّ عِنْدَ حُصُولِهِ يَجِبُ الْفِعْلُ، فَهَذِهِ الْمُقَدِّمَاتُ الثَّلَاثَةُ تُوجِبُ الْقَطْعَ بِأَنَّ الْكُفْرَ وَالْإِيمَانَ مِنَ اللَّه، وبتخليفه وَتَقْدِيرِهِ وَتَكْوِينِهِ، وَمَتَى ثَبَتَ بِهَذَا الْبُرْهَانِ الْقَاطِعِ صِحَّةُ هَذَا الظَّاهِرِ، كَانَ الذَّهَابُ إِلَى هَذِهِ التَّكَلُّفَاتِ فَاسِدًا قَطْعًا، وَأَيْضًا فَقَدْ تَتَبَّعْنَا هَذِهِ الْوُجُوهَ بِالْإِبْطَالِ وَالنَّقْضِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ [الْبَقَرَةِ: ٧] وَفِي سَائِرِ الْآيَاتِ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى الْإِعَادَةِ، وَأَقْرَبُهَا أَنَّ هَذَا الْإِضْلَالَ وَالْهِدَايَةَ مُعَلَّقَانِ بِالْمَشِيئَةِ، وَعَلَى مَا قَالُوهُ: فَهُوَ أَمْرٌ وَاجِبٌ عَلَى اللَّه تَعَالَى يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَفْعَلَهُ شَاءَ أَمْ أَبَى واللَّه أَعْلَمُ.

Bil ki bu kimselerin tekellüfle (zorlamayla) ortaya attığı bu yönlere meyletmek, ancak bu kelamın zahirine hamledilmesinin aklen mümkün olmadığı sabit olsaydı uygun düşerdi. Ancak kesin aklî delille bu kelamın ancak zahirine hamledilebileceği sabit olduğuna göre, bu tekellüflü yönlere sapmak son derece uzaktır. Biz fiilin ancak sevk edici saikin (dâî) meydana gelmesiyle hâsıl olacağını delillendirdik, o dâîyi yaratanın Allah olduğunu açıkladık ve o meydana geldiğinde fiilin [meydana gelmesinin] vacip olduğunu beyan ettik. İşte bu üç öncül; küfrün ve imanın Allah'tan olduğuna, O'nun yaratması, takdiri ve var etmesiyle gerçekleştiğine kesin olarak hükmetmeyi gerektirir. Bu kesin bürhan ile bu zahirin sıhhati sabit olduğunda, bu tekellüflere yönelmek kesin olarak batıl olur. Ayrıca biz { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } [Bakara: 7] kavlinin tefsirinde ve diğer ayetlerde bu yönleri iptal ve nakzederek etraflıca ele almıştık; bu sebeple tekrara gerek yoktur. [Bizim lehimize olan delillerin] en yakını şudur: Bu saptırma ve hidayet [ayette] meşîete (dilemeye) bağlanmıştır; oysa onların dediğine göre bu durum Allah Teâlâ üzerine vacip olan, dilese de dilemese de yapması gereken bir iştir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِتِلْكَ الْآيَاتِ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْقُرْآنُ وَمُحَمَّدٌ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الدَّلَائِلِ وَالْحُجَجِ، وَهَذَا هُوَ الْأَصَحُّ. واللَّه أعلم.

Üçüncü Mesele: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا } kavli hakkında bu ayetlerden maksadın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Onlardan kimi "Kur'an ve Muhammed'dir" demiş, kimi de "Bütün delilleri ve hüccetleri kapsar" demiştir ki en sahih olanı da budur. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٤٠ الى ٤١]

[En'âm Suresi (6): Ayetler 40-41]

قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٠) بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ (٤١)

{ قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٠) بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ } “De ki: 'Bana söyler misiniz; eğer size Allah’ın azabı gelse veya kıyamet saati gelip çatsa, doğru sözlü iseniz, Allah’tan başkasına mı yalvarırsınız? Hayır, yalnız O'na yalvarırsınız; O da dilerse [kaldırılması için] kendisine yalvardığınız belayı kaldırır ve siz ortak koştuğunuz şeyleri unutursunuz.'” (40-41)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ غَايَةَ جَهْلِ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ بَيَّنَ مِنْ حَالِهِمْ أَيْضًا أَنَّهُمْ إذا نزلت بهم بلية أو محنة فإنهم يفزعون إلى اللَّه تعالى ويلجئون إِلَيْهِ وَلَا يَتَمَرَّدُونَ عَنْ طَاعَتِهِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ o kâfirlerin cehaletinin son noktasını beyan edince, onların durumundan şunu da beyan etti: Başlarına bir bela veya mihnet geldiğinde Allah Teâlâ'ya sığınır, O'na iltica eder ve O'na itaatten kaçınmazlar. Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْفَرَّاءُ لِلْعَرَبِ فِي (أَرَأَيْتَ) لُغَتَانِ: إِحْدَاهُمَا: رُؤْيَةُ الْعَيْنِ، فَإِذَا قُلْتَ للرجل رأيتك كَانَ الْمُرَادُ: أَهَلْ رَأَيْتَ نَفْسَكَ؟ ثُمَّ يُثَنَّى وَيُجْمَعُ. فَنَقُولُ: أَرَأَيْتَكُمَا أَرَأَيْتَكُمْ، وَالْمَعْنَى الثَّانِي: أَنْ تَقُولَ أَرَأَيْتَكَ، وَتُرِيدَ: أَخْبِرْنِي، وَإِذَا أَرَدْتَ هَذَا الْمَعْنَى تَرَكْتَ التَّاءَ مَفْتُوحَةً عَلَى كُلِّ حَالٍ تَقُولُ: أَرَأَيْتَكَ أَرَأَيْتَكُمَا أَرَأَيْتَكُمْ أَرَأَيْتَكُنَّ.

Birinci Mesele: Ferrâ şöyle demiştir: Arapların Eraeyte (أَرَأَيْتَ) kelimesinde iki lügati (kullanımı) vardır: Birincisi: Gözle görmektir. Bir adama raeytuke (رأيتك) dediğinde maksat: "Kendini gördün mü?" demektir. Sonra tesniye ve cemi yapılır. Şöyle denir: Eraeytekumâ (أَرَأَيْتَكُمَا), Eraeytekum (أَرَأَيْتَكُمْ). İkinci mana: Eraeyteke (أَرَأَيْتَكَ) deyip "bana haber ver" anlamını kastetmendir. Bu manayı kastettiğinde te harfini her halükarda üstünlü (fethalı) bırakır ve şöyle dersin: Eraeyteke (أَرَأَيْتَكَ), Eraeytekumâ (أَرَأَيْتَكُمَا), Eraeytekum (أَرَأَيْتَكُمْ), Eraeytekunne (أَرَأَيْتَكُنَّ).

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: مَذْهَبُ الْبَصْرِيِّينَ: أَنَّ الضَّمِيرَ الثَّانِيَ وَهُوَ الْكَافُ فِي قَوْلِكَ: أَرَأَيْتَكَ لَا مَحَلَّ له من الاعراب، والدليل قوله تعالى: أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ [الْإِسْرَاءِ: ٦٢] وَيُقَالُ أَيْضًا: أَرَأَيْتَكَ زَيْدًا مَا شَأْنُهُ، وَلَوْ جَعَلْتَ الْكَافَ مَحَلًّا لَكُنْتَ كَأَنَّكَ تَقُولُ: أَرَأَيْتَ نَفْسَكَ زَيْدًا مَا شَأْنُهُ، وَذَلِكَ كَلَامٌ فَاسِدٌ، فَثَبَتَ أَنَّ الْكَافَ لَا مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ، بَلْ هُوَ حَرْفٌ لِأَجْلِ الْخِطَابِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: لَوْ كَانَتِ الْكَافُ تَوْكِيدًا لَوَقَعَتِ التَّثْنِيَةُ وَالْجَمْعُ عَلَى التَّاءِ، كَمَا يَقَعَانِ عَلَيْهَا عِنْدَ عَدَمِ الْكَافِ، فَلَمَّا فُتِحَتِ التَّاءُ فِي خِطَابِ الْجَمْعِ، وَوَقَعَتْ عَلَامَةُ الْجَمْعِ عَلَى الْكَافِ، دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْكَافَ غَيْرُ مَذْكُورٍ لِلتَّوْكِيدِ. أَلَا تَرَى أَنَّ الْكَافَ لَوْ سَقَطَتْ لَمْ يَصْلُحْ أَنْ يُقَالَ لِجَمَاعَةٍ: أَرَأَيْتَ، فَثَبَتَ بِهَذَا انْصِرَافُ الْفِعْلِ إِلَى الْكَافِ، وَأَنَّهَا وَاجِبَةٌ لَازِمَةٌ مُفْتَقَرٌ إِلَيْهَا.

Bunu bildiğinde deriz ki: Basralıların mezhebi şudur: Eraeyteke (أَرَأَيْتَكَ) sözündeki ikinci zamir olan kâf'ın irapta mahalli yoktur. Delili Allah Teâlâ'nın: { أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ } [İsrâ: 62] kavlidir. Şöyle de denir: Eraeyteke Zeyden mâ şe'nuhû (أَرَأَيْتَكَ زَيْدًا مَا شَأْنُهُ). Şayet kâf harfine [irapta] bir mahal verseydin, sanki: "Kendini, Zeyd'i gördün mü, durumu nedir?" demiş gibi olurdun ki bu bozuk bir sözdür. Dolayısıyla kâf harfinin irapta mahalli olmadığı, bilakis hitap için bir harf olduğu sabit olmuştur. Ferrâ ise şöyle demiştir: Eğer kâf tekid olsaydı, kâf olmadığında te üzerine geldikleri gibi tesniye ve cemi alametleri de te üzerine gelirdi. Çoğul hitabında te fethalı kalıp çoğul alameti kâf üzerine gelince, bu durum kâf'ın tekid için zikredilmediğine delalet etmiştir. Görmez misin ki kâf düşseydi bir topluluğa Eraeyte (أَرَأَيْتَ) denmesi uygun olmazdı. Böylece fiilin kâf'a yöneldiği ve onun vacip, lüzumlu ve kendisine ihtiyaç duyulan [bir öge] olduğu bununla sabit olmuştur.

أَجَابَ الْوَاحِدِيُّ عَنْهُ: بِأَنَّ هَذِهِ الْحُجَّةَ تَبْطُلُ بِكَافِ ذَلِكَ وَأُولَئِكَ، فَإِنَّ عَلَامَةَ الْجَمْعِ تَقَعُ عَلَيْهَا مَعَ أَنَّهَا حَرْفٌ لِلْخِطَابِ، مُجَرَّدٌ عَنِ الِاسْمِيَّةِ، واللَّه أَعْلَمُ.

Vâhidî buna şöyle cevap vermiştir: Bu hüccet, zâlike (ذَلِكَ) ve ulâike (أُولَئِكَ) kelimelerindeki kâf ile bozulur/geçersiz olur; çünkü o, isimlikten soyutlanmış bir hitap harfi olmasına rağmen çoğul alameti onun üzerine gelir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ نافع أرأيتكم. وأ رأيت. وأ فرأيت. وأ رأيتك وأ فرأيت وَأَشْبَاهُ ذَلِكَ/ بِتَخْفِيفِ الْهَمْزَةِ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ، وَالْكِسَائِيُّ تَرَكَ الْهَمْزَةَ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ، وَالْبَاقُونَ بِالْهَمْزَةِ. أَمَّا تَخْفِيفُ الْهَمْزَةِ، فَالْمُرَادُ جَعْلُهَا بَيْنَ الْهَمْزَةِ وَالْأَلْفِ عَلَى التَّخْفِيفِ الْقِيَاسِيِّ. وَأَمَّا مَذْهَبُ الْكِسَائِيِّ فَحَسَنٌ، وَبِهِ قَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ وَهُوَ كَثِيرٌ فِي الشِّعْرِ، وَقَدْ تَكَلَّمَتِ الْعَرَبُ فِي مِثْلِهِ بِحَذْفِ الْهَمْزَةِ لِلتَّخْفِيفِ كَمَا قَالُوا: وَسَلْهُ، وَكَمَا أَنْشَدَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى:

İkinci Mesele: Nâfi', Kur'an'ın tamamında E-raeytekum, E-raeyte, E-fe-raeyte, E-raeyteke, E-fe-raeyte ve benzerlerini hemzeyi teshil ederek (yumuşatarak) okumuştur. Kisâî bütün Kur'an'da hemzeyi terk etmiştir (hazfetmiştir). Diğerleri ise hemzeyle [tahkik ile] okumuşlardır. Hemzenin teshiline gelince, maksat kıyasî teshil kuralı gereğince onu hemze ile elif arasında kılmaktır. Kisâî'nin mezhebine gelince, bu güzeldir; Îsâ b. Ömer de böyle okumuştur ve şiirde çokça geçer. Nitekim Araplar hafifletmek için hemzeyi hazfederek buna benzer konuşmuşlardır; tıpkı ve'sel-hu (وَسَلْهُ) dedikleri ve Ahmed b. Yahyâ'nın şu beyti inşad ettiği gibi:

وَإِنْ لَمْ أُقَاتِلْ فَالْبِسُونِي بُرْقُعًا

"Eğer savaşmazsam bana bir peçe giydirin."

بِحَذْفِ الْهَمْزَةِ. أَرَادَ فَأَلْبِسُونِي بِإِثْبَاتِ الْهَمْزَةِ. وَأَمَّا الَّذِينَ قَرَءُوا بِتَخْفِيفِ الْهَمْزَةِ فَالسَّبَبُ أَنَّ الْهَمْزَةَ عَيْنُ الْفِعْلِ واللَّه أَعْلَمُ.

[Burada] hemzenin hazfiyle [okumuştur]. Hemzeyi ispat ile (açıkça söyleyerek) fe-elbisûnî demek istemiştir. Hemzeyi teshil ile okuyanlara gelince, bunun sebebi hemzenin fiilin aynü'l-fiili (orta harfi) olmasıdır. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ اللَّه تَعَالَى قَالَ لِمُحَمَّدٍ ﵇: قُلْ يَا مُحَمَّدُ لِهَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّه فِي الدُّنْيَا وَأَتَاكُمُ الْعَذَابُ عِنْدَ قِيَامِ السَّاعَةِ، أَتَرْجِعُونَ إِلَى غَيْرِ اللَّه فِي دَفْعِ ذَلِكَ الْبَلَاءِ وَالضُّرِّ أَوْ تَرْجِعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّه تَعَالَى؟ وَلَمَّا كَانَ مِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّهُمْ إِنَّمَا يَرْجِعُونَ إِلَى اللَّه تَعَالَى فِي دَفْعِ الْبَلَاءِ وَالْمِحْنَةِ لَا إِلَى الْأَصْنَامِ وَالْأَوْثَانِ، لَا جرم قال بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ يَعْنِي أَنَّكُمْ لَا تَرْجِعُونَ فِي طَلَبِ دَفْعِ الْبَلِيَّةِ وَالْمِحْنَةِ إِلَّا إِلَى اللَّه تَعَالَى.

Üçüncü Mesele: Ayetin manası şudur: Allah Teâlâ, Muhammed aleyhisselâm'a: "Ey Muhammed, o kâfirlere de ki: Eğer dünyada size Allah'ın azabı gelse veya kıyamet koptuğunda azap size gelse; o belayı ve zararı savmak için Allah'tan başkasına mı sığınırsınız, yoksa bu hususta Allah Teâlâ'ya mı yönelirsiniz?" buyurmuştur. Belayı ve mihneti defetmede putlara değil, ancak Allah Teâlâ'ya yönelecekleri zaruri olarak bilindiği için, Allah şüphesiz: { بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ } “Hayır, yalnız O'na yalvarırsınız” buyurmuştur; yani siz belanın ve mihnetin savulmasını istemek için ancak Allah Teâlâ'ya yönelirsiniz.

ثُمَّ قَالَ: فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ أَيْ فَيَكْشِفُ الضُّرَّ الَّذِي مِنْ أَجْلِهِ دَعَوْتُمْ وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ، وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمُرَادُ تَتْرُكُونَ الْأَصْنَامَ ولا تدعونهم لعلكم أَنَّهَا لَا تَضُرُّ وَلَا تَنْفَعُ. الثَّانِي: قَالَ

Sonra: { فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ } yani "kendisinden ötürü dua ettiğiniz zararı kaldırır" { وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ } "ve O'na ortak koştuğunuz şeyleri unutursunuz" buyurmuştur. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: İbn Abbâs şöyle demiştir: Maksat, zarar ve fayda vermeyeceğini bildiğiniz için putları terk eder ve onlara dua etmezsiniz. İkincisi: Şöyle demiştir

الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّكُمْ فِي تَرْكِكُمْ دُعَاءَهُمْ بِمَنْزِلَةِ مَنْ قَدْ نَسِيَهُمْ، وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ لِأَنَّهُ قَالَ:

Zeccâc: "Mananın, onlara dua etmeyi bırakmanız hususunda onları unutmuş kimse mesabesinde olmanız olması caizdir" demiştir. Bu, Hasan[-ı Basrî]'nin de görüşüdür; çünkü o şöyle demiştir:

يُعْرِضُونَ إِعْرَاضَ النَّاسِي، وَنَظِيرُهُ قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِها جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ وَجاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ [يُونُسَ: ٢٢] وَلَا يَذْكُرُونَ الْأَوْثَانَ.

"Unutan kimsenin yüz çevirmesi gibi yüz çevirirler." Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِها جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ وَجاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ } [Yûnus: 22]. Ve putları anmazlar.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ يُجِيبُ الدُّعَاءَ إِنْ شَاءَ وَقَدْ لَا يُجِيبُهُ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:

Dördüncü Mesele: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın dilerse duaya icabet edeceğine, dilerse etmeyeceğine delalet eder; çünkü Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ قَوْلَهُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ [غَافِرٍ: ٦٠] يُفِيدُ الْجَزْمَ بِحُصُولِ الْإِجَابَةِ، فَكَيْفَ الطَّرِيقُ إِلَى الْجَمْعِ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ.

{ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ } “O da dilerse [kaldırılması için] kendisine yalvardığınız belayı kaldırır”. Biri şöyle diyebilir: O'nun { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } [Gâfir: 60] kavli, icabetin meydana geleceğinin kesinliğini ifade eder; peki bu iki ayeti cem etmenin (bağdaştırmanın) yolu nedir?

وَالْجَوَابُ أَنْ نَقُولَ: تَارَةً يَجْزِمُ تَعَالَى بِالْإِجَابَةِ وَتَارَةً لَا يَجْزِمُ، إِمَّا بِحَسَبِ مَحْضِ الْمَشِيئَةِ كَمَا هُوَ قَوْلُ أَصْحَابِنَا، أَوْ بِحَسَبِ رِعَايَةِ الْمَصْلَحَةِ كَمَا هُوَ قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ، وَلَمَّا كَانَ كِلَا الْأَمْرَيْنِ حَاصِلًا لَا جَرَمَ وَرَدَتِ الْآيَتَانِ عَلَى هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ.

Cevap olarak deriz ki: Allah Teâlâ bazen icabeti kesin kılar, bazen de kesin kılmaz; bu ya arkadaşlarımızın (Ehl-i Sünnet'in) dediği gibi sırf meşîete bağlıdır, ya da Mu'tezile'nin dediği gibi maslahatın gözetilmesine bağlıdır. Her iki durum da geçerli olduğuna göre, iki ayet şüphesiz bu iki vecih üzere vârid olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: حَاصِلُ هَذَا الْكَلَامِ كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ لِعَبَدَةُ الْأَوْثَانِ: إِذَا كُنْتُمْ تَرْجِعُونَ عِنْدَ نُزُولِ الشَّدَائِدِ إِلَى اللَّه تَعَالَى لَا إِلَى الْأَصْنَامِ وَالْأَوْثَانِ، فَلِمَ تُقْدِمُونَ عَلَى عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ الَّتِي/ لَا تَنْتَفِعُونَ بِعِبَادَتِهَا أَلْبَتَّةَ؟ وَهَذَا الْكَلَامُ إِنَّمَا يُفِيدُ لَوْ كَانَ ذِكْرُ الْحُجَّةِ وَالدَّلِيلِ مَقْبُولًا. أَمَّا لَوْ كَانَ ذَلِكَ مَرْدُودًا وَكَانَ الْوَاجِبُ هُوَ مَحْضُ التَّقْلِيدِ، كَانَ هَذَا الْكَلَامُ سَاقِطًا، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ أَصْلَ الدِّينِ هُوَ الحجة والدليل. واللَّه أعلم.

Beşinci Mesele: Bu sözün özeti şudur: Allah Teâlâ putperestlere adeta şöyle demektedir: "Şiddetli sıkıntılar indiğinde putlara değil de Allah Teâlâ'ya yöneliyorsanız, kendilerine ibadet etmekten asla fayda görmediğiniz putlara ibadet etmeye niçin cüret ediyorsunuz?" Bu söz ancak hüccet ve delil zikretmek makbul olduğu takdirde fayda verir. Şayet bu merdut (reddedilen bir şey) olsaydı ve vacip olan sırf taklit olsaydı, bu söz geçersiz olurdu. Dolayısıyla bu ayetin, dinin aslının hüccet ve delil olduğuna dair en kuvvetli delillerden olduğu sabit olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٤٢ الى ٤٣]

[En'âm Suresi (6): Ayetler 42-43]

وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ (٤٢) فَلَوْلا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٤٣)

{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ (٤٢) فَلَوْلا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Andolsun ki senden önceki ümmetlere de [elçiler] gönderdik; yalvarsınlar/tazarruda bulunsunlar diye onları darlık ve hastalıkla yakaladık. Bari azabımız kendilerine geldiği zaman yalvarsalardı! Fakat kalpleri katılaştı ve şeytan yapmakta olduklarını onlara süslü gösterdi.” (42-43)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأَوْلَى أَنَّ الْكُفَّارَ عِنْدَ نُزُولِ الشَّدَائِدِ يَرْجِعُونَ إِلَى اللَّه تَعَالَى، ثُمَّ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ إِلَى اللَّه عِنْدَ كُلِّ مَا كَانَ مِنْ جِنْسِ الشَّدَائِدِ، بَلْ قَدْ يَبْقُونَ مُصِرِّينَ عَلَى الْكُفْرِ مُنْجَمِدِينَ عَلَيْهِ غَيْرَ رَاجِعِينَ إِلَى اللَّه تَعَالَى، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى مَذْهَبِنَا مِنْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى إِذَا لَمْ يَهْدِهِ لَمْ يَهْتَدِ، سَوَاءٌ شَاهَدَ الْآيَاتِ الْهَائِلَةَ، أَوْ لَمْ يُشَاهِدْهَا، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette kâfirlerin şiddetli sıkıntılar indiğinde Allah Teâlâ'ya yöneldiklerini beyan etmiş; ardından bu ayette sıkıntılar cinsinden olan her şey vuku bulduğunda Allah'a yönelmediklerini, bilakis küfürde ısrarcı ve onda donup kalmış halde Allah Teâlâ'ya yönelmeksizin kalabildiklerini beyan buyurmuştur. Bu da Allah Teâlâ bir kimseye hidayet vermedikçe o kimsenin ister korkutucu ayetleri görsün ister görmesin hidayete eremeyeceğine dair bizim mezhebimize delalet eder. Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ: وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ رُسُلًا فَخَالَفُوهُمْ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ، وَحَسُنَ الْحَذْفُ لِكَوْنِهِ مَفْهُومًا مِنَ الْكَلَامِ الْمَذْكُورِ. وَقَالَ الْحَسَنُ (الْبَأْسَاءُ) شِدَّةُ الْفَقْرِ مِنَ الْبُؤْسِ (وَالضَّرَّاءُ) الْأَمْرَاضُ وَالْأَوْجَاعُ.

Birinci Mesele: Ayette hazfedilmiş [bir öge] vardır ve takdiri şöyledir: "Andolsun ki senden önceki ümmetlere elçiler gönderdik, onlar elçilere muhalefet ettiler; biz de onları darlık ve hastalıkla yakaladık." Zikredilen kelamdan anlaşıldığı için hazif güzel olmuştur. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: el-Be'sâ (الْبَأْسَاءُ), el-bu's kökünden gelip fakirliğin şiddetidir; ed-Darrâ (وَالضَّرَّاءُ) ise hastalıklar ve ağrılardır.

ثُمَّ قَالَ: لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ وَالْمَعْنَى: إِنَّمَا أَرْسَلْنَا الرُّسُلَ إِلَيْهِمْ وَإِنَّمَا سَلَّطْنَا الْبَأْسَاءَ وَالضَّرَّاءَ عَلَيْهِمْ لِأَجْلِ أَنْ يَتَضَرَّعُوا. وَمَعْنَى التَّضَرُّعِ التَّخَشُّعُ وَهُوَ عِبَارَةٌ عَنِ الِانْقِيَادِ وَتَرَكِ التَّمَرُّدِ، وَأَصْلُهُ مِنَ الضَّرَاعَةِ وَهِيَ الذِّلَّةُ، يُقَالُ ضَرَعَ الرَّجُلُ يَضْرَعُ ضَرَاعَةً فَهُوَ ضَارِعٌ أَيْ ذَلِيلٌ ضَعِيفٌ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى أَعْلَمَ نَبِيَّهُ أَنَّهُ قَدْ أَرْسَلَ قَبْلَهُ إِلَى أَقْوَامٍ بَلَغُوا فِي الْقَسْوَةِ إِلَى أَنْ أُخِذُوا بِالشِّدَّةِ فِي أَنْفُسِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ فَلَمْ يَخْضَعُوا وَلَمْ يَتَضَرَّعُوا، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّسْلِيَةُ لِلنَّبِيِّ ﷺ.

Sonra: { لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ } buyurmuştur. Manası şudur: Biz onlara elçileri ancak tazarruda bulunsunlar (yalvarsınlar) diye gönderdik ve darlık ile hastalığı üzerlerine ancak tazarruda bulunsunlar diye musallat ettik. Tazarrunun manası tehaşşu'dur (boyun bükmektir) ki bu da itaati kabul etmek ve başkaldırıyı terk etmekten ibarettir. Aslı ed-Darâah (الضَّرَاعَةِ) olup zillet (alçalma) demektir. Daraye'r-raculu yedrau darâaten fe-huve dâri'un denir ki "zelil ve zayıftır" demektir. Manası şudur: Allah Teâlâ Peygamberi'ne, kendisinden önce kalpleri katılıkta o dereceye ulaşmış kavimlere [elçiler] gönderdiğini, onların canlarında ve mallarında şiddetle yakalandıkları halde yine de boyun eğmeyip yalvarmadıklarını bildirmiştir. Bundan maksat ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmektir.

فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ قَوْلُهُ بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ يدل على أنهم تضرعوا؟ وهاهنا يَقُولُ: قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَلَمْ يَتَضَرَّعُوا.

Eğer denilirse ki: O'nun { بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ } “Hayır, yalnız O'na yalvarırsınız” kavli onların tazarruda bulunduklarına (yalvardıklarına) delalet etmez mi? Burada ise: "Kalpleri katılaştı ve tazarruda bulunmadılar" buyuruyor.

قُلْنَا: أُولَئِكَ أَقْوَامٌ، وَهَؤُلَاءِ أَقْوَامٌ آخَرُونَ. أَوْ نَقُولُ أُولَئِكَ تَضَرَّعُوا لِطَلَبِ إِزَالَةِ الْبَلِيَّةِ وَلَمْ يَتَضَرَّعُوا عَلَى سَبِيلِ الْإِخْلَاصِ للَّه تَعَالَى فَلِهَذَا الْفَرْقِ حَسُنَ النَّفْيُ وَالْإِثْبَاتُ.

Deriz ki: Onlar başka kavimlerdir, bunlar ise başka kavimlerdir. Yahut deriz ki: Onlar belanın giderilmesini istemek için yalvarmışlar, Allah Teâlâ'ya ihlasla yalvarmamışlardır; bu farktan dolayı nefyetmek (olumsuzlamak) ve ispat etmek uygun düşmüştür.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلَوْلا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا مَعْنَاهُ نَفْيُ التَّضَرُّعِ. وَالتَّقْدِيرُ فَلَمْ يَتَضَرَّعُوا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا. وَذِكْرُ كَلِمَةِ (لَوْلَا) يُفِيدُ أَنَّهُ مَا كَانَ لَهُمْ عُذْرٌ فِي تَرْكِ التَّضَرُّعِ إِلَّا عِنَادُهُمْ وَقَسْوَتُهُمْ وَإِعْجَابُهُمْ بِأَعْمَالِهِمُ الَّتِي زَيَّنَهَا الشَّيْطَانُ لَهُمْ واللَّه أَعْلَمُ.

Sonra Allah Teâlâ: { فَلَوْلا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا } buyurmuştur ki manası tazarrunun nefyedilmesidir. Takdiri: "Azabımız kendilerine geldiğinde yalvarmadılar" şeklindedir. Levlâ (لَوْلَا) kelimesinin zikredilmesi, şeytanın kendilerine süslediği amelleri beğenmeleri, katılıkları ve inatları dışında tazarruda bulunmayı terk etmelerinde hiçbir mazeretlerinin bulunmadığını ifade eder. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ الْجُبَّائِيُّ بِقَوْلِهِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ فَقَالَ: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَرْسَلَ الرُّسُلَ إِلَيْهِمْ، وَإِنَّمَا سَلَّطَ الْبَأْسَاءَ وَالضَّرَّاءَ عليهم، لا رادة أَنْ يَتَضَرَّعُوا وَيُؤْمِنُوا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ الْإِيمَانَ وَالطَّاعَةَ مِنَ الْكُلِّ.

İkinci Mesele: Cübbâî, { لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ } kavliyle delil getirerek şöyle demiştir: Bu, Allah Teâlâ'nın elçileri onlara ancak yalvarıp iman etmelerini irade ettiği için gönderdiğine ve darlık ile hastalığı üzerlerine ancak bunun için musallat ettiğine delalet eder; bu da Allah Teâlâ'nın herkesten imanı ve itaati irade ettiğini gösterir.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ كَلِمَةَ (لَعَلَّ) تُفِيدُ التَّرَجِّي وَالتَّمَنِّيَ وَذَلِكَ فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى مُحَالٌ وَأَنْتُمْ حَمَلْتُمُوهُ عَلَى إِرَادَةِ هَذَا الْمَطْلُوبِ، وَنَحْنُ نَحْمِلُهُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى عَامَلَهُمْ مُعَامَلَةً لَوْ صَدَرَتْ عَنْ غَيْرِ اللَّه تَعَالَى لَكَانَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ هَذَا الْمَعْنَى، فَأَمَّا تَعْلِيلُ حُكْمِ اللَّه تَعَالَى وَمَشِيئَتِهِ فَذَلِكَ مُحَالٌ عَلَى مَا ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ. ثُمَّ نَقُولُ إِنْ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى قَوْلِكُمْ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ فَإِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى ضِدِّ قَوْلِكُمْ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهَا تَدُلُّ على أنهم إنما لَمْ يَتَضَرَّعُوا لِقَسْوَةِ قُلُوبِهِمْ وَلِأَجْلِ أَنَّ الشَّيْطَانَ زَيَّنَ لَهُمْ أَعْمَالَهُمْ.

Cevap şudur: Le'alle (لَعَلَّ) kelimesi tereccî (ummak) ve temennî ifade eder; bu ise Allah Teâlâ hakkında muhaldir. Siz bunu bu matlubun iradesine hamlettiniz; biz ise bunu, Allah Teâlâ'nın onlara şayet Allah Teâlâ'dan başkasından sâdır olsaydı maksadı bu mana olacak bir muameleyle muamele ettiğine hamlediyoruz. Allah Teâlâ'nın hükmünü ve meşîetini illetlendirmeye gelince, delille sabit olduğu üzere bu muhaldir. Sonra deriz ki: Eğer bu ayet bu yönden sizin görüşünüze delalet ediyorsa, başka bir yönden de sizin görüşünüzün zıddına delalet etmektedir. Zira ayet, onların ancak kalplerinin katılığından ve şeytanın amellerini kendilerine süslü göstermesinden ötürü yalvarmadıklarına delalet etmektedir.

فَنَقُولُ: تِلْكَ الْقَسْوَةُ إِنْ حَصَلَتْ بِفِعْلِهِمُ احْتَاجُوا فِي إِيجَادِهَا إِلَى سَبَبٍ آخَرَ وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ، وَإِنْ حَصَلَتْ بِفِعْلِ اللَّه فَالْقَوْلُ قَوْلُنَا، وَأَيْضًا هَبْ أَنَّ الْكُفَّارَ إِنَّمَا أَقْدَمُوا عَلَى هَذَا الْفِعْلِ الْقَبِيحِ بِسَبَبِ تَزْيِينِ الشيطان، إلا أنا نَقُولَ: وَلِمَ بَقِيَ الشَّيْطَانُ مُصِرًّا عَلَى هَذَا الْفِعْلِ الْقَبِيحِ؟ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ لِأَجْلِ شَيْطَانٍ آخَرَ تَسَلْسَلَ إِلَى غَيْرِ النِّهَايَةِ، وَإِنْ بَطَلَتْ هَذِهِ الْمَقَادِيرُ انْتَهَتْ بِالْآخِرَةِ إِلَى أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ إِنَّمَا يُقْدِمُ تَارَةً عَلَى الْخَيْرِ وَأُخْرَى عَلَى الشَّرِّ، لِأَجْلِ الدَّوَاعِي الَّتِي تَحْصُلُ فِي قَلْبِهِ، ثُمَّ ثَبَتَ أَنَّ تِلْكَ الدَّوَاعِيَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِإِيجَادِ اللَّه تَعَالَى فَحِينَئِذٍ يَصِحُّ قولنا ويفسد بالكلية قولهم، واللَّه أعلم.

Deriz ki: O katılık şayet onların kendi fiiliyle meydana gelmişse, onu var etmede başka bir sebebe muhtaç olurlar ve teselsül gerekir. Şayet Allah'ın fiiliyle meydana gelmişse, o takdirde söz bizim sözümüzdür. Ayrıca farz edelim ki kâfirler bu çirkin fiile ancak şeytanın süslemesi sebebiyle kalkışmış olsunlar; fakat biz deriz ki: Şeytan bu çirkin fiilde niçin ısrarcı kaldı? Şayet bu başka bir şeytandan ötürü ise sonsuza kadar teselsül eder. Bu ihtimaller geçersiz olunca, neticede herkesin bazen hayra bazen de şerre ancak kalbinde hâsıl olan sevk edici saikler (devâî) sebebiyle kalkıştığı sonucuna varılır. Sonra o saiklerin de ancak Allah Teâlâ'nın var etmesiyle hâsıl olduğu sabit olmuştur; işte o zaman bizim görüşümüzün doğruluğu, onların görüşünün ise bütünüyle batıllığı ortaya çıkar. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٤٤ الى ٤٥]

[En'âm Suresi (6): Ayetler 44-45]

فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ (٤٤) فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٥)

{ فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ (٤٤) فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Kendilerine hatırlatılan şeyleri unuttuklarında, [önce] üzerlerine her şeyin kapılarını açtık. Nihayet kendilerine verilenlerle şımardıkları/ferahlandıkları zaman onları ansızın yakalayıverdik de bir anda bütün ümitlerini yitirip şaşkına döndüler. Böylece zulmeden o kavmin kökü kesildi. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.” (44-45)

اعلم أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ مِنْ تَمَامِ الْقِصَّةِ الْأُولَى فَبَيَّنَ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ أَخَذَهُمْ أَوَّلًا بِالْبَأْسَاءِ والضراء لكي يَتَضَرَّعُوا ثُمَّ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ لَمَّا نَسُوا مَا ذِكِّرُوا بِهِ مِنَ الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ/ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ، وَنَقَلْنَاهُمْ مِنَ الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ إِلَى الرَّاحَةِ وَالرَّخَاءِ وَأَنْوَاعِ الْآلَاءِ وَالنَّعْمَاءِ، وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ تَعَالَى عَامَلَهُمْ بِتَسْلِيطِ الْمَكَارِهِ وَالشَّدَائِدِ عَلَيْهِمْ تَارَةً فَلَمْ يَنْتَفِعُوا بِهِ، فَنَقَلَهُمْ مِنْ تِلْكَ الْحَالَةِ إِلَى ضِدِّهَا وَهُوَ فَتْحُ أَبْوَابِ الْخَيْرَاتِ عَلَيْهِمْ وَتَسْهِيلُ مُوجِبَاتِ الْمَسَرَّاتِ وَالسَّعَادَاتِ لَدَيْهِمْ فَلَمْ يَنْتَفِعُوا بِهِ أَيْضًا. وَهَذَا كَمَا يَفْعَلُهُ الْأَبُ الْمُشْفِقُ بِوَلَدِهِ يُخَاشِنُهُ تَارَةً

Bil ki bu kelam ilk kıssanın tamamlayıcısıdır. Allah Teâlâ, önce yalvarsınlar diye onları darlık ve hastalıkla yakaladığını beyan etmiş; sonra bu ayette, kendilerine hatırlatılan darlık ve hastalığı unuttuklarında üzerlerine her şeyin kapılarını açtığımızı, onları darlık ve hastalıktan rahatlığa, bolluğa, türlü nimetlere ve ihsanlara geçirdiğimizi beyan buyurmuştur. Maksat şudur: Allah Teâlâ onlara bazen hoşlanmadıkları şeyleri ve sıkıntıları musallat ederek muamelede bulundu da bundan faydalanmadılar; bunun üzerine onları o durumdan zıddına geçirip üzerlerine hayır kapılarını açtı, sevinç ve mutluluk vesilelerini önlerine serdi; yine de bundan faydalanmadılar. Bu, tıpkı şefkatli bir babanın çocuğunun ıslahını isteyerek bazen ona sert davranması

وَيُلَاطِفُهُ أُخْرَى طَلَبًا لِصَلَاحِهِ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا مِنَ الْخَيْرِ وَالنِّعَمِ، لَمْ يَزِيدُوا عَلَى الْفَرَحِ وَالْبَطَرِ مِنْ غَيْرِ انْتِدَابٍ لِشُكْرٍ وَلَا إِقْدَامٍ عَلَى اعْتِذَارٍ وَتَوْبَةٍ، فَلَا جَرَمَ أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً.

bazen de ona lütufta bulunması gibidir. Nihayet kendilerine verilen hayır ve nimetlerle şımardıklarında; şükre yönelmeden, özür dileyip tövbeye kalkışmadan yalnızca şımarıklık ve taşkınlıklarını artırdılar. Bunun üzerine [biz de] onları şüphesiz ansızın yakalayıverdik.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ مَعْنَاهُ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ كَانَ مُغْلَقًا عَنْهُمْ مِنَ الْخَيْرِ، حَتَّى إِذا فَرِحُوا أَيْ حَتَّى إِذَا ظَنُّوا أن الذي نزل بهم من البأساء والضراء مَا كَانَ عَلَى سَبِيلِ الِانْتِقَامِ مِنَ اللَّه. وَلَمَّا فَتَحَ اللَّه عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ الْخَيْرَاتِ ظَنُّوا أَنَّ ذَلِكَ بِاسْتِحْقَاقِهِمْ، فَعِنْدَ ذَلِكَ ظَهَرَ أَنَّ قُلُوبَهُمْ قَسَتْ وَمَاتَتْ وَأَنَّهُ لَا يُرْجَى لَهَا انْتِبَاهٌ بِطَرِيقٍ مِنَ الطُّرُقِ، لَا جَرَمَ فَاجَأَهُمُ اللَّه بِالْعَذَابِ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ. قَالَ الْحَسَنُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَكْرٌ بِالْقَوْمِ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ،

Bil ki O'nun { فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ } kavlinin manası, kendilerine kapalı olan her türlü hayrın kapılarını onların üzerine açtık demektir. { حَتَّى إِذا فَرِحُوا } yani nihayet başlarına gelen darlık ve hastalığın Allah'tan bir intikam yoluyla olmadığını zannettiklerinde... Allah onların üzerine hayır kapılarını açınca, bunun kendi hak edişleri sebebiyle olduğunu zannettiler. İşte o anda kalplerinin katılaşıp öldüğü ve hiçbir şekilde uyanmalarının umulamayacağı ortaya çıktı; bunun üzerine Allah onları şüphesiz hiç farkında olmadıkları bir yerden ansızın azapla yakaladı. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: "Kâbe'nin Rabbine andolsun ki bu ayette o kavme bir mekir (tuzak) vardır."

وَقَالَ ﷺ: «إِذَا رَأَيْتَ اللَّه يُعْطِي عَلَى الْمَعَاصِي فَإِنَّ ذَلِكَ اسْتِدْرَاجٌ مِنَ اللَّه تَعَالَى» ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: "Allah'ın günahlara rağmen [kuluna nimet] verdiğini gördüğünde, bilesin ki bu Allah Teâlâ'dan bir istidraçtır (derece derece azaba yaklaştırmadır)." Sonra bu ayeti okudu.

قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: وَإِنَّمَا أُخِذُوا فِي حَالِ الرَّخَاءِ وَالرَّاحَةِ لِيَكُونَ أَشَدَّ لِتَحَسُّرِهِمْ عَلَى مَا فَاتَهُمْ مِنْ حَالِ السَّلَامَةِ وَالْعَافِيَةِ وَقَوْلُهُ فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ أَيْ آيِسُونَ مِنْ كُلِّ خَيْرٍ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْمُبْلِسُ الَّذِي انْقَطَعَ رَجَاؤُهُ، وَلِذَلِكَ قِيلَ لِلَّذِي سَكَتَ عِنْدَ انْقِطَاعِ حُجَّتِهِ قَدْ أَبْلَسَ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمُبْلِسُ الشَّدِيدُ الْحَسْرَةِ الْحَزِينُ، وَالْإِبْلَاسُ فِي اللُّغَةِ يَكُونُ بِمَعْنَى الْيَأْسِ مِنَ النَّجَاةِ عِنْدَ وُرُودِ الْهَلَكَةِ، وَيَكُونُ بِمَعْنَى انْقِطَاعِ الْحُجَّةِ، وَيَكُونُ بِمَعْنَى الْحَيْرَةِ بِمَا يَرِدُ عَلَى النَّفْسِ مِنَ الْبَلِيَّةِ وَهَذِهِ الْمَعَانِي مُتَقَارِبَةٌ.

Meânî âlimleri şöyle demiştir: Onlar, esenlik ve afiyet durumundan kaçırdıkları şeylere duyacakları hasret daha şiddetli olsun diye bolluk ve rahatlık halindeyken yakalandılar. O'nun { فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ } “...bir de bakarsın ki onlar büsbütün ümitsizliğe düşmüşlerdir” kavli, her türlü hayırdan ümidini kesmiş kimseler demektir. Ferrâ şöyle demiştir: Müblis (ümidini kesen), ümidi kesilmiş kimsedir; bu sebeple delili tükendiğinde susan kimseye de "eblese" (apışıp kaldı / ümidini kesti) denilmiştir. Zeccâc ise şöyle demiştir: Müblis, hasreti şiddetli ve kederli kimsedir. İblâs (إِبْلَاس) kelimesi lügatte, helak gelip çattığında kurtuluştan ümit kesmek anlamına geldiği gibi, hüccetin kesilmesi (delilsiz kalmak) anlamına ve insanın başına gelen bela karşısında düştüğü şaşkınlık / hayret anlamına da gelir. Bu manalar birbirine yakındır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الدَّابِرُ التَّابِعُ لِلشَّيْءِ مِنْ خَلْفِهِ كَالْوَلَدِ لِلْوَالِدِ يُقَالُ: دَبَرَ فُلَانٌ الْقَوْمَ يَدْبُرُهُمْ دُبُورًا وَدَبَرًا إِذَا كَانَ آخِرَهُمْ. قَالَ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ:

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Böylece zulmeden o kavmin arkası kesildi”. Dâbir (arkadan gelen / kök), çocuğun babayı takip etmesi gibi, bir şeyin ardından gelen demektir. Bir kimse bir topluluğun en sonuncusu olduğunda "Debere fulânun el-kavme yedburuhum dubûran ve deberan" denir. Ümeyye b. Ebi's-Salt şöyle demiştir:

فَاسْتُؤْصِلُوا بِعَذَابٍ حَصَّ دَابِرَهُمْ ... فَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ صَرْفًا وَلَا انْتَصَرُوا

"Köklerini kazıyan bir azapla helak edildiler... Ne onu savuşturabildiler ne de yardım görebildiler."

وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: دَابِرُ الْقَوْمِ آخِرُهُمُ الَّذِي يَدْبُرُهُمْ. وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ الدَّابِرُ الْأَصْلُ يُقَالُ قَطَعَ اللَّه دَابِرَهُ أَيْ أَذْهَبَ اللَّه أَصْلَهُ. وَقَوْلُهُ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: مَعْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى حَمِدَ نَفْسَهُ عَلَى أَنْ قَطَعَ دَابِرَهُمْ وَاسْتَأْصَلَ شَأْفَتَهُمْ لِأَنَّ ذَلِكَ كَانَ جَارِيًا مَجْرَى النِّعْمَةِ الْعَظِيمَةِ عَلَى أُولَئِكَ الرُّسُلِ فِي إِزَالَةِ شَرِّهِمْ عَنْ أُولَئِكَ الْأَنْبِيَاءِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَلِمَ قَسْوَةَ قُلُوبِهِمْ لَزِمَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ كُلَّمَا ازْدَادَتْ مُدَّةُ حَيَاتِهِمُ ازْدَادَتْ أَنْوَاعُ كفرهم ومعاصيهم، فكانوا يستوجبون به مريد الْعِقَابِ وَالْعَذَابِ فَكَانَ إِفْنَاؤُهُمْ وَإِمَاتَتُهُمْ فِي تِلْكَ الحالة موجبا أن لا يَصِيرُوا مُسْتَوْجِبِينَ/ لِتِلْكَ الزِّيَادَاتِ مِنَ الْعِقَابِ فَكَانَ ذَلِكَ جَارِيًا مَجْرَى الْإِنْعَامِ عَلَيْهِمْ. وَالثَّالِثُ:

Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Kavmin dâbiri, onların arkasından gelen sonuncularıdır. Asmaî ise şöyle demiştir: Dâbir, kök / asıl demektir. Bir kimsenin kökünü kuruttuğunda "Allah onun dâbirini kesti" denir, yani Allah onun kökünü yok etti demektir. O'nun { وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun” kavlinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Bunun manası, Allah Teâlâ'nın, o peygamberlerden o kavimlerin şerrini gidermek suretiyle bu peygamberlere büyük bir nimet kabilinden olduğu için onların arkasını kesip köklerini kazıması üzerine zâtına hamdetmiş olmasıdır. İkincisi: Allah Teâlâ onların kalplerinin katı olduğunu bildiği için şöyle denilmesi gerekir: Onların ömürleri uzadıkça küfür ve isyanlarının çeşitleri de artacaktı ve bu sebeple daha fazla ceza ve azabı hak edeceklerdi. Dolayısıyla onların bu haldeyken yok edilip öldürülmeleri, azabın bu fazlalıklarına müstahak olmamalarını gerektirmiştir; bu da onlar için bir nimet kabilinden olmuştur. Üçüncüsü:

أَنْ يَكُونَ هَذَا الْحَمْدُ وَالثَّنَاءُ إِنَّمَا حَصَلَ عَلَى وُجُودِ إِنْعَامِ اللَّه عَلَيْهِمْ فِي أَنْ كَلَّفَهُمْ وَأَزَالَ الْعُذْرَ وَالْعِلَّةَ عَنْهُمْ وَدَبَّرَهُمْ بِكُلِّ الْوُجُوهِ الْمُمْكِنَةِ فِي التَّدْبِيرِ الْحَسَنِ، وَذَلِكَ بِأَنْ أَخْذَهُمْ أَوَّلًا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ، ثُمَّ نَقَلَهُمْ إِلَى الْآلَاءِ وَالنَّعْمَاءِ، وَأَمْهَلَهُمْ وَبَعَثَ الْأَنْبِيَاءَ وَالرُّسُلَ إِلَيْهِمْ، فَلَمَّا لَمْ يَزْدَادُوا إِلَّا انْهِمَاكًا فِي الْغَيِّ وَالْكُفْرِ، أَفْنَاهُمُ اللَّه وَطَهَّرَ وَجْهَ الْأَرْضِ مِنْ شَرِّهِمْ، فَكَانَ قَوْلُهُ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ عَلَى تلك النعم الكثيرة المتقدمة.

Bu hamd ve senânın, Allah'ın onları mükellef tutmak, mazeret ve illetlerini ortadan kaldırmak ve onları güzel tedbirin mümkün olan bütün yollarıyla sevk ve idare etmek suretiyle kendilerine olan nimetinin varlığı üzerine gerçekleşmiş olmasıdır. Şöyle ki: Önce onları darlık ve hastalıkla yakalamış, sonra türlü nimetlere ve ihsanlara geçirmiş, onlara mühlet vermiş, kendilerine peygamberler ve elçiler göndermiştir. Onlar ise azgınlık ve küfre dalmaktan başka bir şeyi artırmayınca, Allah onları yok etmiş ve yeryüzünü onların şerrinden temizlemiştir. Dolayısıyla O'nun { وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } kavli, daha önce geçen bu pek çok nimet üzerinedir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٤٦]

[En'âm Suresi (6): Âyet 46]

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ وَخَتَمَ عَلى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ (٤٦)

{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ وَخَتَمَ عَلى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ (٤٦) } “De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah işitme duyunuzu ve gözlerinizi alır da kalplerinizi mühürlerse, Allah'tan başka onu size getirecek ilah kimdir?' Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz da sonra onlar yüz çeviriyorlar!”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayetle ilgili meseleler şunlardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ ذِكْرُ مَا يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْحَكِيمِ الْمُخْتَارِ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ أَشْرَفَ أَعْضَاءِ الْإِنْسَانِ هُوَ السَّمْعُ وَالْبَصَرُ وَالْقَلْبُ فَالْأُذُنُ مَحَلُّ الْقُوَّةِ السَّامِعَةِ وَالْعَيْنُ محل القوة

Birinci Mesele: Bil ki bu sözden maksat, hakîm ve muhtar olan Yaratıcı'nın varlığına delalet eden şeyi zikretmektir. Bunun açıklaması şudur: İnsanın en şerefli organları kulak, göz ve kalptir. Kulak işitme kuvvetinin mahalli, göz görme kuvvetinin mahalli,

الْبَاصِرَةِ، وَالْقَلْبُ مَحَلُّ الْحَيَاةِ وَالْعَقْلِ وَالْعِلْمِ. فَلَوْ زَالَتْ هَذِهِ الصِّفَاتُ عَنْ هَذِهِ الْأَعْضَاءِ اخْتَلَّ أَمْرُ الْإِنْسَانِ وَبَطَلَتْ مَصَالِحُهُ فِي الدُّنْيَا وَفِي الدِّينِ. وَمِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ الْقَادِرَ عَلَى تَحْصِيلِ هَذِهِ الْقُوَى فِيهَا وَصَوْنِهَا عَنِ الْآفَاتِ وَالْمُخَافَاتِ لَيْسَ إِلَّا اللَّه. وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، كَانَ الْمُنْعِمُ بِهَذِهِ النِّعَمِ الْعَالِيَةِ وَالْخَيْرَاتِ الرَّفِيعَةِ هُوَ اللَّه ﷾ فَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ الْمُسْتَحِقُّ لِلتَّعْظِيمِ وَالثَّنَاءِ وَالْعُبُودِيَّةِ لَيْسَ إِلَّا اللَّه تَعَالَى وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ طَرِيقَةٌ بَاطِلَةٌ فَاسِدَةٌ.

kalp ise hayatın, aklın ve ilmin mahallidir. Şayet bu sıfatlar söz konusu organlardan yok olup gitseydi, insanın düzeni bozulur, dünyevi ve dini menfaatleri batıl olurdu. Bu kuvvetleri o organlarda meydana getirmeye ve onları afetlerden ve korkulan şeylerden korumaya kadir olanın ancak Allah olduğu zorunlu olarak bilinmektedir. Durum böyle olunca, bu yüce nimetleri ve yüksek hayırları bahşeden ancak aziz ve celil olan Allah'tır. Dolayısıyla ta'zime, övgüye ve kulluğa layık olanın ancak Allah Teâlâ olduğunu söylemek vacip olmuştur. Bu da putlara tapmanın batıl ve bozuk bir yol olduğuna delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي قَوْلِهِ وَخَتَمَ عَلى قُلُوبِكُمْ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَعْنَاهُ وَطَبَعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَلَمْ يَعْقِلُوا الْهُدَى. الثَّانِي: مَعْنَاهُ وَأَزَالَ عُقُولَكُمْ حَتَّى تَصِيرُوا كَالْمَجَانِينِ. وَالثَّالِثُ: الْمُرَادُ بِهَذَا الْخَتْمِ الْإِمَاتَةُ أَيْ يُمِيتُ قُلُوبَكُمْ.

İkinci Mesele: O'nun { وَخَتَمَ عَلى قُلُوبِكُمْ } “kalplerinizi mühürlerse” kavli hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: İbn Abbas şöyle demiştir: Bunun manası, onların kalplerini mühürledi de hidayeti akledemez oldular demektir. İkincisi: Bunun manası, deliler gibi olasınız diye akıllarınızı giderdi demektir. Üçüncüsü: Bu mühürlemeden maksat öldürmedir; yani kalplerinizi öldürürse [demektir].

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ ... مَنْ رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ وخبره إِلهٌ وغَيْرُ صِفَةٌ لَهُ وَقَوْلُهُ يَأْتِيكُمْ بِهِ هَذِهِ الْهَاءُ تَعُودُ عَلَى مَعْنَى الْفِعْلِ. وَالتَّقْدِيرُ: مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّه يَأْتِيكُمْ بِمَا أُخِذَ مِنْكُمْ.

Üçüncü Mesele: O'nun { مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ } kavlinde { مَنْ } mübtedâ (özne) olarak merfûdur, haberi (yüklemi) { إِلهٌ } kelimesidir, { غَيْرُ } ise onun sıfatıdır. O'nun { يَأْتِيكُمْ بِهِ } kavlindeki zamir (hâ), fiilin manasına racidir. Takdiri şöyledir: Sizden alınan şeyi size getirecek Allah'tan başka ilah kimdir?

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: رُوِيَ عَنْ نَافِعٍ بِهِ انْظُرْ بِضَمِّ الْهَاءِ وَهُوَ عَلَى لُغَةِ مَنْ يَقْرَأْ فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ [الْقَصَصِ: ٨١] فَحَذَفَ الْوَاوَ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ فَصَارَ بِهِ انْظُرْ وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِ الْهَاءِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ يَصْدِفُونَ بِإِشْمَامِ الزَّايِ وَالْبَاقُونَ بالصاد أي يعرضون عنه. يقال: صرف عَنْهُ أَيْ أَعْرَضَ وَالْمُرَادُ مِنْ تَصْرِيفِ الْآيَاتِ إِيرَادُهَا عَلَى الْوُجُوهِ الْمُخْتَلِفَةِ الْمُتَكَاثِرَةِ بِحَيْثُ يَكُونُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا يُقَوِّي مَا قَبْلَهُ فِي الْإِيصَالِ إِلَى الْمَطْلُوبِ فَذَكَرَ تَعَالَى أَنَّ مَعَ هَذِهِ الْمُبَالَغَةِ فِي التَّفْهِيمِ وَالتَّقْرِيرِ وَالْإِيضَاحِ وَالْكَشْفِ، انْظُرْ يَا مُحَمَّدُ أَنَّهُمْ كَيْفَ يَصْدِفُونَ وَيُعْرِضُونَ.

Dördüncü Mesele: Nâfi'den { بِهِ انْظُرْ } ibaresini zamirdeki he harfinin dammesiyle okuduğu rivayet edilmiştir; bu, { فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ } [Kasas 81] ayetini okuyan kimsenin lehçesi üzeredir; iki sakinin karşılaşmasından dolayı vavı hazfetmiş ve { بِهِ انْظُرْ } olmuştur. Diğer kurrâ ise he harfinin kesresiyle okumuştur. Hamza ve Kisâî { يَصْدِفُونَ } kelimesini zâ harfinin işmâmı ile, diğerleri ise sâd harfi ile okumuşlardır; yani ondan yüz çevirirler demektir. "Sarafe anhü" denir, yani yüz çevirdi [anlamındadır]. Ayetlerin tasrif edilmesinden (türlü türlü açıklanmasından) maksat, her biri arzu edilene ulaştırmada kendisinden öncekini güçlendirecek şekilde ayetlerin çok ve farklı vecihlerle sunulmasıdır. Allah Teâlâ, anlatma, pekiştirme, açıklama ve ortaya koymadaki bu mübalağaya rağmen, ey Muhammed, onların nasıl yüz çevirip uzaklaştıklarına bir bak, diye buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الْكَعْبِيُّ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَكَّنَهُمْ مِنَ الْفَهْمِ، وَلَمْ يَخْلُقْ فِيهِمُ الْإِعْرَاضَ وَالصَّدَّ وَلَوْ كَانَ تَعَالَى هُوَ الْخَالِقُ لِمَا فِيهِمْ مِنَ الْكُفْرِ لَمْ يَكُنْ لِهَذَا الْكَلَامِ مَعْنًى. وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِعَيْنِ هَذِهِ الْآيَةِ وَقَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ بَالَغَ فِي إِظْهَارِ هَذِهِ الدَّلَالَةِ وَفِي تَقْرِيرِهَا وَتَنْقِيحِهَا وَإِزَالَةِ جِهَاتِ الشُّبُهَاتِ عَنْهَا، ثُمَّ إِنَّهُمْ مَعَ هَذِهِ الْمُبَالَغَةِ الْقَاطِعَةِ لِلْعُذْرِ مَا زَادُوا إِلَّا تَمَادِيًا فِي الْكُفْرِ وَالْغَيِّ وَالْعِنَادِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْهُدَى وَالضَّلَالَ لَا يَحْصُلَانِ إِلَّا بِهِدَايَةِ اللَّه وَإِلَّا بِإِضْلَالِهِ فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَلَالَتُهَا عَلَى قَوْلِنَا أَقْوَى مِنْ دلالتها على قولهم واللَّه أعلم.

Beşinci Mesele: Kâ'bî şöyle demiştir: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın onları anlamaya muktedir kıldığına, onlarda yüz çevirmeyi ve engellemeyi yaratmadığına delalet etmiştir. Şayet onlardaki küfrü yaratan Allah Teâlâ olsaydı, bu sözün hiçbir anlamı kalmazdı. Bizim mezhep arkadaşlarımız ise bizzat bu ayeti delil getirerek şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ bu delili ortaya koymada, onu açıklamada, tenkih etmede ve ondan şüphe noktalarını gidermede mübalağa ettiğini beyan etmiştir. Sonra onlar, mazereti ortadan kaldıran bu mübalağaya rağmen küfür, sapıklık ve inatta haddi aşmaktan başka bir şeyi artırmamışlardır. Bu da hidayet ve dalaletin ancak Allah'ın hidayet etmesiyle ve ancak O'nun saptırmasıyla gerçekleştiğine delalet eder. Böylece bu ayetin bizim görüşümüze delaletinin onların görüşüne delaletinden daha güçlü olduğu sabit olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٤٧]

[En'âm Suresi (6): Âyet 47]

قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلاَّ الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ (٤٧)

{ قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلاَّ الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ (٤٧) } “De ki: 'Gördünüz mü kendinizi, eğer Allah'ın azabı size ansızın yahut açıkça gelirse, zalimler topluluğundan başkası mı helak edilir?'”

اعْلَمْ أَنَّ الدَّلِيلَ الْمُتَقَدِّمَ كَانَ مُخْتَصًّا بِأَخْذِ السَّمْعِ وَالْبَصَرِ وَالْقَلْبِ وَهَذَا عَامٌّ فِي جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَا دَافِعَ لِنَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ إِلَّا اللَّه سُبْحَانَهُ، وَلَا مُحَصِّلَ لِخَيْرٍ مِنَ الْخَيْرَاتِ إِلَّا اللَّه سُبْحَانَهُ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْمَعْبُودُ بِجَمِيعِ أَنْوَاعِ الْعِبَادَاتِ لَا غَيْرُهُ.

Bil ki önceki delil, işitme, görme ve kalbin alınmasına mahsustu; bu delil ise azabın bütün çeşitlerinde umumidir. Mana şudur: Azap çeşitlerinden hiçbirini Allah Sübhânehû'dan başka savacak yoktur ve hayırlardan hiçbirini Allah Sübhânehû'dan başka elde ettirecek yoktur. Dolayısıyla başkası değil, her türlü ibadetle kendisine ibadet edilenin ancak O olması vacip olmuştur.

فَإِنْ قِيلَ: مَا الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً قُلْنَا الْعَذَابُ الَّذِي يَجِيئُهُمْ إِمَّا أَنْ يَجِيئَهُمْ مِنْ غَيْرِ سَبْقِ عَلَامَةٍ تَدُلُّهُمْ عَلَى مَجِيءِ ذَلِكَ الْعَذَابِ أَوْ مَعَ سَبْقِ هَذِهِ الْعَلَامَةِ. فَالْأَوَّلُ: هُوَ الْبَغْتَةُ. وَالثَّانِي: هُوَ الْجَهْرَةُ. وَالْأَوَّلُ سَمَّاهُ اللَّه تَعَالَى بِالْبَغْتَةِ، لِأَنَّهُ فَاجَأَهُمْ بِهَا وَسَمَّى الثَّانِيَ جَهْرَةً، لِأَنَّ نَفْسَ الْعَذَابِ وَقَعَ بِهِمْ وَقَدْ عَرَفُوهُ حَتَّى لَوْ أَمْكَنَهُمُ الِاحْتِرَازُ عَنْهُ لَتَحَرَّزُوا مِنْهُ.

Eğer şöyle denilirse: O'nun { بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً } kavlinden maksat nedir? Deriz ki: Onlara gelecek olan azap, ya o azabın gelişini kendilerine gösteren önceden bir işaret bulunmaksızın gelir ya da bu işaretin önceden bulunmasıyla gelir. Birincisi "bağteten" (ansızın), ikincisi ise "cehreten" (açıkça) olandır. Birincisini Allah Teâlâ, onları gafil avlayıp bastırdığı için "bağte" olarak isimlendirmiştir; ikincisini de bizzat azap, kendisini bildikleri halde başlarına geldiği için -öyle ki ondan sakınmaları mümkün olsaydı sakınırlardı- "cehre" olarak isimlendirmiştir.

وَعَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَالَ: بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً مَعْنَاهُ لَيْلًا أَوْ نَهَارًا. وَقَالَ الْقَاضِي: يَجِبُ حَمْلُ هَذَا الْكَلَامِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ لِأَنَّهُ لَوْ جَاءَهُمْ ذَلِكَ الْعَذَابُ لَيْلًا وَقَدْ عَايَنُوا مُقَدِّمَتَهُ، لَمْ يَكُنْ بَغْتَةً وَلَوْ/ جَاءَهُمْ نَهَارًا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ بِمُقَدِّمَتِهِ لَمْ يَكُنْ جَهْرَةً. فَأَمَّا إِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، اسْتَقَامَ الْكَلَامُ.

Hasan[-ı Basrî]'den, { بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً } kavlinin manasının geceleyin yahut gündüzün olduğu rivayet edilmiştir. Kâdî ise şöyle demiştir: Bu sözü daha önce zikredilen manaya hamletmek vaciptir; zira şayet o azap, alametini gözleriyle gördükleri halde geceleyin onlara gelseydi, ansızın gelmiş olmazdı; şayet alametini fark etmedikleri halde gündüzün onlara gelseydi, açıkça gelmiş olmazdı. Fakat bunu daha önce zikrettiğimiz vecih üzere hamlettiğimizde söz düzgünleşir.

فَإِنْ قِيلَ: فَمَا الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ مَعَ عِلْمِكُمْ بِأَنَّ الْعَذَابَ إِذَا نَزَلَ لَمْ يَحْصُلْ فِيهِ التَّمْيِيزُ.

Eğer şöyle denilirse: Azap indiğinde [iyi ile kötü arasında] ayrım yapılmadığını bildiğiniz halde O'nun { هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ } kavlinden maksat nedir?

قُلْنَا: إِنَّ الْهَلَاكَ وَإِنْ عَمَّ الْأَبْرَارَ وَالْأَشْرَارَ فِي الظَّاهِرِ، إِلَّا أَنَّ الْهَلَاكَ فِي الْحَقِيقَةِ مُخْتَصٌّ بِالظَّالِمِينَ الشِّرِّيرِينَ، لِأَنَّ الْأَخْيَارَ يَسْتَوْجِبُونَ بِسَبَبِ نُزُولِ تِلْكَ الْمَضَارِّ بِهِمْ أَنْوَاعًا عَظِيمَةً مِنَ الثَّوَابِ وَالدَّرَجَاتِ الرَّفِيعَةِ عِنْدَ اللَّه تَعَالَى، فَذَاكَ وَإِنْ كَانَ بَلَاءً فِي الظَّاهِرِ، إِلَّا أَنَّهُ يُوجِبُ سَعَادَاتٍ عَظِيمَةً؟

Deriz ki: Helak görünüşte iyileri de kötüleri de kapsasa bile, hakikatte helak zalim ve kötü kimselere mahsustur. Zira iyiler, bu zararların başlarına gelmesi sebebiyle Allah Teâlâ katında büyük mükafat çeşitlerini ve yüce dereceleri hak ederler. Dolayısıyla bu, görünüşte bir bela olsa da aslında büyük mutlulukları gerektirir.

أَمَّا الظَّالِمُونَ فَإِذَا نَزَلَ الْبَلَاءُ بِهِمْ فَقَدْ خَسِرُوا الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ مَعًا، فَلِذَلِكَ وَصَفَهُمُ اللَّه تَعَالَى بِكَوْنِهِمْ هَالِكِينَ وَذَلِكَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنَ التَّقِيَّ النَّقِيَّ هُوَ السَّعِيدُ، سَوَاءٌ كَانَ فِي الْبَلَاءِ أَوْ فِي الْآلَاءِ وَالنَّعْمَاءِ وَأَنَّ الْفَاسِقَ الْكَافِرَ هُوَ الشَّقِيُّ، كَيْفَ دَارَتْ قَضِيَّتُهُ وَاخْتَلَفَتْ أحواله، واللَّه أعلم.

Zalimlere gelince; bela başlarına indiğinde hem dünyayı hem ahireti kaybetmiş olurlar. İşte bu yüzden Allah Teâlâ onları helak olanlar olarak nitelendirmiştir. Bu da takva sahibi ve arınmış müminin, ister bela içinde ister nimet ve bolluk içinde olsun, mesut olduğuna; fasık ve kâfirin ise işi nasıl dönerse dönsün ve halleri nasıl değişirse değişsin şaki (bedbaht) olduğuna bir uyarıdır. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٤٨ الى ٤٩]

[En'âm Suresi (6): Âyetler 48-49]

وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٤٨) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا يَمَسُّهُمُ الْعَذابُ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (٤٩)

{ وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٤٨) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا يَمَسُّهُمُ الْعَذابُ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (٤٩) } “Biz peygamberleri ancak müjdeciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. Kim iman eder ve [halini] düzeltirse onlara korku yoktur, onlar mahzun da olmazlar. Âyetlerimizi yalanlayanlara gelince, yoldan çıkmaları sebebiyle onlara azap dokunacaktır.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنِ الكفار فيما تقدم أنهم قَالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ [الأنعام: ٣٧] وَذَكَرَ اللَّه تَعَالَى فِي جَوَابِهِمْ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْوُجُوهِ الْكَثِيرَةِ ثُمَّ ذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ وَالْمَقْصُودُ مِنْهَا أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ وَالرُّسُلَ بُعِثُوا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَلَا قُدْرَةَ لَهُمْ عَلَى إِظْهَارِ الْآيَاتِ وَإِنْزَالِ الْمُعْجِزَاتِ، بَلْ ذَاكَ مُفَوَّضٌ إِلَى مَشِيئَةِ اللَّه تَعَالَى وَكَلِمَتِهِ وَحِكْمَتِهِ فَقَالَ: وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ مُبَشِّرِينَ بِالثَّوَابِ عَلَى الطَّاعَاتِ، وَمُنْذِرِينَ بِالْعِقَابِ عَلَى الْمَعَاصِي، فَمَنْ قَبِلَ قَوْلَهُمْ وَأَتَى بِالْإِيمَانِ الَّذِي هُوَ عَمَلُ الْقَلْبِ وَالْإِصْلَاحِ الَّذِي هُوَ عَمَلُ الْجَسَدِ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ. وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا يَمَسُّهُمُ الْعَذابُ وَمَعْنَى الْمَسِّ فِي اللُّغَةِ الْتِقَاءُ الشَّيْئَيْنِ مِنْ غَيْرِ فَصْلٍ. قَالَ الْقَاضِي: إِنَّهُ تَعَالَى عَلَّلَ عَذَابَ الْكُفَّارِ بِكَوْنِهِمْ فَاسِقِينَ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ كُلُّ فَاسِقٍ كَذَلِكَ، فَيُقَالُ لَهُ هَذَا/ مُعَارَضٌ بِمَا أَنَّهُ خَصَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّه بِهَذَا الْوَعِيدِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ لَمْ يَكُنْ مُكَذِّبًا بِآيَاتِ اللَّه أَنْ لَا يَلْحَقَهُ الْوَعِيدُ أَصْلًا. وَأَيْضًا فَهَذَا يَقْتَضِي كَوْنَ هَذَا الْوَعِيدِ مُعَلَّلًا بِفِسْقِهِمْ فَلِمَ قُلْتُمْ أَنَّ فِسْقَ مَنْ عَرَفَ اللَّه وَأَقَرَّ بِالتَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْمَعَادِ، مُسَاوٍ لِفِسْقِ مَنْ أنكر هذه الأشياء؟ واللَّه أعلم.

Bil ki Allah Teâlâ, daha önce kâfirlerin { لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } [En'âm 37] dediklerini hikâye etmiş ve onlara cevap olarak daha önce geçen pek çok veçhi zikretmişti. Sonra bu ayeti zikretti. Bundan maksat şudur: Peygamberler ve elçiler müjdeciler ve uyarıcılar olarak gönderilmişlerdir; onların mucizeler göstermeye ve harikalar indirmeye güçleri yetmez; aksine bu durum, Allah Teâlâ'nın meşietine, kelimesine ve hikmetine havale edilmiştir. Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } “Biz peygamberleri ancak müjdeciler ve uyarıcılar olarak göndeririz”; yani itaatler üzerine sevapla müjdeleyiciler, günahlar üzerine azapla uyarıcılar olarak. Kim onların sözünü kabul eder ve kalbin ameli olan imanı, bedenin ameli olan ıslahı yerine getirirse, { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “onlara korku yoktur, onlar mahzun da olmazlar”. { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا يَمَسُّهُمُ الْعَذابُ } “Âyetlerimizi yalanlayanlara gelince, onlara azap dokunacaktır”. Lügatte mess (dokunma) kelimesinin manası, iki şeyin aralıksız birbiriyle temas etmesidir. Kâdî şöyle demiştir: Allah Teâlâ kâfirlerin azabını fasık oluşlarıyla gerekçelendirmiştir; bu da her fasıkın böyle olmasını gerektirir. Buna karşılık ona şöyle denir: Bu durum, Allah'ın ayetlerini yalanlayanları bu tehdide tahsis etmesiyle çelişir; zira bu, Allah'ın ayetlerini yalanlamayan kimseye bu tehdidin asla ulaşmayacağına delalet eder. Ayrıca bu durum, söz konusu tehdidin onların fıskı ile illetlendirilmiş olmasını gerektirir; öyleyse Allah'ı tanıyan, tevhidi, nübüvveti ve âhireti ikrar eden kimsenin fıskının, bu hususları inkâr eden kimsenin fıskına eşit olduğunu neden söylediniz? En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٥٠]

[En'âm Suresi (6): Âyet 50]

قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ مَا يُوحى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ (٥٠)

{ قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ مَا يُوحى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ (٥٠) } “De ki: 'Ben size, Allah'ın hazineleri yanımdadır demiyorum. Gaybı da bilmem. Size ben bir meleğim de demiyorum. Ben ancak bana vahyolunana uyuyorum.' De ki: 'Kör ile gören bir olur mu? Hiç düşünmez misiniz?'”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayetle ilgili meseleler şunlardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ هَذَا مِنْ بَقِيَّةِ الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ [الْأَنْعَامِ: ٣٧] فَقَالَ اللَّه تَعَالَى قُلْ لِهَؤُلَاءِ الْأَقْوَامِ، إِنَّمَا بُعِثْتُ مُبَشِّرًا وَمُنْذِرًا، وَلَيْسَ لِي أَنْ أَتَحَكَّمَ عَلَى اللَّه تَعَالَى وَأَمَرَهُ اللَّه تَعَالَى أَنْ يَنْفِيَ عَنْ نَفْسِهِ أُمُورًا ثَلَاثَةً، أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ فَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يَقُولُونَ لَهُ إِنْ

Birinci Mesele: Bil ki bu, { لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } [En'âm 37] sözüne dair kelamın devamındandır. Allah Teâlâ buyurdu ki: Bu kavimlere de ki: "Ben ancak müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderildim; Allah Teâlâ'ya hüküm dayatmak bana ait değildir." Allah Teâlâ ona kendisinden üç şeyi nefyetmesini emretti: Birincisi: O'nun { لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ } “Ben size, Allah'ın hazineleri yanımdadır demiyorum” kavlidir. Bil ki o kavim ona şöyle diyordu: Eğer

كُنْتَ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّه، فَاطْلُبْ مِنَ اللَّه حَتَّى يُوَسِّعَ عَلَيْنَا مَنَافِعَ الدُّنْيَا وَخَيْرَاتِهَا، وَيَفْتَحْ عَلَيْنَا أَبْوَابَ سَعَادَتِهَا.

Allah katından bir elçiysen, Allah'tan iste de dünya menfaatlerini ve hayırlarını bize bollaştırsın, dünya saadetinin kapılarını üzerimize açsın.

فَقَالَ تَعَالَى قُلْ لَهُمْ إِنِّي لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّه، فَهُوَ تَعَالَى يُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ يَشَاءُ وَيُعِزُّ مَنْ يَشَاءُ وَيُذِلُّ مَنْ يَشَاءُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ لَا بِيَدِي وَالْخَزَائِنُ جَمْعُ خِزَانَةٍ، وَهُوَ اسْمٌ لِلْمَكَانِ الَّذِي يُخَزَّنُ فِيهِ الشَّيْءُ وَخَزْنُ الشَّيْءِ إِحْرَازُهُ، بِحَيْثُ لَا تَنَالُهُ الْأَيْدِي. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَمَعْنَاهُ أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يَقُولُونَ لَهُ إِنْ كُنْتَ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّه فَلَا بُدَّ وَأَنْ تُخْبِرَنَا عَمَّا يَقَعُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ مِنَ الْمَصَالِحِ وَالْمَضَارِّ، حَتَّى نَسْتَعِدَّ لِتَحْصِيلِ تِلْكَ الْمَصَالِحِ، وَلِدَفْعِ تِلْكَ الْمَضَارِّ. فَقَالَ تَعَالَى: قُلْ إِنِّي لَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ فَكَيْفَ تَطْلُبُونَ مِنِّي هَذِهِ الْمَطَالِبَ؟

Bunun üzerine Allah Teâlâ buyurdu ki: Onlara de ki: Ben size Allah'ın hazineleri yanımdadır demiyorum; zira mülkü dilediğine veren, dilediğini aziz kılan ve dilediğini zelil kılan O'dur. Hayır O'nun elindedir, benim elimde değil. Hazâin (خَزَائِن), hizâne (خِزَانَة) kelimesinin çoğuludur; bu da bir şeyin depolandığı yerin ismidir. Bir şeyi haznetmek (خَزْن), ellerin ulaşamayacağı şekilde onu koruma altına almaktır. İkincisi: O'nun { وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ } “Gaybı da bilmem” kavlidir. Bunun manası şudur: O kavim ona şöyle diyordu: Eğer Allah katından bir elçiysen, o faydaları elde etmeye ve o zararları defetmeye hazırlanalım diye gelecekte vuku bulacak menfaatleri ve zararları bize mutlaka haber vermelisin. Bunun üzerine Allah Teâlâ buyurdu ki: De ki: Ben gaybı bilmem; o halde benden bu talepleri nasıl istersiniz?

وَالْحَاصِلُ أَنَّهُمْ كَانُوا فِي الْمَقَامِ الْأَوَّلِ يَطْلُبُونَ مِنْهُ الْأَمْوَالَ الْكَثِيرَةَ وَالْخَيْرَاتِ الْوَاسِعَةَ، وَفِي الْمَقَامِ الثَّانِي كَانُوا يَطْلُبُونَ مِنْهُ الْإِخْبَارَ عَنِ الْغُيُوبِ، لِيَتَوَسَّلُوا بِمَعْرِفَةِ تِلْكَ الْغُيُوبِ إِلَى الْفَوْزِ بِالْمَنَافِعِ وَالِاجْتِنَابِ عَنِ الْمَضَارِّ وَالْمَفَاسِدِ. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ وَمَعْنَاهُ أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يَقُولُونَ مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ [الْفَرْقَانِ: ٧] وَيَتَزَوَّجُ وَيُخَالِطُ النَّاسَ. فَقَالَ تَعَالَى: قُلْ لَهُمْ إِنِّي لَسْتُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ.

Hâsılı, onlar birinci makamda ondan çok mal ve geniş hayırlar istiyorlardı; ikinci makamda ise bu gaybları bilmek suretiyle menfaatleri kazanmaya, zararlardan ve fesatlardan sakınmaya vesile kılsınlar diye gaybları haber vermesini istiyorlardı. Üçüncüsü: O'nun { وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ } “Size ben bir meleğim de demiyorum” kavlidir. Bunun manası şudur: O kavim, { مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ } [Furkan 7] “Bu ne biçim peygamber ki yemek yiyor, çarşılarda geziyor?” diyor, [ayrıca onun] evlendiğini ve insanlarla iç içe olduğunu söylüyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ buyurdu ki: Onlara de ki: Ben meleklerden değilim.

وَاعْلَمْ أَنَّ النَّاسَ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ مَا الْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ نَفْيِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ الثَّلَاثَةِ؟

Bil ki insanlar, bu üç durumun nefyedilmesinin zikredilmesindeki faydanın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir:

فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَنْ يُظْهِرَ الرَّسُولُ مِنْ نَفْسِهِ الْتَّوَاضُعَ للَّه وَالْخُضُوعَ لَهُ وَالِاعْتِرَافَ بِعُبُودِيَّتِهِ، حَتَّى لَا يُعْتَقَدَ فِيهِ مِثْلُ اعْتِقَادِ النَّصَارَى فِي الْمَسِيحِ ﵇.

Birinci Görüş: Bundan maksat, Hristiyanların Mesih aleyhisselâm hakkındaki inançları gibi kendisi hakkında bir inanç beslenmesin diye, Resul'ün kendisinden Allah'a tevazu, O'na boyun eğme ve O'na kulluğunu itiraf etmeyi ortaya koymasıdır.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يَقْتَرِحُونَ مِنْهُ إِظْهَارَ الْمُعْجِزَاتِ الْقَاهِرَةِ الْقَوِيَّةِ، كَقَوْلِهِمْ وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً [الْإِسْرَاءِ: ٩٠] إِلَى آخِرِ الْآيَةِ فَقَالَ تَعَالَى فِي آخِرِ الْآيَةِ قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا [الْإِسْرَاءِ: ٩٣] يَعْنِي لَا أَدَّعِي إِلَّا الرِّسَالَةَ وَالنُّبُوَّةَ، وَأَمَّا هَذِهِ الْأُمُورُ الَّتِي طَلَبْتُمُوهَا، فَلَا يُمْكِنُ تَحْصِيلُهَا إِلَّا بِقُدْرَةِ اللَّه، فَكَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ إِظْهَارَ الْعَجْزِ وَالضَّعْفِ وَأَنَّهُ لَا يَسْتَقِلُّ بِتَحْصِيلِ هَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ الَّتِي طَلَبُوهَا مِنْهُ.

İkinci Görüş: O kavim, { وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } [İsrâ 90] “Bize yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayız...” ayetinin sonuna kadar olan sözlerinde olduğu gibi, ondan kahredici ve güçlü mucizeler ortaya koymasını teklif ediyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ ayetin sonunda { قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا } [İsrâ 93] “De ki: Rabbimi tenzih ederim. Ben ancak elçi olan bir insan değil miyim?” buyurdu; yani ben peygamberlik ve elçilikten başka bir şey iddia etmiyorum; sizin talep ettiğiniz bu şeylere gelince, bunların elde edilmesi ancak Allah'ın kudretiyle mümkündür. Dolayısıyla bu sözden maksat acziyet ve zaafı ortaya koymak ve kendisinden talep ettikleri bu mucizeleri elde etmede tek başına müstakil olmadığını [göstermekti].

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قوله لا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ مَعْنَاهُ أَنِّي لَا أَدَّعِي كَوْنِي مَوْصُوفًا بِالْقُدْرَةِ اللَّائِقَةِ بِالْإِلَهِ تَعَالَى. وَقَوْلُهُ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ أَيْ وَلَا أَدَّعِي كَوْنِي مَوْصُوفًا بِعِلْمِ اللَّه تَعَالَى. وَبِمَجْمُوعِ هَذَيْنِ الْكَلَامَيْنِ حَصَلَ أَنَّهُ لَا يَدَّعِي الْإِلَهِيَّةَ.

Üçüncü Görüş: O'nun { لا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ } kavlinden maksat, ben Allah Teâlâ'ya layık olan kudretle nitelenmiş olduğumu iddia etmiyorum demektir. O'nun { وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ } kavli ise, Allah Teâlâ'nın ilmiyle nitelenmiş olduğumu iddia etmiyorum demektir. Bu iki sözün toplamından, kendisinin ilahlık iddia etmediği neticesi hasıl olur.

ثُمَّ قَالَ: وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَيْسَ بَعْدَ الْإِلَهِيَّةِ دَرَجَةٌ أَعْلَى حَالًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ، فَصَارَ حَاصِلُ الْكَلَامِ كَأَنَّهُ يَقُولُ لَا أَدَّعِي الْإِلَهِيَّةَ وَلَا أَدَّعِي الْمَلَكِيَّةَ وَلَكِنِّي أَدَّعِي الرِّسَالَةَ، وَهَذَا مَنْصِبٌ لَا يَمْتَنِعُ حُصُولُهُ لِلْبَشَرِ، فَكَيْفَ أَطْبَقْتُمْ عَلَى اسْتِنْكَارِ قَوْلِي وَدَفْعِ دَعْوَايَ؟

Sonra { وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ } “Size ben bir meleğim de demiyorum” buyurdu; çünkü ilahlıktan sonra meleklerden daha üstün bir mertebe yoktur. Böylece sözün özeti sanki şöyle demek olur: "Ben ilahlık iddia etmiyorum, meleklik de iddia etmiyorum; fakat ben risalet iddia ediyorum. Bu ise bir insan için gerçekleşmesi imkânsız olmayan bir makamdır. O halde benim sözümü inkâr etmek ve davamı savuşturmak üzerinde nasıl böyle ittifak ettiniz?"

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْمَلَكَ أَفْضَلُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، لِأَنَّ مَعْنَى الْكَلَامِ لَا أَدَّعِي مَنْزِلَةً فَوْقَ مَنْزِلَتِي وَلَوْلَا أَنَّ الْمَلَكَ أَفْضَلُ وَإِلَّا لَمْ يَصِحَّ ذَلِكَ. قَالَ الْقَاضِي: إِنْ كَانَ الْغَرَضُ بِمَا نَفَى طَرِيقَةَ التَّوَاضُعِ فَالْأَقْرَبُ أَنْ يَدُلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْمَلَكَ أَفْضَلُ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ نَفْيَ قُدْرَتِهِ عَنْ أَفْعَالٍ لَا يَقْوَى عَلَيْهَا إِلَّا الْمَلَائِكَةُ، لَمْ يَدُلْ عَلَى كَوْنِهِمْ أَفْضَلَ.

İkinci Mesele: Cübbâî şöyle demiştir: Ayet, meleğin peygamberlerden daha faziletli olduğuna delalet etmektedir; çünkü sözün manası "Ben mertebemin üstünde bir mertebe iddia etmiyorum" demektir; şayet melek daha faziletli olmasaydı bu doğru olmazdı. Kâdî ise şöyle demiştir: Nefyettiği şeyle kastettiği tevazu yolu ise, bunun meleğin daha faziletli olduğuna delalet etmesi daha yakındır; şayet maksat ancak meleklerin güç yetirebileceği fiillerden kudretini nefyetmek ise, meleklerin daha faziletli olduğuna delalet etmez.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ ظَاهِرُهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَعْمَلُ إِلَّا بِالْوَحْيِ وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى حُكْمَيْنِ.

Üçüncü Mesele: O'nun { إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ } “Ben ancak bana vahyolunana uyuyorum” kavlinin zahiri, onun ancak vahiy ile amel ettiğine delalet eder. Bu da iki hükme delalet eder.

الْحُكْمُ الْأَوَّلُ:

Birinci Hüküm:

أَنَّ هَذَا النَّصَّ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﷺ لَمْ يَكُنْ يَحْكُمُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَحْكَامِ وَأَنَّهُ مَا كَانَ يَجْتَهِدُ بَلْ جَمِيعُ أَحْكَامِهِ صَادِرَةٌ عَنِ الْوَحْيِ، وَيَتَأَكَّدُ هَذَا بِقَوْلِهِ وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى [النَّجْمِ: ٣، ٤] .

Bu nass, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükümlerden hiçbirinde kendiliğinden hüküm vermediğine, içtihatta bulunmadığına, aksine bütün hükümlerinin vahiyden kaynaklandığına delalet eder. Bu husus, O'nun { وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى * إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى } [Necm 3-4] “O, nefis arzusundan konuşmaz. O ancak vahyedilen bir vahiydir” kavliyle teyit edilir.

الْحُكْمُ الثَّانِي:

İkinci Hüküm:

أَنَّ نُفَاةَ الْقِيَاسِ قَالُوا: ثَبَتَ بِهَذَا النَّصِّ أَنَّهُ ﵇ مَا كَانَ يَعْمَلُ إِلَّا بِالْوَحْيِ النَّازِلِ عَلَيْهِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ لِأَحَدٍ مِنْ أُمَّتِهِ أَنْ يَعْمَلُوا إِلَّا بِالْوَحْيِ النَّازِلِ عَلَيْهِ، لقوله تعالى: فَاتَّبِعُوهُ [سبأ: ٢٠] وَذَلِكَ يَنْفِي جَوَازَ الْعَمَلِ بِالْقِيَاسِ، ثُمَّ أَكَّدَ هَذَا الْكَلَامَ بِقَوْلِهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَمَلَ بِغَيْرِ الْوَحْيِ يَجْرِي مَجْرَى عَمَلِ الْأَعْمَى وَالْعَمَلُ بِمُقْتَضَى نُزُولِ الْوَحْيِ يَجْرِي مَجْرَى عَمَلِ الْبَصِيرِ.

Kıyası reddedenler şöyle demişlerdir: Bu nass ile sabit olmuştur ki o aleyhisselâm ancak kendisine inen vahiy ile amel ederdi; Allah Teâlâ'nın { فَاتَّبِعُوهُ } [En'âm 155] “Artık ona uyun” kavli gereğince ümmetinden hiç kimsenin de ancak ona inen vahiy ile amel etmesi caiz olur. Bu da kıyasla amel etmenin caiz oluşunu nefyeder. Sonra bu sözü O'nun { قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ } “De ki: Kör ile gören bir olur mu?” kavliyle teyit etmiştir; zira vahyin dışındakilerle amel etmek körün ameli kabilindendir, inen vahyin gereğiyle amel etmek ise görenin ameli kabilindendir.

ثُمَّ قَالَ: أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ وَالْمُرَادُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الْعَاقِلِ أَنْ يَعْرِفَ الْفَرْقَ بَيْنَ هَذَيْنِ الْبَابَيْنِ وَأَنْ لَا يَكُونَ غَافِلًا عَنْ مَعْرِفَتِهِ، واللَّه أعلم.

Sonra { أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ } “Hiç düşünmez misiniz?” buyurmuştur; bundan maksat, akıl sahibine bu iki konu arasındaki farkı bilmesinin vacip olduğuna ve bunu bilmekten gafil olmaması gerektiğine dikkat çekmektir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٥١]

[En'âm Suresi (6): Âyet 51]

وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٥١)

{ وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٥١) } “Kendileri için O'ndan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi bulunmaksızın Rablerinin huzurunda toplanmaktan korkanları onunla uyar ki sakınsınlar.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ الرُّسُلَ بِكَوْنِهِمْ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ، أَمَرَ الرَّسُولَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِالْإِنْذَارِ فَقَالَ:

Bil ki Allah Teâlâ peygamberleri müjdeciler ve uyarıcılar olarak vasfettiğinde, bu ayette Resul'e uyarmayı emredip şöyle buyurmuştur:

وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

{ وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا } “...toplanmaktan korkanları onunla uyar”. Ayetle ilgili meseleler şunlardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: (الْإِنْذَارُ) الْإِعْلَامُ بِمَوْضِعِ الْمَخَافَةِ وَقَوْلُهُ بِهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالزَّجَّاجُ بِالْقُرْآنِ. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ [الْأَنْعَامِ: ٥٠] وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَأَنْذِرْ بِهِ أَيْ باللَّه، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّ الْإِنْذَارَ وَالتَّخْوِيفَ إِنَّمَا يَقَعُ بِالْقَوْلِ وَبِالْكَلَامِ لَا بِذَاتِ اللَّه تَعَالَى.

Birinci Mesele: İnzâr (الْإِنْذَارُ), korkulacak tehlikeyi bildirmektir. O'nun { بِهِ } “onunla” kavli hakkında İbn Abbas ve Zeccâc "Kur'an ile" demişlerdir. Buna delil, Allah Teâlâ'nın bu ayetten önceki { إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ } [En'âm 50] kavlidir. Dahhâk ise { وَأَنْذِرْ بِهِ } yani "Allah ile [uyar]" demiştir. Birincisi daha evladır; çünkü inzâr ve korkutma ancak söz ve kelam ile vaki olur, Allah Teâlâ'nın zâtı ile değil.

وَأَمَّا قَوْلُهُ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ فَفِيهِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمُ الْكَافِرُونَ الَّذِينَ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ﷺ كَانَ يُخَوِّفُهُمْ مِنْ عَذَابِ الْآخِرَةِ، وَقَدْ كَانَ بَعْضُهُمْ يَتَأَثَّرُ مِنْ ذَلِكَ التَّخْوِيفِ، وَيَقَعُ فِي قَلْبِهِ أَنَّهُ رُبَّمَا كَانَ الَّذِي يَقُولُهُ مُحَمَّدٌ حَقًّا، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ لَائِقٌ بِهَؤُلَاءِ، لَا يَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ يُحْشَرُونَ إِلَى رَبِّهِمْ، وَالْعِلْمُ خِلَافُ الْخَوْفِ وَالظَّنِّ. وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ الْمُؤْمِنُونَ، لِأَنَّهُمْ وَإِنْ تَيَقَّنُوا الْحَشْرَ فَلَمْ يَتَيَقَّنُوا الْعَذَابَ الَّذِي يُخَافُ مِنْهُ، لِتَجْوِيزِهِمْ أَنْ يَمُوتَ أَحَدُهُمْ عَلَى الْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ وَتَجْوِيزِ أَنْ لَا يَمُوتُوا عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ كَانُوا خَائِفِينَ مِنَ الْحَشْرِ، بِسَبَبِ أَنَّهُمْ/ كَانُوا مُجَوِّزِينَ لِحُصُولِ الْعَذَابِ وَخَائِفِينَ مِنْهُ.

O'nun { الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ } “Rablerinin huzurunda toplanmaktan korkanları” kavline gelince, bu konuda görüşler vardır: Birincisi: Bunlar daha önce zikri geçen kâfirlerdir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları ahiret azabıyla korkutuyordu ve onlardan bazısı bu korkutmadan etkileniyor, kalbine Muhammed'in söylediği şeyin belki de hak olabileceği düşüyordu. Böylece bu sözün onlara layık olduğu, müminlere hamledilmesinin caiz olmadığı sabit olmuştur; çünkü müminler Rablerinin huzurunda toplanacaklarını bilirler, ilim (kesin bilgi) ise korku ve zannın hilafınadır. Bir kimse şöyle de diyebilir: Müminlerin bu ifadeye dahil olması imkânsız değildir; zira onlar haşrın gerçekleşeceğini kesin bilseler de kendisinden korkulan azabı kesin olarak bilmemektedirler; çünkü onlardan her birinin iman ve salih amel üzere ölmesi de caizdir, bu hal üzere ölmemeleri de caizdir. İşte bu sebeple onlar, azabın gerçekleşmesini mümkün gördükleri ve ondan korktukları için haşrdan korkuyorlardı.