الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ لَوْ صَحَّ كَوْنُ بَعْضِ الْكَوَاكِبِ مُوجِدَةً وَخَالِقَةً، لَبَقِيَ هَذَا الِاحْتِمَالُ فِي الْكُلِّ وَحِينَئِذٍ لَا يَعْرِفُ الْإِنْسَانُ أَنَّ خَالِقَهُ هَذَا الْكَوْكَبُ. أَوْ ذَلِكَ الْآخَرُ أَوْ مَجْمُوعُ الْكَوَاكِبِ فَيَبْقَى شَاكًّا فِي مَعْرِفَةِ خَالِقِهِ. أَمَّا لَوْ عَرَفْنَا الْكُلَّ وَأَسْنَدْنَا الْخَلْقَ وَالْإِيجَادَ وَالتَّدْبِيرَ إِلَى خَالِقِ الْكُلِّ فَحِينَئِذٍ يُمْكِنُنَا مَعْرِفَةُ الْخَالِقِ وَالْمُوجِدِ وَيُمْكِنُنَا الِاشْتِغَالُ بِعِبَادَتِهِ وَشُكْرِهِ، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّ أُفُولَ الْكَوَاكِبِ كَمَا يَدُلُّ عَلَى امْتِنَاعِ كَوْنِهَا قَدِيمَةً فَكَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى امْتِنَاعِ كَوْنِهَا آلِهَةً لِهَذَا الْعَالَمِ وَأَرْبَابًا لِلْحَيَوَانِ وَالْإِنْسَانِ. واللَّه أَعْلَمُ. فَهَذَا تَمَامُ الْكَلَامِ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الدَّلِيلِ.
Üçüncü Vech: Eğer bazı yıldızların var edici ve yaratıcı olması sahih olsaydı, bu ihtimal bütün [yıldızlar] hakkında da baki kalırdı ve o takdirde insan kendisini yaratanın bu yıldız mı, diğeri mi yoksa yıldızların tamamı mı olduğunu bilemezdi; böylece yaratıcısını tanıma hususunda şüphe içinde kalırdı. Fakat hepsini [yaratılmış olarak] bilir ve yaratmayı, var etmeyi ve tedbiri her şeyin yaratıcısına isnat edersek, işte o zaman Yaratıcıyı ve Varediciyi tanımamız mümkün olur; O'na ibadetle ve O'na şükürle meşgul olmamız mümkün hale gelir. Bu vecihlerle sabit olmuştur ki yıldızların batışı, onların kadîm (ezelî) olmalarının imkânsızlığına delalet ettiği gibi, bu âlemin ilahları, hayvanların ve insanın rableri olmalarının imkânsızlığına da delalet eder. En doğrusunu Allah bilir. İşte bu delilin takriri hakkındaki sözün tamamı bundan ibarettir.
فَإِنْ قِيلَ: لَا شَكَّ أَنَّ تِلْكَ اللَّيْلَةَ كَانَتْ مَسْبُوقَةً بِنَهَارٍ وَلَيْلٍ، وَكَانَ أُفُولُ الْكَوَاكِبِ وَالْقَمَرِ وَالشَّمْسِ حَاصِلًا فِي اللَّيْلِ السَّابِقِ وَالنَّهَارِ السَّابِقِ وَبِهَذَا التَّقْرِيرِ لَا يَبْقَى لِلْأُفُولِ الْحَاصِلِ فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ مزيد فائدة.
Eğer: “Şüphe yok ki o geceden önce de bir gündüz ve bir gece vardı; yıldızların, ayın ve güneşin batışı önceki gecede ve önceki gündüzde de gerçekleşmekteydi. Bu takdire göre, o gecede gerçekleşen batışın fazladan bir faydası kalmaz” denilirse,
وَالْجَوَابُ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّهُ صَلَوَاتُ اللَّه عَلَيْهِ إِنَّمَا أَوْرَدَ هَذَا الدَّلِيلَ عَلَى الْأَقْوَامِ الَّذِينَ كَانَ يَدْعُوهُمْ مِنْ عِبَادَةِ النُّجُومِ إِلَى التَّوْحِيدِ. فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ ﵇ كَانَ جَالِسًا مَعَ أُولَئِكَ الْأَقْوَامِ لَيْلَةً مِنَ اللَّيَالِي وَزَجَرَهُمْ عَنْ عِبَادَةِ الْكَوَاكِبِ فَبَيْنَمَا هُوَ فِي تَقْرِيرِ ذَلِكَ الْكَلَامِ إِذْ وَقَعَ بَصَرُهُ عَلَى كَوْكَبٍ مُضِيءٍ. فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ لَوْ كَانَ هَذَا الْكَوْكَبُ إِلَهًا لَمَا انْتَقَلَ مِنَ الصُّعُودِ إِلَى الْأُفُولِ وَمِنَ الْقُوَّةِ إِلَى الضَّعْفِ. ثُمَّ فِي أَثْنَاءِ ذَلِكَ الْكَلَامِ طَلَعَ الْقَمَرُ وَأَفَلَ. فَأَعَادَ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ الْكَلَامَ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي الشَّمْسِ، فَهَذَا جُمْلَةُ مَا يَحْضُرُنَا فِي تَقْرِيرِ دَلِيلِ إِبْرَاهِيمَ صَلَوَاتُ اللَّه عليه وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ.
Cevap şudur: Biz, onun -Allah’ın salâtı üzerine olsun- bu delili ancak yıldızlara tapmaktan tevhide davet ettiği topluluklara karşı getirdiğini açıklamıştık. Dolayısıyla onun aleyhisselâm gecelerden bir gece o topluluklarla birlikte otururken onları yıldızlara tapmaktan menettiği, bu sözün açıklanması esnasında iken gözünün parlak bir yıldıza iliştiği söylenmesi uzak bir ihtimal değildir. Yıldız batınca İbrahim aleyhisselâm: “Eğer bu yıldız bir ilah olsaydı yükselmekten batmaya, güçten zayıflığa intikal etmezdi” dedi. Sonra bu sözün akabinde ay doğdu ve battı. Onlara aynı sözü tekrarladı; güneş hakkındaki söz de böyledir. İşte İbrahim’in -Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun- delilinin takriri hususunda hatırımıza gelenlerin özeti budur.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: تَفَلْسَفَ الْغَزَالِيُّ فِي بَعْضِ كُتُبِهِ وَحَمَلَ الْكَوْكَبَ عَلَى النَّفْسِ النَّاطِقَةِ الْحَيَوَانِيَّةِ الَّتِي لِكُلِّ كَوْكَبٍ، وَالْقَمَرَ عَلَى النَّفْسِ النَّاطِقَةِ الَّتِي لِكُلِّ فَلَكٍ، وَالشَّمْسَ عَلَى الْعَقْلِ الْمُجَرَّدِ الَّذِي لِكُلِّ ذَلِكَ، وَكَانَ أَبُو عَلِيِّ بْنُ سَيْنَاءَ يُفَسِّرُ الْأُفُولَ بِالْإِمْكَانِ، فَزَعَمَ الْغَزَالِيُّ أَنَّ الْمُرَادَ بِأُفُولِهَا إِمْكَانُهَا فِي نَفْسِهَا، وَزَعَمَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ بِأَسْرِهَا مُمْكِنَةُ الْوُجُودِ لِذَوَاتِهَا، وَكُلُّ مُمْكِنٍ فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُؤَثِّرٍ، ولا بدله مِنَ الِانْتِهَاءِ إِلَى وَاجِبِ الْوُجُودِ.
Altıncı Mesele: Gazzâlî bazı kitaplarında felsefî izahlara girerek yıldızı her yıldıza ait natık hayvani nefse, ayı her feleğe ait natık nefse, güneşi ise bütün bunlar için olan mücerred akla hamletmiştir. Ebû Ali b. Sînâ ise ufûlü (batışı) imkân ile tefsir ederdi. Gazzâlî de onların batışından maksadın bizzat kendilerindeki imkân [özelliği] olduğunu iddia etmiş ve onun: { لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “Ben batanları sevmem” sözünden maksadın, bu şeylerin tamamının zatları gereği mümkün varlıklar olduğu, her mümkünün ise mutlaka bir müessire (etki edene) ve neticede Vacibü'l-Vücûd'a (varlığı zorunlu olana) dayanmasının şart olduğu şeklinde ileri sürmüştür.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ لَا بَأْسَ بِهِ. إِلَّا أَنَّهُ يَبْعُدُ حَمْلُ لَفْظِ الْآيَةِ عَلَيْهِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ حَمَلَ الْكَوْكَبَ عَلَى الْحِسِّ وَالْقَمَرَ عَلَى الْخَيَالِ وَالْوَهْمِ، وَالشَّمْسَ عَلَى الْعَقْلِ، وَالْمُرَادُ أَنَّ هَذِهِ الْقُوَى الْمُدْرِكَةَ الثَّلَاثَةَ قَاصِرَةٌ مُتَنَاهِيَةٌ، وَمُدَبِّرُ الْعَالَمِ مُسْتَوْلٍ عَلَيْهَا قَاهِرٌ لَهَا واللَّه أَعْلَمُ.
Bil ki bu sözde bir sakınca yoktur; ancak ayetin lafzını buna hamletmek uzaktır. İnsanlardan kimi de yıldızı duyuya, ayı hayal ve vehme, güneşi ise akla hamletmiştir. Maksat şudur ki bu üç idrak edici kuvvet yetersiz ve sonludur; âlemin Müdebbiri (idare edicisi) ise onlara hâkim ve galiptir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: دَلَّ قَوْلُهُ: لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ عَلَى أَحْكَامٍ:
Yedinci Mesele: { لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “Ben batanları sevmem” kavli birtakım hükümlere delalet etmiştir:
الْحُكْمُ الْأَوَّلُ هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَيْسَ بِجِسْمٍ إِذْ لَوْ كَانَ جِسْمًا لَكَانَ غَائِبًا عَنَّا أَبَدًا فَكَانَ آفِلًا أَبَدًا، وَأَيْضًا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ تَعَالَى يَنْزِلُ مِنَ الْعَرْشِ إِلَى السَّمَاءِ تَارَةً وَيَصْعَدُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْعَرْشِ أُخْرَى، وَإِلَّا لَحَصَلَ مَعْنَى الْأُفُولِ.
Birinci Hüküm: Bu ayet O Teâlâ'nın cisim olmadığına delalet eder. Çünkü eğer cisim olsaydı bizden ebediyen gaip olurdu; dolayısıyla da ebediyen batmış (âfil) olurdu. Yine O Teâlâ'nın bir defasında Arş'tan semaya inmesi, başka bir defasında da semadan Arş'a çıkması imkânsızdır; aksi takdirde batma manası gerçekleşmiş olurdu.
الْحُكْمُ الثَّانِي هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَيْسَ مَحَلًّا لِلصِّفَاتِ الْمُحْدَثَةِ كَمَا تَقُولُهُ الْكَرَامِيَّةُ، وَإِلَّا لَكَانَ مُتَغَيِّرًا، وَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ مَعْنَى الْأُفُولِ، وَذَلِكَ مُحَالٌ.
İkinci Hüküm: Bu ayet O Teâlâ'nın Kerrâmiyye'nin dediği gibi hâdis (sonradan olan) sıfatlara mahal olmadığına delalet eder; aksi takdirde değişen olurdu ve bu durumda da batma manası gerçekleşirdi; bu ise muhaldir.
الْحُكْمُ الثَّالِثُ تَدُلُّ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الدِّينَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَبْنِيًّا عَلَى الدَّلِيلِ لَا عَلَى التَّقْلِيدِ، وَإِلَّا لَمْ يَكُنْ لِهَذَا الِاسْتِدْلَالِ فَائِدَةٌ ألبتة.
Üçüncü Hüküm: Bu ayet dinin taklit üzerine değil delil üzerine bina edilmesinin vacip olduğuna delalet eder; aksi takdirde bu istidlalin (delil getirmenin) kesinlikle hiçbir faydası olmazdı.
الْحُكْمُ الرَّابِعُ تَدُلُّ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ مَعَارِفَ الْأَنْبِيَاءِ بِرَبِّهِمِ اسْتِدْلَالِيَّةٌ لَا ضَرُورِيَّةٌ، وَإِلَّا لَمَا احْتَاجَ إِبْرَاهِيمُ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ.
Dördüncü Hüküm: Bu ayet peygamberlerin Rablerini tanımalarının zaruri (doğuştan/zorunlu) değil istidlali (delile dayalı) olduğuna delalet eder; aksi takdirde İbrahim delil getirmeye ihtiyaç duymazdı.
الْحُكْمُ الْخَامِسُ تَدُلُّ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ لَا طَرِيقَ إِلَى تَحْصِيلِ مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى إِلَّا بِالنَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ فِي أَحْوَالِ مَخْلُوقَاتِهِ، إِذْ لَوْ أَمْكَنَ تَحْصِيلُهَا بِطَرِيقٍ آخَرَ لَمَا عَدَلَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ إِلَى هَذِهِ الطَّرِيقَةِ واللَّه أَعْلَمُ.
Beşinci Hüküm: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın marifetini (bilgisini) elde etmenin yaratıklarının halleri üzerinde tefekkür edip delil getirmekten başka bir yolu olmadığına delalet eder; zira onu başka bir yolla elde etmek mümkün olsaydı İbrahim aleyhisselâm bu yola yönelmezdi. En doğrusunu Allah bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ.
Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ } “Ayı doğarken görünce: ‘Rabbim budur’ dedi. O batınca da: ‘Andolsun ki eğer Rabbim beni doğru yola iletmezse, elbette sapan topluluktan olurum’ dedi” kavline gelince,
فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يُقَالُ: بَزَغَ الْقَمَرُ إِذَا ابْتَدَأَ فِي الطُّلُوعِ، وَبَزَغَتِ الشَّمْسُ إِذَا بَدَأَ مِنْهَا طُلُوعٌ. وَنُجُومٌ بِوَازِغُ.
Birinci Mesele: Ay doğmaya başladığında [Arapçada] bezeğa'l-kameru (بَزَغَ الْقَمَرُ), güneşten bir doğuş başladığında bezeğati'ş-şemsu (بَزَغَتِ الشَّمْسُ) ve nücûmun bevâziğu (نُجُومٌ بِوَازِغُ) [doğan yıldızlar] denilir.
قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: كَأَنَّهُ مَأْخُوذٌ فِي الْبَزْغِ وَهُوَ الشَّقُّ كَأَنَّهُ بِنُورِهِ يَشُقُّ الظُّلْمَةَ شَقًّا، وَمَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُ اعْتَبَرَ فِي الْقَمَرِ مِثْلَ مَا اعْتَبَرَ فِي الْكَوْكَبِ.
Ezherî şöyle demiştir: Sanki bu, yarma anlamına gelen el-bezğ (الْبَزْغ) kelimesinden alınmıştır; zira o, nuruyla karanlığı yarıp açmaktadır. Ayetin manası ise: Yıldızda ibret aldığı şeyin aynısını ayda da ibret almıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: دَلَّ قَوْلُهُ: لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ عَلَى أَنَّ الْهِدَايَةَ لَيْسَتْ إِلَّا مِنَ اللَّه تَعَالَى. وَلَا يُمْكِنُ حَمْلُ لَفْظِ الْهِدَايَةِ عَلَى التَّمَكُّنِ وَإِزَاحَةِ الْأَعْذَارِ وَنَصْبِ الدَّلَائِلِ. لِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ كَانَ حَاصِلًا، فَالْهِدَايَةُ الَّتِي كَانَ يَطْلُبُهَا بَعْدَ حُصُولِ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ زَائِدَةٌ عَلَيْهَا.
İkinci Mesele: Onun: { لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ } “Andolsun ki eğer Rabbim beni doğru yola iletmezse, elbette sapan topluluktan olurum” sözü, hidayetin ancak Allah Teâlâ'dan olduğuna delalet etmiştir. Hidayet lafzını güç yetirme (temekkün), mazeretleri ortadan kaldırma ve delilleri ortaya koyma manasına hamletmek mümkün değildir; çünkü bütün bunlar zaten mevcuttu. Dolayısıyla bu şeylerin hasıl olmasından sonra talep ettiği hidayetin, mutlaka bunlardan fazla bir şey olması gerekir.
وَاعْلَمْ أَنَّ كَوْنَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ عَلَى مَذْهَبِنَا أَظْهَرُ مِنْ أَنْ يَشْتَبِهَ عَلَى الْعَاقِلِ لِأَنَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَضَافَ الْهِدَايَةَ إِلَى اللَّه تَعَالَى، وَكَذَا فِي قَوْلِهِ: الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ وَكَذَا فِي قَوْلِهِ: وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ.
Bil ki İbrahim’in aleyhisselâm bizim mezhebimiz üzere olduğu hususu, akıl sahibine kapalı kalmayacak derecede açıktır; çünkü o bu ayette hidayeti Allah Teâlâ'ya nispet etmiştir; nitekim: { الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ } “Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O'dur” kavlinde ve: { وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ } “Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut” kavlinde de böyledir.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ } “Güneşi doğarken görünce de: ‘Rabbim budur, bu daha büyük’ dedi” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِنَّمَا قَالَ فِي الشَّمْسِ هَذَا مَعَ أَنَّهَا مُؤَنَّثَةٌ، وَلَمْ يَقُلْ هَذِهِ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الشَّمْسَ بِمَعْنَى الضِّيَاءِ وَالنُّورِ، فَحُمِلَ اللَّفْظُ عَلَى التَّأْوِيلِ فَذُكِرَ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الشَّمْسَ لَمْ يَحْصُلْ فِيهَا عَلَامَةُ التَّأْنِيثِ، فَلَمَّا أَشْبَهَ لَفْظُهَا لفظ المذكر وكان تأويلها تأويل النور صَلَحَ التَّذْكِيرُ مِنْ هَاتَيْنِ الْجِهَتَيْنِ، وَثَالِثُهَا: أَرَادَ هَذَا الطَّالِعَ أَوْ هَذَا الَّذِي أَرَاهُ، وَرَابِعُهَا: الْمَقْصُودُ مِنْهُ رِعَايَةُ الْأَدَبِ، وَهُوَ تَرْكُ التَّأْنِيثِ عِنْدَ ذِكْرِ اللَّفْظِ الدَّالِّ عَلَى الرُّبُوبِيَّةِ.
Birinci Mesele: Güneş müennes olduğu halde [İbrahim] hâzihî (هَذِهِ) demeyip hâzâ (هَذَا) [bu] demiştir; bunun birkaç vechi vardır: Birincisi: Güneş ziya ve nur manasındadır; dolayısıyla lafız teviline hamledilerek müzekker kılınmıştır. İkincisi: Güneşte müenneslik alameti yoktur; lafzı müzekker lafzına benzediğinde ve tevili de nur tevili olduğunda bu iki yönden müzekker kılınması uygun olmuştur. Üçüncüsü: [Bununla] “bu doğan şey” yahut “gördüğüm bu şey” kastedilmiştir. Dördüncüsü: Bundan maksat edebi gözetmektir; o da rubûbiyete delalet eden lafız zikredilirken müennesliği terk etmektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: هَذَا أَكْبَرُ الْمُرَادُ مِنْهُ أَكْبَرُ الْكَوَاكِبِ جِرْمًا وَأَقْوَاهَا قُوَّةً، فَكَانَ أَوْلَى بِالْإِلَهِيَّةِ.
İkinci Mesele: Onun: { هَذَا أَكْبَرُ } “Bu daha büyük” sözünden maksat, cisimce yıldızların en büyüğü ve kuvvetçe en güçlüsü olduğudur; bu yüzden ilah olmaya daha layık görünmüştür.
فَإِنْ قِيلَ: لَمَّا كَانَ الْأُفُولُ حَاصِلًا فِي الشَّمْسِ وَالْأُفُولُ يَمْنَعُ مِنْ صِفَةِ الرُّبُوبِيَّةِ، وَإِذَا ثَبَتَ امْتِنَاعُ صِفَةِ الرُّبُوبِيَّةِ لِلشَّمْسِ كَانَ امْتِنَاعُ حُصُولِهَا لِلْقَمَرِ وَلِسَائِرِ الْكَوَاكِبِ أَوْلَى. وَبِهَذَا الطَّرِيقِ يَظْهَرُ أَنَّ ذِكْرَ هَذَا الْكَلَامِ فِي الشَّمْسِ يُغْنِي عَنْ ذِكْرِهِ فِي الْقَمَرِ وَالْكَوَاكِبِ. فَلِمَ لَمْ يَقْتَصِرْ عَلَى ذِكْرِ الشَّمْسِ رِعَايَةً لِلْإِيجَازِ وَالِاخْتِصَارِ؟
Eğer: “Batış güneşte de gerçekleştiğine ve batış rablik sıfatına engel olduğuna göre; güneş için rablik sıfatının imkânsızlığı sabit olunca, bunun ay ve diğer yıldızlar için gerçekleşmesinin imkânsızlığı evleviyetle geçerli olur. Bu yolla anlaşılıyor ki bu sözün güneş hakkında zikredilmesi, ay ve yıldızlar hakkında zikredilmesine ihtiyaç bırakmaz. O halde îcazı ve ihtisarı (kısalığı) gözeterek niçin sadece güneşi zikretmekle yetinmedi?” denilirse,
قُلْنَا: إِنَّ الْأَخْذَ مِنَ الْأَدْوَنِ فَالْأَدْوَنِ، مُتَرَقِّيًا إِلَى الْأَعْلَى فَالْأَعْلَى، لَهُ نَوْعُ تَأْثِيرٍ فِي التَّقْرِيرِ وَالْبَيَانِ وَالتَّأْكِيدِ لَا يَحْصُلُ مِنْ غَيْرِهِ، فَكَانَ ذِكْرُهُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَوْلَى.
Deriz ki: Aşağıdan başlayarak derece derece daha yukarıya doğru yükselmenin, takrir, beyan ve teyit hususunda başkasından hasıl olmayacak türden bir tesiri vardır; bu sebeple onun bu şekilde zikredilmesi daha evla olmuştur.
أما قوله: قالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّ هَذِهِ الْكَوَاكِبَ لَا تَصْلُحُ لِلرُّبُوبِيَّةِ وَالْإِلَهِيَّةِ، لَا جَرَمَ تَبَرَّأَ مِنَ الشِّرْكِ.
O'nun: { قالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } “Dedi ki: Ey kavmim! Şüphesiz ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım” kavline gelince; mana şudur: Bu yıldızların rabliğe ve ilahlığa elverişli olmadığı delille sabit olunca, elbette şirkten teberri etmiştir (uzaklaşmıştır).
وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَبْ أَنَّهُ ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّ الْكَوَاكِبَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَا تَصْلُحُ لِلرُّبُوبِيَّةِ وَالْإِلَهِيَّةِ لَكِنْ لَا يَلْزَمُ مِنْ هَذَا الْقَدْرِ نَفْيُ الشَّرِيكِ مُطْلَقًا وَإِثْبَاتُ التَّوْحِيدِ، فَلِمَ فَرَّعَ عَلَى قِيَامِ الدَّلِيلِ عَلَى كَوْنِ هَذِهِ الْكَوَاكِبِ غَيْرَ صَالِحَةٍ لِلرُّبُوبِيَّةِ الْجَزْمُ بِإِثْبَاتِ التَّوْحِيدِ مُطْلَقًا.
Bir kimse şöyle diyebilir: Farzedelim ki yıldızların, güneşin ve ayın rabliğe ve ilahlığa elverişli olmadığı delille sabit oldu; fakat bu kadarcık şeyden ortağın mutlak olarak nefiy edilmesi ve tevhidin ispatı gerekmez. O halde bu yıldızların rabliğe elverişli olmadığına dair delilin ikame edilmesine dayanarak, mutlak surette tevhidi ispat etmeye nasıl kesin bir hüküm bina etmiştir?
وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا مُسَاعِدِينَ عَلَى نَفْيِ سَائِرِ الشُّرَكَاءِ وَإِنَّمَا نَازَعُوا فِي هَذِهِ الصُّورَةِ الْمُعَيَّنَةِ فَلَمَّا ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ لَيْسَتْ أَرْبَابًا وَلَا آلِهَةً، وَثَبَتَ بِالِاتِّفَاقِ نَفْيُ غَيْرِهَا لَا جَرَمَ حَصَلَ الْجَزْمُ بِنَفْيِ الشُّرَكَاءِ عَلَى الْإِطْلَاقِ.
Cevap şudur: Topluluk diğer ortakların nefyedilmesinde zaten hemfikirdi; onlar ancak bu muayyen surette ihtilaf etmişlerdi. Bu şeylerin rabler ve ilahlar olmadığı delille sabit olup bunların dışındakilerin nefyedilmesi de ittifakla sabit olunca, elbette ortakların mutlak surette nefyedildiğine dair kesin hüküm hasıl oldu.
أَمَّا قَوْلُهُ: إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
O'nun: { إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ } “Şüphesiz ben yüzümü çevirdim” kavline gelince, bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فَتَحَ الْيَاءَ مِنْ وَجْهِيَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَالْبَاقُونَ تَرَكُوا هَذَا الْفَتْحَ.
Birinci Mesele: Nâfi‘, İbn Âmir ve Âsım’dan rivayetle Hafs vechiye (وَجْهِيَ) kelimesindeki ye harfini fetha ile okumuşlar; diğerleri ise bu fethayı terk etmiştir [sükûn ile okumuşlardır].
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذَا الْكَلَامُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى ظَاهِرِهِ. بَلِ الْمُرَادُ وَجَّهْتُ عِبَادَتِي وَطَاعَتِي، وَسَبَبُ جَوَازِ هَذَا الْمَجَازِ أَنَّ مَنْ كَانَ مُطِيعًا لِغَيْرِهِ مُنْقَادًا لِأَمْرِهِ، فَإِنَّهُ يَتَوَجَّهُ بِوَجْهِهِ إِلَيْهِ، فَجُعِلَ تَوْجِيهُ الْوَجْهِ إِلَيْهِ كِنَايَةً عَنِ الطَّاعَةِ.
İkinci Mesele: Bu sözü zahirine hamletmek mümkün değildir. Bilakis maksat: İbadetimi ve itaatimi yönelttim [demektir]. Bu mecazın caiz olmasının sebebi şudur: Başkasına itaat eden ve onun emrine boyun eğen kimse yüzünü ona doğru çevirir; böylece yüzü ona yöneltmek itaatten kinaye kılınmıştır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فَفِيهِ دَقِيقَةٌ: وَهِيَ أَنَّهُ لَمْ يَقُلْ وَجَّهَتْ وجهي إلى الذي فطر السموات وَالْأَرْضَ. بَلْ تَرَكَ هَذَا اللَّفْظَ وَذَكَرَ قَوْلَهُ: وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي وَالْمَعْنَى: أَنَّ تَوْجِيهَ وَجْهِ الْقَلْبِ لَيْسَ إِلَيْهِ، لِأَنَّهُ مُتَعَالٍ عَنِ الْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ، بَلْ تَوْجِيهُ وَجْهِ الْقَلْبِ إِلَى خِدْمَتِهِ وَطَاعَتِهِ لِأَجْلِ عُبُودِيَّتِهِ، فَتَرْكُ كَلِمَةِ «إِلَى» هُنَا وَالِاكْتِفَاءُ بِحَرْفِ اللَّامِ دَلِيلٌ ظَاهِرٌ عَلَى كَوْنِ الْمَعْبُودِ/ مُتَعَالِيًا عَنِ الْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ، وَمَعْنَى فَطَرَ أَخْرَجَهُمَا إِلَى الْوُجُودِ، وَأَصْلُهُ مِنَ الشَّقِّ، يُقَالُ: تفطر الشجر بالورق والورد إذا أظهر هما، وَأَمَّا الْحَنِيفُ فَهُوَ الْمَائِلُ قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: الْحَنِيفُ الَّذِي يَسْتَقْبِلُ الْبَيْتَ فِي صِلَاتِهِ، وَقِيلَ إِنَّهُ الْعَادِلُ عَنْ كُلِّ مَعْبُودٍ دُونَ اللَّه تعالى.
O'nun: { لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Gökleri ve yeri yoktan var edene...” kavline gelince, bunda ince bir nükte vardır: O da şudur: “Yüzümü gökleri ve yeri yaratanın Zatına doğru (ilâ ile) çevirdim” dememiş; bilakis bu lafzı bırakıp: { وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي } “Yüzümü O'na... çevirdim” demiştir. Manası şudur: Kalp yüzünün yöneltilmesi O'nun Zatına değildir; zira O mekândan ve yönden münezzehtir. Bilakis kalp yüzünün yöneltilmesi, kulluğu sebebiyle O'nun hizmetine ve itaatinedir. Dolayısıyla burada “ilâ” (إِلَى) kelimesinin terk edilip “lâm” harfiyle yetinilmesi, Mabud'un mekân ve cihetten münezzeh olduğuna açık bir delildir. Fatara (فَطَرَ) fiilinin manası ise ikisini varlık sahasına çıkardı demektir; aslı yarmaktandır. Ağaç yapraklarını ve çiçeklerini açıp çıkardığında tefattara'ş-şeceru bi'l-verakı ve'l-verdi (تفطر الشجر بالورق والورد) denilir. Hanîf (الْحَنِيفُ) ise [batıldan hakka] meyleden demektir. Ebu'l-Âliye: “Hanîf, namazında Beytullah'a yönelen kimsedir” demiştir. Allah Teâlâ'dan başka her mabuttan yüz çeviren kimse olduğu da söylenmiştir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٨٠]
[En'âm Suresi (6), 80. Ayet]
وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ (٨٠)
{ وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ (٨٠) } “Kavmi onunla tartışmaya girişti. O dedi ki: ‘Beni doğru yola iletmişken Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz? Rabbimin dilediği şey hariç, O’na ortak koştuklarınızdan korkmam. Rabbim ilimce her şeyi kuşatmıştır. Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?’”
[المسألة الأولى] اعْلَمْ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا أَوْرَدَ عَلَيْهِمُ الْحُجَّةَ الْمَذْكُورَةَ، فَالْقَوْمُ أَوْرَدُوا عَلَيْهِ حُجَجًا عَلَى صِحَّةِ أَقْوَالِهِمْ، مِنْهَا أَنَّهُمْ تَمَسَّكُوا بِالتَّقْلِيدِ كَقَوْلِهِمْ: إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ [الزُّخْرُفِ: ٢٣] وَكَقَوْلِهِمْ لِلرَّسُولِ ﵇: أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجابٌ [ص: ٥] وَمِنْهَا: أَنَّهُمْ خَوَّفُوهُ بِأَنَّكَ لَمَّا طَعَنْتَ فِي إِلَهِيَّةِ هَذِهِ الْأَصْنَامِ وَقَعْتَ مِنْ جِهَةِ هَذِهِ الْأَصْنَامِ فِي الْآفَاتِ وَالْبَلِيَّاتِ، وَنَظِيرُهُ مَا حَكَاهُ اللَّه تَعَالَى فِي قِصَّةِ قَوْمِ هُودٍ: إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ [هُودٍ: ٥٤] فَذَكَرُوا هَذَا الْجِنْسَ مِنَ الْكَلَامِ مَعَ إِبْرَاهِيمَ ﵇.
[Birinci Mesele] Bil ki İbrahim aleyhisselâm onlara zikredilen hücceti getirince, o topluluk da sözlerinin doğruluğuna dair ona karşı deliller getirdi. Bunlardan biri: { إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ } “Şüphesiz biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk” [Zuhruf 23] kavillerinde ve Resul'e aleyhisselâm: { أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجابٌ } “İlahları tek bir ilah mı yaptı? Doğrusu bu çok şaşılacak bir şeydir!” [Sâd 5] sözlerinde olduğu gibi taklide sarılmalarıdır. Bir diğeri de: “Sen bu putların ilahlığına dil uzattığın için bu putlar tarafından afetlere ve belalara uğradın” diyerek onu korkutmalarıdır; bunun benzeri Allah Teâlâ'nın Hûd kavminin kıssasında naklettiği: { إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ } “Biz ancak 'İlahlarımızdan biri seni fena çarpmış' deriz” [Hûd 54] ayetidir. İşte İbrahim aleyhisselâm ile birlikte bu tür sözleri zikrettiler.
فَأَجَابَ اللَّه عَنْ حُجَّتِهِمْ بِقَوْلِهِ: قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ، يَعْنِي لَمَّا ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ الْمُوجِبِ لِلْهِدَايَةِ وَالْيَقِينِ صِحَّةُ قَوْلِي، فَكَيْفَ يُلْتَفَتُ إِلَى حُجَّتِكُمُ الْعَلِيلَةِ، وكلماتكم الباطلة.
Allah onların hüccetine: { قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ } “O dedi ki: ‘Beni doğru yola iletmişken Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz?’” kavliyle cevap verdi; yani hidayeti ve yakîni gerektiren delil ile sözümün doğruluğu sabit olmuşken, sizin çürük delilinize ve batıl sözlerinize nasıl itibar edilir?
وَأَجَابَ عَنْ حُجَّتِهِمُ الثَّانِيَةِ وَهِيَ: أَنَّهُمْ خَوَّفُوهُ بِالْأَصْنَامِ بِقَوْلِهِ: وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ لِأَنَّ الْخَوْفَ إِنَّمَا يَحْصُلُ مِمَّنْ يَقْدِرُ عَلَى النَّفْعِ وَالضُّرِّ، وَالْأَصْنَامُ جَمَادَاتٌ لَا تَقْدِرُ وَلَا قُدْرَةَ لَهَا عَلَى النَّفْعِ وَالضُّرِّ، فَكَيْفَ يَحْصُلُ الْخَوْفُ مِنْهَا؟
Onların ikinci hüccetine -ki o da putlarla onu korkutmalarıdır- ise: { وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ } “O’na ortak koştuklarınızdan korkmam” kavliyle cevap verdi; çünkü korku ancak fayda ve zarar vermeye muktedir olan kimseden duyulur. Putlar ise fayda ve zarara güç yetiremeyen ve hiçbir kudreti bulunmayan cansız varlıklardır; öyleyse onlardan nasıl korkulsun?
فَإِنْ قِيلَ: لَا شَكَّ أَنَّ لِلطَّلْسَمَاتِ آثَارًا مَخْصُوصَةً، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَحْصُلَ الْخَوْفُ مِنْهَا مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ؟
Eğer: “Şüphe yok ki tılsımların kendilerine mahsus tesirleri vardır; bu cihetten onlardan korkulması niçin caiz olmasın?” denilirse,
قُلْنَا: الطَّلْسَمُ يَرْجِعُ حَاصِلُهُ إِلَى تَأْثِيرَاتِ الْكَوَاكِبِ، وَقَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ قُوَى الْكَوَاكِبِ عَلَى التَّأْثِيرَاتِ إِنَّمَا يَحْصُلُ مِنْ خَلْقِ اللَّه تَعَالَى فَيَكُونُ الرَّجَاءُ وَالْخَوْفُ فِي الْحَقِيقَةِ لَيْسَ إِلَّا مِنَ اللَّه تَعَالَى.
Deriz ki: Tılsımın neticesi yıldızların tesirlerine racidir; yıldızların tesirler üzerindeki güçlerinin ise ancak Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana geldiğine delil getirmiştik. Dolayısıyla ümit ve korku hakikatte ancak Allah Teâlâ'dandır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ يَشاءَ رَبِّي فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: إِلَّا أَنْ أُذْنِبَ فَيَشَاءُ إِنْزَالَ الْعُقُوبَةِ بِي. / وَثَانِيهَا: إِلَّا أَنْ يَشَاءَ أَنْ يَبْتَلِيَنِي بِمِحَنِ الدُّنْيَا فَيَقْطَعَ عَنِّي بَعْضَ عَادَاتِ نِعَمِهِ. وَثَالِثُهَا: إِلَّا أَنْ يَشَاءَ رَبِّي فَأَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ بِأَنْ يُحْيِيَهَا وَيُمَكِّنَهَا مِنْ ضُرِّي وَنَفْعِي وَيُقَدِّرَهَا عَلَى إِيصَالِ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ إِلَيَّ، وَاللَّفْظُ يَحْتَمِلُ كُلَّ هَذِهِ الْوُجُوهِ، وَحَاصِلُ الْأَمْرِ أَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَحْدُثَ لِلْإِنْسَانِ فِي مُسْتَقْبَلِ عُمْرِهِ شَيْءٌ مِنَ الْمَكَارِهِ، وَالْحَمْقَى مِنَ النَّاسِ يَحْمِلُونَ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا حَدَثَ ذَلِكَ الْمَكْرُوهُ بِسَبَبِ أَنَّهُ طَعَنَ فِي إِلَهِيَّةِ الْأَصْنَامِ، فَذَكَرَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ ذَلِكَ حَتَّى لَوْ أَنَّهُ حَدَثَ بِهِ شَيْءٌ مِنَ الْمَكَارِهِ لَمْ يُحْمَلْ عَلَى هَذَا السَّبَبِ.
O'nun: { إِلَّا أَنْ يَشاءَ رَبِّي } “Rabbimin dilediği şey hariç” kavline gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Ben bir günah işlerim de O bana ceza indirmeyi dilerse müstesna. İkincisi: Rabbim beni dünya mihnetleriyle imtihan etmeyi diler de benden alışılagelmiş bazı nimetlerini keserse müstesna. Üçüncüsü: Rabbim dilerse, bu putları diriltip bana zarar ve fayda vermeye imkân tanır, bana hayır ve şer ulaştırmaya onları muktedir kılarsa o zaman ortak koştuklarınızdan korkarım müstesna. Lafız bütün bu vecihleri muhtemeldir. İşin özü şudur ki insanın gelecekteki ömründe hoşlanmadığı bazı şeylerin meydana gelmesi uzak bir ihtimal değildir; ahmak insanlar ise bu hoşlanılmayan şeyin ancak putların ilahlığına dil uzattığı sebebiyle meydana geldiğine yorarlar. İşte İbrahim aleyhisselâm bunu zikretmiştir ki şayet başına hoşlanmadığı bir şey gelecek olursa bu sebebe yorulmasın.
ثُمَّ قَالَ ﵇: وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً يَعْنِي أَنَّهُ عَلَّامُ الْغُيُوبِ فَلَا يَفْعَلُ إِلَّا الصَّلَاحَ وَالْخَيْرَ وَالْحِكْمَةَ، فَبِتَقْدِيرِ: أَنْ يَحْدُثَ مِنْ مَكَارِهِ الدُّنْيَا فَذَاكَ، لِأَنَّهُ تَعَالَى عُرِفَ وَجْهُ الصَّلَاحِ وَالْخَيْرِ فِيهِ لَا لِأَجْلِ أَنَّهُ عُقُوبَةٌ عَلَى الطَّعْنِ فِي إِلَهِيَّةِ الْأَصْنَامِ.
Sonra o aleyhisselâm: { وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } “Rabbim ilimce her şeyi kuşatmıştır” dedi; yani O gaybları hakkıyla bilendir; dolayısıyla maslahat, hayır ve hikmetten başka bir şey yapmaz. Şu halde dünya sıkıntılarından bir şeyin meydana geleceği takdir edilirse bu, Allah Teâlâ'nın onda maslahat ve hayır cihetini bildiği içindir; yoksa putların ilahlığına dil uzatmanın bir cezası olduğu için değildir.
ثُمَّ قَالَ: أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ وَالْمَعْنَى: أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ أَنَّ نَفْيَ الشُّرَكَاءِ وَالْأَضْدَادِ وَالْأَنْدَادِ عَنِ اللَّه تَعَالَى لَا يُوجِبُ حُلُولَ الْعِقَابِ وَنُزُولَ الْعَذَابِ، وَالسَّعْيُ فِي إِثْبَاتِ التَّوْحِيدِ وَالتَّنْزِيهِ لَا يُوجِبُ اسْتِحْقَاقَ الْعِقَابِ. واللَّه أَعْلَمُ.
Sonra: { أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” dedi. Manası şudur: Allah Teâlâ'dan ortakların, zıtların ve denklerin nefyedilmesinin azabın inmesini ve cezanın gelmesini gerektirmediğini; tevhidi ve tenzihi ispat yolundaki gayretin cezayı hak etmeyi gerektirmediğini düşünüp idrak etmez misiniz? En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ أَتُحاجُّونِّي خَفِيفَةَ النُّونِ عَلَى حَذْفِ أَحَدِ النُّونَيْنِ وَالْبَاقُونَ عَلَى التَّشْدِيدِ على الإدغام. وأما قوله: وَقَدْ هَدانِ قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ هَدَانِي بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ عَلَى الْأَصْلِ وَالْبَاقُونَ بِحَذْفِهَا لِلتَّخْفِيفِ.
İkinci Mesele: Nâfi‘ ve İbn Âmir, iki nûndan birinin hazfiyle nûnu şeddesiz olarak etühâccûnî (أَتُحاجُّونِّي) şeklinde; diğerleri ise idğam sebebiyle şeddeli olarak okumuşlardır. O'nun: { وَقَدْ هَدانِ } kavline gelince; Nâfi‘ ve İbn Âmir asıl üzere ye harfini sabit kılarak hedânî (هَدَانِي) şeklinde, diğerleri ise tahfif için ye harfini hazfederek okumuşlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ حَاجَّهُمْ فِي اللَّه وَهُوَ قَوْلُهُ: لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ وَالْقَوْمُ أَيْضًا حَاجُّوهُ فِي اللَّه، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى خَبَرًا عَنْهُمْ: وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ فَحَصَلَ لَنَا مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْمُحَاجَّةَ فِي اللَّه تَارَةً تَكُونُ مُوجِبَةً لِلْمَدْحِ الْعَظِيمِ وَالثَّنَاءِ الْبَالِغِ، وَهِيَ الْمُحَاجَّةُ الَّتِي ذَكَرَهَا إِبْرَاهِيمُ ﵇، وَذَلِكَ الْمَدْحُ وَالثَّنَاءُ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ وَتَارَةً تَكُونُ مُوجِبَةً لِلذَّمِّ وَهُوَ قَوْلُهُ: قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَلَا فَرْقَ بَيْنَ هَذَيْنِ البابين لا أَنَّ الْمُحَاجَّةَ فِي تَقْرِيرِ الدِّينِ الْحَقِّ تُوجِبُ أَعْظَمَ أَنْوَاعِ الْمَدْحِ وَالثَّنَاءِ، وَالْمُحَاجَّةُ فِي تَقْرِيرِ الدِّينِ الْبَاطِلِ تُوجِبُ أَعْظَمَ أَنْوَاعِ الذَّمِّ وَالزَّجْرِ.
Üçüncü Mesele: İbrahim aleyhisselâm: { لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “Ben batanları sevmem” sözüyle onlarla Allah hakkında tartıştı (muhacce yaptı); kavmi de: { وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ } “Kavmi onunla tartışmaya girişti. O dedi ki: ‘...Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz?’” kavliyle onlardan haber verildiği üzere onunla Allah hakkında tartıştı. Bu ayetten elde ettiğimiz neticeye göre: Allah hakkında tartışmak kimi zaman büyük bir övgüyü ve nihai bir senayı gerektirir ki bu, İbrahim’in aleyhisselâm zikrettiği tartışmadır; o övgü ve sena da Allah Teâlâ'nın: { وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ } “İşte bunlar, kavmine karşı İbrahim'e verdiğimiz hüccetlerimizdir” kavlidir. Kimi zaman da yergiyi gerektirir ki bu da O'nun: { قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ } “Dedi ki: ‘...Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz?’” kavlidir. Bu iki kısım arasındaki tek fark şudur: Hak dini yerleştirmek için yapılan tartışma övgü ve senanın en büyük çeşitlerini gerektirir; batıl dini yerleştirmek için yapılan tartışma ise yerginin ve menedilmenin en büyük çeşitlerini gerektirir.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا الْأَصْلُ صَارَ هَذَا قَانُونًا مُعْتَبَرًا، فَكُلُّ مَوْضِعٍ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ وَالْأَخْبَارِ يَدُلُّ عَلَى تَهْجِينِ أَمْرِ الْمُحَاجَّةِ وَالْمُنَاظَرَةِ فَهُوَ مَحْمُولٌ عَلَى تَقْرِيرِ الدِّينِ الْبَاطِلِ، وَكُلُّ مَوْضِعٍ جَاءَ يَدُلُّ عَلَى مَدْحِهِ فَهُوَ مَحْمُولٌ عَلَى تَقْرِيرِ الدِّينِ الْحَقِّ وَالْمَذْهَبِ الصِّدْقِ. واللَّه أَعْلَمُ.
Bu asıl sabit olunca muteber bir kural haline gelmiştir: Kur'an'da ve rivayetlerde tartışma ve münazara işini çirkin göstermeye delalet eden her yer batıl dini yerleştirmeye; onu övmeye delalet eden her yer ise hak dini ve doğru mezhebi yerleştirmeye hamledilir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٨١ الى ٨٢]
[En'âm Suresi (6), 81-82. Ayetler]
وَكَيْفَ أَخافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨١) الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ (٨٢)
{ وَكَيْفَ أَخافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨١) الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ (٨٢) } “Siz, Allah'ın size haklarında hiçbir delil indirmediği şeyleri O'na ortak koşmaktan korkmazken, ben sizin ortak koştuklarınızdan nasıl korkarım? Eğer biliyorsanız bu iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır? İman edip de imanlarına hiçbir zulüm karıştırmayanlar var ya; işte güven onlarındır ve doğru yolda olanlar da onlardır.”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا مِنْ بَقِيَّةِ الْجَوَابِ عَنِ الْكَلَامِ الْأَوَّلِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَكَيْفَ أَخَافُ الْأَصْنَامَ الَّتِي لَا قُدْرَةَ لَهَا عَلَى النَّفْعِ وَالضُّرِّ، وَأَنْتُمْ لَا تَخَافُونَ مِنَ الشِّرْكِ الَّذِي هُوَ أَعْظَمُ الذُّنُوبِ. وَقَوْلُهُ: مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً كِنَايَةٌ عَنِ امْتِنَاعِ وُجُودِ الْحُجَّةِ وَالسُّلْطَانِ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْقِصَّةِ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لَا بُرْهانَ لَهُ بِهِ [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٧] وَالْمُرَادُ مِنْهُ امْتِنَاعُ حُصُولِ الْبُرْهَانِ فِيهِ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ عَقْلًا أَنْ يُؤْمَرَ بِاتِّخَاذِ تِلْكَ التَّمَاثِيلِ وَالصُّوَرِ قِبْلَةً لِلدُّعَاءِ وَالصَّلَاةِ فَقَوْلُهُ: مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مَعْنَاهُ: عَدَمُ وُرُودِ الْأَمْرِ بِهِ. وَحَاصِلُ هَذَا الْكَلَامِ: مَا لَكُمْ تُنْكِرُونَ عَلَيَّ الْأَمْنَ فِي مَوْضِعِ الْأَمْنِ، وَلَا تُنْكِرُونَ عَلَى أَنْفُسِكُمُ الْأَمْنَ فِي مَوْضِعِ الْخَوْفِ؟ وَلَمْ يَقُلْ: فَأَيُّنَا أَحَقُّ بِالْأَمْنِ أَنَا أَمْ أَنْتُمْ؟
Bil ki bu, önceki söze verilen cevabın devamındandır. Takdiri şöyledir: Fayda ve zarar vermeye gücü yetmeyen putlardan ben nasıl korkarım da siz en büyük günah olan şirkten korkmazsınız? O'nun: { مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً } “haklarında hiçbir delil indirmediği şeyleri” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: { مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً } sözü, bu tür bir kıssada hüccet ve bürhanın bulunmasının imkânsızlığından kinayedir; benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لَا بُرْهانَ لَهُ بِهِ } “Kim hakkında hiçbir delili olmadığı halde Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarırsa...” [Mü'minûn 117] kavlidir ki bundan maksat bu konuda bürhanın hasıl olmasının imkânsızlığıdır. İkincisi: Aklen o heykellerin ve surelerin dua ve namaz için kıble edinilmesinin emredilmiş olması imkânsız değildir; bu takdirde: { مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً } kavlinin manası: Bununla ilgili bir emrin gelmemiş olmasıdır. Bu sözün özeti şudur: Güven yerinde güven içinde olmamı bana nasıl ayıplarsınız da korku yerinde kendinizin güvende olmasını ayıplamazsınız? [İbrahim] kendisini temize çıkarmaktan sakınmak için: “Hangimiz güvende olmaya daha layık, ben mi yoksa siz mi?” dememiş,
احْتِرَازًا مِنْ تَزْكِيَةِ نَفْسِهِ فَعَدَلَ عَنْهُ إِلَى قَوْلِهِ: فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ يَعْنِي فَرِيقَيِ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُوَحِّدِينَ. ثُمَّ اسْتَأْنَفَ الْجَوَابَ عَنِ السُّؤَالِ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ وَهَذَا مِنْ تَمَامِ كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ فِي الْمُحَاجَّةِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ الَّذِينَ حَصَلَ لَهُمُ الْأَمْنُ الْمُطْلَقُ هُمُ الَّذِينَ يَكُونُونَ مُسْتَجْمِعِينَ لِهَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ: أَوَّلُهُمَا: الْإِيمَانُ وَهُوَ كَمَالُ الْقُوَّةِ النَّظَرِيَّةِ. وَثَانِيهِمَا: وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ وَهُوَ كَمَالُ الْقُوَّةِ الْعَمَلِيَّةِ.
bunun yerine: { فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ } “iki gruptan hangisi” yani müşrikler ve muvahhidler gruplarından hangisi sözüne yönelmiştir. Sonra: { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ } “İman edip de imanlarına hiçbir zulüm karıştırmayanlar...” kavliyle soruya yeniden cevap vermeye başlamıştır. Bu da İbrahim'in tartışmadaki sözünün tamamlayıcısıdır. Manası şudur: Mutlak güvene kavuşan kimseler, şu iki vasfı kendisinde toplayan kimselerdir: Birincisi: Nazari kuvvetin kemali olan imandır. İkincisi ise: { وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ } “ve imanlarına hiçbir zulüm karıştırmayanlar” [vasfıdır ki] bu da ameli kuvvetin kemalidir.
ثُمَّ قَالَ: أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ اعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَنَا يَتَمَسَّكُونَ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ وَجْهٍ وَالْمُعْتَزِلَةَ يَتَمَسَّكُونَ بِهَا مِنْ وَجْهٍ آخَرَ. أَمَّا وَجْهُ تَمَسُّكِ أَصْحَابِنَا فَهُوَ أَنْ نَقُولَ إِنَّهُ تَعَالَى شَرَطَ فِي الْإِيمَانِ الْمُوجِبِ لِلْأَمْنِ عَدَمَ الظُّلْمِ، وَلَوْ كَانَ تَرْكُ الظُّلْمِ أَحَدَ أَجْزَاءِ مُسَمَّى الْإِيمَانِ لَكَانَ هَذَا التَّقْيِيدُ عَبَثًا، فَثَبَتَ أَنَّ الْفَاسِقَ مُؤْمِنٌ وَبَطَلَ بِهِ قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ، وَأَمَّا وَجْهُ تَمَسُّكِ الْمُعْتَزِلَةِ بِهَا فَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى شَرَطَ فِي حُصُولِ الْأَمْنِ حُصُولَ الْأَمْرَيْنِ، الْإِيمَانِ وَعَدَمِ الظُّلْمِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ الْأَمْنُ لِلْفَاسِقِ وَذَلِكَ يُوجِبُ حُصُولَ الْوَعِيدِ لَهُ.
Sonra: { أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ } “işte güven onlarındır ve doğru yolda olanlar da onlardır” dedi. Bil ki bizim ashabımız bu ayete bir yönden sarılırken, Mu‘tezile ise başka bir yönden sarılmaktadır. Ashabımızın sarılma yönüne gelince: Biz deriz ki Allah Teâlâ güveni gerektiren imanda zulmün bulunmamasını şart koşmuştur; eğer zulmü terk etmek imanın müsemmasının (tanımının) cüzlerinden biri olsaydı bu kayıt abes olurdu; böylece fasıkın mümin olduğu sabit olmuş ve Mu‘tezile'nin sözü bununla batıl olmuştur. Mu‘tezile'nin buna sarılma yönüne gelince: Allah Teâlâ güvenin hasıl olmasında iki emrin -iman ve zulmün bulunmayışının- hasıl olmasını şart koşmuştur; dolayısıyla fasık için güvenin hasıl olmaması vacip olur ki bu da onun hakkında vaid'in (cezanın) gerçekleşmesini gerektirir.
وَأَجَابَ أَصْحَابُنَا عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Ashabımız buna iki vecihle cevap vermiştir:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ الْمُرَادُ مِنَ الظُّلْمِ الشِّرْكُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عن لقمان إذ قال لابنه: يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لقمان: ١٣] فالمراد هاهنا الَّذِينَ آمَنُوا باللَّه وَلَمْ يُثْبِتُوا للَّه شَرِيكًا فِي الْمَعْبُودِيَّةِ.
Birinci Vech: O'nun: { وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ } “ve imanlarına hiçbir zulüm karıştırmayanlar” kavlinde zulümden maksat şirktir; zira Allah Teâlâ Lokmân'dan oğluna şöyle dediğini nakletmiştir: { يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Yavrucuğum! Allah'a ortak koşma. Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” [Lokmân 13]. Dolayısıyla buradaki maksat, Allah'a iman eden ve mabud oluşunda Allah'a hiçbir ortak tanımayan kimselerdir.
وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ هَذَا هُوَ الْمُرَادُ أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا إِنَّمَا وَرَدَتْ فِي نَفْيِ الشُّرَكَاءِ وَالْأَضْدَادِ وَالْأَنْدَادِ، وَلَيْسَ فِيهَا ذِكْرُ الطَّاعَاتِ وَالْعِبَادَاتِ، فَوَجَبَ حمل الظلم هاهنا عَلَى ذَلِكَ.
Maksadın bu olduğuna delil şudur: Bu kıssa başından sonuna kadar ancak ortakların, zıtların ve denklerin nefyedilmesi hakkında vârid olmuştur; içinde taat ve ibadetlerin zikri yoktur. Dolayısıyla buradaki zulmü buna hamletmek vaciptir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ: أَنَّ وَعِيدَ الْفَاسِقِ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ يُحْتَمَلُ أَنْ يُعَذِّبَهُ اللَّه، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُ، وَعَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ: فَالْأَمْنُ زَائِلٌ وَالْخَوْفُ حَاصِلٌ، فَلَمْ يَلْزَمْ مِنْ عَدَمِ الْأَمْنِ الْقِطَعُ بِحُصُولِ الْعَذَابِ؟ واللَّه أعلم.
Cevaptaki İkinci Vech: Ehl-i kıbleden olan fasıkın tehdidi konusunda Allah'ın ona azap etmesi de affetmesi de muhtemeldir. Her iki takdirde de güven ortadan kalkmış ve korku hasıl olmuştur; bu durumda güvenin bulunmayışından azabın kesin olarak gerçekleşmesi gerekmez. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٨٣]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 83]
وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٨٣)
{ وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } “İşte bunlar, kavmine karşı İbrâhim'e verdiğimiz delillerimizdir. Biz dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz. Şüphesiz senin Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir.” (83)
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayette [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: وَتِلْكَ إِشَارَةٌ إِلَى كَلَامٍ تَقَدَّمَ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى قَوْلِهِ: لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ وَالثَّانِي: أَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْقَوْمَ قَالُوا لَهُ: أَمَا تَخَافُ أَنْ تَخْبِلَكَ آلِهَتُنَا لِأَجْلِ أَنَّكَ شَتَمْتَهُمْ. فَقَالَ لَهُمْ:
Birinci Mesele: O'nun { وَتِلْكَ } “İşte bunlar” kavli, daha önce geçen söze bir işarettir. Bunda [üç] vecih vardır: Birincisi: Bunun { لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “batanları sevmem” kavline bir işaret olmasıdır. İkincisi: Kavminin ona: "Sen onlara sövdüğün için ilahlarımızın seni çarpmasından korkmuyor musun?" dediklerine, onun da onlara şöyle söylediğine işaret olmasıdır:
أَفَلَا تَخَافُونَ أَنْتُمْ حيث أقدمتهم عَلَى الشِّرْكِ باللَّه وَسَوَّيْتُمْ فِي الْعِبَادَةِ بَيْنَ خَالِقِ الْعَالَمِ وَمُدَبِّرِهِ وَبَيْنَ الْخَشَبِ الْمَنْحُوتِ وَالصَّنَمِ الْمَعْمُولِ؟ وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْكُلُّ.
"Sizler Allah'a şirk koşmaya cüret edip ibadette âlemin yaratıcısı ve yöneticisi ile yontulmuş bir ağaç parçasını ve yapılmış bir putu bir tuttuğunuz halde korkmuyor musunuz?" Üçüncüsü: Maksadın hepsinin birden olmasıdır.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: وَتِلْكَ مُبْتَدَأٌ وَقَوْلُهُ: حُجَّتُنا خَبَرُهُ وَقَوْلُهُ: آتَيْناها إِبْراهِيمَ صِفَةٌ لِذَلِكَ الْخَبَرِ.
Bunu bildiğinde deriz ki: O'nun: { وَتِلْكَ } “İşte bunlar” kavli mübtedadır; { حُجَّتُنا } “delillerimizdir” kavli onun haberidir; { آتَيْناها إِبْراهِيمَ } “İbrâhim'e verdiğimiz” kavli ise bu haberin sıfatıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الْحُجَّةَ إِنَّمَا حَصَلَتْ فِي عَقْلِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ بِإِيتَاءِ اللَّه وَبِإِظْهَارِهِ تِلْكَ الْحُجَّةَ فِي عَقْلِهِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ وَالْكُفْرَ لَا يَحْصُلَانِ إِلَّا بِخَلْقِ اللَّه تَعَالَى. وَيَتَأَكَّدُ هَذَا أَيْضًا بِقَوْلِهِ: نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ فَإِنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ تَعَالَى رَفَعَ دَرَجَاتِ إِبْرَاهِيمَ بِسَبَبِ أَنَّهُ تَعَالَى آتَاهُ تِلْكَ الْحُجَّةَ، وَلَوْ كَانَ حُصُولُ الْعِلْمِ بِتِلْكَ الْحُجَّةِ إِنَّمَا كَانَ مِنْ قِبَلِ إِبْرَاهِيمَ لَا مِنْ قِبَلِ اللَّه تَعَالَى لَكَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ هُوَ الَّذِي رَفَعَ دَرَجَاتِ نَفْسِهِ/ وَحِينَئِذٍ كَانَ قَوْلُهُ: نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ بَاطِلًا. فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا صَرِيحُ قَوْلِنَا فِي مَسْأَلَةِ الْهُدَى وَالضَّلَالِ.
İkinci Mesele: O'nun: { وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ } “İşte bunlar, İbrâhim'e verdiğimiz delillerimizdir” kavli, bu delilin İbrâhim aleyhisselâm'ın aklında ancak Allah'ın vermesiyle ve bu delili onun aklında açığa çıkarmasıyla hasıl olduğuna delalet eder. Bu da imanın ve küfrün ancak Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana geldiğine delalet eder. Bu durum ayrıca O'nun: { نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } “Biz dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz” kavliyle de teyit edilir; zira maksat, Allah Teâlâ'nın o delili vermesi sebebiyle İbrâhim'in derecelerini yükseltmiş olmasıdır. Şayet o delilin bilinmesi Allah Teâlâ tarafından değil de bizzat İbrâhim tarafından olmuş olsaydı, kendi derecelerini yükselten bizzat İbrâhim aleyhisselâm olurdu/ ve bu takdirde O'nun: { نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } “Biz dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz” kavli batıl olurdu. Böylece bunun hidayet ve dalalet meselesinde bizim görüşümüzün açık bir ifadesi olduğu sabit olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَدَلِّ الدَّلَائِلِ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ الْحَشْوِيَّةِ فِي الطَّعْنِ فِي النَّظَرِ وَتَقْرِيرِ الْحُجَّةِ وَذِكْرِ الدَّلِيلِ. لِأَنَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ حُصُولَ الرِّفْعَةِ وَالْفَوْزَ بِالدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةِ، لِأَجْلِ أَنَّهُ ذَكَرَ الْحُجَّةَ فِي التَّوْحِيدِ وَقَرَّرَهَا وَذَبَّ عَنْهَا وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا مَرْتَبَةَ بَعْدَ النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ أَعْلَى وَأَشْرَفُ مِنْ هَذِهِ الْمَرْتَبَةِ.
Üçüncü Mesele: Bu ayet, Haşviyye'nin tefekkürde bulunmayı, delil getirmeyi ve hüccet zikretmeyi ayıplama hususundaki sözlerinin geçersizliğine en açık delillerdendir. Zira Allah Teâlâ, tevhid konusunda delil getirdiği, bunu sağlamlaştırdığı ve savunduğu için İbrâhim aleyhisselâm hakkında yücelmenin ve yüksek derecelere kavuşmanın hasıl olduğunu ispat etmiştir; bu da peygamberlik ve risaletten sonra bu mertebeden daha yüce ve daha şerefli hiçbir mertebe olmadığına delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ دَرَجاتٍ بِالتَّنْوِينِ مِنْ غَيْرِ إِضَافَةٍ وَالْبَاقُونَ بِالْإِضَافَةِ، فَالْقِرَاءَةُ الْأُولَى مَعْنَاهَا: نَرْفَعُ مَنْ نَشَاءُ دَرَجَاتٍ كَثِيرَةً، فَيَكُونُ «مَنْ» فِي مَوْضِعِ النَّصْبِ. قَالَ ابْنُ مُقْسِمٍ: هَذِهِ الْقِرَاءَةُ أَدُلُّ عَلَى تَفْضِيلِ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الْمَنْزِلَةِ وَالرِّفْعَةِ. وَقَالَ أَبُو عَمْرٍو: الْإِضَافَةُ تَدُلُّ عَلَى الدَّرَجَةِ الْوَاحِدَةِ وَعَلَى الدَّرَجَاتِ الْكَثِيرَةِ وَالتَّنْوِينُ لَا يَدُلُّ إِلَّا عَلَى الدَّرَجَاتِ الْكَثِيرَةِ.
Dördüncü Mesele: Âsım, Hamza ve Kisâî { دَرَجاتٍ } kelimesini tamlama (izafet) yapmaksızın tenvin ile okumuşlar; diğerleri ise tamlama (izafet) ile okumuşlardır. Birinci kıraatin manası: "Dilediğimiz kimseyi birçok derece yükseltiriz" şeklindedir; bu durumda «من» kelimesi nasb mahallindedir. İbn Miksem şöyle demiştir: "Bu kıraat, mertebe ve yücelikte bazılarının diğerlerine üstün kılınışına daha çok delalet eder." Ebû Amr da şöyle demiştir: "İzafet hem tek bir dereceye hem de pek çok dereceye delalet eder; tenvin ise yalnızca pek çok dereceye delalet eder."
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اخْتَلَفُوا فِي تِلْكَ الدَّرَجَاتِ. قِيلَ: دَرَجَاتُ أَعْمَالِهِ فِي الْآخِرَةِ، وَقِيلَ: تِلْكَ الْحُجَجُ دَرَجَاتٌ رَفِيعَةٌ، لِأَنَّهَا تُوجِبُ الثَّوَابَ الْعَظِيمَ. وَقِيلَ: نَرْفَعُ مَنْ نَشَاءُ فِي الدُّنْيَا بِالنُّبُوَّةِ وَالْحِكْمَةِ، وَفِي الْآخِرَةِ بِالْجَنَّةِ وَالثَّوَابِ. وَقِيلَ: نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ بِالْعِلْمِ. وَاعْلَمْ أن هذه الآية من أدل الدلائل على أَنَّ كَمَالَ السَّعَادَةِ فِي الصِّفَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ وَفِي الْبُعْدِ عَنِ الصِّفَاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ.
Beşinci Mesele: Bu dereceler hakkında ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: Âhiretteki amellerinin dereceleridir. Denildi ki: Bu hüccetler yüce derecelerdir, zira büyük mükafatı gerektirirler. Denildi ki: Dilediğimizi dünyada peygamberlik ve hikmetle, âhirette ise Cennet ve mükafatla yükseltiriz. Denildi ki: Dilediğimizin derecelerini ilimle yükseltiriz. Bil ki bu ayet, saadetin kemalinin ruhani sıfatlarda ve cismani sıfatlardan uzaklaşmakta olduğuna dair en açık delillerdendir.
وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ.
Bunun delili şudur: Allah Teâlâ: { وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ } “İşte bunlar, kavmine karşı İbrâhim'e verdiğimiz delillerimizdir” buyurmuştur.
ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُوجِبَ لِحُصُولِ هَذِهِ الرَّفْعَةِ هُوَ إِيتَاءُ تِلْكَ الْحُجَّةِ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ وُقُوفَ النَّفْسِ عَلَى حَقِيقَةِ تِلْكَ الْحُجَّةِ وَإِطْلَاعَهَا عَلَى إِشْرَاقِهَا اقْتَضَتِ ارْتِفَاعَ الرُّوحِ مِنْ حَضِيضِ الْعَالَمِ الْجُسْمَانِيِّ، إِلَى أَعَالِي الْعَالَمِ الرُّوحَانِيِّ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا رِفْعَةَ وَلَا سَعَادَةَ إِلَّا فِي الرُّوحَانِيَّاتِ. واللَّه أَعْلَمُ.
Sonra da ardından: { نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } “Biz dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz” buyurmuştur ki bu da bu yükselmenin hasıl olmasını gerektirenin bu delilin verilmesi olduğuna delalet eder. Bu durum nefsin bu delilin hakikatine vakıf olmasının ve onun aydınlığını görmesinin, ruhun cismani âlemin aşağılık derekesinden ruhani âlemin yücelerine yükselmesini gerektirdiğini iktiza eder; bu da ruhanilikler dışında hiçbir yücelik ve saadetin bulunmadığına delalet eder. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
وَأَمَّا مَعْنَى حَكِيمٌ عَلِيمٌ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ إِنَّمَا يَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ يَشَاءُ بِمُقْتَضَى الْحِكْمَةِ وَالْعِلْمِ، لَا بِمُوجِبِ الشَّهْوَةِ وَالْمُجَازَفَةِ. فَإِنَّ أَفْعَالَ اللَّه منزهة عن العبث والفساد والباطل.
{ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } “hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir” ifadesinin manasına gelince; bunun manası, dilediği kimselerin derecelerini nefsani arzu ve rastgelelik sebebiyle değil, ancak hikmet ve ilmin gereğine göre yükselttiğidir. Zira Allah'ın fiilleri abes, fesat ve batıldan münezzehtir.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٨٤ الى ٨٨]
[En'âm Suresi (6) : Ayetler 84-88]
وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ كُلاًّ هَدَيْنا وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسى وَهارُونَ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٤) وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى وَإِلْياسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٥) وَإِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطاً وَكلاًّ فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ (٨٦) وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٨٧) ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٨٨)
{ وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ كُلاًّ هَدَيْنا وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسى وَهارُونَ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٤) وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى وَإِلْياسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٥) وَإِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطاً وَكلاًّ فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ (٨٦) وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٨٧) ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٨٨) } “Biz ona İshak'ı ve Yakub'u armağan ettik. Her birine doğru yolu gösterdik. Daha önce Nûh'a da doğru yolu göstermiştik; onun soyundan Dâvûd'a, Süleyman'a, Eyyûb'a, Yûsuf'a, Mûsâ'ya ve Hârûn'a da. İşte güzel davrananları böyle ödüllendiririz. (84) Zekeriyyâ'ya, Yahyâ'ya, Îsâ'ya ve İlyâs'a da. Hepsi de salihlerdendir. (85) İsmâil'e, Elyesa'a, Yûnus'a ve Lût'a da. Hepsini âlemlere üstün kıldık. (86) Onların babalarından, soylarından ve kardeşlerinden de [bazılarını üstün kıldık]. Onları seçtik ve onları dosdoğru bir yola ilettik. (87) İşte bu Allah'ın hidayetidir ki bununla kullarından dilediğini doğru yola eriştirir. Eğer onlar da ortak koşsalardı, yapmış oldukları ameller kesinlikle boşa çıkardı. (88)”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayette [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنَّهُ أَظْهَرَ حُجَّةَ اللَّه تَعَالَى فِي التَّوْحِيدِ وَنَصَرَهَا وَذَبَّ عَنْهَا عَدَّدَ وُجُوهَ نِعَمِهِ وَإِحْسَانِهِ عَلَيْهِ. فَأَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ وَالْمُرَادُ إِنَّا نَحْنُ آتَيْنَاهُ تِلْكَ الْحُجَّةَ وَهَدَيْنَاهُ إِلَيْهَا وَأَوْقَفْنَا عَقْلَهُ عَلَى حَقِيقَتِهَا. وَذَكَرَ نَفْسَهُ بِاللَّفْظِ الدَّالِّ عَلَى الْعَظَمَةِ وَهُوَ كِنَايَةُ الْجَمْعِ عَلَى وَفْقِ مَا يَقُولُهُ عُظَمَاءُ الْمُلُوكِ. فَعَلْنَا، وَقُلْنَا، وَذَكَرْنَا. ولما ذكر نفسه تعالى هاهنا بِاللَّفْظِ الدَّالِّ عَلَى الْعَظَمَةِ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْعَظَمَةُ عَظَمَةً كَامِلَةً رَفِيعَةً شَرِيفَةً، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِيتَاءَ اللَّه تَعَالَى إِبْرَاهِيمَ ﵇ تِلْكَ الْحُجَّةَ مِنْ أَشْرَفِ النِّعَمِ، وَمِنْ أَجَلِّ مَرَاتِبِ الْعَطَايَا وَالْمَوَاهِبِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى خَصَّهُ بِالرِّفْعَةِ وَالِاتِّصَالِ إِلَى الدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةِ الرَّفِيعَةِ. وَهِيَ قَوْلُهُ: نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ جَعَلَهُ عَزِيزًا فِي الدُّنْيَا، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ أَشْرَفَ النَّاسِ وَهُمُ الْأَنْبِيَاءُ وَالرُّسُلُ مِنْ نَسْلِهِ، وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ وَأَبْقَى هَذِهِ الْكَرَامَةَ فِي نَسْلِهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، لِأَنَّ مِنْ أَعْظَمِ أَنْوَاعِ السُّرُورِ عِلْمَ الْمَرْءِ بِأَنَّهُ يَكُونُ مِنْ عَقِبِهِ الْأَنْبِيَاءُ وَالْمُلُوكُ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ تَعْدِيدُ أَنْوَاعِ نِعَمِ اللَّه عَلَى إِبْرَاهِيمَ ﵇ جَزَاءً عَلَى قِيَامِهِ بِالذَّبِّ عَنْ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ، فَقَالَ:
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ, İbrâhim aleyhisselâm'ın Allah Teâlâ'nın tevhid konusundaki delilini ortaya koyduğunu, ona yardım edip onu savunduğunu nakledince, onun üzerindeki nimet ve ihsan çeşitlerini saymıştır. Bunların birincisi: { وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ } “İşte bunlar, İbrâhim'e verdiğimiz delillerimizdir” kavlidir. Maksat; o hücceti ona bizzat bizim verdiğimiz, onu buna ilettiğimiz ve aklını bunun hakikatine vakıf kıldığımızdır. Kendisini büyüklüğe delalet eden lafızla, yani büyük kralların: "Yaptık, söyledik, zikrettik" şeklindeki sözlerine uygun olarak çoğul zamiriyle zikretmiştir. Allah Teâlâ burada kendisini azamete delalet eden lafızla zikredince bu azametin kâmil, yüce ve şerefli bir azamet olması vacip olur; bu da Allah Teâlâ'nın İbrâhim aleyhisselâm'a o delili vermesinin nimetlerin en şereflisi ve lütuf ile bağış mertebelerinin en yücesi olduğuna delalet eder. İkincisi: Allah Teâlâ'nın onu yücelik ve yüksek, yüce derecelere ulaşmakla hususi kılmasıdır. Bu da O'nun: { نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } “Biz dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz” kavlidir. Üçüncüsü: Onu dünyada aziz kılmasıdır; zira Allah Teâlâ insanların en şereflisi olan peygamberleri ve resulleri onun neslinden ve zürriyetinden kılmış, bu kerameti kıyamet gününe kadar onun neslinde baki bırakmıştır; çünkü kişinin kendi soyundan peygamberlerin ve meliklerin geleceğini bilmesi sevinç türlerinin en büyüklerindendir. Bu ayetlerden maksat, tevhid delillerini savunmaya koyulmasının karşılığı olarak Allah'ın İbrâhim aleyhisselâm üzerindeki nimet çeşitlerini saymaktır. Nitekim şöyle buyurmuştur:
وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ لِصُلْبِهِ وَيَعْقُوبَ بَعْدَهُ مِنْ إِسْحَاقَ.
{ وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ } “Biz ona İshak'ı armağan ettik” [yani] kendi sulbünden; ve İshak'tan sonra da { وَيَعْقُوبَ } “ve Yakub'u” [armağan ettik].
فَإِنْ قَالُوا: لِمَ لَمْ يَذْكُرْ إِسْمَاعِيلَ ﵇ مَعَ إِسْحَاقَ، بَلْ أَخَّرَ ذِكْرَهُ عَنْهُ بِدَرَجَاتٍ؟ قُلْنَا: لأن المقصود بالذكر هاهنا أَنْبِيَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَهُمْ بِأَسْرِهِمْ أَوْلَادُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ. وَأَمَّا إِسْمَاعِيلُ فَإِنَّهُ/ مَا خَرَجَ مِنْ صُلْبِهِ أَحَدٌ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ إِلَّا مُحَمَّدٌ ﵌، وَلَا يَجُوزُ ذِكْرُ مُحَمَّدٍ ﵊ فِي هَذَا الْمَقَامِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ مُحَمَّدًا ﵊ أَنْ يَحْتَجَّ عَلَى الْعَرَبِ فِي نَفْيِ الشِّرْكِ باللَّه بِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ لَمَّا تَرَكَ الشِّرْكَ وَأَصَرَّ عَلَى التَّوْحِيدِ رَزَقَهُ اللَّه النِّعَمَ الْعَظِيمَةَ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا، وَمِنَ النِّعَمِ الْعَظِيمَةِ فِي الدُّنْيَا أَنْ آتَاهُ اللَّه أَوْلَادًا كَانُوا أَنْبِيَاءً وَمُلُوكًا، فَإِذَا كَانَ الْمُحْتَجُّ بِهَذِهِ الْحُجَّةِ هُوَ مُحَمَّدٌ ﵊ امْتَنَعَ أَنْ يَذْكُرَ نَفْسَهُ فِي هَذَا الْمَعْرِضِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ لَمْ يَذْكُرْ إِسْمَاعِيلَ مَعَ إِسْحَاقَ.
Eğer: "İsmâil aleyhisselâm'ı niçin İshak ile birlikte zikretmedi de onun zikrini birkaç derece sonraya bıraktı?" derlerse, deriz ki: Çünkü burada zikredilmek istenenler İsrâiloğulları peygamberleridir; onların tamamı da İshak ve Yakub'un evlatlarıdır. İsmâil'e gelince,/ onun sulbünden Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den başka hiçbir peygamber çıkmamıştır. Muhammed aleyhisselâm'ın ise bu makamda zikredilmesi caiz değildir; zira Allah Teâlâ Muhammed aleyhisselâm'a, Allah'a şirki nefyetme konusunda Araplara karşı; İbrâhim'in şirki terk edip tevhidde sebat gösterdiğinde Allah'ın ona dinde ve dünyada büyük nimetler rızık olarak verdiğini, dünyadaki büyük nimetlerden birinin de Allah'ın ona peygamberler ve hükümdarlar olan evlatlar bağışlamış olduğunu delil getirmesini emretmiştir. Bu delili getiren kimse bizzat Muhammed aleyhisselâm olduğuna göre, bu bağlamda kendisini zikretmesi imkansız olur. İşte bu sebepten ötürü İsmâil'i İshak ile birlikte zikretmemiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ فَالْمُرَادُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ جَعَلَ إِبْرَاهِيمَ فِي أَشْرَفِ الْأَنْسَابِ، وذلك لأنه رزقه أولادا مثل إسحاق، وَيَعْقُوبَ. وَجَعَلَ أَنْبِيَاءَ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ نَسْلِهِمَا، وَأَخْرَجَهُ مِنْ أَصْلَابِ آبَاءٍ طَاهِرِينَ مِثْلَ
O'nun: { وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ } “Daha önce Nûh'a da doğru yolu göstermiştik” kavline gelince, maksat; Allah Teâlâ'nın İbrâhim'i neseplerin en şereflisi içinde kılmış olmasıdır. Bu da ona İshak ve Yakub gibi evlatlar bahşetmiş olmasından, İsrâiloğulları peygamberlerini bu ikisinin neslinden kılmasından ve onu
نُوحٍ. وَإِدْرِيسَ، وَشِيثَ. فَالْمَقْصُودُ بَيَانُ كَرَامَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ بِحَسَبِ الْأَوْلَادِ وَبِحَسَبِ الْآبَاءِ.
Nûh, İdrîs ve Şît gibi tertemiz babaların sulbünden çıkarmış olmasındandır. Dolayısıyla maksat, evlatlar bakımından da babalar bakımından da İbrâhim aleyhisselâm'ın kerametini açıklamaktır.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ فَقِيلَ الْمُرَادُ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ نُوحٍ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ نُوحًا أَقْرَبُ الْمَذْكُورِينَ وَعَوْدُ الضَّمِيرِ إِلَى الْأَقْرَبِ وَاجِبٌ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي جُمْلَتِهِمْ لُوطًا وَهُوَ كَانَ ابْنَ أَخِ إِبْرَاهِيمَ وَمَا كَانَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ، بَلْ كَانَ مِنْ ذُرِّيَّةِ نُوحٍ ﵇، وَكَانَ رَسُولًا فِي زَمَانِ إِبْرَاهِيمَ. الثَّالِثُ: أَنَّ وَلَدَ الْإِنْسَانِ لَا يُقَالُ إِنَّهُ ذُرِّيَّتُهُ، فَعَلَى هَذَا إِسْمَاعِيلُ ﵇ مَا كَانَ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ، بَلْ هُوَ مِنْ ذُرِّيَّةِ نُوحٍ ﵇. الرَّابِعُ: قِيلَ إِنَّ يُونُسَ ﵇ مَا كَانَ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَكَانَ مِنْ ذُرِّيَّةِ نُوحٍ ﵇.
O'nun: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ } “onun soyundan Dâvûd'a, Süleyman'a” kavline gelince; bir görüşe göre maksat Nûh'un soyundandır. Buna şu vecihler delalet eder: Birincisi: Nûh zikredilenlerin en yakınıdır; zamirin en yakına dönmesi ise vaciptir. İkincisi: Allah Teâlâ onların arasında Lût'u da zikretmiştir; oysa o, İbrâhim'in kardeşinin oğluydu ve onun soyundan değildi; bilakis Nûh aleyhisselâm'ın soyundandı ve İbrâhim zamanında bir elçiydi. Üçüncüsü: İnsanın [öz] evladına onun zürriyeti denilmez; buna göre İsmâil aleyhisselâm İbrâhim'in zürriyetinden değildi, bilakis o Nûh aleyhisselâm'ın zürriyetindendir. Dördüncüsü: Yûnus aleyhisselâm'ın İbrâhim aleyhisselâm'ın zürriyetinden olmadığı, Nûh aleyhisselâm'ın zürriyetinden olduğu söylenmiştir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَالتَّقْدِيرُ: وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ دَاوُدُ وَسُلَيْمَانُ.
İkinci görüş: Zamir İbrâhim aleyhisselâm'a aittir; takdiri de "İbrâhim'in zürriyetinden Dâvûd ve Süleyman" şeklindedir.
وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ: بِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ هُوَ الْمَقْصُودُ بِالذِّكْرِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ وَإِنَّمَا ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى نُوحًا لِأَنَّ كَوْنَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ مِنْ أَوْلَادِهِ أَحَدُ مُوجِبَاتِ رِفْعَةِ إِبْرَاهِيمَ.
Bu görüşü savunanlar şu delili getirmişlerdir: Bu ayetlerde asıl zikredilmek istenen İbrâhim'dir; Allah Teâlâ'nın Nûh'u zikretmesi ise yalnızca İbrâhim aleyhisselâm'ın onun evlatlarından oluşunun, İbrâhim'in yüceliğini gerektiren hususlardan biri olması sebebiyledir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَوَّلًا أَرْبَعَةً مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَهُمْ: نوح، وإبراهيم، وإسحاق، وَيَعْقُوبَ. ثُمَّ ذَكَرَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِمْ أَرْبَعَةَ عَشَرَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ: دَاوُدَ، وَسُلَيْمَانَ، وَأَيُّوبَ، وَيُوسُفَ، وَمُوسَى، وَهَارُونَ، وَزَكَرِيَّا، وَيَحْيَى، وَعِيسَى، وَإِلْيَاسَ، وَإِسْمَاعِيلَ، وَالْيَسَعَ، وَيُونُسَ، وَلُوطًا، وَالْمَجْمُوعُ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ.
Bil ki Allah Teâlâ önce peygamberlerden dördünü zikretti: Onlar Nûh, İbrâhim, İshak ve Yakub'dur. Sonra onların zürriyetinden on dört peygamberi zikretti: Dâvûd, Süleyman, Eyyûb, Yûsuf, Mûsâ, Hârûn, Zekeriyyâ, Yahyâ, Îsâ, İlyâs, İsmâil, Elyesa‘, Yûnus ve Lût; toplamı on sekiz eder.
فَإِنْ قِيلَ: رِعَايَةُ التَّرْتِيبِ وَاجِبَةٌ، وَالتَّرْتِيبُ إِمَّا أَنْ يُعْتَبَرَ بِحَسَبِ الْفَضْلِ وَالدَّرَجَةِ وَإِمَّا أَنْ يُعْتَبَرَ بِحَسَبِ الزَّمَانِ وَالْمُدَّةِ، وَالتَّرْتِيبُ بِحَسَبِ هَذَيْنِ النَّوْعَيْنِ غَيْرُ مُعْتَبَرٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَمَا السَّبَبُ فِيهِ؟
Eğer: "Tertibe riayet etmek vaciptir; tertip ise ya fazilet ve dereceye göre veya zaman ve süreye göre dikkate alınır. Bu iki türe göre tertip ise bu ayette gözetilmemiştir; bunun sebebi nedir?" denilirse,
قُلْنَا: الْحَقُّ أَنَّ حَرْفَ الْوَاوِ لَا يُوجِبُ التَّرْتِيبَ، وَأَحَدُ الدَّلَائِلِ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْمَطْلُوبِ هذه الآية فإن حرف الواو حاصل هاهنا مَعَ أَنَّهُ لَا يُفِيدُ التَّرْتِيبَ الْبَتَّةَ، لَا بِحَسَبِ الشَّرَفِ وَلَا بِحَسَبِ الزَّمَانِ/ وَأَقُولُ عِنْدِي فِيهِ وَجْهٌ مِنْ وُجُوهِ التَّرْتِيبِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى خَصَّ كُلَّ طَائِفَةٍ مِنْ طَوَائِفِ الْأَنْبِيَاءِ بِنَوْعٍ مِنَ الْإِكْرَامِ وَالْفَضْلِ.
Deriz ki: Hak olan şudur ki 'vav' harfi sırayı (tertibi) gerektirmez. Bu iddiamızın doğruluğunun delillerinden biri de bu ayettir; zira vav harfi burada ne şeref bakımından ne de zaman bakımından asla sırayı ifade etmeksizin mevcuttur./ Derim ki: Bana göre bunda tertip vecihlerinden bir vecih vardır. Şöyle ki; Allah Teâlâ peygamberler topluluklarından her birini bir çeşit ikram ve fazilet ile hususi kılmıştır.
فَمِنَ الْمَرَاتِبِ الْمُعْتَبَرَةِ عِنْدَ جُمْهُورِ الْخَلْقِ: الْمُلْكُ وَالسُّلْطَانُ وَالْقُدْرَةُ، واللَّه تَعَالَى قَدْ أَعْطَى دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ مِنْ هَذَا الْبَابِ نَصِيبًا عَظِيمًا.
İnsanların çoğunluğu nezdinde muteber mertebelerden biri mülk, saltanat ve kudrettir; Allah Teâlâ bu kabil şeylerden Dâvûd ve Süleyman'a büyük bir pay vermiştir.
وَالْمَرْتَبَةُ الثَّانِيَةُ: الْبَلَاءُ الشَّدِيدُ وَالْمِحْنَةُ الْعَظِيمَةُ، وَقَدْ خَصَّ اللَّه أَيُّوبَ بِهَذِهِ الْمَرْتَبَةِ وَالْخَاصِّيَّةِ.
İkinci mertebe: Şiddetli bela ve büyük musibettir; Allah Eyyûb'u bu mertebe ve özellikle hususi kılmıştır.
وَالْمَرْتَبَةُ الثَّالِثَةُ: مَنْ كَانَ مُسْتَجْمِعًا لِهَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ، وَهُوَ يُوسُفُ ﵇، فَإِنَّهُ نَالَ الْبَلَاءَ الشَّدِيدَ الْكَثِيرَ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ، ثُمَّ وَصَلَ إِلَى الْمُلْكِ فِي آخِرِ الْأَمْرِ.
Üçüncü mertebe: Bu iki hali kendisinde toplayan kimsedir ki o da Yûsuf aleyhisselâm'dır; zira o, başlangıçta çok ve şiddetli belaya maruz kalmış, sonra ise işin sonunda hükümdarlığa ulaşmıştır.
وَالْمَرْتَبَةُ الرَّابِعَةُ: مِنْ فَضَائِلِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ وَخَوَاصِّهِمْ قُوَّةُ الْمُعْجِزَاتِ وَكَثْرَةُ الْبَرَاهِينِ وَالْمَهَابَةُ الْعَظِيمَةُ وَالصَّوْلَةُ الشَّدِيدَةُ وَتَخْصِيصُ اللَّه تَعَالَى إِيَّاهُمْ بِالتَّقْرِيبِ الْعَظِيمِ وَالتَّكْرِيمِ التَّامِّ، وَذَلِكَ كَانَ فِي حَقِّ مُوسَى وَهَارُونَ.
Dördüncü mertebe: Peygamberlerin aleyhimüsselâm fazilet ve özelliklerinden biri de mucizelerin kuvveti, delillerin çokluğu, büyük bir heybet, şiddetli bir nüfuz ve Allah Teâlâ'nın onları büyük bir yakınlık ve tam bir ikram ile hususi kılmasıdır; bu da Mûsâ ve Hârûn hakkında gerçekleşmiştir.
وَالْمَرْتَبَةُ الْخَامِسَةُ: الزُّهْدُ الشَّدِيدُ وَالْإِعْرَاضُ عَنِ الدُّنْيَا، وَتَرْكُ مُخَالَطَةِ الْخَلْقِ، وَذَلِكَ كَمَا فِي حَقِّ زَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى وَإِلْيَاسَ، وَلِهَذَا السَّبَبِ وَصَفَهُمُ اللَّه بِأَنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ.
Beşinci mertebe: İleri derecede zühd, dünyadan yüz çevirmek ve insanlarla iç içe olmayı terk etmektir; bu da Zekeriyyâ, Yahyâ, Îsâ ve İlyâs hakkında olduğu gibidir. İşte bu sebepten dolayı Allah onları salihlerden olmakla nitelemiştir.
وَالْمَرْتَبَةُ السَّادِسَةُ: الْأَنْبِيَاءُ الَّذِينَ لَمْ يَبْقَ لَهُمْ فِيمَا بَيْنَ الْخَلْقِ أَتْبَاعٌ وَأَشْيَاعٌ، وَهُمْ إِسْمَاعِيلُ، وَالْيَسَعُ،
Altıncı mertebe: İnsanlar arasında kendilerine uyanları ve taraftarları kalmayan peygamberlerdir; bunlar da İsmâil, Elyesa‘,
وَيُونُسُ، وَلُوطٌ. فَإِذَا اعْتَبَرْنَا هَذَا الْوَجْهَ الَّذِي رَاعَيْنَاهُ ظَهَرَ أَنَّ التَّرْتِيبَ حَاصِلٌ فِي ذِكْرِ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ بِحَسَبِ هَذَا الْوَجْهِ الَّذِي شَرَحْنَاهُ.
Yûnus ve Lût'tur. Gözettiğimiz bu vechi dikkate aldığımızda, açıkladığımız bu veche göre bu peygamberlerin aleyhimüsselâm zikrinde sıranın (tertibin) mevcut olduğu açığa çıkar.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ تَعَالَى: وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ كُلًّا هَدَيْنا اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ تَعَالَى إِلَى مَاذَا هَدَاهُمْ؟ وَكَذَا الْكَلَامُ فِي قَوْلِهِ: وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ وَكَذَا قَوْلُهُ فِي آخِرِ الْآيَةِ: ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ: { وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ كُلاًّ هَدَيْنا } “Biz ona İshak'ı ve Yakub'u armağan ettik. Her birine doğru yolu gösterdik” buyurmuştur. Allah Teâlâ'nın onları neye hidayet ettiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. O'nun: { وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ } “Daha önce Nûh'a da doğru yolu göstermiştik” kavlindeki ve ayetin sonundaki { ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “İşte bu Allah'ın hidayetidir ki bununla kullarından dilediğini doğru yola eriştirir” kavlindeki durum da böyledir.
قَالَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ: الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْهِدَايَةِ الثَّوَابُ الْعَظِيمُ، وَهِيَ الْهِدَايَةُ إِلَى طَرِيقِ الْجَنَّةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْهِدَايَةَ قَالَ بَعْدَهَا: وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الْهِدَايَةَ كَانَتْ جَزَاءَ الْمُحْسِنِينَ عَلَى إِحْسَانِهِمْ وَجَزَاءُ الْمُحْسِنِ عَلَى إِحْسَانِهِ لَا يَكُونُ إِلَّا الثَّوَابَ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْهِدَايَةِ هُوَ الْهِدَايَةُ إِلَى الْجَنَّةِ. فَأَمَّا الْإِرْشَادُ إِلَى الدِّينِ وَتَحْصِيلُ الْمَعْرِفَةِ فِي قَلْبِهِ، فَإِنَّهُ لَا يَكُونُ جَزَاءً لَهُ عَلَى عَمَلِهِ، وَأَيْضًا لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْهِدَايَةِ هُوَ الْهِدَايَةُ إِلَى الدِّينِ وَالْمَعْرِفَةِ، وَإِنَّمَا ذَلِكَ كَانَ جَزَاءً عَلَى الْإِحْسَانِ الصَّادِرِ مِنْهُمْ، لِأَنَّهُمُ اجْتَهَدُوا فِي طَلَبِ الْحَقِّ، فاللَّه تَعَالَى جَازَاهُمْ عَلَى حُسْنِ طَلَبِهِمْ بِإِيصَالِهِمْ إِلَى الْحَقِّ، كَمَا قَالَ: وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا [الْعَنْكَبُوتِ: ٦٩] .
Muhakkiklerden bazıları şöyle demiştir: Bu hidayetten maksat büyük mükafattır; o da Cennet yoluna iletmektir. Zira Allah Teâlâ bu hidayeti zikredince arkasından: { وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “İşte güzel davrananları böyle ödüllendiririz” buyurmuştur; bu da o hidayetin ihsan sahiplerine ihsanlarının bir karşılığı olduğuna delalet eder. İhsan sahibinin ihsanına verilecek karşılık ise ancak sevap (mükafat) olur. Böylece bu hidayetten maksadın Cennet'e iletmek olduğu sabit olmuştur. Dine irşad etmek ve kalbinde marifeti hasıl etmek konusuna gelince; bu onun ameline bir karşılık olmaz. Ayrıca şöyle denilmesi de uzak bir ihtimal değildir: Bu hidayetten maksat, dine ve marifete iletmektir; bunun onlardan sadır olan ihsana bir karşılık olması ise hakkı arama hususunda gayret göstermiş olmalarındandır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا } “Bizim uğrumuzda cihad edenleri elbette yollarımıza iletiriz” [Ankebut 69] buyurduğu gibi, hakkı güzel bir şekilde aramalarına karşılık olarak onları hakka ulaştırmakla mükafatlandırmıştır.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْهِدَايَةِ: الْإِرْشَادُ إِلَى النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ، لِأَنَّ الْهِدَايَةَ الْمَخْصُوصَةَ بِالْأَنْبِيَاءِ لَيْسَتْ إِلَّا ذَلِكَ.
Üçüncü görüş: Bu hidayetten maksat nübüvvete ve risalete irşad etmektir; zira peygamberlere mahsus olan hidayet ancak bundan ibarettir.
فَإِنْ قَالُوا: لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَكَانَ قَوْلُهُ: وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ الرِّسَالَةُ جَزَاءً عَلَى عَمَلٍ، وَذَلِكَ عِنْدَكُمْ بَاطِلٌ.
Eğer: "Durum böyle olsaydı, O'nun: { وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “İşte güzel davrananları böyle ödüllendiririz” kavli risaletin bir amel karşılığı olmasını iktiza ederdi; oysa bu size göre batıldır" derlerse,
قُلْنَا: يُحْمَلُ قَوْلُهُ: وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ عَلَى الْجَزَاءِ الَّذِي هُوَ الثَّوَابُ وَالْكَرَامَةُ، فَيَزُولُ الْإِشْكَالُ. واللَّه أَعْلَمُ.
Deriz ki: O'nun: { وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “İşte güzel davrananları böyle ödüllendiririz” kavli, mükafat ve keramet olan karşılığa hamledilir; böylece müşkilat ortadan kalkar. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ أَفْضَلُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ ذِكْرِ هَؤُلَاءِ ﵈: وَكلًّا فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَالَمَ اسْمٌ لِكُلِّ مَوْجُودٍ سِوَى اللَّه تَعَالَى، فَيَدْخُلُ فِي لَفْظِ الْعَالَمِ الْمَلَائِكَةُ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَكلًّا فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ يَقْتَضِي كَوْنَهُمْ أَفْضَلَ مِنْ كُلِّ الْعَالَمِينَ. وَذَلِكَ يَقْتَضِي كَوْنَهُمْ أَفْضَلَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَمِنَ الْأَحْكَامِ الْمُسْتَنْبَطَةِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ يَجِبُ أَنْ يَكُونُوا أَفْضَلَ مِنْ كُلِّ الْأَوْلِيَاءِ، لِأَنَّ عُمُومَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكلًّا فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ يُوجِبُ ذَلِكَ. قَالَ بَعْضُهُمْ:
Üçüncü Mesele: Peygamberlerin aleyhimüsselâm meleklerden daha faziletli olduğunu söyleyenler, Allah Teâlâ'nın bu zatları aleyhimüsselâm zikrettikten sonraki: { وَكلًّا فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ } “Hepsini âlemlere üstün kıldık” kavlini delil getirmişlerdir. Çünkü âlem, Allah Teâlâ'nın dışındaki her bir mevcudun adıdır; dolayısıyla âlem lafzına melekler de girer. Allah Teâlâ'nın: { وَكلًّا فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ } “Hepsini âlemlere üstün kıldık” kavli, onların bütün âlemlerden daha faziletli olmalarını gerektirir; bu da meleklerden daha faziletli olmalarını iktiza eder. Bu ayetten istinbat edilen hükümlerden biri de şudur: Peygamberlerin aleyhimüsselâm bütün velilerden daha faziletli olması vaciptir; zira Allah Teâlâ'nın: { وَكلًّا فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ } “Hepsini âlemlere üstün kıldık” kavlinin umumiliği bunu zorunlu kılar. Onlardan bazıları şöyle demiştir:
وَكلًّا فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ مَعْنَاهُ فَضَّلْنَاهُ عَلَى عَالَمِي زَمَانِهِمْ. قَالَ الْقَاضِي: وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ: وَكُلًّا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ يُفَضَّلُونَ عَلَى كُلِّ مَنْ سِوَاهُمْ مِنَ الْعَالَمِينَ. ثُمَّ الْكَلَامُ بَعْدَ ذَلِكَ فِي أَنَّ أَيَّ الْأَنْبِيَاءِ أَفْضَلُ مِنْ بَعْضِ، كَلَامٌ وَاقِعٌ فِي نَوْعٍ آخَرَ لَا تَعْلُّقَ به بِالْأَوَّلِ واللَّه أَعْلَمُ.
{ وَكلًّا فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ } “Hepsini âlemlere üstün kıldık” ifadesinin manası; onu kendi zamanının âlemlerine üstün kıldık demektir. Kâdî şöyle demiştir: Maksadın, "Peygamberlerden her biri, kendileri dışındaki bütün âlemlere üstün kılınmıştır" şeklinde olması da mümkündür. Bundan sonra peygamberlerin hangisinin diğerinden daha faziletli olduğu konusundaki söz ise birinci meseleyle ilgisi bulunmayan başka bir türe dair sözdür. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَاللَّيْسَعَ بِتَشْدِيدِ اللَّامِ وَسُكُونِ الْيَاءِ، وَالْبَاقُونَ وَالْيَسَعَ بِلَامٍ وَاحِدَةٍ. قَالَ الزَّجَّاجُ: يُقَالُ فِيهِ اللَّيْسَعُ وَالْيَسَعُ بِتَشْدِيدِ اللَّامِ وَتَخْفِيفِهَا.
Dördüncü Mesele: Hamza ve Kisâî lâm'ın şeddesi ve yâ'nın sükûnu ile { وَاللَّيْسَعَ } şeklinde okumuşlar; diğerleri ise tek lâm ile { وَالْيَسَعَ } şeklinde okumuşlardır. Zeccâc şöyle demiştir: Onda lâm'ın şeddesi ve şeddesizliği ile hem el-Leyse‘ hem de el-Yesa‘ denilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ مِنْ ذُرِّيَّةِ رَسُولِ اللَّه ﵌، لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى جَعَلَ عِيسَى مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ مَعَ أَنَّهُ لَا يَنْتَسِبُ إِلَى إِبْرَاهِيمَ إِلَّا بِالْأُمِّ، فَكَذَلِكَ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ مِنْ ذُرِّيَّةِ رَسُولِ اللَّه ﵌، وإن
Beşinci Mesele: Ayet, Hasan ve Hüseyin'in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in zürriyetinden olduğuna delalet eder. Zira Allah Teâlâ, Îsâ İbrâhim'e sadece anne cihetinden nispet edildiği halde onu İbrâhim'in zürriyetinden kılmıştır. Aynı şekilde Hasan ve Hüseyin de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in zürriyetindendir; her ne kadar
انْتَسَبَا إِلَى رَسُولِ اللَّه بِالْأُمِّ وَجَبَ كَوْنُهُمَا مِنْ ذُرِّيَّتِهِ، وَيُقَالُ: إِنَّ أَبَا جَعْفَرٍ الْبَاقِرَ اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عِنْدَ الْحَجَّاجِ بْنِ يُوسُفَ.
Resûlullah'a anne cihetiyle intisap etseler de onların Resûlullah'ın zürriyetinden olmaları vaciptir. Denilir ki: Ebû Ca'fer el-Bâkır, Haccâc b. Yûsuf'un yanında bu ayetle istidlalde bulunmuştur.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ يُفِيدُ أَحْكَامًا كَثِيرَةً: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الْآبَاءَ وَالذُّرِّيَّاتِ وَالْإِخْوَانَ، فَالْآبَاءُ هُمُ الْأُصُولُ، وَالذُّرِّيَّاتُ هُمُ الْفُرُوعُ، وَالْإِخْوَانُ فُرُوعُ الْأُصُولِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى خَصَّ كُلَّ مَنْ تَعَلَّقَ بِهَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءِ بِنَوْعٍ مِنَ الشَّرَفِ وَالْكَرَامَةِ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَمِنْ آبائِهِمْ وَكَلِمَةُ «مِنْ» لِلتَّبْعِيضِ.
Altıncı Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ } “Onların babalarından, soylarından ve kardeşlerinden de” kavli pek çok hüküm ifade eder: Birincisi: Allah Teâlâ babaları, zürriyetleri ve kardeşleri zikretmiştir; babalar asıllardır, zürriyetler furûdur (kollardır), kardeşler ise asılların furûudur. Bu da Allah Teâlâ'nın bu peygamberlere intisap eden herkesi bir tür şeref ve kerametle hususi kıldığına delalet eder. İkincisi: Allah Teâlâ: { وَمِنْ آبائِهِمْ } “Onların babalarından da” buyurmuştur ve «مِنْ» (min) kelimesi teb'îz (kısmîlik/bazılık) içindir.
فَإِنْ قُلْنَا: الْمُرَادُ مِنْ تِلْكَ الْهِدَايَةِ الْهِدَايَةُ إِلَى الثَّوَابِ وَالْجَنَّةِ وَالْهِدَايَةِ إِلَى الْإِيمَانِ وَالْمَعْرِفَةِ، فَهَذِهِ الْكَلِمَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ قَدْ كَانَ فِي آبَاءِ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءِ مَنْ كَانَ غَيْرَ مُؤْمِنٍ وَلَا وَاصِلٍ إِلَى الْجَنَّةِ. أَمَّا لَوْ قُلْنَا: الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْهِدَايَةِ النُّبُوَّةُ لَمْ يُفِدْ ذَلِكَ. الثَّالِثُ: أَنَّا إِذَا فَسَّرْنَا هذه الهداية بالنبوة كان/ قوله: وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ كَالدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ شَرْطَ كَوْنِ الْإِنْسَانِ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّه أَنْ يَكُونَ رَجُلًا، وَأَنَّ الْمَرْأَةَ لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّه تَعَالَى، وَقَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ: وَاجْتَبَيْناهُمْ يُفِيدُ النُّبُوَّةَ، لِأَنَّ الِاجْتِبَاءَ إِذَا ذُكِرَ فِي حَقِّ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ لَا يَلِيقُ بِهِ إِلَّا الْحَمْلُ عَلَى النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ.
Eğer o hidayetten maksadın mükafata ve Cennet'e hidayet, imana ve marifete hidayet olduğunu söylersek; bu kelime bu peygamberlerin babaları içinde mümin olmayan ve Cennet'e ulaşamayan kimselerin de bulunduğuna delalet eder. Şayet bu hidayetten maksadın nübüvvet olduğunu söylersek bunu ifade etmez. Üçüncüsü: Biz bu hidayeti nübüvvet ile tefsir ettiğimiz takdirde O'nun:/ { وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ } “Onların babalarından, soylarından ve kardeşlerinden de” kavli, bir kimsenin Allah katından resul olmasının şartının erkek olması gerektiğine ve bir kadının Allah Teâlâ katından resul olmasının caiz olmadığına bir delalet gibi olur. Allah Teâlâ'nın bundan sonraki { وَاجْتَبَيْناهُمْ } “Onları seçtik” kavli ise nübüvveti ifade eder; zira ictibâ (seçilme) peygamberler aleyhimüsselâm hakkında zikredildiğinde buna ancak peygamberlik ve risalete hamletmek yakışır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَاعْلَمْ أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْهُدَى هُوَ مَعْرِفَةُ التَّوْحِيدِ وَتَنْزِيهُ اللَّه تَعَالَى عَنِ الشِّرْكِ، لِأَنَّهُ قَالَ بَعْدَهُ: وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ [الأنعام: ٨٨] وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ ذَلِكَ الْهُدَى مَا يَكُونُ جَارِيًا مَجْرَى الْأَمْرِ الْمُضَادِّ لِلشِّرْكِ.
Sonra Allah Teâlâ: { ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “İşte bu Allah'ın hidayetidir ki bununla kullarından dilediğini doğru yola eriştirir” buyurmuştur. Bil ki bu hidayetten maksadın tevhid marifeti ve Allah Teâlâ'yı şirkten tenzih etmek olması vaciptir; zira O, bundan sonra: { وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Eğer onlar da ortak koşsalardı, yapmış oldukları ameller kesinlikle boşa çıkardı” [En'âm 88] buyurmuştur. Bu da o hidayetten maksadın, şirke zıt olan şey mesabesinde olan bir husus olduğuna delalet eder.
وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الْهُدَى مَعْرِفَةُ اللَّه بِوَحْدَانِيَّتِهِ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى صَرَّحَ بِأَنَّ ذَلِكَ الْهُدَى مِنَ اللَّه تَعَالَى، ثَبَتَ أن الإيمان لا يحصل إلا يخلق اللَّه تَعَالَى، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ هَذِهِ الْآيَةَ بِنَفْيِ الشِّرْكِ فَقَالَ: وَلَوْ أَشْرَكُوا وَالْمَعْنَى أَنَّ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءَ لَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ طَاعَاتُهُمْ وَعِبَادَاتُهُمْ. وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ تَقْرِيرُ التَّوْحِيدِ وَإِبْطَالُ طَرِيقَةِ الشِّرْكِ. وَأَمَّا الْكَلَامُ فِي حَقِيقَةِ الْإِحْبَاطِ فَقَدْ ذَكَرْنَاهُ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِقْصَاءِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى الْإِعَادَةِ. واللَّه أَعْلَمُ.
Bu hidayetten maksadın Allah'ı birliğiyle tanımak olduğu sabit olunca ve sonra Allah Teâlâ o hidayetin bizzat Allah Teâlâ'dan olduğunu açıkça ifade edince, imanın ancak Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana geldiği sabit olmuş olur. Sonra Allah Teâlâ bu ayeti şirki nefyederek tamamlamış ve: { وَلَوْ أَشْرَكُوا } “Eğer ortak koşsalardı” buyurmuştur. Manası; bu peygamberler şayet ortak koşsalardı, yaptıkları itaatler ve ibadetler boşa giderdi demektir. Bundan maksat tevhidi perçinlemek ve şirk yolunu iptal etmektir. İhbâtın (amellerin boşa gitmesinin) hakikati hakkındaki sözü ise Bakara Suresi'nde etraflıca zikretmiştik; binaenaleyh tekrarlamaya ihtiyaç yoktur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٨٩]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 89]