قَوْلُهُ ﵇: «لَمْ أَزَلْ أُنْقَلُ مِنْ أَصْلَابِ الطَّاهِرِينَ إِلَى أَرْحَامِ الطَّاهِرَاتِ»
O aleyhisselâm'ın: «Ben temiz babaların sulplerinden temiz annelerin rahimlerine nakledilip durdum» kavlidir.
وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ [التَّوْبَةِ: ٢٨] وَذَلِكَ يُوجِبُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ أَحَدًا مِنْ أَجْدَادِهِ مَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ.
Allah Teâlâ da: { إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ } “Müşrikler ancak bir pisliktir” [Tevbe 28] buyurmuştur. Bu da onun dedelerinden hiçbirinin müşriklerden olmadığının söylenmesini gerektirir.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: ثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ وَالِدَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ مَا كَانَ مُشْرِكًا، وَثَبَتَ أَنَّ آزَرَ كَانَ مُشْرِكًا.
Bu sabit olunca deriz ki: Zikrettiğimiz delillerle İbrâhim aleyhisselâm'ın babasının müşrik olmadığı sabit olmuş; Âzer'in ise müşrik olduğu sabit olmuştur.
فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ وَالِدَ إِبْرَاهِيمَ كَانَ إِنْسَانًا آخَرَ غَيْرَ آزَرَ.
O halde İbrâhim'in babasının Âzer'den başka biri olduğuna kesin olarak hükmetmek vâcip olmuştur.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: عَلَى أَنَّ آزَرَ مَا كَانَ وَالِدَ إِبْرَاهِيمَ ﵇. أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ شَافَهَ آزَرَ بِالْغِلْظَةِ وَالْجَفَاءِ. وَمُشَافَهَةُ الْأَبِ بِالْجَفَاءِ لَا تَجُوزُ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ آزَرَ مَا كَانَ وَالِدَ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ شَافَهَ آزَرَ بِالْغِلْظَةِ وَالْجَفَاءِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ قُرِئَ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ بِضَمِّ آزَرَ وَهَذَا يَكُونُ مَحْمُولًا عَلَى النِّدَاءِ وَنِدَاءُ الْأَبِ بِالِاسْمِ الْأَصْلِيِّ مِنْ أَعْظَمِ أَنْوَاعِ الْجَفَاءِ. الثَّانِي: أَنَّهُ قَالَ لَآزَرَ: إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ وَهَذَا مِنْ أَعْظَمِ أَنْوَاعِ الْجَفَاءِ وَالْإِيذَاءِ. فَثَبَتَ أَنَّهُ ﵇ شَافَهَ آزَرَ بِالْجَفَاءِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ مُشَافَهَةَ الْأَبِ بِالْجَفَاءِ لَا تَجُوزُ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً [الْإِسْرَاءِ: ٢٣] وَهَذَا عَامٌّ فِي حَقِّ الْأَبِ الْكَافِرِ وَالْمُسْلِمِ، قَالَ تَعَالَى: فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَلا تَنْهَرْهُما [الإسراء: ٢٣] وهذا أيضا عام. والثاني: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَعَثَ مُوسَى ﵇ إِلَى فِرْعَوْنَ أَمَرَهُ بِالرِّفْقِ مَعَهُ فَقَالَ فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى [طه: ٤٤] وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنْ يَصِيرَ ذَلِكَ رِعَايَةً لِحَقِّ تَرْبِيَةِ فِرْعَوْنَ. فَهَهُنَا الْوَالِدُ أَوْلَى بِالرِّفْقِ. الثَّالِثُ: أَنَّ الدَّعْوَةَ مَعَ الرِّفْقِ أَكْثَرُ تَأْثِيرًا فِي الْقَلْبِ، أَمَّا التَّغْلِيظُ فَإِنَّهُ يُوجِبُ/ التَّنْفِيرَ وَالْبُعْدَ عَنِ الْقَبُولِ. وَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ تَعَالَى لِمُحَمَّدٍ ﵇: وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [النَّحْلِ: ١٢٥] فَكَيْفَ يَلِيقُ بِإِبْرَاهِيمَ ﵇ مِثْلُ هَذِهِ الْخُشُونَةِ مَعَ أَبِيهِ فِي الدَّعْوَةِ؟ الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ الْحِلْمَ، فَقَالَ: إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ [هُودٍ: ٧٥] وَكَيْفَ يَلِيقُ بِالرَّجُلِ الْحَلِيمِ مِثْلُ هَذَا الْجَفَاءِ مَعَ الْأَبِ؟ فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّ آزَرَ مَا كَانَ وَالِدَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ بَلْ كَانَ عَمًّا لَهُ، فَأَمَّا وَالِدُهُ فَهُوَ تَارَحُ وَالْعَمُّ قَدْ يُسَمَّى بِالْأَبِ عَلَى مَا ذَكَرْنَا أَنَّ أَوْلَادَ يَعْقُوبَ سَمَّوْا إِسْمَاعِيلَ بِكَوْنِهِ أَبًا لِيَعْقُوبَ مَعَ أَنَّهُ كَانَ عَمًّا لَهُ.
İkinci delil: Âzer'in, İbrâhim aleyhisselâm'ın babası olmadığına dairdir: Bu âyet, İbrâhim aleyhisselâm'ın Âzer'e sert ve kaba bir şekilde hitap ettiğine delalet etmektedir. Babaya kaba bir şekilde hitap etmek ise caiz değildir. Bu da Âzer'in İbrâhim'in babası olmadığına delalet eder. Bu âyette İbrâhim'in Âzer'e sert ve kaba hitap ettiğini şu iki vecihten ötürü söyledik: Birincisi: { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ } Âzer'in dammesiyle [Âzeru şeklinde] okunmuştur; bu da nida (seslenme) manasına hamledilir, babaya ise asıl ismiyle seslenmek kabalığın en büyük türlerindendir. İkincisi: Âzer'e: { إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Şüphesiz ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum” demiştir; bu da kabalık ve incitmenin en büyük türlerindendir. Böylece onun aleyhisselâm Âzer'e kaba davrandığı sabit olmuştur. Babaya kaba davranmanın caiz olmadığını ise şu vecihlerden dolayı söyledik: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi ve ana-babaya iyi davranmanızı kesin bir şekilde emretti” [İsrâ 23] kavlidir; bu, kâfir ve müslüman baba hakkında geneldir. Allah Teâlâ: { فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَلا تَنْهَرْهُما } “Onlara ‘öf’ bile deme, onları azarlama” [İsrâ 23] buyurmuştur; bu da aynı şekilde geneldir. İkincisi: Allah Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm'ı Firavun'a gönderdiğinde ona yumuşak davranmasını emredip: { فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى } “Ona yumuşak söz söyleyin; belki o aklını başına alır veya korkar” [Tâhâ 44] buyurmuştur. Bunun sebebi ise Firavun'un [Mûsâ'yı] yetiştirme hakkına riayet etmektir. Öyleyse burada baba, yumuşak davranılmaya daha layıktır. Üçüncüsü: Yumuşaklıkla yapılan davet kalpte daha etkilidir; sertlik ise nefret ettirmeyi ve kabulden uzaklaşmayı gerektirir. İşte bu anlamdan ötürü Allah Teâlâ, Muhammed aleyhisselâm'a: { وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Onlarla en güzel şekilde mücadele et” [Nahl 125] buyurmuştur. Hal böyleyken İbrâhim aleyhisselâm'a davette babasına karşı böylesi bir kabalık nasıl yakışır? Dördüncüsü: Allah Teâlâ, İbrâhim aleyhisselâm'ın hilm (yumuşak huyluluk) sahibi olduğunu hikâye ederek: { إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ } “Şüphesiz İbrâhim gerçekten çok yumuşak huylu ve çok duyguludur” [Hûd 75] buyurmuştur. Hilm sahibi bir adama babasına karşı böylesi bir kabalık nasıl yakışır? Bu vecihlerle sabit olmuştur ki Âzer, İbrâhim aleyhisselâm'ın babası değil, amcasıydı; babası ise Târah'tır. Amcaya da baba denebilir; nitekim zikrettiğimiz üzere Ya‘kûb'un oğulları, İsmail onun amcası olduğu halde onu Ya‘kûb'un babası olarak isimlendirmişlerdir.
وَقَالَ ﵇: «رُدُّوا عَلَيَّ أَبِي»
O aleyhisselâm da: «Babamı bana geri getirin» buyurmuştur,
يَعْنِي الْعَمَّ الْعَبَّاسَ وَأَيْضًا يُحْتَمَلُ أَنَّ آزَرَ كَانَ وَالِدَ أُمِّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَهَذَا قَدْ يُقَالُ لَهُ الْأَبُ. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ إِلَى قَوْلِهِ:
yani amcası Abbâs'ı [kastetmiştir]. Ayrıca Âzer'in, İbrâhim aleyhisselâm'ın annesinin babası olması da muhtemeldir; buna da baba denilebilir. Buna delil Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ } kavlinden şu kavline kadar olan kısımdır:
وَعِيسى [الْأَنْعَامِ: ٨٤، ٨٥] فَجَعَلَ عِيسَى مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ مَعَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَانَ جَدًّا لِعِيسَى مِنْ قِبَلِ الْأُمِّ. وَأَمَّا أَصْحَابُنَا فَقَدْ زَعَمُوا أَنَّ وَالِدَ رَسُولِ اللَّه كَانَ كَافِرًا وَذَكَرُوا أَنَّ نَصَّ الْكِتَابِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ آزَرَ كَانَ كَافِرًا وَكَانَ وَالِدَ إِبْرَاهِيمَ ﵇. وَأَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَى قَوْلِهِ: فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ [التَّوْبَةِ: ١١٤] وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى قولنا، وأما قوله وَتَقَلُّبَكَ فِي
{ وَعِيسى } “...ve Îsâ'yı da...” [En'âm 84-85]. İbrâhim aleyhisselâm anne tarafından dedesi olduğu halde, Îsâ'yı İbrâhim'in zürriyetinden saymıştır. Bizim mezhep arkadaşlarımız ise Resûlullah'ın babasının kâfir olduğunu ileri sürmüşler ve bu âyetteki Kitab'ın nassının Âzer'in kâfir olduğuna ve İbrâhim aleyhisselâm'ın babası olduğuna delalet ettiğini zikretmişlerdir. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ } kavlinden: { فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ } “İbrâhim'in babası için bağışlanma dilemesi sadece ona verdiği bir sözden ötürü idi. Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine belli olunca ondan uzaklaştı” [Tevbe 114] kavline kadar olan kısım da bizim görüşümüze delalet eder. O'nun: { وَتَقَلُّبَكَ فِي
السَّاجِدِينَ
السَّاجِدِينَ } “ve secde edenler arasındaki dolaşmanı da [görür]” kavline gelince;
قُلْنَا: قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَحْتَمِلُ سَائِرَ الْوُجُوهِ قَوْلُهُ تُحْمَلُ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى الْكُلِّ، قُلْنَا هَذَا مُحَالٌ لِأَنَّ حَمْلَ اللَّفْظِ الْمُشْتَرَكِ عَلَى جَمِيعِ مَعَانِيهِ لَا يَجُوزُ، وَأَيْضًا حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ مَعًا لَا يَجُوزُ، وَأَمَّا
Deriz ki: Bu âyetin diğer vecihlere de muhtemel olduğunu açıklamıştık. Âyetin hepsine birden hamledileceği sözüne gelince, biz deriz ki: Bu imkânsızdır; zira müşterek (eş sesli) lafzın bütün anlamlarına birden hamledilmesi caiz değildir; ayrıca lafzın hakikati ile mecazına birlikte hamledilmesi de caiz değildir. O'nun:
قَوْلُهُ ﵇: «لَمْ أَزَلْ أُنْقَلُ مِنْ أَصْلَابِ الطَّاهِرِينَ إِلَى أَرْحَامِ الطَّاهِرَاتِ»
aleyhisselâm: «Ben temiz babaların sulplerinden temiz annelerin rahimlerine nakledilip durdum» kavline gelince,
فَذَلِكَ مَحْمُولٌ عَلَى أَنَّهُ مَا وَقَعَ فِي نَسَبِهِ مَا كَانَ سِفَاحًا، أَمَّا قَوْلُهُ التَّغْلِيظُ مَعَ الْأَبِ لَا يَلِيقُ بِإِبْرَاهِيمَ ﵇. قُلْنَا: لَعَلَّهُ أَصَرَّ عَلَى كُفْرِهِ فَلِأَجَلِ الْإِصْرَارِ استحق ذلك التغليظ. واللَّه أَعْلَمُ.
bu, onun nesebinde zina türünden bir şeyin vuku bulmadığına hamledilir. "Babaya karşı sert davranmak İbrâhim aleyhisselâm'a yakışmaz" sözüne gelince; biz deriz ki: Muhtemelen o küfründe ısrar etmişti; bu ısrardan ötürü de o sertliği hak etmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قُرِئَ آزَرَ بِالنَّصْبِ وَهُوَ عَطْفُ بَيَانٍ لِقَوْلِهِ: لِأَبِيهِ وَبِالضَّمِّ عَلَى النِّدَاءِ، وَسَأَلَنِي وَاحِدٌ فَقَالَ: قُرِئَ آزَرَ بِهَاتَيْنِ الْقِرَاءَتَيْنِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ قُرِئَ هارُونَ بِالنَّصْبِ وَمَا قُرِئَ الْبَتَّةَ بِالضَّمِّ فَمَا الْفَرْقُ؟ قُلْتُ الْقِرَاءَةُ بِالضَّمِّ مَحْمُولَةٌ عَلَى النِّدَاءِ وَالنِّدَاءُ بِالِاسْمِ اسْتِخْفَافٌ بِالْمُنَادَى. وَذَلِكَ لَائِقٌ بِقِصَّةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لِأَنَّهُ كَانَ مُصِرًّا عَلَى كُفْرِهِ فَحَسُنَ أَنْ يُخَاطَبَ بِالْغِلْظَةِ زَجْرًا لَهُ عَنْ ذَلِكَ الْقَبِيحِ، وَأَمَّا قِصَّةُ مُوسَى ﵇ فَقَدْ كَانَ مُوسَى ﵇ يَسْتَخْلِفُ هَارُونَ عَلَى قَوْمِهِ فَمَا كَانَ الِاسْتِخْفَافُ لَائِقًا بِذَلِكَ الْمَوْضِعِ، فَلَا جَرَمَ مَا كَانَتِ الْقِرَاءَةُ بِالضَّمِّ جَائِزَةً.
Beşinci Mesele: Âzer lafzı, { لِأَبِيهِ } sözünün atf-ı beyânı olarak nasb ile [Âzere şeklinde] ve nida üzere damme ile [Âzeru şeklinde] okunmuştur. Biri bana sorup şöyle dedi: "Âzer bu iki kıraatle okundu; fakat Allah'ın: { وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ } kavlinde ise Hârûn nasb ile okundu ve hiçbir şekilde damme ile okunmadı. Aradaki fark nedir?" Ben de şöyle dedim: Damme ile olan kıraat nidaya hamledilir; isimle nida etmek ise seslenilen kişiyi hafife almaktır. Bu da İbrâhim aleyhisselâm'ın kıssasına uygundur; çünkü o küfründe ısrarcıydı, dolayısıyla bu çirkinlikten onu vazgeçirmek için kendisine sert hitap edilmesi güzel olmuştur. Mûsâ aleyhisselâm'ın kıssasında ise Mûsâ aleyhisselâm Hârûn'u kavmi üzerine halife tayin ediyordu; o makamda hafife almak uygun düşmezdi. Bu yüzden damme ile kıraat caiz olmamıştır.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي تَفْسِيرِ لَفْظِ «الْإِلَهِ» وَالْأَصَحُّ أَنَّهُ هُوَ الْمَعْبُودُ، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ لِأَنَّهُمْ مَا أَثْبَتُوا لِلْأَصْنَامِ إِلَّا كَوْنَهَا مَعْبُودَةً، وَلِأَجْلِ هَذَا قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ: أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَفْسِيرَ لَفْظِ «الْإِلَهِ» هُوَ الْمَعْبُودُ.
Altıncı Mesele: İnsanlar "ilâh" lafzının tefsirinde ihtilaf etmişlerdir; en sahih olanı ise onun "mâbud" (ibadet edilen) olduğudur. Bu âyet de bu görüşe delalet eder; çünkü onlar putlar için mâbud olmaktan başka bir şey isnat etmemişlerdi. Bu sebeple İbrâhim babasına: { أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً } “Putları ilâhlar mı ediniyorsun?” demiştir. Bu da "ilâh" lafzının tefsirinin mâbud olduğuna delalet eder.
/ الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: اشْتَمَلَ كَلَامُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى ذِكْرِ الْحُجَّةِ الْعَقْلِيَّةِ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ بِكَثْرَةِ الْآلِهَةِ، إِلَّا أَنَّ الْقَوْلَ بِكَثْرَةِ الْآلِهَةِ بَاطِلٌ بِالدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ الَّذِي فُهِمَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا وَالثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْأَصْنَامَ لَوْ حَصَلَتْ لَهَا قُدْرَةٌ عَلَى الْخَيْرِ وَالشَّرِّ لَكَانَ الصَّنَمُ الْوَاحِدُ كَافِيًا، فَلَمَّا لَمْ يَكُنِ الْوَاحِدُ كَافِيًا دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهَا وَإِنْ كَثُرَتْ فَلَا نَفْعَ فِيهَا الْبَتَّةَ.
Yedinci Mesele: İbrâhim aleyhisselâm'ın bu âyetteki sözü, putperestlerin görüşünün bozukluğuna dair iki vecihten aklî delil zikretmeyi içermektedir: Birincisi: Onun: { أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً } “Putları ilâhlar mı ediniyorsun?” kavli, onların ilâhların çokluğunu savunduklarına delalet eder. Ne var ki ilâhların çokluğunu savunmak, Allah Teâlâ'nın: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilâhlar olsaydı, ikisi de kesinlikle bozulup gitmişti” kavlinden anlaşılan aklî delille bâtıldır. İkincisi: Eğer bu putların hayır ve şerre bir gücü olsaydı tek bir put yeterli olurdu. Tek bir tanesi yeterli olmayınca bu durum, ne kadar çok olurlarsa olsunlar onlarda kesinlikle hiçbir fayda bulunmadığına delalet etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: احْتَجَّ بَعْضُهُمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ وُجُوبَ مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى وَوُجُوبَ الِاشْتِغَالِ بِشُكْرِهِ مَعْلُومٌ بِالْعَقْلِ لَا بِالسَّمْعِ. قَالَ لِأَنَّ إِبْرَاهِيمُ ﵇ حَكَمَ عَلَيْهِمْ بِالضَّلَالِ، وَلَوْلَا الْوُجُوبُ الْعَقْلِيُّ لَمَا حَكَمَ عَلَيْهِمْ بِالضَّلَالِ. لِأَنَّ ذَلِكَ الْمَذْهَبَ كَانَ مُتَقَدِّمًا عَلَى دَعْوَةِ إِبْرَاهِيمَ. وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُ كَانَ ضَلَالًا بِحُكْمِ شَرْعِ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ كَانُوا مُتَقَدِّمِينَ على إبراهيم ﵇.
Sekizinci Mesele: Bazıları bu âyeti, Allah Teâlâ'yı bilmenin ve O'na şükürle meşgul olmanın vâcip oluşunun sem' (vahiy/nakil) ile değil akıl ile bilindiğine delil getirmiştir. [Bu görüş sahibi] demiştir ki: Çünkü İbrâhim aleyhisselâm onlar hakkında sapıklık hükmü vermiştir; şayet aklî vâciplik olmasaydı onlar hakkında sapıklık hükmü vermezdi. Zira o inanç, İbrâhim'in davetinden önceydi. Bir başkası ise şöyle diyebilir: O, İbrâhim aleyhisselâm'dan önce gelip geçmiş peygamberlerin şeriatının hükmüyle bir sapıklıktı.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٧٥]
[En'âm Suresi (6): Âyet 75]
وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ (٧٥)
{ وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } “Böylece biz, kesin inananlardan olsun diye İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu (muazzam saltanat ve nizamını) gösteriyorduk.” (75)
فِيهِ مَسَائِلُ:
Burada [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: «الْكَافُ» فِي كَذَلِكَ لِلتَّشْبِيهِ، وَذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى غَائِبٍ جرى ذكره والمذكور هاهنا فِيمَا قَبْلُ هُوَ أَنَّهُ ﵇ اسْتَقْبَحَ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ وَالْمَعْنَى: وَمِثْلُ مَا أَرَيْنَاهُ من قبح عبادة الأصنام نريه ملكوت السموات والأرض. وهاهنا دَقِيقَةٌ عَقْلِيَّةٌ، وَهِيَ أَنَّ نُورَ جَلَالِ اللَّه تَعَالَى لَائِحٌ غَيْرُ مُنْقَطِعٍ وَلَا زَائِلٍ الْبَتَّةَ، وَالْأَرْوَاحُ الْبَشَرِيَّةُ لَا تَصِيرُ مَحْرُومَةً عَنْ تِلْكَ الْأَنْوَارِ إِلَّا لِأَجْلِ حِجَابٍ، وَذَلِكَ الْحِجَابُ لَيْسَ إِلَّا الِاشْتِغَالُ بِغَيْرِ اللَّه تَعَالَى، فَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَبِقَدْرِ مَا يَزُولُ ذَلِكَ الْحِجَابُ يحصل هذا
Birinci Mesele: Kezâlike kelimesindeki "kâf" teşbih (benzetme) içindir; "zâlike" ise daha önce zikri geçen gaib bir şeye işarettir. Burada daha önce zikredilen şey ise onun aleyhisselâm putlara tapmayı çirkin bulmasıdır ki bu da: { إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Şüphesiz ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum” kavlidir. Mana şudur: Ona putlara tapmanın çirkinliğini gösterdiğimiz gibi, göklerin ve yerin melekûtunu da gösteririz. Burada aklî bir incelik vardır; o da şudur: Allah Teâlâ'nın celâl nuru apaçık parlamaktadır, asla kesilmez ve zeval bulmaz. İnsan ruhları ise ancak bir perde sebebiyle o nurlardan mahrum kalır; o perde de Allah Teâlâ'dan başkasıyla meşgul olmaktan ibarettir. Durum böyle olunca, o perde ne ölçüde kalkarsa bu
التَّجَلِّي فَقَوْلُ إِبْرَاهِيمَ ﵇: أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً إِشَارَةٌ إِلَى تَقْبِيحِ الِاشْتِغَالِ بِعِبَادَةِ غَيْرِ اللَّه تَعَالَى، لِأَنَّ كُلَّ مَا سِوَى اللَّه فَهُوَ حِجَابٌ عَنِ اللَّه تَعَالَى، فَلَمَّا زَالَ ذَلِكَ الْحِجَابُ لَا جَرَمَ تَجَلَّى لَهُ مَلَكُوتُ السموات بِالتَّمَامِ، فَقَوْلُهُ: وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ مَعْنَاهُ: وَبَعْدَ زَوَالِ الِاشْتِغَالِ بِغَيْرِ اللَّه حَصَلَ لَهُ نُورُ تَجَلِّي جَلَالِ اللَّه تَعَالَى، فَكَانَ قَوْلُهُ: وَكَذلِكَ مَنْشَأً لِهَذِهِ الْفَائِدَةِ الشَّرِيفَةِ الرُّوحَانِيَّةِ.
tecelli de o ölçüde hâsıl olur. İbrâhim aleyhisselâm'ın: { أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً } “Putları ilâhlar mı ediniyorsun?” kavli, Allah Teâlâ'dan başkasına ibadetle meşgul olmanın çirkinliğini belirtmeye bir işarettir. Çünkü Allah'tan gayrı olan her şey Allah Teâlâ'ya karşı bir perdedir. O perde ortadan kalkınca şüphesiz göklerin melekûtu ona tastamam tecelli etti. Dolayısıyla O'nun: { وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ } kavlinin manası: "Allah'tan başkasıyla meşguliyet ortadan kalktıktan sonra ona Allah Teâlâ'nın celâlinin tecelli nuru hâsıl oldu" demektir. Böylece O'nun: { وَكَذلِكَ } kavli bu şerefli ruhanî faydanın kaynağı olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ هَذِهِ الْإِرَاءَةُ قَدْ حَصَلَتْ فِيمَا تَقَدَّمَ مِنَ الزَّمَانِ، فَكَانَ الْأَوْلَى/ أَنْ يُقَالَ:
İkinci Mesele: Biri şöyle diyebilir: Bu gösterme geçmiş zamanda meydana gelmiştir; dolayısıyla şöyle denilmesi daha evla idi:
وَكَذَلِكَ أَرَيْنَا إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السموات وَالْأَرْضِ، فَلِمَ عَدَلَ عَنْ هَذِهِ اللَّفْظَةِ إِلَى قَوْلِهِ وَكَذلِكَ نُرِي.
"Ve kezâlike ereynâ İbrâhîme melekûte's-semâvâti ve'l-ard [Böylece biz İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösterdik]"; peki neden bu lafızdan vazgeçilip { وَكَذلِكَ نُرِي } "Böylece gösteriyoruz/gösteriyorduk" kavline dönülmüştür?
قُلْنَا: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ يَكُونَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ، وَكَذَلِكَ كنا نرى إبراهيم ملكوت السموات وَالْأَرْضِ، فَيَكُونُ هَذَا عَلَى سَبِيلِ الْحِكَايَةِ عَنِ الْمَاضِي. وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُ أَنَّهُ شَافَهَ أَبَاهُ الْكَلَامَ الْخَشِنَ تَعَصُّبًا لِلدِّينِ الْحَقِّ. فَكَأَنَّهُ قِيلَ: وَكَيْفَ بَلَغَ إِبْرَاهِيمُ هَذَا الْمَبْلَغَ الْعَظِيمَ فِي قُوَّةِ الدِّينِ، فَأُجِيبَ بِأَنَّا كنا نريه ملكوت السموات وَالْأَرْضِ مِنْ وَقْتِ طُفُولِيَّتِهِ لِأَجْلِ أَنْ يَصِيرَ مِنَ الْمُوقِنِينَ زَمَانَ بُلُوغِهِ.
Deriz ki: Buna cevap birkaç vecihtendir: Birincisi: Âyetin takdirinin "Ve kezâlike künnâ nürî İbrâhîme melekûte's-semâvâti ve'l-ard [Biz İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu böylece gösteriyorduk]" olmasıdır. Bu da geçmiş halin hikâye edilmesi üslubundandır. Mana şudur: Allah Teâlâ, hak din gayretiyle İbrâhim'in babasına karşı sert sözler söylediğini hikâye edince sanki şöyle denilmiştir: "Peki İbrâhim dindeki kuvvette bu yüce mertebeye nasıl ulaştı?" Buna cevaben de şöyle denmiştir: Biz, ergenlik çağına geldiğinde kesin inananlardan olsun diye çocukluğundan itibaren ona göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk.
الْوَجْهُ الثَّانِي فِي الْجَوَابِ: وَهُوَ أَعْلَى وَأَشْرَفُ مِمَّا تَقَدَّمَ، وَهُوَ أَنَّا نَقُولُ: إِنَّهُ لَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْ إِرَاءَةِ اللَّه إبراهيم ملكوت السموات وَالْأَرْضِ هُوَ مُجَرَّدُ أَنْ يَرَى إِبْرَاهِيمُ هَذَا الْمَلَكُوتَ، بَلِ الْمَقْصُودُ أَنْ يَرَاهَا فَيَتَوَسَّلَ بِهَا إِلَى مَعْرِفَةِ جَلَالِ اللَّه تَعَالَى وَقُدْسِهِ وَعُلُوِّهِ وَعَظَمَتِهِ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَخْلُوقَاتِ اللَّه وَإِنْ كَانَتْ مُتَنَاهِيَةً فِي الذَّوَاتِ وَفِي الصِّفَاتِ، إِلَّا أَنَّ جِهَاتِ دَلَالَاتِهَا عَلَى الذَّوَاتِ وَالصِّفَاتِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ. وَسَمِعْتُ الشَّيْخَ الْإِمَامَ الْوَالِدَ عُمَرَ ضِيَاءَ الدِّينِ رَحِمَهُ اللَّه تَعَالَى قَالَ: سَمِعْتُ الشَّيْخَ أَبَا الْقَاسِمِ الْأَنْصَارِيَّ يَقُولُ: سَمِعْتُ إِمَامَ الْحَرَمَيْنِ يَقُولُ: مَعْلُومَاتُ اللَّه تَعَالَى غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، وَمَعْلُومَاتُهُ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْمَعْلُومَاتِ أَيْضًا غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْجَوْهَرَ الْفَرْدَ يُمْكِنُ وُقُوعُهُ فِي أَحْيَازٍ لَا نِهَايَةَ لَهَا عَلَى الْبَدَلِ، ويمكن اتصافه بِصِفَاتٍ لَا نِهَايَةَ لَهَا عَلَى الْبَدَلِ، وَكُلُّ تِلْكَ الْأَحْوَالِ التَّقْدِيرِيَّةِ دَالَّةٌ عَلَى حِكْمَةِ اللَّه تَعَالَى وَقُدْرَتِهِ أَيْضًا، وَإِذَا كَانَ الْجَوْهَرُ الْفَرْدُ وَالْجُزْءُ الَّذِي لَا يَتَجَزَّأُ كَذَلِكَ، فَكَيْفَ الْقَوْلُ فِي كُلِّ مَلَكُوتِ اللَّه تَعَالَى، فَثَبَتَ أَنَّ دَلَالَةَ مُلْكِ اللَّه تَعَالَى، وَمَلَكُوتِهِ عَلَى نُعُوتِ جَلَالِهِ وَسِمَاتِ عَظَمَتِهِ وَعِزَّتِهِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، وَحُصُولُ الْمَعْلُومَاتِ الَّتِي لَا نِهَايَةَ لَهَا دُفْعَةً وَاحِدَةً في عقول الخلق محال، فإذن لَا طَرِيقَ إِلَى تَحْصِيلِ تِلْكَ الْمَعَارِفِ إِلَّا بِأَنْ يَحْصُلَ بَعْضُهَا عَقِيبَ الْبَعْضِ لَا إِلَى نِهَايَةٍ وَلَا إِلَى آخِرٍ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ واللَّه أَعْلَمُ لَمْ يَقُلْ، وَكَذَلِكَ أَرَيْنَاهُ ملكوت السموات وَالْأَرْضِ، بَلْ قَالَ: وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِ الْمُحَقِّقِينَ السَّفَرُ إِلَى اللَّه لَهُ نِهَايَةٌ، وَأَمَّا السَّفَرُ فِي اللَّه فَإِنَّهُ لَا نِهَايَةَ لَهُ واللَّه أَعْلَمُ.
Cevabın ikinci vechi: Bu, öncekinden daha yüce ve daha şereflidir; o da bizim şöyle dememizdir: Allah'ın İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu göstermesinden maksat, İbrâhim'in sadece bu melekûtu görmesi değildir; bilakis maksat, onu görüp onun vasıtasıyla Allah Teâlâ'nın celâlini, kutsiyetini, yüceliğini ve azametini tanımaya vesile kılmasıdır. Bilinmektedir ki Allah'ın yarattıkları zatları ve sıfatları bakımından sonlu olsalar da, [O'nun] zat ve sıfatlarına olan delalet yönleri sonsuzdur. Şeyh İmam babam Ömer Ziyâüddin'den -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- işittim; o şöyle dedi: Şeyh Ebü'l-Kāsım el-Ensârî'nin şöyle dediğini işittim: İmâmü'l-Haremeyn'in şöyle dediğini işittim: Allah Teâlâ'nın malumatı sonsuzdur; bu malumatın her birindeki malumatı da sonsuzdur. Zira bölünmeyen cüzün (cevher-i ferd) sonsuz mekânlarda ardı ardına bulunması mümkündür ve onun sonsuz sıfatlarla ardı ardına nitelenmesi mümkündür. Bütün bu varsayımsal haller Allah Teâlâ'nın hikmetine ve kudretine de delalet eder. Bölünmeyen cüz ve cevher-i ferd böyle olunca, Allah Teâlâ'nın bütün melekûtu hakkında ne denebilir? Böylece sabit olmuştur ki Allah Teâlâ'nın mülkünün ve melekûtunun O'nun celâl vasıflarına, azamet ve izzet alametlerine delaleti sonsuzdur. Sonsuz olan malumatın mahlûkatın akıllarında bir defada hâsıl olması ise imkânsızdır. O halde gelecekte sonsuza ve bir nihayete varmaksızın bu marifetlerin birbiri ardınca hâsıl olmasından başka bunları elde etmenin hiçbir yolu yoktur. İşte bu sebepten ötürü -doğrusunu Allah bilir- "Ve kezâlike ereynâhu melekûte's-semâvâti ve'l-ard" dememiş, bilakis: { وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Böylece biz İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” buyurmuştur. Muhakkiklerin: "Allah'a seyrin bir sonu vardır, Allah'ta seyrin ise sonu yoktur" sözünden murat da budur. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: «الْمَلَكُوتُ» هُوَ الْمُلْكُ، وَ «التَّاءُ» لِلْمُبَالَغَةِ كَالرَّغَبُوتِ مِنَ الرَّغْبَةِ وَالرَّهَبُوتِ من الرهبة.
Üçüncü Mesele: "Melekût", mülk demektir; sonundaki "tâ" ise "rağbet"ten türeyen "rağabût" ve "rehbet"ten türeyen "rahebût" kelimelerinde olduğu gibi mübalağa içindir.
واعلم أن في تفسير هَذِهِ الْإِرَاءَةَ قَوْلَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّه أَرَاهُ الْمَلَكُوتَ بِالْعَيْنِ، قَالُوا إِنَّ اللَّه تَعَالَى شَقَّ له السموات حَتَّى رَأَى الْعَرْشَ وَالْكُرْسِيَّ وَإِلَى حَيْثُ يَنْتَهِي إِلَيْهِ فَوْقِيَّةُ الْعَالَمِ الْجُسْمَانِيِّ، / وَشَقَّ لَهُ الْأَرْضَ إِلَى حَيْثُ يَنْتَهِي إِلَى السَّطْحِ الْآخَرِ مِنَ العالم الجسماني، ورأي ما في السموات مِنَ الْعَجَائِبِ وَالْبَدَائِعِ، وَرَأَى مَا فِي بَاطِنِ الْأَرْضِ مِنَ الْعَجَائِبِ وَالْبَدَائِعِ.
Bil ki bu göstermenin tefsirinde iki görüş vardır: Birincisi: Allah ona melekûtu gözüyle göstermiştir. Şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ onun için gökleri yardı, nihayet o Arş'ı, Kürsî'yi ve cismanî âlemin üst sınırının bittiği yere kadar olan kısımları gördü; cismanî âlemin diğer yüzeyine kadar olan yere kadar onun için yeri de yardı; böylece göklerdeki acayip ve harika varlıkları gördü ve yerin derinliklerindeki acayip ve harika varlıkları gördü.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا أُسْرِيَ بِإِبْرَاهِيمَ إِلَى السَّمَاءِ ورأي ما في السموات وَمَا فِي الْأَرْضِ فَأَبْصَرَ عَبْدًا عَلَى فَاحِشَةٍ فَدَعَا عَلَيْهِ وَعَلَى آخَرَ بِالْهَلَاكِ، فَقَالَ اللَّه تَعَالَى لَهُ: كُفَّ عَنْ عِبَادِي فَهُمْ بَيْنَ حَالَيْنِ إِمَّا أَنْ أَجْعَلَ مِنْهُمْ ذَرِّيَّةً طَيِّبَةً أَوْ يَتُوبُونَ فَأَغْفِرَ لَهُمْ أَوِ النَّارُ مِنْ وَرَائِهِمْ،
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim göğe yürütüldüğünde [isra yapıldığında], göklerde ve yerde olanları gördü; fuhuş işlemekte olan bir kulu görüp ona ve bir başkasına helak olmaları için beddua etti. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona şöyle buyurdu: «Kullarımdan elini çek; zira onlar iki durum arasındadırlar: Ya onlardan temiz bir nesil yaratırım ya tövbe ederler de onları bağışlarım ya da arkalarından cehennem ateşi vardır.»
وَطَعَنَ الْقَاضِي فِي
Kādî ise
هَذِهِ الرِّوَايَةِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ أَهْلَ السَّمَاءِ هُمُ الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَهُمْ لَا يَعْصُونَ اللَّه، فَلَا يَلِيقُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ لَمَّا رُفِعَ إِلَى السَّمَاءِ أَبْصَرَ عَبْدًا عَلَى فَاحِشَةٍ. الثَّانِي: أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَا يَدْعُونَ بِهَلَاكِ الْمُذْنِبِ إِلَّا عَنْ أَمْرِ اللَّه تَعَالَى، وَإِذَا أَذِنَ اللَّه تَعَالَى فِيهِ لَمْ يَجُزْ أَنْ يَمْنَعَهُ مِنْ إِجَابَةِ دُعَائِهِ. الثَّالِثُ: أَنَّ ذَلِكَ الدُّعَاءَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ صَوَابًا أَوْ خَطَأً فَإِنْ كَانَ صَوَابًا فَلِمَ رَدَّهُ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ، وَإِنْ كَانَ خَطَأً فَلِمَ قَبِلَهُ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى. ثُمَّ قَالَ: وَأَخْبَارُ الْآحَادِ إِذَا وَرَدَتْ عَلَى خِلَافِ دَلَائِلِ الْعُقُولِ وَجَبَ التَّوَقُّفُ فِيهَا.
bu rivayeti şu vecihlerden ötürü tenkit etmiştir: Birincisi: Gök ehli mukarreb meleklerdir ve onlar Allah'a isyan etmezler. Dolayısıyla göğe yükseltildiğinde fuhuş işleyen bir kulu gördüğünün söylenmesi uygun düşmez. İkincisi: Peygamberler, günahkârın helak olması için ancak Allah Teâlâ'nın emriyle dua ederler; Allah Teâlâ buna izin verince de onun duasının kabul edilmesine engel olması caiz olmaz. Üçüncüsü: O dua ya doğruydu ya da yanlıştı; şayet doğru idiyse ikinci defasında onu neden geri çevirdi, şayet yanlış idiyse ilk defasında neden kabul etti? Sonra şöyle dedi: Âhad haberler akılların delillerine aykırı olarak geldiğinde onlar hakkında tevakkuf etmek (hüküm vermekten kaçınmak) vâciptir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْإِرَاءَةَ كَانَتْ بِعَيْنِ الْبَصِيرَةِ وَالْعَقْلِ، لَا بِالْبَصَرِ الظَّاهِرِ وَالْحِسِّ الظَّاهِرِ. وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ بِوُجُوهٍ:
İkinci görüş: Bu gösterme zâhirî göz ve zâhirî duyu ile değil, basiret ve akıl gözüyle idi. Bu görüşü savunanlar şu vecihlerle delil getirmişlerdir:
الْحُجَّةُ الْأُولَى: أن ملكوت السموات عِبَارَةٌ عَنْ مُلْكِ السَّمَاءِ، وَالْمُلْكُ عِبَارَةٌ عَنِ الْقُدْرَةِ، وَقُدْرَةُ اللَّه لَا تُرَى، وَإِنَّمَا تُعْرَفُ بِالْعَقْلِ، وَهَذَا كَلَامٌ قَاطِعٌ، إِلَّا أَنْ يُقَالَ المراد بملكوت السموات والأرض نفس السموات وَالْأَرْضِ، إِلَّا أَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَضِيعُ لَفْظُ الْمَلَكُوتِ وَلَا يَحْصُلُ مِنْهُ فَائِدَةٌ.
Birinci delil: Göklerin melekûtu, göğün mülkünden ibarettir; mülk ise kudretten ibarettir. Allah'ın kudreti ise [gözle] görülmez, ancak akılla bilinir. Bu kesin bir sözdür; meğerki göklerin ve yerin melekûtundan muradın bizzat gökler ve yer olduğu söylensin; ancak bu takdirde melekût lafzı boşa gitmiş olur ve ondan bir fayda hâsıl olmaz.
وَالْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَذِهِ الْإِرَاءَةَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ ثُمَّ فَسَّرَهَا بَعْدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً [الْأَنْعَامِ: ٧٦] فَجَرَى ذِكْرُ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ كَالشَّرْحِ وَالتَّفْسِيرِ لِتِلْكَ الْإِرَاءَةِ فَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ إِنَّ تِلْكَ الْإِرَاءَةَ كَانَتْ عِبَارَةً عَنْ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ.
İkinci delil: Allah Teâlâ bu göstermeyi âyetin başında: { وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ } “Böylece biz İbrâhim'e gösteriyorduk” buyurarak icmalî olarak (özetle) zikretmiş, sonra da bunu: { فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً } “Üzerine gece basınca bir yıldız gördü” [En'âm 76] kavliyle tefsir etmiştir. Dolayısıyla bu istidlalin zikredilmesi o göstermenin şerhi ve tefsiri mesabesinde olmuştur; bu sebeple o göstermenin bu istidlalden ibaret olduğunu söylemek vâcip olmuştur.
وَالْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ: وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ وَالرُّؤْيَةُ بِالْعَيْنِ لَا تَصِيرُ حُجَّةً عَلَى قَوْمِهِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا غَائِبِينَ عَنْهَا وَكَانُوا يُكَذِّبُونَ إِبْرَاهِيمَ فِيهَا وَمَا كَانَ يَجُوزُ لَهُمْ تَصْدِيقُ إِبْرَاهِيمَ فِي تِلْكَ الدَّعْوَى إِلَّا بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ وَمُعْجِزَةٍ بَاهِرَةٍ، وَإِنَّمَا كَانَتِ الْحُجَّةُ الَّتِي أَوْرَدَهَا إِبْرَاهِيمُ عَلَى قَوْمِهِ فِي الِاسْتِدْلَالِ بِالنُّجُومِ مِنَ الطَّرِيقِ الَّذِي نَطَقَ بِهِ الْقُرْآنُ. فَإِنَّ تِلْكَ الْأَدِلَّةَ كَانَتْ ظَاهِرَةً لَهُمْ كَمَا أَنَّهَا كَانَتْ ظَاهِرَةً لِإِبْرَاهِيمَ.
Üçüncü delil: Allah Teâlâ âyetin sonunda: { وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ } “İşte bu, kavmine karşı İbrâhim'e verdiğimiz hüccetimizdir” buyurmuştur. Gözle görmek ise kavmine karşı hüccet olmaz; çünkü onlar buna şahit değillerdi ve bu konuda İbrâhim'i yalanlıyorlardı; onların müstakil bir delil ve parlak bir mucize olmaksızın bu iddiada İbrâhim'i doğrulamaları da caiz değildi. İbrâhim'in kavmine karşı sunduğu hüccet, ancak Kur'an'ın beyan ettiği yolla yıldızlarla istidlalde bulunmaktı. Çünkü o deliller İbrâhim için açık olduğu gibi onlar için de açıktı.
وَالْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ إِرَاءَةَ جَمِيعِ الْعَالِمِ تُفِيدُ الْعِلْمَ الضَّرُورِيَّ بِأَنَّ لِلْعَالَمِ إِلَهًا قَادِرًا عَلَى كُلِّ/ الْمُمْكِنَاتِ.
Dördüncü delil: Bütün âlemin gösterilmesi, âlemin bütün mümkünlere kadir olan bir ilâhı olduğuna dair zarurî bilgi ifade eder.
وَمِثْلُ هَذِهِ الْحَالَةِ لَا يَحْصُلُ لِلْإِنْسَانِ بِسَبَبِهَا اسْتِحْقَاقُ الْمَدْحِ وَالتَّعْظِيمِ. أَلَا تَرَى أَنَّ الْكُفَّارَ فِي الْآخِرَةِ يَعْرِفُونَ اللَّه تَعَالَى بِالضَّرُورَةِ وَلَيْسَ لَهُمْ فِي تِلْكَ الْمَعْرِفَةِ مَدْحٌ وَلَا ثَوَابٌ. وَأَمَّا الِاسْتِدْلَالُ بِصِفَاتِ الْمَخْلُوقَاتِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَقُدْرَتِهِ وَحِكْمَتِهِ فَذَاكَ هُوَ الَّذِي يُفِيدُ الْمَدْحَ وَالتَّعْظِيمَ.
Böylesi bir durum sebebiyle ise insana övgü ve yüceltilme hakkı hâsıl olmaz. Görmez misin ki kâfirler ahirette Allah Teâlâ'yı zarurî olarak bilirler, ancak bu bilgide onlar için ne bir övgü ne de bir sevap vardır. Mahlûkatın sıfatlarıyla Yaratıcı'nın varlığına, kudretine ve hikmetine istidlal etmeye gelince; övgü ve yüceltilmeyi ifade eden işte odur.
وَالْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى كَمَا قَالَ فِي حَقِّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَكَذَلِكَ قَالَ فِي حَقِّ هَذِهِ الْأُمَّةِ: سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ [فُصِّلَتْ: ٥٣] فَكَمَا كَانَتْ هَذِهِ الْإِرَاءَةُ بِالْبَصِيرَةِ الْبَاطِنَةِ لَا بِالْبَصَرِ الظَّاهِرِ فَكَذَلِكَ فِي حَقِّ إِبْرَاهِيمَ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ.
Beşinci delil: Allah Teâlâ, İbrâhim aleyhisselâm hakkında: { وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Böylece biz İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” buyurduğu gibi bu ümmet hakkında da: { سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ } “Onlara âyetlerimizi hem ufuklarda hem de kendi nefislerinde göstereceğiz” [Fussilet 53] buyurmuştur. Nasıl ki bu gösterme zâhirî gözle değil bâtınî basiretle ise, aynı şekilde İbrâhim hakkında da durumun böyle olması uzak bir ihtimal değildir.
الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: أَنَّهُ ﵇ لَمَّا تَمَّمَ الِاسْتِدْلَالَ بِالنَّجْمِ وَالْقَمَرِ وَالشَّمْسِ قَالَ بَعْدَهُ: إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الأنعام: ٧٩] فحكم على السموات وَالْأَرْضِ بِكَوْنِهَا مَخْلُوقَةً لِأَجْلِ الدَّلِيلِ الَّذِي ذَكَرَهُ فِي النَّجْمِ وَالْقَمَرِ وَالشَّمْسِ. وَذَلِكَ الدَّلِيلُ لَوْ لم يكن عاما في كل السموات وَالْأَرْضِ لَكَانَ الْحُكْمُ الْعَامُّ بِنَاءً عَلَى دَلِيلٍ خَاصٍّ وَإِنَّهُ خَطَأٌ، فَثَبَتَ أَنَّ ذَلِكَ الدَّلِيلَ كَانَ عَامًّا فَكَانَ ذِكْرُ النَّجْمِ وَالْقَمَرِ وَالشَّمْسِ كَالْمِثَالِ لِإِرَاءَةِ الْمَلَكُوتِ. فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ إِرَاءَةِ الْمَلَكُوتِ تَعْرِيفُ كَيْفِيَّةِ دَلَالَتِهَا بِحَسَبِ تَغَيُّرِهَا وَإِمْكَانِهَا وَحُدُوثِهَا عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ الْعَالِمِ الْقَادِرِ الْحَكِيمِ فَتَكُونُ هَذِهِ الْإِرَاءَةُ بِالْقَلْبِ لَا بالعين.
Altıncı delil: O aleyhisselâm yıldız, ay ve güneşle olan istidlalini tamamlayınca ardından: { إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Şüphesiz ben yüzümü gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim” [En'âm 79] demiştir. Böylece yıldız, ay ve güneş hakkında zikrettiği delilden ötürü göklerin ve yerin yaratılmış olduğuna hükmetmiştir. Şayet o delil bütün göklerde ve yerde genel olmasaydı, genel hüküm özel bir delile dayandırılmış olurdu ki bu da bir hatadır. O halde o delilin genel olduğu sabit olmuştur; dolayısıyla yıldız, ay ve güneşin zikredilmesi melekûtun gösterilmesine bir örnek mesabesindedir. Öyleyse melekûtun gösterilmesinden muradın; onların değişimleri, imkânları ve sonradan yaratılmışlıkları bakımından her şeyi bilen, kadir ve hakîm olan İlâh'ın varlığına nasıl delalet ettiklerinin bildirilmesi olması vâcip olur. Dolayısıyla bu gösterme gözle değil, kalp iledir.
الْحُجَّةُ السَّابِعَةُ: أَنَّ الْيَقِينَ عِبَارَةٌ عَنِ الْعِلْمِ الْمُسْتَفَادِ بِالتَّأَمُّلِ إِذَا كَانَ مَسْبُوقًا بِالشَّكِّ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ كَالْغَرَضِ مِنْ تِلْكَ الْإِرَاءَةِ فَيَصِيرُ تَقْدِيرُ الْآيَةِ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لِأَجْلِ أَنْ يَصِيرَ مِنَ الْمُوقِنِينَ. فَلَمَّا كَانَ الْيَقِينُ هُوَ الْعِلْمُ الْمُسْتَفَادُ مِنَ الدَّلِيلِ، وَجَبَ أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْإِرَاءَةُ عِبَارَةً عَنِ الِاسْتِدْلَالِ.
Yedinci delil: Yakîn, şüphe ile öncelenmiş olduğunda derin düşünme (teemmül) yoluyla elde edilen bilgiden ibarettir. Allah Teâlâ'nın: { وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } “ve kesin inananlardan olsun diye” kavli ise o göstermenin gayesi gibidir. Böylece âyetin takdiri "Kesin inananlardan olsun diye İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyoruz" şeklinde olur. Yakîn delilden elde edilen bilgi olduğuna göre, o göstermenin istidlalden ibaret olması vâcip olmuştur.
الْحُجَّةُ الثَّامِنَةُ: أَنَّ جَمِيعَ مَخْلُوقَاتِ اللَّه تَعَالَى دَالَّةٌ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَقُدْرَتِهِ بِاعْتِبَارٍ وَاحِدٍ وَهُوَ أَنَّهَا مُحْدَثَةٌ مُمْكِنَةٌ وَكُلُّ مُحْدَثٍ مُمْكِنٍ فَهُوَ مُحْتَاجٌ إِلَى الصَّانِعِ. وَإِذَا عَرَفَ الْإِنْسَانُ هَذَا الْوَجْهَ الْوَاحِدَ فَقَدْ كَفَاهُ ذَلِكَ فِي الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الصَّانِعِ وَكَأَنَّهُ بِمَعْرِفَةِ هَاتَيْنِ الْمُقَدِّمَتَيْنِ قَدْ طَالَعَ جَمِيعَ الْمَلَكُوتِ بِعَيْنِ عَقْلِهِ وَسَمِعَ بِأُذُنِ عَقْلِهِ شَهَادَتَهَا بِالِاحْتِيَاجِ وَالِافْتِقَارِ وَهَذِهِ الرُّؤْيَةُ رُؤْيَةٌ بَاقِيَةٌ غَيْرُ زَائِلَةٍ الْبَتَّةَ. ثم إنها غير شاغلة عَنِ اللَّه تَعَالَى بَلْ هِيَ شَاغِلَةٌ لِلْقَلْبِ وَالرُّوحِ باللَّه. أَمَّا رُؤْيَةُ الْعَيْنِ فَالْإِنْسَانُ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَرَى بِالْعَيْنِ أَشْيَاءَ كَثِيرَةً دُفْعَةً وَاحِدَةً عَلَى سَبِيلِ الْكَمَالِ. أَلَا تَرَى أَنَّ مَنْ نَظَرَ إِلَى صَحِيفَةٍ مَكْتُوبَةٍ فَإِنَّهُ لَا يَرَى مِنْ تِلْكَ الصَّحِيفَةِ رُؤْيَةً كَامِلَةً تَامَّةً إِلَّا حَرْفًا وَاحِدًا فَإِنْ حَدَّقَ نَظَرَهُ إِلَى حَرْفٍ آخَرَ وَشَغَلَ بَصَرَهُ بِهِ صَارَ مَحْرُومًا عَنْ إِدْرَاكِ الْحَرْفِ الْأَوَّلِ، أَوْ عَنْ إِبْصَارِهِ. فَثَبَتَ أَنَّ رُؤْيَةَ الْأَشْيَاءِ/ الْكَثِيرَةِ دُفْعَةً وَاحِدَةً غَيْرُ مُمْكِنَةٍ. وَبِتَقْدِيرِ أَنْ تَكُونَ مُمْكِنَةً هِيَ غَيْرُ بَاقِيَةٍ وَبِتَقْدِيرِ أَنْ تَكُونَ بَاقِيَةً هِيَ شَاغِلَةٌ عَنِ اللَّه تَعَالَى. أَلَا تَرَى أَنَّهُ تَعَالَى مَدَحَ مُحَمَّدًا ﵊ فِي تَرْكِ هَذِهِ الرُّؤْيَةِ فَقَالَ: مَا زاغَ الْبَصَرُ وَما طَغى [النَّجْمِ: ١٧] فَثَبَتَ بِجُمْلَةِ هَذِهِ الدَّلَائِلِ أَنَّ تِلْكَ الْإِرَاءَةَ كَانَتْ إِرَاءَةً بِحَسَبِ بَصِيرَةِ الْعَقْلِ، لَا بِحَسَبِ الْبَصَرِ الظَّاهِرِ.
Sekizinci delil: Allah Teâlâ'nın bütün mahlûkatı tek bir açıdan Yaratıcı'nın varlığına ve kudretine delalet eder; o da mahlûkatın sonradan yaratılmış (hâdis) ve mümkün oluşudur. Her sonradan yaratılmış ve mümkün varlık ise bir Yaratıcı'ya muhtaçtır. İnsan bu tek veçhi bildiğinde, bu durum Yaratıcı'ya istidlal etmek için ona yeterli olur ve o sanki bu iki öncülü bilmekle akıl gözüyle bütün melekûtu müşahede etmiş ve akıl kulağıyla onların muhtaçlık ve fakirlik şehadetini işitmiş gibi olur. Bu görme ise asla zeval bulmayan, bâkî bir görmedir. Üstelik bu görme Allah Teâlâ'dan alıkoymaz, bilakis kalbi ve ruhu Allah ile meşgul eder. Gözle görmeye gelince; insanın gözle birçok şeyi aynı anda yetkin bir şekilde görmesi mümkün değildir. Görmez misin ki yazılı bir sahifeye bakan kimse, o sahifeden tek bir harf dışında tam ve eksiksiz bir görüşle hiçbir şey göremez; eğer bakışını başka bir harfe diker ve gözünü onunla meşgul ederse, birinci harfi idrak etmekten veya onu görmekten mahrum kalır. Böylece birçok şeyin bir defada görülmesinin mümkün olmadığı sabit olmuştur. Mümkün olduğu varsayılsa bile kalıcı değildir; kalıcı olduğu varsayılsa bile Allah Teâlâ'dan alıkoyar. Görmez misin ki Allah Teâlâ bu [tür bir] görmeyi terk etmesinden ötürü Muhammed aleyhisselâm'ı överek: { مَا زاغَ الْبَصَرُ وَما طَغى } “Göz ne şaştı ne de sınırı aştı” [Necm 17] buyurmuştur. Bütün bu delillerle sabit olmuştur ki o gösterme, zâhirî göze göre değil aklın basiretine göre bir gösterme idi.
فَإِنْ قِيلَ: فَرُؤْيَةُ الْقَلْبِ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ حَاصِلَةٌ لِجَمِيعِ الْمُوَحِّدِينَ فَأَيُّ فَضِيلَةٍ تَحْصُلُ لِإِبْرَاهِيمَ بِسَبَبِهَا.
Şayet: Bu tefsire göre kalp ile görme bütün muvahhidler için hâsıldır; öyleyse bunun sebebiyle İbrâhim için hangi fazilet hâsıl olur denilirse,
قُلْنَا: جَمِيعُ الْمُوَحِّدِينَ وَإِنْ كَانُوا يَعْرِفُونَ أَصْلَ هَذَا الدَّلِيلِ إِلَّا أَنَّ الِاطِّلَاعَ عَلَى آثَارِ حِكْمَةِ اللَّه تَعَالَى فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ مَخْلُوقَاتِ هَذَا الْعَالَمِ بِحَسَبِ أَجْنَاسِهَا وَأَنْوَاعِهَا وَأَصْنَافِهَا وَأَشْخَاصِهَا وَأَحْوَالِهَا مِمَّا لَا يَحْصُلُ إِلَّا لِلْأَكَابِرِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈. وَلِهَذَا الْمَعْنَى
Deriz ki: Bütün muvahhidler bu delilin aslını bilseler de, bu âlemin yaratılmışlarından her birinde cinsleri, nevileri, sınıfları, şahısları ve halleri itibarıyla Allah Teâlâ'nın hikmetinin eserlerine vâkıf olmak, ancak peygamberlerin aleyhimüsselâm büyüklerine hâsıl olan şeylerdendir. İşte bu anlamdan ötürü
كَانَ رَسُولُنَا ﵊ يَقُولُ فِي دُعَائِهِ: «اللَّهُمَّ أَرِنَا الْأَشْيَاءَ كَمَا هِيَ»
Peygamberimiz aleyhisselâm duasında: «Allahım! Bize eşyayı olduğu gibi göster» buyururdu.
فَزَالَ هَذَا الْإِشْكَالُ. واللَّه أَعْلَمُ.
Böylece bu müşkillik ortadan kalkmış oldu. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي «الْوَاوِ» فِي قَوْلِهِ: وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: الْوَاوُ زَائِدَةٌ وَالتَّقْدِيرُ: نُرِي إِبْرَاهِيمَ ملكوت السموات وَالْأَرْضِ لِيَسْتَدِلَّ بِهَا لِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ هَذَا كَلَامًا مُسْتَأْنَفًا لِبَيَانِ عِلَّةِ الْإِرَاءَةِ وَالتَّقْدِيرُ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ نُرِيهِ مَلَكُوتَ السموات وَالْأَرْضِ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْإِرَاءَةَ قَدْ تَحْصُلُ وَتَصِيرُ سَبَبًا لِمَزِيدِ الضَّلَالِ كَمَا فِي حَقِّ فِرْعَوْنَ قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ أَرَيْناهُ آياتِنا كُلَّها فَكَذَّبَ وَأَبى [طه: ٥٦] وَقَدْ تَصِيرُ سَبَبًا لِمَزِيدِ الْهِدَايَةِ وَالْيَقِينِ. فَلَمَّا احْتَمَلَتِ الْإِرَاءَةُ هَذَيْنِ الِاحْتِمَالَيْنِ قَالَ تَعَالَى فِي حَقِّ إِبْرَاهِيمَ ﵇: إِنَّا أَرَيْنَاهُ هَذِهِ الْآيَاتِ لِيَرَاهَا وَلِأَجْلِ أَنْ يَكُونَ من الموقنين لا من الجاهدين واللَّه أَعْلَمُ.
Dördüncü Mesele: { وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } “ve kesin inananlardan olsun diye” kavlindeki "vav" harfinde ihtilaf etmişler ve bu hususta şu vecihleri zikretmişlerdir: Birincisi: Vav zâidedir; takdir şöyledir: "Kesin inananlardan olsun diye onlarla istidlal etmesi için İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyoruz." İkincisi: Bunun göstermenin illetini beyan etmek üzere müste'nef (yeni bir başlangıç) kelâmı olmasıdır; takdir ise: "Ve kesin inananlardan olsun diye ona göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyoruz" şeklindedir. Üçüncüsü: Gösterme meydana gelip Firavun hakkında olduğu gibi sapıklığın artmasına sebep olabilir; nitekim Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ أَرَيْناهُ آياتِنا كُلَّها فَكَذَّبَ وَأَبى } “Andolsun biz ona âyetlerimizin hepsini gösterdik; fakat o yalanladı ve yüz çevirdi” [Tâhâ 56] buyurmuştur. Kimi zaman da hidayet ve yakînin artmasına sebep olur. Gösterme bu iki ihtimale de muhtemel olunca Allah Teâlâ, İbrâhim aleyhisselâm hakkında: Onları görsün ve inkâr edenlerden değil de kesin inananlardan olsun diye biz ona bu âyetleri gösterdik buyurmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْيَقِينُ عِبَارَةٌ عَنْ عِلْمٍ يَحْصُلُ بَعْدَ زَوَالِ الشُّبْهَةِ بِسَبَبِ التَّأَمُّلِ وَلِهَذَا الْمَعْنَى لَا يُوصَفُ عِلْمُ اللَّه تَعَالَى بِكَوْنِهِ يَقِينًا لِأَنَّ عِلْمَهُ غَيْرُ مَسْبُوقٍ بِالشُّبْهَةِ وَغَيْرُ مُسْتَفَادٍ مِنَ الْفِكْرِ وَالتَّأَمُّلِ. وَاعْلَمْ أَنَّ الْإِنْسَانَ فِي أَوَّلِ مَا يَسْتَدِلُّ فَإِنَّهُ لَا يَنْفَكُّ قَلْبُهُ عَنْ شَكٍّ وَشُبْهَةٍ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ فَإِذَا كَثُرَتِ الدَّلَائِلُ وَتَوَافَقَتْ وَتَطَابَقَتْ صَارَتْ سَبَبًا لِحُصُولِ الْيَقِينِ وَذَلِكَ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يَحْصُلُ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الدَّلَائِلِ نَوْعُ تَأَثُّرٍ وَقُوَّةٍ فَلَا تَزَالُ الْقُوَّةُ
Beşinci Mesele: Yakîn, derin düşünme sebebiyle şüphenin ortadan kalkmasından sonra hâsıl olan bilgiden ibarettir; işte bu anlamdan ötürü Allah Teâlâ'nın ilmi "yakîn" olarak nitelenemez, çünkü O'nun ilmi şüphe ile öncelenmiş değildir ve fikir ile teemmülden elde edilmiş değildir. Bil ki insan ilk istidlal ettiğinde kalbi bazı yönlerden şek ve şüpheden hali olmaz; deliller çoğalıp birbirine muvafık ve mutabık olduğunda ise yakînin hâsıl olmasına sebep olur. Bu da şu vecihlerden ötürüdür: Birincisi: Bu delillerin her biri için bir tür tesir ve kuvvet hâsıl olur; bu kuvvet
تَتَزَايَدُ حَتَّى نَنْتَهِيَ إِلَى الْجَزْمِ. الثَّانِي: أَنَّ كَثْرَةَ الْأَفْعَالِ سَبَبٌ لِحُصُولِ الْمَلَكَةِ فَكَثْرَةُ الِاسْتِدْلَالِ بِالدَّلَائِلِ الْمُخْتَلِفَةِ عَلَى الْمَدْلُولِ الْوَاحِدِ جَارٍ مَجْرَى تَكْرَارِ الدَّرْسِ الْوَاحِدِ، فَكَمَا أَنَّ كَثْرَةَ التَّكْرَارِ تُفِيدُ الْحِفْظَ الْمُتَأَكَّدَ الَّذِي لَا يَزُولُ عَنِ القلب، فكذا هاهنا. الثَّالِثُ: أَنَّ الْقَلْبَ عِنْدَ الِاسْتِدْلَالِ كَانَ مُظْلِمًا جِدًّا فَإِذَا حَصَلَ فِيهِ الِاعْتِقَادُ الْمُسْتَفَادُ مِنَ الدَّلِيلِ الْأَوَّلِ امْتَزَجَ نُورُ ذَلِكَ الِاسْتِدْلَالِ بِظُلْمَةِ سَائِرِ الصِّفَاتِ الْحَاصِلَةِ فِي الْقَلْبِ، فَحَصَلَ فِيهِ حَالَةٌ شَبِيهَةٌ بِالْحَالَةِ الْمُمْتَزِجَةِ مِنَ النُّورِ وَالظُّلْمَةِ، فَإِذَا حَصَلَ الِاسْتِدْلَالُ/ الثَّانِي امْتَزَجَ نُورُهُ بِالْحَالَةِ الْأُولَى، فَيَصِيرُ الْإِشْرَاقُ وَاللَّمَعَانُ أَتَمَّ. وَكَمَا أَنَّ الشَّمْسَ إِذَا قَرُبَتْ مِنَ الْمَشْرِقِ ظَهَرَ نُورُهَا فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ وَهُوَ الصُّبْحُ. فَكَذَلِكَ الِاسْتِدْلَالُ الْأَوَّلُ يَكُونُ كَالصُّبْحِ، ثُمَّ كَمَا أَنَّ الصُّبْحَ لَا يَزَالُ يَتَزَايَدُ بِسَبَبِ تَزَايُدِ قُرْبِ الشَّمْسِ مِنْ سَمْتِ الرَّأْسِ، فَإِذَا وَصَلَتْ إِلَى سَمْتِ الرَّأْسِ حَصَلَ النُّورُ التَّامُّ، فَكَذَلِكَ الْعَبْدُ كُلَّمَا كَانَ تَدَبُّرُهُ فِي مَرَاتِبِ مَخْلُوقَاتِ اللَّه تَعَالَى أَكْثَرَ كَانَ شُرُوقُ نُورِ الْمَعْرِفَةِ وَالتَّوْحِيدِ أَجْلَى. إِلَّا أَنَّ الْفَرْقَ بَيْنَ شَمْسِ الْعِلْمِ وَبَيْنَ شَمْسِ الْعَالَمِ أَنَّ شَمْسَ الْعَالَمِ الْجُسْمَانِيِّ لَهَا فِي الِارْتِقَاءِ وَالتَّصَاعُدِ حَدٌّ مُعَيَّنٌ لَا يُمْكِنُ أَنْ يُزَادَ عَلَيْهِ فِي الصُّعُودِ، وَأَمَّا شَمْسُ الْمَعْرِفَةِ وَالْعَقْلِ وَالتَّوْحِيدِ، فَلَا نِهَايَةَ لِتَصَاعُدِهَا وَلَا غَايَةَ لِازْدِيَادِهَا فَقَوْلُهُ: وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِشَارَةٌ إِلَى مَرَاتِبَ الدَّلَائِلِ وَالْبَيِّنَاتِ، وَقَوْلُهُ: وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ إِشَارَةٌ إِلَى دَرَجَاتِ أَنْوَارِ التَّجَلِّي وَشُرُوقِ شَمْسِ الْمَعْرِفَةِ وَالتَّوْحِيدِ. واللَّه أعلم.
sürekli artarak nihayet kesinliğe (cezme) ulaşır. İkincisi: Fiillerin çokluğu melekenin hâsıl olmasına sebeptir. Dolayısıyla aynı medlûle farklı delillerle çokça istidlalde bulunmak, aynı dersi tekrarlamak gibidir; nasıl ki çokça tekrar etmek kalpten silinmeyen pekişmiş bir ezber sağlarsa, burada da durum böyledir. Üçüncüsü: İstidlal esnasında kalp son derece karanlıktı; birinci delilden elde edilen inanç kalpte hâsıl olunca, o istidlalin nuru kalpte bulunan diğer sıfatların karanlığıyla karışır ve orada nur ile karanlığın karışımından oluşan bir duruma benzer bir hal hâsıl olur. İkinci istidlal meydana geldiğinde ise onun nuru birinci hal ile karışır; böylece aydınlanma ve parlama daha tam hale gelir. Nitekim güneş doğu tarafına yaklaştığında ilk başta onun nuru belirir ki bu da sabahtır (fecir). İlk istidlal de sabah gibidir; sonra güneşin tepe noktasına yaklaşmasının artması sebebiyle sabah vakti nasıl sürekli artıp tepe noktasına ulaştığında tam aydınlık hâsıl olursa, aynı şekilde kul da Allah Teâlâ'nın mahlûkatının mertebelerini ne kadar çok tefekkür ederse marifet ve tevhid nurunun doğuşu o kadar berrak olur. Ancak ilim güneşi ile âlem güneşi arasındaki fark şudur: Cismanî âlemin güneşinin yükselip tırmanmasında daha fazla yükselemeyeceği belirli bir sınır vardır; marifet, akıl ve tevhid güneşinin ise yükselmesinin bir sonu ve artmasının bir nihayeti yoktur. Dolayısıyla O'nun: { وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } kavli delillerin ve beyyinelerin mertebelerine işarettir; O'nun: { وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } kavli ise tecelli nurlarının derecelerine ve marifet ile tevhid güneşinin doğuşuna işarettir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٧٦ الى ٧٩]
[En'âm Suresi (6): Âyetler 76-79]
فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ (٧٦) فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ (٧٧) فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨) إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٧٩)
{ فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “Üzerine gece basınca bir yıldız gördü: ‘Bu benim Rabbimdir’ dedi. Yıldız batınca da: ‘Ben batanları sevmem’ dedi.” (76) { فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ } “Ayı doğarken görünce: ‘Bu benim Rabbimdir’ dedi. O da batınca: ‘Andolsun, Rabbim beni doğru yola iletmezse kesinlikle sapan topluluktan olurum’ dedi.” (77) { فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } “Güneşi doğarken görünce: ‘Bu benim Rabbimdir, bu daha büyüktür’ dedi. O da batınca: ‘Ey kavmim! Ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım’ dedi.” (78) { إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Şüphesiz ben, bir muvahhid (haktan yana) olarak yüzümü gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim ve ben müşriklerden değilim.” (79)
فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bu âyetlerde [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ وَقَوْلُهُ: وَكَذلِكَ نُرِي جُمْلَةٌ وَقَعَتِ اعْتِرَاضًا بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ.
Birinci Mesele: “el-Keşşâf” sahibi şöyle demiştir: { فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ } “Üzerine gece basınca” [ifadesi], O'nun: { قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ } “İbrahim babası Âzer'e demişti ki” kavline matuftur. O'nun: { وَكَذلِكَ نُرِي } “Böylece gösteriyorduk” kavli ise matuf ile ma'tûfun aleyh arasına girmiş bir itiraziyye (ara) cümlesidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: يُقَالُ جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ وَأَجَنَّهُ اللَّيْلُ، ويقال: لكل/ ما سترته جَنَّ وَأَجَنَّ، وَيُقَالُ أَيْضًا جَنَّهُ اللَّيْلُ، وَلَكِنَّ الِاخْتِيَارَ جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ، وَأَجَنَّهُ اللَّيْلُ. هَذَا قَوْلُ جَمِيعِ أَهْلِ اللُّغَةِ، وَمَعْنَى جَنَّ سَتَرَ وَمِنْهُ الْجَنَّةُ وَالْجِنُّ وَالْجُنُونُ وَالْجَانُّ وَالْجَنِينُ وَالْمِجَنُّ وَالْجَنَنُ وَالْمُجَنُّ، وَهُوَ الْمَقْبُورُ. وَالْمَجَنَّةُ كُلُّ هَذَا يَعُودُ أَصْلُهُ إِلَى السَّتْرِ وَالِاسْتِتَارِ، وَقَالَ بَعْضُ النَّحْوِيِّينَ: جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ إِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِ اللَّيْلُ. وَلِهَذَا دَخَلَتْ «عَلَى» عَلَيْهِ كَمَا تَقُولُ فِي أَظْلَمَ. فَأَمَّا جَنَّهُ فَسَتَرَهُ مِنْ غَيْرِ تَضْمِينِ مَعْنَى (أَظْلَمَ) .
İkinci Mesele: Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: Hem “cenne aleyhi'l-leyl” (جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ) hem de “ecennehu'l-leyl” (أَجَنَّهُ اللَّيْلُ) denilir. Örttüğün her şey için “cenne” ve “ecenne” denir. Yine “cennehu'l-leyl” (جَنَّهُ اللَّيْلُ) de denilir; fakat tercih edilen “cenne aleyhi'l-leyl” ve “ecennehu'l-leyl”dir. Bu, bütün dil ehlinin görüşüdür. Cenne (جَنَّ) kelimesinin anlamı “örttü” demektir; Cennet (الْجَنَّةُ), Cin (الْجِنُّ), Cünûn (الْجُنُونُ), Cânn (الْجَانُّ), Cenîn (الْجَنِينُ), Micenn (الْمِجَنُّ / kalkan), Genen (الْجَنَنُ / kefen veya kabir), Mücenn (الْمُجَنُّ / defnedilmiş kimse) ve Mecenneh (الْمَجَنَّةُ) kelimeleri de bundandır. Bütün bunların aslı örtme ve örtünmeye dayanır. Bazı nahivciler ise şöyle demiştir: Gece ona karanlık olduğu zaman “cenne aleyhi'l-leyl” denilir. Nitekim “azleme” (أَظْلَمَ / karanlık çöktü) fiilinde dediğin gibi bu sebeple başına “alâ” (عَلَى) harf-i ceri girmiştir. “Cennehu” ifadesine gelince; o, “azleme” manasını içermeksizin “onu örttü” demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ أَكْثَرَ الْمُفَسِّرِينَ ذَكَرُوا أَنَّ مَلِكَ ذَلِكَ الزَّمَانِ رَأَى رُؤْيَا وَعَبَّرَهَا الْمُعَبِّرُونَ بِأَنَّهُ يُولَدُ غُلَامٌ يُنَازِعُهُ فِي مِلْكِهِ، فَأَمَرَ ذَلِكَ الْمَلِكُ بِذَبْحِ كُلِّ غُلَامٍ يُولَدُ، فَحَبِلَتْ أُمُّ إِبْرَاهِيمَ بِهِ وَمَا أَظْهَرَتْ حَبَلَهَا لِلنَّاسِ، فَلَمَّا جَاءَهَا الطَّلْقُ ذَهَبَتْ إِلَى كَهْفٍ فِي جَبَلٍ وَوَضَعَتْ إِبْرَاهِيمَ وَسَدَّتِ الْبَابَ بِحَجَرٍ، فَجَاءَ جِبْرِيلُ ﵇ وَوَضَعَ أُصْبُعَهُ فِي فَمِهِ فَمَصَّهُ فَخَرَجَ مِنْهُ رِزْقُهُ وَكَانَ يَتَعَهَّدُهُ جِبْرِيلُ ﵇، فَكَانَتِ الْأُمُّ تَأْتِيهِ أَحْيَانًا وَتُرْضِعُهُ
Üçüncü Mesele: Bil ki müfessirlerin çoğu şunu zikretmişlerdir: O dönemin kralı bir rüya gördü ve tabirciler bunu, onunla mülkü konusunda çekişecek bir erkek çocuğun doğacağı şeklinde tabir ettiler. Bunun üzerine o kral, doğan her erkek çocuğun boğazlanmasını emretti. İbrahim'in annesi ona hamile kaldı fakat hamileliğini insanlara belli etmedi. Doğum sancısı geldiğinde dağdaki bir mağaraya gitti, İbrahim'i doğurdu ve mağaranın kapısını bir taşla kapattı. Derken Cibrîl aleyhisselâm geldi, parmağını onun ağzına koydu; o da onu emdi ve rızkı oradan çıktı. Cibrîl aleyhisselâm onunla ilgileniyordu. Annesi de zaman zaman yanına gelip onu emziriyordu.
وَبَقِيَ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ حَتَّى كَبِرَ وَعَقَلَ وَعَرَفَ أَنَّ لَهُ رَبًّا، فَسَأَلَ الْأُمَّ فَقَالَ لَهَا: مَنْ رَبِّي؟ فَقَالَتْ أَنَا، فَقَالَ: وَمَنْ رَبُّكِ؟ قَالَتْ أَبُوكَ، فَقَالَ لِلْأَبِ: وَمَنْ رَبُّكَ؟ فَقَالَ: مَلِكُ الْبَلَدِ. فَعَرَفَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ جَهْلَهُمَا بِرَبِّهِمَا فَنَظَرَ مِنْ بَابِ ذَلِكَ الْغَارِ لِيَرَى شَيْئًا يَسْتَدِلُّ بِهِ عَلَى وُجُودِ الرَّبِّ سُبْحَانَهُ فَرَأَى النَّجْمَ الَّذِي هُوَ أَضْوَأُ النُّجُومِ فِي السَّمَاءِ.
Büyüyüp aklı erinceye ve bir Rabbi olduğunu anlayıncaya kadar bu halde kaldı. Annesine sorup: “Benim Rabbim kim?” dedi. Annesi: “Benim” dedi. “Peki senin Rabbin kim?” deyince, annesi: “Babandır” dedi. Babasına: “Senin Rabbin kim?” diye sorunca, babası: “Şehrin kralıdır” dedi. Böylece İbrahim aleyhisselâm onların Rablerini bilmediklerini anladı ve Sübhân olan Rabbin varlığına delil getirebileceği bir şey görmek için o mağaranın kapısından baktı da gökyüzündeki yıldızların en parlağı olan yıldızı gördü.
فَقَالَ: هَذَا رَبِّي إِلَى آخِرِ الْقِصَّةِ. ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّ هَذَا كَانَ بَعْدَ الْبُلُوغِ وَجَرَيَانِ قَلَمِ التَّكْلِيفِ عَلَيْهِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّ هَذَا كَانَ قَبْلَ الْبُلُوغِ. وَاتَّفَقَ أَكْثَرُ المحققين على فساد القول الأول [أي إن النجم رب في قول إبراهيم ع هذا رَبِّي] وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ:
Kıssanın sonuna kadar [belirtildiği üzere]: “Bu benim Rabbimdir” dedi. Sonra bu görüşü savunanlar ihtilaf ettiler; onlardan kimi bunun bülûğdan ve teklif kaleminin kendisi için cereyan etmesinden sonra olduğunu söylerken, kimi de bunun bülûğdan önce olduğunu söylemiştir. Muhakkiklerin çoğu ise birinci görüşün [yani İbrahim aleyhisselâm'ın "Bu benim Rabbimdir" sözünde yıldızın Rab olduğu görüşünün] bozuk olduğu hususunda ittifak etmiş ve buna karşı birtakım deliller ileri sürmüşlerdir:
الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّ الْقَوْلَ بِرُبُوبِيَّةِ النَّجْمِ كُفْرٌ بِالْإِجْمَاعِ وَالْكُفْرُ غَيْرُ جَائِزٍ بِالْإِجْمَاعِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ.
Birinci Delil: Yıldızın rubûbiyyetini (rabliğini) söylemek icmâ ile küfürdür; küfür ise icmâ ile peygamberler hakkında caiz değildir.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَانَ قَدْ عَرَفَ رَبَّهُ قَبْلَ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ بِالدَّلِيلِ. وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ مَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ قَبْلَ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ لِأَبِيهِ آزَرَ: أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [الْأَنْعَامِ: ٧٤] .
İkinci Delil: İbrahim aleyhisselâm bu olaydan önce de Rabbini delille tanımıştı. Zikrettiğimiz hususun doğruluğunun delili şudur: Allah Teâlâ onun bu olaydan önce babası Âzer'e şöyle dediğini haber vermiştir: { أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Putları ilahlar mı ediniyorsun? Doğrusu ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum.” [En'âm 74].
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُ أَنَّهُ دَعَا أَبَاهُ إِلَى التَّوْحِيدِ وَتَرْكِ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ بالرفق حيث قال: يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً
Üçüncü Delil: Allah Teâlâ onun, babasını yumuşaklıkla tevhide ve putlara tapmayı terk etmeye davet ettiğini naklederek şöyle buyurmuştur: { يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً
[مَرْيَمَ: ٤٢] وَحَكَى فِي هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّهُ دَعَا أَبَاهُ إِلَى التَّوْحِيدِ وَتَرْكِ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ بِالْكَلَامِ الْخَشِنِ وَاللَّفْظِ الْمُوحِشِ. وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ مَنْ دَعَا غَيْرَهُ إِلَى اللَّه تَعَالَى فَإِنَّهُ يُقَدِّمُ الرِّفْقَ عَلَى الْعُنْفِ وَاللِّينَ عَلَى الْغِلَظِ وَلَا يَخُوضُ فِي التَّعْنِيفِ وَالتَّغْلِيظِ إِلَّا بَعْدَ الْمُدَّةِ الْمَدِيدَةِ وَالْيَأْسِ التَّامِّ.
} “Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir fayda sağlamayan şeylere niçin tapıyorsun?” [Meryem 42]. Bu yerde ise babasını sert sözlerle ve ağır lafızlarla tevhide ve putlara tapmayı terk etmeye davet ettiğini nakletmiştir. Bilinmektedir ki başkasını Allah Teâlâ'ya davet eden kimse, yumuşaklığı sertliğe, lütfu kabalığa takdim eder; azarlamaya ve sert davranmaya ancak uzun bir süreden ve tam bir ümitsizlikten sonra girişir.
فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ إِنَّمَا وَقَعَتْ بَعْدَ أَنْ دَعَا أَبَاهُ إِلَى التَّوْحِيدِ/ مِرَارًا وَأَطْوَارًا، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ إِنَّمَا اشْتَغَلَ بِدَعْوَةِ أَبِيهِ بَعْدَ فَرَاغِهِ مِنْ مُهِمِّ نَفْسِهِ. فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ إِنَّمَا وَقَعَتْ بَعْدَ أَنْ عَرَفَ اللَّه بِمُدَّةٍ.
Bu da gösterir ki bu hadise, ancak babasını defalarca ve türlü merhalelerle tevhide davet ettikten sonra vuku bulmuştur. Şüphe yok ki o, babasını davetle ancak kendi şahsi meselesini tamamladıktan sonra meşgul olmuştur. Böylece bu hadisenin, Allah'ı tanıdıktan bir müddet sonra vuku bulduğu kesinlik kazanmıştır.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ إِنَّمَا وَقَعَتْ بَعْدَ أن أراه اللَّه ملكوت السموات وَالْأَرْضِ حَتَّى رَأَى مَنْ فَوْقَ الْعَرْشِ وَالْكُرْسِيِّ وَمَا تَحْتَهُمَا إِلَى مَا تَحْتَ الثَّرَى، وَمَنْ كَانَ مَنْصِبُهُ فِي الدِّينِ كَذَلِكَ، وَعِلْمُهُ باللَّه كَذَلِكَ، كَيْفَ يَلِيقُ بِهِ أَنْ يَعْتَقِدَ إِلَهِيَّةَ الْكَوَاكِبِ؟
Dördüncü Delil: Bu olay ancak Allah'ın ona göklerin ve yerin melekûtunu göstermesinden, hatta Arş'ın ve Kürsî'nin üzerindekileri, bunların altındakileri ta yerin dibine kadar görmesinden sonra vuku bulmuştur. Dindeki konumu böyle ve Allah'a dair ilmi böyle olan bir zata, yıldızların ilahlığına inanmak nasıl yakışabilir?
الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّ دَلَائِلَ الْحُدُوثِ فِي الْأَفْلَاكِ ظَاهِرَةٌ مِنْ خَمْسَةَ عَشَرَ وَجْهًا وَأَكْثَرَ وَمَعَ هَذِهِ الْوُجُوهِ الظَّاهِرَةِ كَيْفَ يَلِيقُ بِأَقَلِّ الْعُقَلَاءِ نَصِيبًا مِنَ الْعَقْلِ وَالْفَهْمِ أَنْ يَقُولَ بِرُبُوبِيَّةِ الْكَوَاكِبِ فَضْلًا عَنْ أَعْقَلِ الْعُقَلَاءِ وَأَعْلَمِ الْعُلَمَاءِ؟
Beşinci Delil: Feleklerdeki hudûs (sonradan yaratılmışlık) delilleri on beş ve daha fazla yönden açıktır. Bu apaçık deliller ortadayken, akıl ve anlayıştan en az nasibi olan bir akıl sahibine bile yıldızların rabliğini iddia etmek yakışmazken, akıllıların en akıllısına ve âlimlerin en âlimine nasıl yakışabilir?
الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي صِفَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇: إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ [الصَّافَّاتِ: ٨٤] وَأَقَلُّ مَرَاتِبِ الْقَلْبِ السَّلِيمِ أَنْ يَكُونَ سَلِيمًا عَنِ الْكُفْرِ، وَأَيْضًا مَدَحَهُ فَقَالَ: وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٥١] أَيْ آتَيْنَاهُ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ أَوَّلِ زَمَانِ الْفِكْرَةِ. وَقَوْلُهُ: وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ أَيْ بِطَهَارَتِهِ وَكَمَالِهِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ [الْأَنْعَامِ: ١٢٤] .
Altıncı Delil: Allah Teâlâ, İbrahim aleyhisselâm'ın vasfı hakkında şöyle buyurmuştur: { إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “Hani o, Rabbine selim (arınmış) bir kalp ile gelmişti.” [Sâffât 84]. Selim kalbin en alt mertebesi küfürden selim (uzak) olmasıdır. Ayrıca onu överek şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ } “Andolsun biz daha önce İbrahim'e rüşdünü (doğruyu bulma yeteneğini) vermiştik ve biz onu biliyorduk.” [Enbiyâ 51]; yani tefekkür vaktinin en başından itibaren daha önce ona rüşdünü vermiştik. O'nun: { وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ } “ve biz onu biliyorduk” kavli, yani onun tertemizliğini ve kemalini [biliyorduk] demektir; bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } “Allah, peygamberliğini nereye vereceğini en iyi bilendir.” [En'âm 124].
الْحُجَّةُ السَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ أَيْ وَلِيَكُونَ بِسَبَبِ تِلْكَ الْإِرَاءَةِ مِنَ الْمُوقِنِينَ ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ
Yedinci Delil: O'nun: { وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } “Böylece İbrahim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk ki kesin inananlardan olsun” kavli, yani bu gösterme sebebiyle kesin inananlardan olsun demektir. Ardından şöyle buyurmuştur: { فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ } “Üzerine gece basınca”
وَالْفَاءُ تَقْتَضِي التَّرْتِيبَ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ إِنَّمَا وَقَعَتْ بَعْدَ أَنْ صَارَ إِبْرَاهِيمُ مِنَ الْمُوقِنِينَ العارفين بربه.
[Buradaki] fâ (فَ) harfi tertip (sıralama) gerektirir. Böylece bu olayın, ancak İbrahim kesin inanan ve Rabbini tanıyan kimselerden olduktan sonra vuku bulduğu sübut bulmuştur.
الْحُجَّةُ الثَّامِنَةُ: أَنَّ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ إِنَّمَا حَصَلَتْ بِسَبَبِ مُنَاظَرَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ مَعَ قَوْمِهِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْقِصَّةَ قَالَ: وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ وَلَمْ يَقُلْ عَلَى نَفْسِهِ، فَعُلِمَ أَنَّ هَذِهِ الْمُبَاحَثَةَ إِنَّمَا جَرَتْ مَعَ قَوْمِهِ لِأَجْلِ أَنْ يُرْشِدَهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ وَالتَّوْحِيدِ. لَا لِأَجْلِ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ يَطْلُبُ الدِّينَ وَالْمَعْرِفَةَ لِنَفْسِهِ.
Sekizinci Delil: Bu hadise ancak İbrahim aleyhisselâm'ın kavmiyle münazarası sebebiyle gerçekleşmiştir. Bunun delili şudur: Allah Teâlâ bu kıssayı zikrettiğinde şöyle buyurmuştur: { وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ } “İşte bu, kavmine karşı İbrahim'e verdiğimiz hüccetimizdir.” [Cenâb-ı Hak] “kendi nefsine karşı” dememiştir. Buradan anlaşılmaktadır ki bu münazara, onları imana ve tevhide irşad etmek için kavmiyle cereyan etmiştir; yoksa İbrahim'in kendisi için dini ve marifeti aramasından dolayı değildir.
الْحُجَّةُ التَّاسِعَةُ: أَنَّ الْقَوْمَ يَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ إِنَّمَا اشْتَغَلَ بِالنَّظَرِ فِي الْكَوَاكِبِ وَالْقَمَرِ وَالشَّمْسِ حَالَ مَا كَانَ فِي الْغَارِ، وَهَذَا بَاطِلٌ. لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، فَكَيْفَ يقول يا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ مَعَ أَنَّهُ مَا كَانَ فِي الْغَارِ لَا قَوْمَ وَلَا صَنَمَ.
Dokuzuncu Delil: Bir topluluk İbrahim aleyhisselâm'ın yıldızlara, aya ve güneşe bakıp tefekkür etmeyle ancak mağarada bulunduğu sırada meşgul olduğunu söylemektedir; bu ise batıldır. Çünkü durum böyle olsaydı, mağarada ne bir kavim ne de bir put varken nasıl { يا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } “Ey kavmim! Ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım” diyebilirdi?
الْحُجَّةُ الْعَاشِرَةُ: قَالَ تَعَالَى: وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَكَيْفَ يُحَاجُّونَهُ وَهُمْ بَعْدُ مَا رَأَوْهُ وَهُوَ مَا رَآهُمْ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵇ إِنَّمَا اشْتَغَلَ بِالنَّظَرِ فِي الْكَوَاكِبِ وَالْقَمَرِ وَالشَّمْسِ بَعْدَ أَنْ خَالَطَ قَوْمَهُ وَرَآهُمْ يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ وَدَعَوْهُ إِلَى عِبَادَتِهَا فَذَكَرَ قَوْلَهُ: لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ رَدًّا عَلَيْهِمْ وَتَنْبِيهًا لَهُمْ عَلَى فساد قولهم.
Onuncu Delil: Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ } “Kavmi onunla tartışmaya girişti. Dedi ki: 'Allah hakkında benimle mi tartışıyorsunuz?'”. Onlar henüz onu görmemişken ve o da onları görmemişken onunla nasıl tartışabilirlerdi? Bu da gösterir ki o aleyhisselâm, yıldızlara, aya ve güneşe bakıp tefekkürle ancak kavmine karıştıktan, onların putlara taptıklarını gördükten ve kendisini onlara tapmaya davet etmelerinden sonra meşgul olmuştur; nitekim onların görüşlerini reddetmek ve sözlerinin bozukluğuna dikkat çekmek üzere { لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “Ben batanları sevmem” sözünü zikretmiştir.
الحجة الحادية عشر: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ لِلْقَوْمِ: وَكَيْفَ أَخافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا خَوَّفُوهُ بِالْأَصْنَامِ، كَمَا حَكَى عَنْ قَوْمِ هُودٍ ﵇ أَنَّهُمْ قَالُوا لَهُ:
On Birinci Delil: Allah Teâlâ onun kavmine şöyle dediğini nakletmiştir: { وَكَيْفَ أَخافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ } “Siz Allah'a ortak koşmaktan korkmazken ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden nasıl korkarım?”. Bu da kavminin onu putlarla korkuttuğunu gösterir; nitekim Hûd aleyhisselâm'ın kavminden de ona şöyle dedikleri nakledilmiştir:
إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ [هُودٍ: ٥٤] وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ لَا يَلِيقُ بِالْغَارِ.
{ إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ } “Biz ancak 'ilahlarımızdan biri seni fena çarpmış' deriz.” [Hûd 54]. Malumdur ki bu söz mağara ortamına uygun değildir.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: أَنَّ تِلْكَ اللَّيْلَةَ كَانَتْ مَسْبُوقَةً بِالنَّهَارِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الشَّمْسَ كَانَتْ طَالِعَةً فِي الْيَوْمِ الْمُتَقَدِّمِ، ثُمَّ غَرَبَتْ، فَكَانَ يَنْبَغِي أَنْ يُسْتَدَلَّ بِغُرُوبِهَا السَّابِقِ عَلَى أَنَّهَا لَا تَصْلُحُ لِلْإِلَهِيَّةِ، وَإِذَا بَطَلَ بِهَذَا الدَّلِيلِ صَلَاحِيَةُ الشَّمْسِ لِلْإِلَهِيَّةِ بَطَلَ ذَلِكَ أَيْضًا فِي الْقَمَرِ وَالْكَوْكَبِ بِطَرِيقِ الْأَوْلَى هَذَا إِذَا قُلْنَا: إِنَّ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْهَا تَحْصِيلَ الْمَعْرِفَةِ لِنَفْسِهِ. أَمَّا إِذَا قُلْنَا الْمَقْصُودُ مِنْهَا إِلْزَامُ الْقَوْمِ وَإِلْجَاؤُهُمْ، فَهَذَا السُّؤَالُ غَيْرُ وَارِدٍ لِأَنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ إِنَّمَا اتَّفَقَتْ مُكَالَمَتُهُ مَعَ الْقَوْمِ حَالَ طُلُوعِ ذَلِكَ النَّجْمِ، ثُمَّ امْتَدَّتِ الْمُنَاظَرَةُ إِلَى أَنْ طَلَعَ الْقَمَرُ وَطَلَعَتِ الشَّمْسُ بَعْدَهُ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ، فَالسُّؤَالُ غَيْرُ وَارِدٍ، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الدَّلَائِلِ الظَّاهِرَةِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ قَالَ عَلَى سَبِيلِ الْجَزْمِ: هَذَا رَبِّي. وَإِذَا بَطَلَ هذا بقي هاهنا احْتِمَالَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يُقَالَ هَذَا كَلَامُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ بَعْدَ الْبُلُوغِ وَلَكِنْ لَيْسَ الْغَرَضُ مِنْهُ إِثْبَاتَ رُبُوبِيَّةِ الْكَوْكَبِ بَلِ الْغَرَضُ مِنْهُ أَحَدُ أُمُورٍ سَبْعَةٍ. الْأَوَّلُ: أَنْ يُقَالَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمْ يَقُلْ هَذَا رَبِّي عَلَى سَبِيلِ الْإِخْبَارِ، بَلِ الْغَرَضُ مِنْهُ أَنَّهُ كَانَ يُنَاظِرُ عَبَدَةَ الْكَوْكَبِ وَكَانَ مَذْهَبُهُمْ أَنَّ الْكَوْكَبَ رَبُّهُمْ وَإِلَهُهُمْ، فَذَكَرَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ ذَلِكَ الْقَوْلَ الَّذِي قَالُوهُ بِلَفْظِهِمْ وَعِبَارَتِهِمْ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْهِ فَيُبْطِلُهُ، وَمِثَالُهُ: أَنَّ الْوَاحِدَ مِنَّا إِذَا نَاظَرَ مَنْ يَقُولُ بِقِدَمِ الْجِسْمِ، فَيَقُولُ:
On İkinci Delil: O geceden önce bir gündüz geçmişti. Şüphe yok ki güneş bir önceki gün doğmuş, sonra da batmıştı. Dolayısıyla onun önceki batışıyla ilahlığa elverişli olmadığına delil getirilmesi gerekirdi. Bu delille güneşin ilahlığa elverişliliği batıl olunca, evleviyetle ay ve yıldız hakkında da batıl olurdu. Bu, şayet bu hadiseden maksadın kendisi için marifet elde etmek olduğunu söylersek böyledir. Fakat maksadın kavmini ilzam etmek (delille susturmak) ve köşeye sıkıştırmak olduğunu söylersek bu itiraz varid olmaz. Zira onun kavmiyle konuşmasının o yıldızın doğduğu sırada denk geldiği, sonra münazaranın ayın doğuşuna ve ardından güneşin doğuşuna kadar uzadığı söylenebilir. Bu takdirde soru varid olmaz. Böylece bu açık delillerle sabit olmuştur ki İbrahim aleyhisselâm'ın kesin bir hüküm olarak: { هَذَا رَبِّي } “Bu benim Rabbimdir” dediği söylenemez. Bu batıl olunca burada iki ihtimal kalır: Birincisi: Bunun İbrahim aleyhisselâm'ın bülûğdan sonraki sözü olduğu, ancak bundan maksadın yıldızın rubûbiyyetini ispatlamak olmayıp yedi husustan biri olduğu söylenir. Birincisi: İbrahim aleyhisselâm'ın “Bu benim Rabbimdir” sözünü bir haber verme yoluyla söylemediği, bilakis maksadının yıldıza tapanlarla münazara etmek olduğu söylenir; zira onların mezhebi yıldızın rableri ve ilahları olduğu yönündeydi. Bu yüzden İbrahim aleyhisselâm onların söyledikleri sözü onların lafzıyla ve ifadesiyle zikretti ki sonra ona dönüp onu iptal etsin. Bunun misali şudur: Bizden biri cismin kıdemini (ezeliliğini) savunan biriyle münazara ettiğinde şöyle der:
الْجِسْمُ قَدِيمٌ؟ فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ، فَلِمَ نَرَاهُ وَنُشَاهِدُهُ مُرَكَّبًا مُتَغَيِّرًا؟ فَهُوَ إِنَّمَا قَالَ الْجِسْمُ قَدِيمٌ إِعَادَةٌ لِكَلَامِ الْخَصْمِ حَتَّى يُلْزِمَ الْمُحَالَ عليه، فكذا هاهنا قَالَ: هَذَا رَبِّي وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ حِكَايَةُ قَوْلِ الْخَصْمِ، ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَهُ مَا يَدُلُّ عَلَى فَسَادِهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ وَهَذَا الْوَجْهُ هُوَ الْمُعْتَمَدُ فِي الْجَوَابِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ: أَنَّهُ تَعَالَى دَلَّ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ عَلَى هَذِهِ الْمُنَاظَرَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ.
“Cisim kadimdir [öyle mi]? Eğer öyleyse, onu niçin birleşik ve değişken olarak görüp müşahede ediyoruz?” O, karşı tarafın sözünü ancak ona imkânsızlığı bağlamak (ilzam etmek) için “Cisim kadimdir” şeklinde tekrarlamıştır. İşte burada da { هَذَا رَبِّي } “Bu benim Rabbimdir” demiştir ve bundan maksat hasmın sözünü aktarmaktır; ardından da onun bozukluğuna delalet eden { لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “Ben batanları sevmem” kavlini zikretmiştir. Cevapta muteber olan vech de budur. Bunun delili ise Allah Teâlâ'nın âyetin sonunda: { وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ } “İşte bu, kavmine karşı İbrahim'e verdiğimiz hüccetimizdir” kavliyle bu münazaraya delalet etmiş olmasıdır.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي فِي التَّأْوِيلِ: أَنْ نَقُولَ قَوْلُهُ: هَذَا رَبِّي مَعْنَاهُ هَذَا رَبِّي فِي زَعْمِكُمْ واعتقادكم ونظيره أن
Tevildeki İkinci Vech: O'nun { هَذَا رَبِّي } “Bu benim Rabbimdir” sözünün anlamı: “Sizin zannınıza ve inancınıza göre bu benim Rabbimdir” dememizdir. Bunun benzeri,
يقول الموحد لِلْمُجَسِّمِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ: إِنَّ إِلَهَهُ جِسْمٌ مَحْدُودٌ أَيْ فِي زَعْمِهِ وَاعْتِقَادِهِ قَالَ تَعَالَى: وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً [طه: ٩٧] وَقَالَ تَعَالَى: وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ [القصص: ٦٢] وكان صلوات اللَّه عَلَيْهِ يَقُولُ: «يَا إِلَهَ الْآلِهَةِ» . وَالْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى إِلَهُ الْآلِهَةِ فِي زَعْمِهِمْ وَقَالَ: ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ [الدُّخَانِ: ٤٩] أَيْ عِنْدَ نَفْسِكَ.
bir muvahhidin mücessimeye alay yollu: “Onun ilahı sınırlı bir cisimdir” demesidir; yani onun zannına ve inancına göre böyledir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً } “Başına dikilip durduğun ilahına bak!” [Tâhâ 97] buyurmuştur. Yine Allah Teâlâ: { وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ } “Onlara seslenip: 'Nerede ortaklarım?' diyeceği gün” [Kasas 62] buyurmuştur. [Peygamber] salavâtullâhi aleyh de: “Yâ ilâhe'l-âliheh (Ey ilahların ilahı)” derdi; yani murat, Allah Teâlâ'nın onların zannındaki ilahların ilahı olduğudur. Yine O: { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } “Tat bakalım! Hani sen çok güçlüydün, pek şerefliydin!” [Duhân 49] buyurmuştur; yani kendi katında öyleydin.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ فِي الْجَوَابِ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الِاسْتِفْهَامُ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ إِلَّا أَنَّهُ أَسْقَطَ/ حَرْفَ الِاسْتِفْهَامِ اسْتِغْنَاءً عَنْهُ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ.
Cevaptaki Üçüncü Vech: Bundan muradın inkâr yollu bir istifham (soru) olmasıdır; ancak sözün delaletine binaen ihtiyaç kalmadığı için istifham harfi düşürülmüştür.
وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ الْقَوْلُ مُضْمَرًا فِيهِ، وَالتَّقْدِيرُ: قَالَ يَقُولُونَ هَذَا رَبِي. وَإِضْمَارُ الْقَوْلِ كَثِيرٌ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ رَبَّنا [الْبَقَرَةِ: ١٢٧] أَيْ يَقُولُونَ رَبَّنَا وَقَوْلُهُ: وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى [الزُّمَرِ: ٣] أَيْ يَقُولُونَ مَا نَعْبُدُهُمْ، فَكَذَا هاهنا التَّقْدِيرُ: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ قَالَ لِقَوْمِهِ: يَقُولُونَ هَذَا رَبِي. أَيْ هَذَا هُوَ الَّذِي يُدَبِّرُنِي وَيُرَبِّينِي.
Dördüncü Vech: Burada “kavl” (söz) fiilinin muzmer (gizli) olmasıdır. Takdiri şöyledir: “[Onlar:] 'Bu benim Rabbimdir' diyorlar dedi”. Kavl kelimesinin takdir edilmesi çoktur; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi: { وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ رَبَّنا } “Hani İbrahim, İsmail ile birlikte Beyt'in temellerini yükseltiyor [ve:] 'Rabbimiz!' [diyorlardı]” [Bakara 127], yani “Rabbimiz!” diyorlardı. Yine O'nun: { وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى } “O'ndan başka dostlar edinenler: 'Biz onlara sırf bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye tapıyoruz' [derler].” [Zümer 3] kavlinde de yani “Onlara tapmıyoruz derler” takdirindedir. İşte burada da takdir şöyledir: İbrahim aleyhisselâm kavmine: “[Siz] 'Bu benim Rabbimdir' diyorsunuz” demiştir; yani “Beni sevk ve idare eden, beni yetiştiren budur [diyorsunuz]”.
وَالْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنْ يَكُونَ إِبْرَاهِيمُ ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ كَمَا يُقَالُ لِذَلِيلٍ سَادَ قَوْمًا هَذَا سَيِّدُكُمْ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ.
Beşinci Vech: İbrahim'in bu sözü istihza (alay) yollu zikretmiş olmasıdır; nitekim bir kavme efendi olmuş zelil bir kimse hakkında alay yollu: “İşte efendiniz!” denilmesi gibidir.
الْوَجْهُ السَّادِسُ: أَنَّهُ ﵌ أَرَادَ أَنْ يُبْطِلَ قَوْلَهُمْ بِرُبُوبِيَّةِ الْكَوَاكِبِ إِلَّا أَنَّهُ ﵇ كَانَ قَدْ عَرَفَ مِنْ تَقْلِيدِهِمْ لِأَسْلَافِهِمْ وَبُعْدِ طِبَاعِهِمْ عَنْ قَبُولِ الدَّلَائِلِ أَنَّهُ لَوْ صَرَّحَ بِالدَّعْوَةِ إِلَى اللَّه تَعَالَى لَمْ يَقْبَلُوهُ وَلَمْ يَلْتَفِتُوا إِلَيْهِ، فَمَالَ إِلَى طَرِيقٍ بِهِ يَسْتَدْرِجُهُمْ إِلَى اسْتِمَاعِ الْحُجَّةِ. وَذَلِكَ بِأَنْ ذَكَرَ كَلَامًا يُوهِمُ كَوْنَهُ مُسَاعِدًا لَهُمْ عَلَى مَذْهَبِهِمْ بِرُبُوبِيَّةِ الْكَوَاكِبِ مَعَ أَنَّ قَلْبَهُ صَلَوَاتُ اللَّه عَلَيْهِ كَانَ مُطَمْئِنًا بِالْإِيمَانِ، وَمَقْصُودُهُ مِنْ ذَلِكَ أَنْ يَتَمَكَّنَ مِنْ ذِكْرِ الدَّلِيلِ عَلَى إِبْطَالِهِ وَإِفْسَادِهِ وَأَنْ يَقْبَلُوا قَوْلَهُ وتمام التقرير أنه لما يَجِدْ إِلَى الدَّعْوَةِ طَرِيقًا سِوَى هَذَا الطَّرِيقِ، وَكَانَ ﵇ مَأْمُورًا بِالدَّعْوَةِ إِلَى اللَّه كَانَ بِمَنْزِلَةِ الْمُكْرَهِ عَلَى كَلِمَةِ الْكُفْرِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ عِنْدَ الْإِكْرَاهِ يَجُوزُ إِجْرَاءُ كَلِمَةِ الْكُفْرِ عَلَى اللِّسَانِ قَالَ تَعَالَى: إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ [النَّحْلِ: ١٠٦] فَإِذَا جَازَ ذِكْرُ كَلِمَةِ الْكُفْرِ لِمَصْلَحَةِ بَقَاءِ شَخْصٍ وَاحِدٍ فَبِأَنْ يَجُوزَ إِظْهَارُ كَلِمَةِ الْكُفْرِ لِتَخْلِيصِ عَالَمٍ مِنَ العقلاء عن الكفر والعقاب المؤيد كَانَ ذَلِكَ أَوْلَى وَأَيْضًا الْمُكْرَهُ عَلَى تَرْكِ الصَّلَاةِ لَوْ صَلَّى حَتَّى قُتِلَ اسْتَحَقَّ الْأَجْرَ الْعَظِيمَ، ثُمَّ إِذَا جَاءَ وَقْتُ الْقِتَالِ مَعَ الْكُفَّارِ وَعَلِمَ أَنَّهُ لَوِ اشْتَغَلَ بِالصَّلَاةِ انْهَزَمَ عَسْكَرُ الْإِسْلَامِ فَهَهُنَا يَجِبُ عَلَيْهِ تَرْكُ الصَّلَاةِ وَالِاشْتِغَالُ بِالْقِتَالِ. حَتَّى لَوْ صَلَّى وَتَرَكَ الْقِتَالَ أَثِمَ وَلَوْ تَرَكَ الصَّلَاةَ وَقَاتَلَ اسْتَحَقَّ الثَّوَابَ، بَلْ نَقُولُ: أَنَّ مَنْ كَانَ فِي الصَّلَاةِ فَرَأَى طِفْلًا أَوْ أَعْمَى أَشْرَفَ عَلَى غَرَقٍ أَوْ حَرْقٍ وَجَبَ عَلَيْهِ قَطْعُ الصَّلَاةِ لِإِنْقَاذِ ذَلِكَ الطِّفْلِ أَوْ ذَلِكَ الْأَعْمَى عَنْ ذَلِكَ البلاء. فكذا هاهنا أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ تَكَلَّمَ بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ لِيَظْهَرَ مِنْ نَفْسِهِ مُوَافِقَةَ الْقَوْمِ حَتَّى إِذَا أَوْرَدَ عَلَيْهِمُ الدَّلِيلَ الْمُبْطِلَ لِقَوْلِهِمْ كَانَ قَبُولُهُمْ لِذَلِكَ الدَّلِيلِ أَتَمَّ وَانْتِفَاعُهُمْ بِاسْتِمَاعِهِ أَكْمَلَ، وَمِمَّا يُقَوِّي هَذَا الْوَجْهَ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُ مِثْلَ هَذَا الطَّرِيقِ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ وَهُوَ قَوْلُهُ: فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ [الصَّافَّاتِ:
Altıncı Vech: O aleyhisselâm, onların yıldızların rubûbiyyetine dair görüşlerini iptal etmek istemiştir; ancak aleyhisselâm onların atalarını taklit etmelerinden ve mizaçlarının delilleri kabul etmekten uzak oluşundan dolayı, şayet Allah Teâlâ'ya açıkça davet etseydi bunu kabul etmeyeceklerini ve ona iltifat etmeyeceklerini bildiği için, onları delili dinlemeye adım adım çekeceği bir yola meyletmiştir. Bu da kalbi salavâtullâhi aleyh iman ile mutmain olduğu halde, yıldızların rubûbiyyeti konusundaki mezheplerinde onlara muvafakat ediyormuş vehmini veren bir söz zikretmesidir. Bundan maksadı, o görüşü iptal edip çürütecek delili zikretmeye imkân bulmak ve onların da kendi sözünü kabul etmelerini sağlamaktır. Bu izahın tam açılımı şudur: Davet için bu yoldan başka bir yol bulamadığı ve aleyhisselâm Allah'a davetle emrolunduğu için, küfür kelimesini söylemeye zorlanan (mükreh) kimse konumunda idi. Malumdur ki ikrah (zorlama) anında küfür kelimesini dille söylemek caizdir; nitekim Allah Teâlâ: { إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ } “Kalbi iman ile mutmain olduğu halde zorlanan hariç” [Nahl 106] buyurmuştur. Tek bir şahsın hayatta kalma maslahatı için küfür kelimesini zikretmek caiz olunca, akıl sahibi koca bir âlemi küfürden ve ebedi azaptan kurtarmak için küfür kelimesini izhar etmenin caiz olması evleviyetle geçerlidir. Ayrıca namazı terk etmeye zorlanan kimse, öldürülünceye kadar namaz kılsa büyük bir ecri hak eder; fakat kâfirlerle savaş vakti geldiğinde, namazla meşgul olursa İslam ordusunun hezimete uğrayacağını bilirse, bu durumda namazı bırakıp savaşla meşgul olması vacip olur. Hatta namaz kılıp savaşı terk etse günahkâr olur; namazı bırakıp savaşırsa sevabı hak eder. Hatta biz deriz ki: Namazda olan bir kimse boğulmak veya yanmak üzere olan bir çocuk yahut âmâ görse, o çocuğu yahut âmâyı bu beladan kurtarmak için namazı bozması vacip olur. İşte burada da İbrahim aleyhisselâm, kavme muvafakat ediyormuş gibi görünmek için bu sözü söylemiştir ki onlara görüşlerini iptal eden delili sunduğunda bu delili kabulleri daha tam ve onu dinlemekten faydalanmaları daha mükemmel olsun. Bu vechi kuvvetlendiren hususlardan biri de şudur: Allah Teâlâ başka bir yerde onun hakkında buna benzer bir yöntemi şöyle nakletmiştir: { فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ } “Yıldızlara bir göz attı da: 'Ben hastayım' dedi. Bunun üzerine arkalarını dönüp ondan uzaklaştılar.” [Sâffât:
٨٨- ٩٠] وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَدِلُّونَ بِعِلْمِ النَّجْمِ عَلَى حُصُولِ الْحَوَادِثِ الْمُسْتَقْبَلَةِ فَوَافَقَهُمْ إِبْرَاهِيمُ/ عَلَى هَذَا الطَّرِيقِ فِي الظَّاهِرِ مَعَ أَنَّهُ كَانَ بَرِيئًا عَنْهُ فِي الْبَاطِنِ، وَمَقْصُودُهُ أَنْ يَتَوَسَّلَ بِهَذَا الطَّرِيقِ إِلَى كَسْرِ الْأَصْنَامِ فَإِذَا جَازَتِ الْمُوَافَقَةُ فِي الظَّاهِرِ هاهنا. مَعَ أَنَّهُ كَانَ بَرِيئًا عَنْهُ فِي الْبَاطِنِ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَسْأَلَتِنَا كَذَلِكَ؟
88-90]. Zira onlar gelecekte meydana gelecek hadiselerin vukuuna astroloji (yıldız ilmi) ile delil getiriyorlardı; İbrahim de bâtında bundan uzak olduğu halde zahirde bu yolda onlara muvafakat etti. Maksadı ise bu yol ile putları kırmaya vesile bulmaktı. Bâtında bundan beri (uzak) olduğu halde burada zahirde muvafakat caiz olduğuna göre, bizim meselemizde de öyle olması niçin caiz olmasın?
وَأَيْضًا الْمُتَكَلِّمُونَ قَالُوا: إِنَّهُ يَصِحُّ مِنَ اللَّه تَعَالَى إِظْهَارُ خَوَارِقِ الْعَادَاتِ عَلَى يَدِ مَنْ يَدَّعِي الْإِلَهِيَّةَ لِأَنَّ صُورَةَ هَذَا
Ayrıca kelamcılar şöyle demişlerdir: İlahlık iddia eden bir kimsenin elinde harikulade hallerin (mucizelerin) zuhur etmesi Allah Teâlâ'dan sahihtir (caizdir); çünkü bu
الْمُدَّعِي وَشَكْلَهُ يَدُلُّ عَلَى كَذِبِهِ فَلَا يَحْصُلُ فِيهِ التَّلْبِيسُ بِسَبَبِ ظُهُورِ تِلْكَ الْخَوَارِقِ عَلَى يَدِهِ، وَلَكِنْ لَا يَجُوزُ إِظْهَارُهَا عَلَى يَدِ مَنْ يَدَّعِي النُّبُوَّةَ لِأَنَّهُ يُوجِبُ التَّلْبِيسَ فَكَذَا هاهنا. وَقَوْلُهُ: هَذَا رَبِّي لَا يُوجِبُ الضَّلَالَ، لِأَنَّ دَلَائِلَ بُطْلَانِهِ جَلِيَّةٌ وَفِي إِظْهَارِهِ هَذِهِ الْكَلِمَةَ مَنْفَعَةٌ عَظِيمَةٌ وَهِيَ اسْتِدْرَاجُهُمْ لِقَبُولِ الدَّلِيلِ فَكَانَ جَائِزًا واللَّه أَعْلَمُ.
iddiacının sureti ve şekli onun yalancılığına delalet eder; dolayısıyla elinde bu harikulade hallerin zuhur etmesi sebebiyle bir iltibas (karışıklık) hâsıl olmaz. Fakat [yalancı olup da] peygamberlik iddia edenin elinde bunların zuhur etmesi caiz değildir, zira bu iltibasa yol açar. İşte burada da böyledir: O'nun { هَذَا رَبِّي } “Bu benim Rabbimdir” sözü sapıklığa yol açmaz; zira onun batıl olduğuna dair deliller pek açıktır. Bu kelimeyi izhar etmesinde ise delili kabule onları adım adım çekmek gibi büyük bir fayda vardır; dolayısıyla bu caiz olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
الْوَجْهُ السَّابِعُ: أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا دَعَوْهُ إِلَى عِبَادَةِ النُّجُومِ فَكَانُوا فِي تِلْكَ الْمُنَاظَرَةِ إِلَى أَنْ طَلَعَ النَّجْمُ الدُّرِّيُّ فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ هَذَا رَبِّي أَيْ هَذَا هُوَ الرَّبُّ الَّذِي تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ ثُمَّ سَكَتَ زَمَانًا حَتَّى أَفَلَ ثُمَّ قَالَ: لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ فَهَذَا تَمَامُ تَقْرِيرِ هَذِهِ الْأَجْوِبَةِ عَلَى الِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ وَهُوَ أَنَّهُ صَلَوَاتُ اللَّه عَلَيْهِ ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ بَعْدَ الْبُلُوغِ.
Yedinci Vech: Kavmi onu yıldızlara tapmaya davet edip parlak bir yıldız doğuncaya kadar bu münazarada bulunduklarında, İbrahim aleyhisselâm: { هَذَا رَبِّي } “Bu benim Rabbimdir” yani “Beni kendisine davet ettiğiniz Rab bu mudur?” demiştir; sonra o batıncaya kadar bir müddet susmuş, ardından da: { لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “Ben batanları sevmem” demiştir. İşte onun salavâtullâhi aleyh bu sözü bülûğdan sonra zikrettiği şeklindeki birinci ihtimale dair bu cevapların tam takriri budur.
أَمَّا الِاحْتِمَالُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ ذَكَرَهُ قَبْلَ الْبُلُوغِ وَعِنْدَ الْقُرْبِ مِنْهُ فَتَقْرِيرُهُ أَنَّهُ تَعَالَى كَانَ قَدْ خَصَّ إِبْرَاهِيمَ بِالْعَقْلِ الْكَامِلِ وَالْقَرِيحَةِ الصَّافِيَةِ، فَخَطَرَ بِبَالِهِ قَبْلَ بُلُوغِهِ إِثْبَاتُ الصَّانِعِ سُبْحَانَهُ فَتَفَكَّرَ فَرَأَى النَّجْمَ، فَقَالَ: هَذَا رَبِّي فَلَمَّا شَاهَدَ حَرَكَتَهُ قَالَ: لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَكْمَلَ بُلُوغَهُ فِي أَثْنَاءِ هَذَا الْبَحْثِ فَقَالَ فِي الْحَالِ: إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ فَهَذَا الِاحْتِمَالُ لَا بَأْسَ بِهِ، وَإِنْ كَانَ الِاحْتِمَالُ الْأَوَّلُ أَوْلَى بِالْقَبُولِ لِمَا ذَكَرْنَا مِنَ الدَّلَائِلِ الْكَثِيرَةِ، عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْمُنَاظَرَةَ إِنَّمَا جَرَتْ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ وَقْتَ اشْتِغَالِهِ بِدَعْوَةِ الْقَوْمِ إِلَى التَّوْحِيدِ واللَّه أَعْلَمُ.
İkinci İhtimal: Yani bunu bülûğdan önce ve ona yakın bir zamanda zikretmiş olmasıdır. Bunun takriri şudur: Allah Teâlâ, İbrahim'i kâmil bir akıl ve berrak bir fıtratla mümtaz kılmıştı; bülûğ çağına ermeden önce Sübhân olan Sânî'i (yaratıcıyı) ispat etmek aklına geldi. Tefekkür etti ve yıldızı görünce: { هَذَا رَبِّي } “Bu benim Rabbimdir” dedi; onun hareketini müşahede edince de: { لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “Ben batanları sevmem” dedi. Sonra Allah Teâlâ bu araştırma esnasında onun bülûğunu ikmal etti ve o da hemen: { إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } “Ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım” dedi. Bu ihtimalde bir beis yoktur; her ne kadar bu münazaranın İbrahim aleyhisselâm'ın kavmini tevhide davetle meşgul olduğu vakitte cereyan ettiğine dair zikrettiğimiz çok sayıdaki delil sebebiyle birinci ihtimal kabule daha layık olsa da. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَوَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ رُئِيَ بِفَتْحِ الرَّاءِ وَكَسْرِ الْهَمْزَةِ حَيْثُ كَانَ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكَسَائِيُّ بِكَسْرِهِمَا فَإِذَا كَانَ بَعْدَ الْأَلْفِ كَافٌ أَوْ هَاءٌ نَحْوَ: رَآكَ وَرَآهَا فَحِينَئِذٍ يَكْسِرُهَا حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَيَفْتَحُهَا ابْنُ عَامِرٍ. وَرَوَى يَحْيَى عَنْ أَبِي بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ مِثْلَ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ فَإِذَا تَلَتْهُ أَلِفُ وَصْلٍ نَحْوَ: رَأَى الشَّمْسَ، وَرَأَى الْقَمَرَ. فَإِنَّ حَمْزَةَ وَيَحْيَى عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَنَصْرٍ عَنِ الْكِسَائِيِّ يَكْسِرُونَ الرَّاءَ وَيَفْتَحُونَ الْهَمْزَةَ وَالْبَاقُونَ يَقْرَؤُنَ جَمِيعَ ذَلِكَ بِفَتْحِ الرَّاءِ وَالْهَمْزَةِ، وَاتَّفَقُوا فِي رَأَوْكَ، وَرَأَوْهُ أَنَّهُ بِالْفَتْحِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: أَمَّا مَنْ فَتَحَ الرَّاءَ وَالْهَمْزَةَ فَعِلَّتُهُ وَاضِحَةٌ هي تَرْكُ الْأَلِفِ عَلَى الْأَصْلِ نَحْوَ: رَعَى وَرَمَى. وَأَمَّا مَنْ فَتَحَ الرَّاءَ وَكَسَرَ الْهَمْزَةَ فَإِنَّهُ أَمَالَ الْهَمْزَةَ نَحْوَ الْكَسْرِ لِيُمِيلَ الْأَلِفَ الَّتِي فِي رَأَى نَحْوَ الْيَاءِ وَتَرَكَ الرَّاءَ مَفْتُوحَةً على الأصل. وأما من كسر هما جَمِيعًا فَلِأَجْلِ أَنْ تَصِيرَ حَرَكَةُ الرَّاءِ مُشَابَهَةً لِحَرَكَةِ الْهَمْزَةِ، وَالْوَاحِدِيُّ طَوَّلَ فِي هَذَا الْبَابِ فِي «كِتَابِ الْبَسِيطِ» فَلْيُرْجَعْ إِلَيْهِ. واللَّه أَعْلَمُ.
Dördüncü Mesele: Ebû Amr ve Nâfi'den [rivayetle] Verş, geçtiği her yerde [bu fiili] râ'nın fethası ve hemzenin kesresiyle { رَئى } (ra'i) şeklinde okumuştur. İbn Âmir, Hamza ve Kisâî ise her ikisinin kesresiyle okumuşlardır. Şayet eliften sonra { رَآكَ } ve { رَآهَا } misallerinde olduğu gibi bir kâf (ك) yahut he (هـ) bulunursa, bu durumda Hamza ve Kisâî her ikisini kesreyle, İbn Âmir ise fethayla okur. Yahyâ, Âsım'dan Ebû Bekr tarikiyle Hamza ve Kisâî'nin kıraati gibi rivayet etmiştir. Şayet sonrasında { رَأَى الشَّمْسَ } ve { رَأَى الْقَمَرَ } misallerinde olduğu gibi bir vasıl hemzesi gelirse; Hamza, Ebû Bekr tarikiyle Yahyâ ve Kisâî'den Nasr râ'yı kesre, hemzeyi fetha ile okurlar; diğerleri ise bütün bunları hem râ'nın hem hemzenin fethasıyla okurlar. { رَأَوْكَ } ve { رَأَوْهُ } kelimelerinde ise fetha olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Vâhidî şöyle demiştir: Râ ve hemzeyi fetha ile okuyanın gerekçesi açıktır; bu da { رَعَى } ve { رَمَى } misallerinde olduğu gibi elifi aslı üzere bırakmaktır. Râ'yı fetha, hemzeyi kesre ile okuyan kimse ise { رَأَى } kelimesindeki elifi yâ (ي) sesine meylettirmek (imâle yapmak) için hemzeyi kesreye meylettirmiş, râ'yı ise aslı üzere fethalı bırakmıştır. Her ikisini birden kesre ile okuyana gelince; bu, râ'nın harekesinin hemzenin harekesine benzemesi içindir. Vâhidî bu konuyu “el-Basît” adlı kitabında uzunca ele almıştır; oraya müracaat edilsin. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْقِصَّةُ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا مِنْ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وُلِدَ فِي الْغَارِ وَتَرَكَتْهُ أُمَّهُ وَكَانَ جِبْرِيلُ ﵇ يُرَبِّيهِ كُلُّ ذلك محتمل فِي الْجُمْلَةِ. وَقَالَ الْقَاضِي: كُلُّ مَا يَجْرِي مَجْرَى الْمُعْجِزَاتِ فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ لِأَنَّ تَقْدِيمَ الْمُعْجِزِ عَلَى وَقْتِ الدَّعْوَى غَيْرُ جَائِزٍ عِنْدَهُمْ، وَهَذَا هُوَ الْمُسَمَّى بِالْإِرْهَاصِ إِلَّا إِذَا حَضَرَ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ رَسُولٌ مِنَ اللَّه فَتُجْعَلُ تِلْكَ الْخَوَارِقُ مُعْجِزَةً لِذَلِكَ النَّبِيِّ. وَأَمَّا عِنْدَ أَصْحَابِنَا فَالْإِرْهَاصُ جَائِزٌ فَزَالَتِ الشُّبْهَةُ واللَّه أَعْلَمُ.
Beşinci Mesele: İbrahim aleyhisselâm'ın mağarada doğduğu, annesinin onu bıraktığı ve Cibrîl aleyhisselâm'ın onu yetiştirdiği şeklinde zikrettiğimiz kıssa genel hatlarıyla ihtimal dâhilindedir. Kadı [Abdülcebbâr] ise şöyle demiştir: Mucize kabilinden olan şeylerin tümü [peygamberlikten önce] caiz değildir; çünkü mucizenin davet (nübüvvet iddiası) vaktinden öne alınması onlara göre caiz değildir. Bu durum “irhâs” olarak adlandırılır; meğerki o dönemde Allah'tan bir elçi bulunmuş olsun da bu harikulade haller o nebi için bir mucize sayılsın. Bizim ashabımıza (Ehl-i Sünnet âlimlerine) göre ise irhâs caizdir, dolayısıyla şüphe zail olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ اسْتَدَلَّ بِأُفُولِ الْكَوْكَبِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ رَبًّا لَهُ وَخَالِقًا لَهُ. وَيَجِبُ عَلَيْنَا هاهنا أَنْ نَبْحَثَ عَنْ أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْأُفُولَ مَا هُوَ؟ وَالثَّانِي: أَنَّ الْأُفُولَ كَيْفَ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ رُبُوبِيَّةِ الْكَوْكَبِ؟ فَنَقُولُ: الْأُفُولُ عِبَارَةٌ عَنْ غَيْبُوبَةِ الشَّيْءِ بَعْدَ ظُهُورِهِ.
Altıncı Mesele: İbrahim aleyhisselâm, yıldızın batışıyla (üfûlüyle) onun kendisi için bir Rab ve yaratıcı olmasının caiz olamayacağına delil getirmiştir. Burada bizim iki hususu araştırmamız gerekir: Birincisi: Üfûl (batış) nedir? İkincisi: Üfûl, yıldızın rab olamayışına nasıl delalet eder? Biz deriz ki: Üfûl, bir şeyin ortaya çıktıktan sonra kaybolmasından ibarettir.
وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَلِسَائِلٍ أَنْ يَسْأَلَ، فَيَقُولُ: الْأُفُولُ إِنَّمَا يَدُلُّ عَلَى الْحُدُوثِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ حَرَكَةٌ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ، فَيَكُونُ الطُّلُوعُ أَيْضًا دَلِيلًا عَلَى الْحُدُوثِ، فَلِمَ تَرَكَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ الِاسْتِدْلَالَ عَلَى حُدُوثِهَا بِالطُّلُوعِ وَعَوَّلَ فِي إِثْبَاتِ هَذَا الْمَطْلُوبِ عَلَى الْأُفُولِ؟
Bunu bildiğine göre birisi şöyle bir soru sorabilir: “Üfûl (batış) sonradan yaratılmışlığa (hudûsa) ancak bir hareket olması hasebiyle delalet eder; bu takdirde doğuş (tulû') da hudûsa bir delil olur. Öyleyse İbrahim aleyhisselâm onların hudûsuna doğuş ile delil getirmeyi niçin bırakmış da bu maksadın ispatında batışa (üfûle) dayanmıştır?”
وَالْجَوَابُ: لَا شَكَّ أَنَّ الطُّلُوعَ وَالْغُرُوبَ يَشْتَرِكَانِ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى الْحُدُوثِ إِلَّا أَنَّ الدَّلِيلَ الَّذِي يَحْتَجُّ بِهِ الْأَنْبِيَاءُ فِي مَعْرِضِ دَعْوَةِ الْخَلْقِ كُلِّهِمْ إِلَى اللَّه لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ ظَاهِرًا جَلِيًّا بِحَيْثُ يَشْتَرِكُ فِي فَهْمِهِ الذَّكِيُّ وَالْغَبِيُّ وَالْعَاقِلُ. وَدَلَالَةُ الْحَرَكَةِ عَلَى الْحُدُوثِ وَإِنْ كَانَتْ يَقِينِيَّةً إِلَّا أَنَّهَا دَقِيقَةٌ لَا يَعْرِفُهَا إِلَّا الْأَفَاضِلُ مِنَ الْخَلْقِ. أَمَّا دَلَالَةُ الْأُفُولِ فَإِنَّهَا دَلَالَةٌ ظَاهِرَةٌ يَعْرِفُهَا كُلُّ أَحَدٍ، فَإِنَّ الْكَوْكَبَ يَزُولُ سُلْطَانُهُ وَقْتَ الْأُفُولِ فَكَانَتْ دَلَالَةُ الْأُفُولِ عَلَى هَذَا الْمَقْصُودِ أَتَمَّ. وَأَيْضًا قَالَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ: الْهَوَى فِي خَطِرَةِ الْإِمْكَانِ أُفُولٌ، وَأَحْسَنُ الْكَلَامِ مَا يَحْصُلُ فِيهِ حِصَّةُ الْخَوَاصِّ وَحِصَّةُ الْأَوْسَاطِ وَحِصَّةُ الْعَوَامِّ، فَالْخَوَاصُّ يَفْهَمُونَ مِنَ الْأُفُولِ الْإِمْكَانَ، وَكُلُّ مُمْكِنٍ مُحْتَاجٌ وَالْمُحْتَاجُ: لَا يَكُونُ مَقْطُوعَ الْحَاجَةِ، فَلَا بُدَّ مِنَ الِانْتِهَاءِ إِلَى مَنْ يَكُونُ مُنَزَّهًا عَنِ الْإِمْكَانِ حَتَّى تَنْقَطِعَ الْحَاجَاتُ بِسَبَبِ وُجُودِهِ كَمَا قَالَ: وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى [النَّجْمِ: ٤٢] وَأَمَّا الْأَوْسَاطُ فَإِنَّهُمْ يَفْهَمُونَ مِنَ الْأُفُولِ مُطْلَقَ الْحَرَكَةِ، فَكُلُّ مُتَحَرِّكٍ مُحْدَثٌ، وَكُلُّ مُحْدَثٍ فَهُوَ مُحْتَاجٌ إِلَى الْقَدِيمِ الْقَادِرِ. فَلَا يَكُونُ الْآفِلُ إِلَهًا بَلِ الْإِلَهُ هُوَ الَّذِي احْتَاجَ إِلَيْهِ ذَلِكَ الْآفِلُ. وَأَمَّا الْعَوَامُّ فَإِنَّهُمْ يَفْهَمُونَ مِنَ الْأُفُولِ الْغُرُوبَ وَهُمْ يُشَاهِدُونَ أَنَّ كُلَّ كَوْكَبٍ يَقْرُبُ مِنَ الْأُفُولِ والغروب فإنه يزول نوره وينتقض ضَوْءُهُ وَيَذْهَبُ سُلْطَانُهُ وَيَصِيرُ كَالْمَعْزُولِ وَمَنْ يَكُونُ كَذَلِكَ لَا يَصْلُحُ لِلْإِلَهِيَّةِ، فَهَذِهِ الْكَلِمَةُ الْوَاحِدَةُ أَعْنِي قَوْلَهُ: لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ كَلِمَةٌ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى نَصِيبِ الْمُقَرَّبِينَ وَأَصْحَابِ الْيَمِينِ وَأَصْحَابِ الشِّمَالِ، فَكَانَتْ أَكْمَلَ الدَّلَائِلِ وَأَفْضَلَ الْبَرَاهِينِ.
Cevap: Şüphe yok ki doğuş ve batış hudûsa delalet etmekte müşterektir; ancak bütün insanları Allah'a davet makamında peygamberlerin delil olarak getirdiği hüccetin, zekinin de kıt anlayışlının da akıllının da anlamakta ortak olacağı derecede açık ve vazıh olması gerekir. Hareketin hudûsa delaleti her ne kadar yakînî ise de insanların ancak seçkinlerinin bilebileceği derecede dakiktir (incedir). Batışın (üfûlün) delaleti ise herkesin bilebileceği apaçık bir delalettir; zira yıldızın hâkimiyeti batış vaktinde zail olur; dolayısıyla üfûlün bu maksada delaleti daha tamdır. Ayrıca bazı muhakkikler şöyle demiştir: İmkân tehlikesine düşmek de bir üfûldür (batıştır). Sözün en güzeli; havasın, avamın ve orta tabakanın kendisinden pay aldığı sözdür. Havas tabakası üfûlden “imkân”ı anlar. Her mümkün ise muhtaçtır; muhtaç olanın ise ihtiyacı kesilmez. Dolayısıyla varlığı sebebiyle ihtiyaçların sona ermesi için imkândan münezzeh olana ulaşmak zorunludur; nitekim O: { وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى } “Şüphesiz en son varış Rabbinedir” [Necm 42] buyurmuştur. Orta tabaka ise üfûlden “mutlak hareket”i anlar; zira her hareket eden hâdistir (sonradan olmadır) ve her hâdis de Kadîm ve Kâdir olana muhtaçtır. Dolayısıyla batan varlık ilah olamaz, bilakis ilah o batanın kendisine muhtaç olduğu zattır. Avam tabakası ise üfûlden “batışı” anlar; onlar batan ve batmaya yaklaşan her yıldızın nurunun zail olduğunu, ışığının söndüğünü, hâkimiyetinin gittiğini ve azledilmiş gibi olduğunu müşahede ederler. Böylece olan bir varlık ise ilahlığa elverişli değildir. Dolayısıyla bu tek ifade, yani onun: { لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “Ben batanları sevmem” sözü; mukarrebûnun, ashâb-ı yemînin ve ashâb-ı şimâlin nasibini içeren bir ifadedir. Bu sebeple delillerin en mükemmeli ve bürhanların en üstünü olmuştur.
وَفِيهِ دَقِيقَةٌ أُخْرَى: وَهُوَ أَنَّهُ ﵇ إِنَّمَا كَانَ يُنَاظِرُهُمْ وَهُمْ كَانُوا مُنَجِّمِينَ. وَمَذْهَبُ أَهْلِ النُّجُومِ أَنَّ الْكَوْكَبَ إِذَا كَانَ فِي الرُّبْعِ الشَّرْقِيِّ وَيَكُونُ صَاعِدًا إِلَى وَسَطِ السَّمَاءِ كَانَ قَوِيًّا عظيم التأثير. أما إذا كان غريبا وَقَرِيبًا مِنَ الْأُفُولِ فَإِنَّهُ يَكُونُ ضَعِيفَ التَّأْثِيرِ قَلِيلَ الْقُوَّةِ. فَنَبَّهَ بِهَذِهِ الدَّقِيقَةِ عَلَى أَنَّ الْإِلَهَ هُوَ الَّذِي لَا تَتَغَيَّرُ قُدْرَتُهُ إِلَى الْعَجْزِ وَكَمَالُهُ إِلَى النُّقْصَانِ، وَمَذْهَبُكُمْ أَنَّ الْكَوْكَبَ حَالَ كَوْنِهِ فِي الرُّبْعِ الْغَرْبِيِّ، يَكُونُ ضَعِيفَ الْقُوَّةِ، نَاقِصَ التَّأْثِيرِ، عَاجِزًا عَنِ التَّدْبِيرِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى الْقَدْحِ فِي إِلَهِيَّتِهِ، فَظَهَرَ عَلَى قَوْلِ الْمُنَجِّمِينَ أَنَّ لِلْأُفُولِ مَزِيدَ خَاصِّيَّةٍ فِي كَوْنِهِ مُوجِبًا لِلْقَدْحِ فِي إِلَهِيَّتِهِ واللَّه أَعْلَمُ.
Bunda başka bir incelik daha vardır: O aleyhisselâm onlarla münazara ederken onlar müneccim idiler. Müneccimlerin mezhebine göre ise yıldız doğu çeyreğinde olup göğün ortasına doğru yükseldiğinde güçlü ve etkisi büyük olur. Batıda ve batmaya yakın olduğunda ise etkisi zayıf ve gücü az olur. Bu incelikle şuna dikkat çekmiştir: İlah, kudreti acziyete ve kemali noksanlığa dönüşmeyen zattır. Sizin mezhebinize göre ise yıldız batı çeyreğinde bulunduğu halde gücü zayıf, etkisi noksan ve tedbirden âciz olur. Bu da onun ilahlığına halel getirdiğini gösterir. Böylece müneccimlerin görüşüne göre üfûlün (batışın), yıldızın ilahlığına halel getirme hususunda ayrı bir hususiyeti olduğu ortaya çıkmıştır. En doğrusunu Allah bilir.
أَمَّا الْمَقَامُ الثَّانِي: وَهُوَ بَيَانُ أَنَّ كَوْنَ الْكَوْكَبِ آفِلًا يَمْنَعُ مِنْ رُبُوبِيَّتِهِ. فَلِقَائِلٍ أَيْضًا أَنْ يَقُولَ: أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يَكُونَ أُفُولُهُ دَالًّا عَلَى حُدُوثِهِ إِلَّا أَنَّ حُدُوثَهُ لَا يَمْنَعُ مِنْ كَوْنِهِ رَبًّا لِإِبْرَاهِيمَ وَمَعْبُودًا لَهُ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْمُنَجِّمِينَ وَأَصْحَابَ الوسائط يَقُولُونَ إِنَّ الْإِلَهَ الْأَكْبَرَ خَلَقَ الْكَوَاكِبَ وَأَبْدَعَهَا وَأَحْدَثَهَا، ثُمَّ أَنَّ هَذِهِ الْكَوَاكِبَ تَخْلُقُ النَّبَاتَ وَالْحَيَوَانَ فِي هَذَا الْعَالَمِ الْأَسْفَلِ، فَثَبَتَ أَنَّ أُفُولَ الْكَوَاكِبِ وَإِنْ دَلَّ عَلَى حُدُوثِهَا إِلَّا أَنَّهُ لَا يَمْنَعُ مِنْ كَوْنِهَا أَرْبَابًا لِلْإِنْسَانِ وآلهة لهذا العالم. والجواب: لنا هاهنا مَقَامَانِ:
İkinci Makam: Bu da yıldızın batan bir varlık oluşunun onun rabliğine engel olduğunu açıklamaktır. Birisi yine şöyle diyebilir: “Bu konudaki en ileri nokta, onun batışının hudûsuna delalet etmesidir; fakat onun hâdis olması İbrahim'in Rabbi ve mabudu olmasına engel teşkil etmez. Görmez misin ki müneccimler ve vasıta ehli şöyle derler: 'En büyük İlah yıldızları yaratmış, onları yoktan var etmiş ve ihdas etmiştir; sonra bu yıldızlar şu aşağıdaki âlemde bitkileri ve hayvanları yaratmaktadır.' Dolayısıyla sabit olur ki yıldızların batışı her ne kadar onların hudûsuna delalet etse de insanların rableri ve bu âlemin ilahları olmalarına engel teşkil etmez.” Cevap: Burada bizim iki makamımız vardır:
الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الرَّبِّ وَالْإِلَهِ الْمَوْجُودَ الَّذِي عِنْدَهُ تَنْقَطِعُ الْحَاجَاتُ، وَمَتَى ثَبَتَ بِأُفُولِ الْكَوَاكِبِ حُدُوثُهَا، وَثَبَتَ فِي بَدَاهَةِ الْعُقُولِ أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ مُحْدَثًا، فَإِنَّهُ يَكُونُ فِي وُجُودِهِ مُحْتَاجًا إِلَى الْغَيْرِ.
Birinci Makam: Rab ve ilahtan muradın, katında ihtiyaçların son bulduğu varlık olmasıdır. Yıldızların batışıyla onların hudûsu sabit olunca ve akılların apaçık bedahatiyle sonradan olan her şeyin varlığında bir başkasına muhtaç olduğu sabit olunca,
وَجَبَ الْقَطْعُ بِاحْتِيَاجِ هَذِهِ الْكَوَاكِبِ فِي وُجُودِهَا إِلَى غَيْرِهَا، وَمَتَى ثَبَتَ هَذَا الْمَعْنَى امْتَنَعَ كَوْنُهَا أَرْبَابًا وَآلِهَةً.
bu yıldızların varlıklarında başkasına muhtaç olduklarına kesin olarak hükmetmek vacip olur. Bu mana sabit olunca da onların rabler ve ilahlar olması imkânsızlaşır;
بِمَعْنَى أَنَّهُ تَنْقَطِعُ الْحَاجَاتُ عِنْدَ وُجُودِهَا، فَثَبَتَ أَنَّ كَوْنَهَا آفِلَةً يُوجِبُ الْقَدْحَ فِي كَوْنِهَا أَرْبَابًا وَآلِهَةً بِهَذَا التَّفْسِيرِ.
yani varlıkları nezdinde ihtiyaçların son bulduğu anlamındaki [ilah olmaları imkânsızlaşır]. Böylece onların batan varlıklar oluşunun, bu tefsire göre rabler ve ilahlar oluşlarına halel getirdiği sabit olmuştur.
الْمَقَامُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الرَّبِّ وَالْإِلَهِ. مَنْ يَكُونُ خَالِقًا لَنَا وَمُوجِدًا لِذَوَاتِنَا وَصِفَاتِنَا. فَنَقُولُ:
İkinci Makam: Rab ve ilahtan muradın bizim yaratıcımız ve zatlarımızın ile sıfatlarımızın var edicisi olan zat olmasıdır. Biz deriz ki:
أُفُولُ الْكَوَاكِبِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهَا عَاجِزَةً عَنِ الْخَلْقِ وَالْإِيجَادِ وَعَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ عِبَادَتُهَا وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ:
Yıldızların batışı, onların yaratmaktan ve icat etmekten âciz olduklarına ve onlara ibadet etmenin caiz olmadığına delalet eder. Bunun açıklaması birtakım yönlerledir: Birincisi:
أَنَّ أُفُولَهَا يَدُلُّ عَلَى حُدُوثِهَا. وَحُدُوثُهَا يَدُلُّ عَلَى افْتِقَارِهَا إِلَى فَاعِلٍ قَدِيمٍ قَادِرٍ وَيَجِبُ أَنْ تَكُونَ قَادِرِيَّةُ ذَلِكَ الْقَادِرِ أَزَلِيَّةً. وَإِلَّا لَافْتَقَرَتْ قَادِرِيَّتُهُ إِلَى قَادِرٍ آخَرَ، وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّ قَادِرِيَّتَهُ أَزَلِيَّةٌ.
Onların batışı hudûslarına delalet eder. Hudûsları ise kadîm ve kâdir bir faile muhtaç olduklarına delalet eder. O Kâdir'in kadir oluşunun (kâdiriyyetinin) ezelî olması vaciptir. Aksi takdirde O'nun kadiriyeti başka bir kâdire muhtaç olurdu ve teselsül gerekirdi ki bu muhaldir. Böylece O'nun kadiriyetinin ezelî olduğu sabit olmuştur.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الشَّيْءُ الَّذِي هُوَ مَقْدُورٌ لَهُ إِنَّمَا صَحَّ كَوْنُهُ مَقْدُورًا لَهُ بِاعْتِبَارِ إِمْكَانِهِ وَالْإِمْكَانُ وَاحِدٌ فِي كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ. فَثَبَتَ أَنَّ مَا لِأَجْلِهِ صَارَ بَعْضُ الْمُمْكِنَاتِ مَقْدُورًا للَّه تَعَالَى فَهُوَ حَاصِلٌ فِي كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ، فَوَجَبَ فِي كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ أَنْ تَكُونَ مَقْدُورَةً للَّه تَعَالَى.
Bu sabit olunca deriz ki: O'nun kudreti dâhilinde olan (makdûr) bir şeyin O'na makdûr olması ancak imkânı itibarıyla sahih olmuştur; imkân ise bütün mümkünlerde birdir. Böylece bazı mümkünlerin Allah Teâlâ'ya makdûr olmasını sağlayan gerekçenin bütün mümkünlerde mevcut olduğu sabit olmuştur; dolayısıyla bütün mümkünlerin Allah Teâlâ'nın kudreti dâhilinde olması vacip olmuştur.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا امْتَنَعَ وُقُوعُ شَيْءٍ مِنَ الْمُمْكِنَاتِ بِغَيْرِهِ عَلَى مَا بَيَّنَّا صِحَّةَ هذه المقامات بالدلائل اليقينة فِي عِلْمِ الْأُصُولِ.
Bu sabit olunca, usûl ilminde bu makamların doğruluğunu yakînî delillerle açıkladığımız üzere, mümkünlerden hiçbir şeyin O'ndan başkası vasıtasıyla vuku bulması imkânsız hale gelir.
فَالْحَاصِلُ أَنَّهُ ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّ كَوْنَ الْكَوَاكِبِ آفِلَةً يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهَا مُحْدَثَةً، وَإِنْ كَانَ لَا يَثْبُتُ هَذَا الْمَعْنَى إِلَّا بِوَاسِطَةِ مُقَدِّمَاتٍ كَثِيرَةٍ، وَأَيْضًا فَكَوْنُهَا فِي نَفْسِهَا مُحْدَثَةً يُوجِبُ الْقَوْلَ بِامْتِنَاعِ كَوْنِهَا قَادِرَةً عَلَى الْإِيجَادِ وَالْإِبْدَاعِ، وَإِنْ كَانَ لَا يَثْبُتُ هَذَا الْمَعْنَى إِلَّا بِوَاسِطَةِ مُقَدِّمَاتٍ كَثِيرَةٍ. وَدَلَائِلُ الْقُرْآنِ إِنَّمَا يُذْكَرُ فِيهَا أُصُولُ الْمُقَدِّمَاتِ، فَأَمَّا التَّفْرِيعُ وَالتَّفْصِيلُ، فَذَاكَ إِنَّمَا يَلِيقُ بِعِلْمِ الْجَدَلِ. فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى هَاتَيْنِ الْمُقَدِّمَتَيْنِ عَلَى سبيل الرمز لا جرم اكتفي بذكر هما فِي بَيَانِ أَنَّ الْكَوَاكِبَ لَا قُدْرَةَ لَهَا عَلَى الْإِيجَادِ وَالْإِبْدَاعِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ اسْتَدَلَّ إِبْرَاهِيمُ ﵇ بِأُفُولِهَا عَلَى امْتِنَاعِ كَوْنِهَا أَرْبَابًا وَآلِهَةً لِحَوَادِثِ هَذَا الْعَالَمِ.
Hâsıl-ı kelâm; her ne kadar bu mana ancak birçok öncül vasıtasıyla sübut bulsa da, delille sabit olmuştur ki yıldızların batan varlıklar oluşu onların hâdis (sonradan yaratılmış) olduklarına delalet eder. Yine bizzat kendilerinin hâdis oluşu da -her ne kadar bu mana ancak birçok öncül vasıtasıyla sübut bulsa da- icat etmeye ve yoktan var etmeye muktedir olmalarının imkânsızlığını söylemeyi gerektirir. Kur'an'ın delillerinde ise öncüllerin asılları zikredilir; dallandırıp budaklandırma ve detaylandırmaya gelince, o ancak cedel ilmine yakışır. Allah Teâlâ bu iki öncülü remiz yoluyla zikredince, yıldızların icat ve ibdâya güç yetiremeyeceğini açıklamada elbette bu ikisini zikretmekle yetinilmiştir. İşte bu sebeple İbrahim aleyhisselâm, bu âlemin hadiseleri için yıldızların rabler ve ilahlar olmasının imkânsızlığına onların batışıyla delil getirmiştir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ أُفُولَ الْكَوَاكِبِ يَدُلُّ عَلَى حُدُوثِهَا وَحُدُوثِهَا يَدُلُّ عَلَى افْتِقَارِهَا فِي وُجُودِهَا إِلَى الْقَادِرِ الْمُخْتَارِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ الْفَاعِلُ هُوَ الْخَالِقُ لِلْأَفْلَاكِ وَالْكَوَاكِبِ، وَمَنْ كَانَ قَادِرًا عَلَى خَلْقِ الْكَوَاكِبِ وَالْأَفْلَاكِ مِنْ دُونِ وَاسِطَةِ أَيِّ شَيْءٍ كَانَ فَبِأَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى خَلْقِ الْإِنْسَانِ أَوْلَى لِأَنَّ الْقَادِرَ عَلَى خَلْقِ الشَّيْءِ الْأَعْظَمِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى خَلْقِ الشَّيْءِ الْأَضْعَفِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ [غَافِرٍ: ٥٧] وَبِقَوْلِهِ: أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلى وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ [يس: ٨١] فَثَبَتَ بِهَذَا الطَّرِيقِ أَنَّ الْإِلَهَ الْأَكْبَرَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى خَلْقِ الْبَشَرِ، وَعَلَى تَدْبِيرِ الْعَالِمِ الْأَسْفَلِ بِدُونِ وَاسِطَةِ الْأَجْرَامِ الْفَلَكِيَّةِ وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ الِاشْتِغَالُ بِعِبَادَةِ الْإِلَهِ الْأَكْبَرِ أَوْلَى مِنَ الِاشْتِغَالِ بِعِبَادَةِ الشَّمْسِ وَالنُّجُومِ وَالْقَمَرِ.
İkinci Vech: Yıldızların batışı onların hudûsuna, hudûsları da varlıklarında Kâdir-i Muhtâr olan bir Zât'a muhtaç olduklarına delalet eder; dolayısıyla feleklerin ve yıldızların yaratıcısı o Fâil'dir. Hiçbir şeyin vasıtası olmaksızın yıldızları ve felekleri yaratmaya muktedir olan Zât'ın insanı yaratmaya muktedir olması evleviyetle geçerlidir; zira daha büyük bir şeyi yaratmaya muktedir olanın, daha zayıf bir şeyi yaratmaya da mutlaka muktedir olması gerekir. Allah Teâlâ'nın: { لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ } “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür” [Gâfir 57] kavliyle ve O'nun: { أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلى وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ } “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kâdir değil midir? Elbette kâdirdir; O, hakkıyla yaratan ve her şeyi bilendir.” [Yâsîn 81] kavliyle işaret edilen husus budur. Böylece bu yolla sabit olmuştur ki en büyük İlah'ın, felekî ecramın (gök cisimlerinin) vasıtası olmaksızın insanı yaratmaya ve şu aşağıdaki âlemi idare etmeye muktedir olması vaciptir. Durum böyle olunca, en büyük İlah'a ibadetle meşgul olmak, güneşe, yıldızlara ve aya ibadetle meşgul olmaktan daha evladır.