أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ (٨٩)
{ أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ } “İşte onlar, kendilerine kitap, hüküm (hikmet ve otorite) ve peygamberlik verdiğimiz kimselerdir. Eğer bunlar onları inkâr ederse, şüphesiz biz onları inkâr etmeyecek bir topluluğu bunlara vekil kılmışızdır (onları koruyup inanacak bir topluluk var etmişizdir).” (89)
[في قَوْلُهُ تَعَالَى أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ] اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: أُولئِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الَّذِينَ مَضَى ذِكْرُهُمْ قَبْلَ ذَلِكَ وَهُمُ الْأَنْبِيَاءُ الثَّمَانِيَةَ عَشَرَ الَّذِينَ ذَكَرَهُمُ اللَّه تَعَالَى قَبْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى أَنَّهُ آتَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ.
[Allah Teâlâ'nın { أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ } “İşte onlar, kendilerine kitap, hüküm ve peygamberlik verdiğimiz kimselerdir” kavli hakkında] Bil ki O'nun { أُولئِكَ } “İşte onlar” kavli, bundan önce zikri geçen kimselere bir işarettir ki onlar da Allah Teâlâ'nın bundan önce zikrettiği on sekiz peygamberdir. Sonra Allah Teâlâ, onlara kitabı, hükmü ve nübüvveti verdiğini zikretmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْعَطْفَ يُوجِبُ الْمُغَايِرَةَ، فَهَذِهِ الْأَلْفَاظُ الثَّلَاثَةُ لَا بُدَّ وَأَنْ تَدُلَّ عَلَى أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ مُتَغَايِرَةٍ.
Bil ki atıf başkalığı (muğayereti) gerektirir. Dolayısıyla bu üç lafzın mutlaka birbirinden farklı üç hususa delalet etmesi gerekir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْحُكَّامَ عَلَى الْخَلْقِ ثَلَاثُ طَوَائِفَ: أَحَدُهَا: الَّذِينَ يَحْكُمُونَ عَلَى بَوَاطِنِ النَّاسِ وَعَلَى أَرْوَاحِهِمْ، وَهُمُ الْعُلَمَاءُ. وَثَانِيهَا: الَّذِينَ يَحْكُمُونَ عَلَى ظَوَاهِرِ الْخَلْقِ، وَهُمُ السَّلَاطِينُ يَحْكُمُونَ عَلَى النَّاسِ بِالْقَهْرِ وَالسَّلْطَنَةِ، وَثَالِثُهَا: الْأَنْبِيَاءُ، وَهُمُ الَّذِينَ أَعْطَاهُمُ اللَّه تَعَالَى مِنَ الْعُلُومِ وَالْمَعَارِفِ مَا لِأَجْلِهِ بِهَا يَقْدِرُونَ عَلَى التَّصَرُّفِ فِي بَوَاطِنِ الْخَلْقِ وَأَرْوَاحِهِمْ، وَأَيْضًا أَعْطَاهُمْ مِنَ القدرة والممكنة مَا لِأَجْلِهِ/ يَقْدِرُونَ عَلَى التَّصَرُّفِ فِي
Bil ki insanlar üzerinde hüküm sürenler üç zümredir: Birincisi: İnsanların batınlarına ve ruhlarına hükmedenlerdir ki bunlar âlimlerdir. İkincisi: İnsanların zahirlerine hükmedenlerdir ki bunlar insanlara zor ve saltanatla hükmeden sultanlardır. Üçüncüsü: Peygamberlerdir; onlar ise Allah Teâlâ'nın kendilerine verdiği ilimler ve marifetler sayesinde insanların batınlarında ve ruhlarında tasarruf etmeye güç yetiren kimselerdir. Ayrıca Allah onlara öyle bir kudret ve imkân vermiştir ki bu sayede/
ظَوَاهِرِ الْخَلْقِ، وَلَمَّا اسْتَجْمَعُوا هَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ لَا جَرَمَ كَانُوا هُمُ الْحُكَّامَ عَلَى الْإِطْلَاقِ.
yaratılmışların zahirlerinde tasarruf etmeye de güç yetirirler. Bu iki vasfı kendilerinde topladıkları için şüphesiz onlar mutlak hâkimlerdir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ فَقَوْلُهُ: آتَيْناهُمُ الْكِتابَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَعْطَاهُمُ الْعَلَمَ الْكَثِيرَ وَقَوْلُهُ:
Bu mukaddimeyi anladıysan, O'nun: { آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verdiğimiz” kavli, Allah Teâlâ'nın onlara çok ilim verdiğine bir işarettir. O'nun:
وَالْحُكْمَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهُمْ حُكَّامًا عَلَى النَّاسِ نَافِذِي الْحُكْمِ فِيهِمْ بِحَسَبِ الظَّاهِرِ. وَقَوْلُهُ:
{ وَالْحُكْمَ } “Ve hüküm” kavli, Allah Teâlâ'nın onları insanlar üzerinde zahiren hükümleri geçerli hâkimler kıldığına bir işarettir. O'nun:
وَالنُّبُوَّةَ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَرْتَبَةِ الثَّالِثَةِ، وَهِيَ الدَّرَجَةُ الْعَالِيَةُ الرَّفِيعَةُ الشَّرِيفَةُ الَّتِي يَتَفَرَّعُ عَلَى حُصُولِهَا حُصُولُ الْمُرَتَّبَتَيْنِ الْمُقَدَّمَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ، وَلِلنَّاسِ فِي هَذِهِ الْأَلْفَاظِ الثَّلَاثَةِ تَفْسِيرَاتٌ كَثِيرَةٌ، وَالْمُخْتَارُ عِنْدَنَا مَا ذَكَرْنَاهُ.
{ وَالنُّبُوَّةَ } “Ve peygamberlik” kavli ise üçüncü mertebeye işarettir ki bu, elde edilmesiyle daha önce zikredilen iki mertebenin elde edilmesinin neticelendiği pek yüce, yüksek ve şerefli bir derecedir. İnsanların bu üç lafız hakkında pek çok tefsiri vardır; bizim nezdimizde tercih edilen ise zikrettiğimizdir.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْإِيتَاءِ الِابْتِدَاءَ بِالْوَحْيِ وَالتَّنْزِيلِ عَلَيْهِ كَمَا فِي صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَتَوْرَاةِ مُوسَى، وَإِنْجِيلِ عِيسَى ﵇، وقرآن محمد ﵌. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّه تَعَالَى فَهْمًا تَامًّا لِمَا فِي الْكِتَابِ وَعِلْمًا مُحِيطًا بِحَقَائِقِهِ وَأَسْرَارِهِ، وَهَذَا هُوَ الْأَوْلَى. لِأَنَّ الْأَنْبِيَاءَ الثَّمَانِيَةَ عَشَرَ الْمَذْكُورِينَ مَا أَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ كتابا إليها على التعيين والتخصيص.
Bil ki O'nun: { آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verdik” kavlindeki bu vermekten maksadın; İbrahim'in sahifelerinde, Musa'nın Tevrat'ında, İsa'nın İncil'inde -aleyhisselâm- ve Muhammed'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- Kur'an'ında olduğu gibi doğrudan vahyedip indirmeye başlamak olması muhtemeldir. Ondan maksadın; Allah Teâlâ'nın ona kitaptakileri tam bir anlayış ve hakikatleri ile sırlarını kuşatıcı bir ilim vermesi olması da muhtemeldir ki evlâ olan da budur. Zira Allah Teâlâ adı geçen on sekiz peygamberin her birine bizzat ve tahsisen bir kitap indirmemiştir.
[فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ] ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ وَالْمُرَادُ فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَذَا التَّوْحِيدِ وَالطَّعْنِ فِي الشِّرْكِ كَفَّارُ قُرَيْشٍ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[{ فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ } “Eğer bunlar onları inkâr ederse, şüphesiz biz onları inkâr etmeyecek bir topluluğu vekil kılmışızdır”] Sonra Allah Teâlâ: { فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ } “Eğer bunlar onları inkâr ederse” buyurmuştur. Maksat; eğer Kureyş kâfirleri bu tevhidi ve şirki yermeyi inkâr ederlerse { فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ } “Şüphesiz biz onları inkâr etmeyecek bir topluluğu vekil kılmışızdır” demektir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ ذَلِكَ الْقَوْمَ مَنْ هُمْ؟ عَلَى وُجُوهٍ، فَقِيلَ: هُمْ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَهُمُ الْأَنْصَارُ، وَقِيلَ: الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ، وَقَالَ الْحَسَنُ: هُمُ الْأَنْبِيَاءُ الثَّمَانِيَةَ عَشَرَ الَّذِينَ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ وَهُوَ اخْتِيَارُ الزَّجَّاجِ:
Birinci Mesele: Bu kavmin kimler olduğu hususunda farklı görüşler ileri sürülmüştür: Onların Medine halkı yani Ensar olduğu söylenmiştir; Muhacirler ve Ensar olduğu söylenmiştir. Hasan ise: “Onlar, daha önce zikri geçen on sekiz peygamberdir” demiştir ki Zeccâc'ın tercihi de budur.
قَالَ الزَّجَّاجُ: وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ وَقَالَ أَبُو رَجَاءٍ:
Zeccâc şöyle demiştir: “Bunun delili, Allah Teâlâ'nın bu ayetten sonraki: { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “İşte onlar Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy” kavlidir.” Ebû Recâ ise:
يَعْنِي الْمَلَائِكَةَ وَهُوَ بَعِيدٌ لِأَنَّ اسْمَ الْقَوْمِ قَلَّمَا يَقَعُ عَلَى غَيْرِ بَنِي آدَمَ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ هُمُ الْفُرْسُ، وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: كُلُّ مَنْ لَمْ يَكْفُرْ فَهُوَ مِنْهُمْ سَوَاءٌ كَانَ مَلِكًا أَوْ نَبِيًّا أَوْ مِنَ الصَّحَابَةِ أَوْ مِنَ التَّابِعِينَ.
“Melekleri kastetmektedir” demiştir. Fakat bu uzaktır; zira “kavm” ismi Âdemoğlundan başkası için pek kullanılmaz. Mücâhid: “Onlar Farslardır” demiştir. İbn Zeyd ise: “İster melek, ister peygamber, ister sahabeden veya tabiinden olsun, inkâr etmeyen herkes onlardandır” demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ يَدُلُّ عَلَى أنه إنما خلقهم للإيمان.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın { فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ } “Şüphesiz biz onları inkâr etmeyecek bir topluluğu vekil kılmışızdır” kavli, O'nun onları ancak iman için yarattığına delalet eder.
وأما غير هم فَهُوَ تَعَالَى مَا خَلَقَهُمْ لِلْإِيمَانِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَوْ خَلَقَ الْكُلَّ لِلْإِيمَانِ كَانَ الْبَيَانُ وَالتَّمْكِينُ وَفِعْلُ الْأَلْطَافِ مُشْتَرَكًا فِيهِ بَيْنَ الْمُؤْمِنِ وَغَيْرِ الْمُؤْمِنِ، وَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى لِقَوْلِهِ: فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ مَعْنًى!.
Onlardan başkasına gelince; Allah Teâlâ onları iman için yaratmamıştır. Zira Allah Teâlâ herkesi iman için yaratmış olsaydı, beyan, temkin ve lütuflarda bulunma fiili mümin ile gayrimüslim arasında ortak olurdu. O takdirde de O'nun: { فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ } “Şüphesiz biz onları inkâr etmeyecek bir topluluğu vekil kılmışızdır” kavlinin bir manası kalmazdı!
وَأَجَابَ الْكَعْبِيُّ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى زَادَ الْمُؤْمِنِينَ عِنْدَ إِيمَانِهِمْ وَبَعْدَهُ مِنْ أَلْطَافِهِ وَفَوَائِدِهِ وَشَرِيفِ أَحْكَامِهِ مَا لَا يُحْصِيهِ إِلَّا اللَّه، وَذَكَرَ فِي الْجَوَابِ وَجْهًا ثَانِيًا، فَقَالَ: / وَبِتَقْدِيرِ: أَنْ يُسَوِّيَ لَكَانَ بَعْضُهُمْ إِذَا قَصَّرَ وَلَمْ يَنْتَفِعْ صَحَّ أَنْ يُقَالَ بِحَسَبِ الظَّاهِرِ أن لَمْ يَحْصُلْ لَهُ نِعَمُ اللَّه كَالْوَالِدِ الَّذِي يُسَوِّي بَيْنَ الْوَلَدَيْنِ فِي الْعَطِيَّةِ، فَإِنَّهُ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ أَعْطَى أَحَدَهُمَا دُونَ الْآخَرِ إِذَا كَانَ ذَلِكَ الْآخَرُ ضَيَّعَهُ وَأَفْسَدَهُ.
Kâ‘bî buna iki vecihle cevap vermiştir: Birincisi: Allah Teâlâ müminlere iman ettikleri esnada ve sonrasında, ancak Allah'ın sayabileceği kadar lütuflar, faydalar ve şerefli hükümler bahşederek [nimetini] artırmıştır. Cevapta ikinci bir vecih daha zikrederek şöyle demiştir:/ “Eşit kıldığı farz edilse bile, onlardan bir kısmı kusur edip faydalanmadığında, zahire göre Allah'ın nimetlerinin ona ulaşmadığı söylenmesi sahih olurdu. Tıpkı bağışta iki çocuğu arasında eşit davranan baba gibi; zira diğeri [kendisine verileni] zayi edip heba ettiğinde, babanın diğerine değil de sadece birine verdiği söylenebilir.”
وَاعْلَمْ أَنَّ الْجَوَابَ الْأَوَّلَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ الْأَلْطَافَ الدَّاعِيَةَ إِلَى الْإِيمَانِ مُشْتَرَكَةٌ فِيمَا بَيْنَ الْكَافِرِ وَالْمُؤْمِنِ وَالتَّخْصِيصُ عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ غَيْرُ جَائِزٍ، وَالثَّانِي: أَيْضًا فَاسِدٌ. لِأَنَّ الْوَالِدَ لَمَّا سَوَّى بَيْنَ الْوَلَدَيْنِ فِي الْعَطِيَّةِ، ثُمَّ إِنَّ أَحَدَهُمَا ضَيَّعَ نَصِيبَهُ، فَأَيُّ عَاقِلٍ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ الْأَبَ مَا أَنْعَمَ عَلَيْهِ، وَمَا أَعْطَاهُ شَيْئًا.
Bil ki birinci cevap zayıftır; çünkü imana sevk eden lütuflar kâfir ile mümin arasında ortaktır ve Mutezile'ye göre [bu konuda] tahsis caiz değildir. İkincisi de fasittir; zira baba iki çocuğu arasında bağışta eşit davrandıktan sonra biri payını zayi ettiğinde, hangi akıl sahibi babanın ona ikramda bulunmadığını ve ona hiçbir şey vermediğini söylemeyi caiz görür?
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى سَيَنْصُرُ نَبِيَّهُ وَيُقَوِّي دِينَهُ، وَيَجْعَلُهُ مُسْتَعْلِيًا عَلَى كُلِّ مَنْ عَادَاهُ، قَاهِرًا لِكُلِّ مَنْ نَازَعَهُ، وَقَدْ وَقَعَ هَذَا الَّذِي أَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ، فَكَانَ هَذَا جَارِيًا مَجْرَى الْإِخْبَارِ عَنِ الْغَيْبِ، فَيَكُونُ مُعْجِزًا. واللَّه أعلم.
Üçüncü Mesele: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın peygamberine yardım edeceğine, dinini güçlendireceğine, onu kendisine düşmanlık eden herkese üstün kılacağına ve onunla çekişen herkesi mağlup edeceğine delalet etmiştir. Allah Teâlâ'nın bu yerde haber verdiği bu husus bilfiil vuku bulmuştur. Dolayısıyla bu, gaybdan haber verme mesabesinde olup bir mucizedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٠]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 90]
أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرى لِلْعالَمِينَ (٩٠)
{ أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرى لِلْعالَمِينَ } “İşte onlar, Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy. De ki: 'Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum; o, bütün âlemler için ancak bir öğüttür.'” (90)
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ قَوْلَهُ: أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ هم الذين تقدم ذكر هم مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَلَا شَكَّ فِي أَنَّ قَوْلَهُ: فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ أَمْرٌ لِمُحَمَّدٍ ﵊، وَإِنَّمَا الْكَلَامُ فِي تَعْيِينِ الشَّيْءِ الَّذِي أَمَرَ اللَّه مُحَمَّدًا أَنْ يَقْتَدِيَ فِيهِ بِهِمْ، فَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ أَنَّهُ يَقْتَدِي بِهِمْ فِي الْأَمْرِ الَّذِي أَجْمَعُوا عَلَيْهِ، وَهُوَ الْقَوْلُ بِالتَّوْحِيدِ وَالتَّنْزِيهِ عَنْ كُلِّ مَا لَا يَلِيقُ بِهِ فِي الذَّاتِ وَالصِّفَاتِ وَالْأَفْعَالِ وَسَائِرِ الْعَقْلِيَّاتِ، وَقَالَ آخَرُونَ:
Birinci Mesele: { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ } “İşte onlar Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir” kavlinin daha önce zikri geçen peygamberler olduğunda hiçbir şüphe yoktur. { فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “Sen de onların hidayetine uy” kavlinin Muhammed'e aleyhisselâm bir emir olduğunda da şüphe yoktur. İhtilaf ancak Allah'ın Muhammed'e, peygamberlere uymasını emrettiği şeyin tayinindedir. İnsanlardan bir kısmı: “Maksat, onların üzerinde icma ettikleri hususta yani tevhid inancında ve zatında, sıfatlarında, fiillerinde ve diğer akli meselelerde O'na layık olmayan her şeyden tenzih etmede onlara uymasıdır” demiştir. Diğerleri ise şöyle demiştir:
الْمُرَادُ الِاقْتِدَاءُ بِهِمْ فِي جَمِيعِ الْأَخْلَاقِ الْحَمِيدَةِ وَالصِّفَاتِ الرَّفِيعَةِ الْكَامِلَةِ مِنَ الصَّبْرِ عَلَى أَذَى السُّفَهَاءِ وَالْعَفْوِ عَنْهُمْ، وَقَالَ آخَرُونَ: الْمُرَادُ الِاقْتِدَاءُ بِهِمْ فِي شَرَائِعِهِمْ إِلَّا مَا خَصَّهُ الدَّلِيلُ، وَبِهَذَا التَّقْدِيرِ كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ دَلِيلًا عَلَى أَنَّ شَرْعَ مَنْ قَبْلَنَا يَلْزَمُنَا، وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ الْأَنْبِيَاءَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ لِيُبَيِّنَ أَنَّهُمْ كَانُوا مُحْتَرِزِينَ عَنِ الشِّرْكِ مُجَاهِدِينَ بِإِبْطَالِهِ بِدَلِيلِ أَنَّهُ خَتَمَ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ [الأنعام: ٨٨] ثم أكد/ إصرار هم عَلَى التَّوْحِيدِ وَإِنْكَارَهُمْ لِلشِّرْكِ بِقَوْلِهِ: فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ.
“Maksat, beyinsizlerin eziyetine sabretmek ve onları affetmek gibi bütün övgüye layık ahlak ve yüce kâmil sıfatlarda onlara uymaktır.” Başkaları ise: “Maksat, delilin tahsis ettiği durumlar hariç onların şeriatlarında onlara uymaktır; bu takdire göre bu ayet, bizden öncekilerin şeriatının bizi bağlayacağına bir delildir” demiştir. Diğer bir grup ise şöyle demiştir: “Allah Teâlâ önceki ayette peygamberleri sırf onların şirkten sakındıklarını ve onu iptal etmek için mücadele ettiklerini beyan etmek için zikretmiştir; nitekim ayeti { وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Eğer ortak koşsalardı, yapmış oldukları ameller kesinlikle boşa çıkardı” [En'âm 88] kavliyle bitirmiş, ardından { فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ } “Eğer bunlar onları inkâr ederse, şüphesiz biz onları inkâr etmeyecek bir topluluğu vekil kılmışızdır” kavliyle onların tevhiddeki sebatlarını/ ve şirki inkâr edişlerini tekit etmiştir.
ثُمَّ قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ أَيْ هَدَاهُمْ إِلَى إِبْطَالِ الشِّرْكِ وَإِثْبَاتِ التَّوْحِيدِ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ أَيِ اقْتَدِ بِهِمْ فِي نَفْيِ الشِّرْكِ وَإِثْبَاتِ التَّوْحِيدِ وَتَحَمُّلِ سَفَاهَاتِ الْجُهَّالِ فِي هَذَا الْبَابِ. وَقَالَ آخَرُونَ:
Sonra bu ayette: { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ } “İşte onlar Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir” yani onları şirki iptal etmeye ve tevhidi ispatlamaya hidayet etmiştir, { فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “Sen de onların hidayetine uy” yani şirki nefyetmede, tevhidi ispatta ve bu hususta cahillerin beyinsizliklerine tahammül etmede onlara uy buyurmuştur.” Başkaları ise şöyle demiştir:
اللَّفْظُ مُطْلَقٌ فَهُوَ مَحْمُولٌ عَلَى الْكُلِّ إِلَّا مَا خَصَّهُ الدَّلِيلُ الْمُنْفَصِلُ. قَالَ الْقَاضِي: يَبْعُدُ حَمْلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَمْرِ الرَّسُولِ بِمُتَابَعَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ الْمُتَقَدِّمِينَ فِي شَرَائِعِهِمْ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ شَرَائِعَهُمْ مُخْتَلِفَةٌ مُتَنَاقِضَةٌ فَلَا يَصِحُّ مَعَ تَنَاقُضِهَا أَنْ يَكُونَ مَأْمُورًا بِالِاقْتِدَاءِ بِهِمْ فِي تِلْكَ الْأَحْكَامِ الْمُتَنَاقِضَةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْهُدَى عِبَارَةٌ عَنِ الدَّلِيلِ دُونَ نَفْسِ الْعَمَلِ.
“Lafız mutlaktır; binaenaleyh munfasıl (harici) delilin tahsis ettiği durumlar hariç hepsine hamledilir.” Kâdî şöyle demiştir: Bu ayeti, Resul'e geçmiş peygamberlere -aleyhimüsselâm- şeriatlarında tabi olmasının emredildiğine hamletmek şu vecihlerden ötürü uzaktır: Birincisi: Onların şeriatları farklı ve birbirine zıttır; bu zıtlıkla birlikte o zıt hükümlerde onlara uymakla emrolunmuş olması sahih olmaz. İkincisi: Hidayet, amelin bizzat kendisinden değil, delilden ibarettir.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: دَلِيلُ ثَبَاتِ شَرْعِهِمْ كَانَ مَخْصُوصًا بِتِلْكَ الْأَوْقَاتِ لَا فِي غَيْرِ تِلْكَ الْأَوْقَاتِ. فَكَانَ الِاقْتِدَاءُ بِهِمْ فِي ذَلِكَ الْهُدَى هُوَ أَنْ يَعْلَمَ وُجُوبَ تِلْكَ الْأَفْعَالِ فِي تِلْكَ الْأَوْقَاتِ فَقَطْ، وَكَيْفَ يَسْتَدِلُّ بِذَلِكَ عَلَى اتِّبَاعِهِمْ فِي شَرَائِعِهِمْ فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ؟ وَثَالِثُهَا: أَنَّ كَوْنَهُ ﵊ مُتَّبِعًا لَهُمْ فِي شَرَائِعِهِمْ يُوجِبُ أَنْ يَكُونَ مَنْصِبُهُ أَقَلَّ مِنْ مَنْصِبِهِمْ وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى وُجُوبِ الِاقْتِدَاءِ بِهِمْ فِي شَرَائِعِهِمْ.
Bu sabit olunca deriz ki: Onların şeriatının sübut delili o vakitlere mahsustu, o vakitlerin gayrısına değil. Dolayısıyla o hidayette onlara uymak, ancak o fiillerin sadece o vakitlerdeki vücubunu bilmektir. Şu halde bundan, her vakitte onların şeriatlarına uyulacağına nasıl delil getirilebilir? Üçüncüsü: Onun aleyhisselâm şeriatlarında onlara tabi olması, makamının onların makamından daha aşağı olmasını gerektirir ki bu icma ile bâtıldır. Böylece bu vecihlerle sabit olmuştur ki bu ayeti şeriatlarında onlara uymanın vacip olduğuna hamletmek mümkün değildir.
والجواب عن الأول: أنه قَوْلَهُ: فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ يَتَنَاوَلُ الْكُلُّ. فَأَمَّا مَا ذَكَرْتُمْ مِنْ كَوْنِ بَعْضِ الْأَحْكَامِ مُتَنَاقِضَةً بِحَسَبِ شَرَائِعِهِمْ. فَنَقُولُ: ذَلِكَ الْعَامُّ يَجِبُ تَخْصِيصُهُ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ فَيَبْقَى فِيمَا عَدَاهَا حُجَّةً.
Birinciye cevap: O'nun { فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “Sen de onların hidayetine uy” kavli hepsini kapsamaktadır. Şeriatlarına göre bazı hükümlerin birbirine zıt olduğuna dair zikrettiğiniz hususa gelince; deriz ki: Bu genel hükmün bu surette tahsis edilmesi vaciptir, dolayısıyla bunun dışındakilerde hüccet olarak kalır.
وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّهُ ﵊ لَوْ كَانَ مَأْمُورًا بِأَنْ يَسْتَدِلَّ بِالدَّلِيلِ الَّذِي اسْتَدَلَّ بِهِ الْأَنْبِيَاءُ الْمُتَقَدِّمُونَ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مُتَابَعَةً، لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ لَمَّا اسْتَدَلُّوا بِحُدُوثِ الْعَالَمِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ لَا يُقَالُ: إِنَّهُمْ مُتَّبِعُونَ لِلْيَهُودِ
İkinciye cevap: Şayet o aleyhisselâm geçmiş peygamberlerin delil getirdiği delille delil getirmekle emrolunmuş olsaydı, bu bir tabi oluş olmazdı. Zira Müslümanlar âlemin sonradan yaratılmışlığıyla Sâni'in (Yaratıcı'nın) varlığına delil getirdiklerinde, Yahudilere tabi oldukları söylenmez;/
وَالنَّصَارَى فِي هَذَا الْبَابِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُسْتَدِلَّ بِالدَّلِيلِ يَكُونُ أَصِيلًا فِي ذَلِكَ الْحُكْمِ، وَلَا تَعَلُّقَ لَهُ بِمَنْ قَبْلَهُ الْبَتَّةَ، وَالِاقْتِدَاءُ وَالِاتِّبَاعُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا إِذَا كَانَ فِعْلُ الْأَوَّلِ سَبَبًا لِوُجُوبِ الْفِعْلِ عَلَى الثَّانِي، وَبِهَذَا التَّقْرِيرِ يَسْقُطُ السُّؤَالُ.
ve bu konuda Hristiyanlara [da tabi oldukları söylenmez]. Çünkü delille delil getiren kimse o hükümde asıl sahibidir ve onun kendisinden öncekilerle kesinlikle bir bağı yoktur. İktida ve ittiba (uyma ve tabi olma) ise ancak birincinin fiili ikincisi üzerine o fiilin vacip olmasının sebebi olduğunda gerçekleşir. Bu açıklamayla soru düşmüş olur.
وَعَنِ الثَّالِثِ: أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الرَّسُولَ بِالِاقْتِدَاءِ بِجَمِيعِهِمْ فِي جَمِيعِ الصِّفَاتِ الْحَمِيدَةِ وَالْأَخْلَاقِ الشَّرِيفَةِ، وَذَلِكَ لَا يُوجِبُ كَوْنَهُ أَقَلَّ مَرْتَبَةً مِنْهُمْ، بَلْ يُوجِبُ كَوْنَهُ أَعْلَى مَرْتَبَةً مِنَ الْكُلِّ عَلَى مَا سَيَجِيءُ تَقْرِيرُهُ بَعْدَ ذَلِكَ إِنْ شَاءَ اللَّه تَعَالَى، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا دَلَالَةُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ شَرْعَ مَنْ قَبْلَنَا يَلْزَمُنَا.
Üçüncüye cevap: Allah Teâlâ Resul'e, bütün övgüye değer sıfatlarda ve şerefli ahlakta onların hepsine uymayı emretmiştir. Bu ise onun mertebece onlardan daha aşağı olmasını gerektirmez, bilakis Allah Teâlâ dilerse bundan sonra takriri geleceği üzere, onun hepsinden daha yüksek mertebede olmasını gerektirir. Böylece zikrettiğimiz şeyle, bu ayetin bizden öncekilerin şeriatının bizi bağlayacağına delaleti sabit olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ الْعُلَمَاءُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ رَسُولَنَا ﵌ أَفْضَلُ مِنْ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، وَتَقْرِيرُهُ: هُوَ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ خِصَالَ الْكَمَالِ، وَصِفَاتَ الشَّرَفِ كَانَتْ مُفَرَّقَةً فِيهِمْ/ بِأَجْمَعِهِمْ، فَدَاوُدُ وَسُلَيْمَانُ كَانَا مِنْ أَصْحَابِ الشُّكْرِ عَلَى النِّعْمَةِ، وَأَيُّوبُ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الصَّبْرِ عَلَى الْبَلَاءِ وَيُوسُفُ كَانَ مُسْتَجْمِعًا لِهَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ.
İkinci Mesele: Âlimler bu ayetle Resulümüzün -sallallâhu aleyhi ve sellem- bütün peygamberlerden -aleyhimüsselâm- daha üstün olduğuna delil getirmişlerdir. Bunun izahı şöyledir: Biz kemal hasletlerinin ve şeref sıfatlarının onların hepsinde/ dağınık olduğunu açıklamıştık. Dâvûd ve Süleyman nimete şükür ehlindendi, Eyyûb belaya sabır ehlindendi, Yûsuf ise bu iki hali kendisinde toplamıştı.
وَمُوسَى ﵇ كَانَ صَاحِبَ الشَّرِيعَةِ الْقَوِيَّةِ الْقَاهِرَةِ وَالْمُعْجِزَاتِ الظَّاهِرَةِ، وَزَكَرِيَّا، وَيَحْيَى، وَعِيسَى، وَإِلْيَاسُ، كَانُوا أَصْحَابَ الزُّهْدِ، وَإِسْمَاعِيلُ كَانَ صَاحِبَ الصِّدْقِ، وَيُونُسُ صَاحِبُ التَّضَرُّعِ، فَثَبَتَ إِنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءِ لِأَنَّ الْغَالِبَ عَلَيْهِ كَانَ خَصْلَةً مُعَيَّنَةً مِنْ خِصَالِ الْمَدْحِ وَالشَّرَفِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْكُلَّ أَمَرَ مُحَمَّدًا ﵊ بِأَنْ يَقْتَدِيَ بِهِمْ بِأَسْرِهِمْ، فَكَانَ التَّقْدِيرُ كَأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ مُحَمَّدًا ﵌ أَنْ يَجْمَعَ مِنْ خِصَالِ الْعُبُودِيَّةِ وَالطَّاعَةِ كُلَّ الصِّفَاتِ الَّتِي كَانَتْ مُفَرَّقَةً فِيهِمْ بِأَجْمَعِهِمْ وَلَمَّا أَمَرَهُ اللَّه تَعَالَى بِذَلِكَ، امْتَنَعَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ قَصَّرَ فِي تَحْصِيلِهَا، فَثَبَتَ أَنَّهُ حَصَّلَهَا، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، ثَبَتَ أَنَّهُ اجْتَمَعَ فِيهِ مِنْ خِصَالِ الْخَيْرِ مَا كَانَ مُتَفَرِّقًا فِيهِمْ بِأَسْرِهِمْ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، وَجَبَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ أَفْضَلُ مِنْهُمْ بِكُلِّيَّتِهِمْ. واللَّه أَعْلَمُ.
Mûsâ aleyhisselâm güçlü ve galebe çalan şeriatın ve apaçık mucizelerin sahibiydi; Zekeriyyâ, Yahyâ, Îsâ ve İlyâs zühd ehliydiler; İsmâil sıdk sahibiydi, Yûnus tazarrû (yalvarıp yakarma) sahibiydi. Böylece sabit oldu ki Allah Teâlâ bu peygamberlerin her birini ancak kendisinde övgü ve şeref hasletlerinden belirli bir haslet galip olduğu için zikretmiştir. Sonra Allah Teâlâ hepsini zikredince Muhammed'e aleyhisselâm onların bütününe uymasını emretmiştir. Dolayısıyla takdir sanki Allah Teâlâ'nın Muhammed'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- onların hepsinde dağınık olan kulluk ve itaat hasletlerinin bütün sıfatlarını kendisinde toplamasını emretmesi gibidir. Allah Teâlâ ona bunu emrettiğinde, onun bunları elde etmede kusur ettiğini söylemek imkânsızdır; öyleyse bunları elde ettiği sabit olur. Durum böyle olunca, onların bütününde dağınık olan hayır hasletlerinin onda toplandığı sabit olur. Durum böyle olunca da onun onların hepsinden daha faziletli olduğunu söylemek vacip olur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَوْلُهُ: هَدَى اللَّهُ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُمْ مَخْصُوصُونَ بِالْهُدَى، لِأَنَّهُ لَوْ هَدَى جَمِيعَ الْمُكَلَّفِينَ لَمْ يَكُنْ لِقَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَائِدَةُ تَخْصِيصٍ.
Üçüncü Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: O'nun { هَدَى اللَّهُ } “Allah'ın hidayet ettiği” kavli, onların hidayete tahsis edildiklerine delildir; zira bütün mükelleflere hidayet etmiş olsaydı O'nun: { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ } “İşte onlar, Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir” kavlinin bir tahsis faydası olmazdı.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الِاقْتِدَاءُ فِي اللُّغَةِ إِتْيَانُ الثَّانِي بِمِثْلِ فِعْلِ الْأَوَّلِ لِأَجْلِ أَنَّهُ فَعَلَهُ. رَوَى اللِّحْيَانِيُّ عَنِ الْكِسَائِيِّ أَنَّهُ قَالَ: يُقَالُ لِي بِكَ قُدْوَةٌ وَقِدْوَةٌ.
Dördüncü Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: İktidâ (uyma), lügatte ikincinin sırf birinci yaptı diye birincinin fiilinin benzerini yapmasıdır. Lihyânî, Kisâî'den rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: “Benim için sende bir kudve (örnek) ve kıdve vardır denilir.”
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قال الواحدي: قرأ ابن عامر اقتداه بِكَسْرِ الدَّالِ وَبِشَمِّ الْهَاءِ لِلْكَسْرِ مِنْ غَيْرِ بُلُوغِ يَاءٍ، وَالْبَاقُونَ اقْتَدِهْ سَاكِنَةَ الْهَاءِ، غَيْرُ أَنَّ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيَّ يَحْذِفَانِهَا فِي الْوَصْلِ وَيُثْبِتَانِهَا فِي الْوَقْفِ، وَالْبَاقُونَ يُثَبِّتُونَهَا فِي الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ.
Beşinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: İbn Âmir dâl harfinin kesresi ve hâ harfinin yâ'ya varmaksızın kesreye işmâmı ile (iktidihi şeklinde) okumuştur. Diğerleri ise hâ harfini sâkin olarak { اقْتَدِهْ } şeklinde okumuşlardır; şu kadar var ki Hamza ve Kisâî vasl halinde onu hazfeder, vakıf halinde ise sabit tutarlar. Diğerleri ise hem vasl hem de vakıf halinde onu sabit tutarlar.
وَالْحَاصِلُ: أَنَّهُ حَصَلَ الْإِجْمَاعُ عَلَى إِثْبَاتِهَا فِي الْوَقْفِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْوَجْهُ الْإِثْبَاتُ فِي الْوَقْفِ وَالْحَذْفُ فِي الْوَصْلِ، لِأَنَّ هَذِهِ الْهَاءَ هَاءٌ وَقَعَتْ فِي السَّكْتِ بِمَنْزِلَةِ هَمْزَةِ الْوَصْلِ فِي الِابْتِدَاءِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْهَاءَ لِلْوَقْفِ، كَمَا أَنَّ هَمْزَةَ الْوَصْلِ لِلِابْتِدَاءِ بِالسَّاكِنِ، فَكَمَا لَا تَثْبُتُ الْهَمْزَةُ حَالَ الْوَصْلِ، كَذَلِكَ يَنْبَغِي أَنْ لَا تَثْبُتَ الْهَاءُ إِلَّا أَنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَثْبَتُوا رَامُوا مُوَافِقَةَ الْمُصْحَفِ، فَإِنَّ الْهَاءَ ثَابِتَةٌ فِي الْخَطِّ فَكَرِهُوا مُخَالَفَةَ الْخَطِّ فِي حَالَتَيِ الْوَقْفِ وَالْوَصْلِ فَأَثْبَتُوا. وَأَمَّا قِرَاءَةُ ابْنِ عَامِرٍ: فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ وَمُجَاهِدٌ: هَذَا غَلَطٌ، لِأَنَّ هَذِهِ الْهَاءَ هَاءُ وَقَفٍ، فَلَا تُعْرَبُ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ، وَإِنَّمَا تُذْكَرُ لِيَظْهَرَ بِهَا حَرَكَةُ مَا قَبْلَهَا. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: لَيْسَ بِغَلَطٍ، وَوَجْهُهَا أَنْ
Hâsılı: Vakıf halinde onun sabit kalması üzerinde icma hâsıl olmuştur. Vâhidî şöyle demiştir: Doğru olan vecih, vakıf halinde sabit tutulması, vasl halinde hazfedilmesidir; çünkü bu hâ, vakıf (sekt) halinde tıpkı ibtida (başlama) halindeki vasıl hemzesi menzilesinde vaki olmuş bir hâ'dır. Zira vasıl hemzesi sâkinle başlamak için olduğu gibi, hâ da vakıf içindir. Vasıl halinde hemze sabit kalmadığı gibi hâ'nın da sabit kalmaması gerekir; ancak sabit kılanlar mushafa muvafakat etmeyi kastetmişlerdir; çünkü hâ yazıda sabittir, bu sebeple vakıf ve vasl hallerinin ikisinde de yazıya muhalefet etmeyi hoş görmeyip sabit kılmışlardır. İbn Âmir'in kıraatine gelince: Ebû Bekir ve Mücâhid: “Bu bir yanlıştır; çünkü bu hâ vakıf hâ'sıdır, hiçbir durumda irap almaz, ancak kendisinden öncekinin harekesini ortaya çıkarmak için zikredilir” demişlerdir. Ebû Alî el-Fârisî ise şöyle demiştir: “Yanlış değildir; bunun vechi/
تَجْعَلَ الْهَاءَ كِنَايَةً عَنِ الْمَصْدَرِ، وَالتَّقْدِيرُ: فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِ الِاقْتِدَاءَ، فَيُضْمَرُ الِاقْتِدَاءُ لِدَلَالَةِ الْفِعْلِ عَلَيْهِ، وَقِيَاسُهُ إِذَا وَقَفَ أَنْ تُسَكَّنَ الْهَاءُ، لِأَنَّ هَاءَ الضَّمِيرِ تُسَكَّنُ فِي الْوَقْفِ، كَمَا تَقُولُ: اشْتَرِهْ. واللَّه أَعْلَمُ.
hâ'yı mastardan kinaye kılmandır. Takdiri şöyledir: “Onların hidayetiyle öyle bir uy ki...” Böylece fiilin ona delalet etmesinden ötürü iktidâ (uyma mastarı) zamir yapılmıştır. Kıyasa göre vakıf yapıldığında hâ harfi sâkin kılınır; çünkü zamir hâ'sı tıpkı senin “işterih” demen gibi vakıf halinde sâkin yapılır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً فَالْمُرَادُ بِهِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَهُ بِالِاقْتِدَاءِ بِهُدَى الْأَنْبِيَاءِ/ ﵈ الْمُتَقَدِّمِينَ، وَكَانَ مِنْ جُمْلَةِ هُدَاهُمْ تَرْكُ طَلَبِ الْأَجْرِ فِي إِيصَالِ الدِّينِ وَإِبْلَاغِ الشَّرِيعَةِ. لَا جَرَمَ اقتدى بهم في ذلك، فقال: لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً وَلَا أَطْلُبُ مِنْكُمْ مَالًا وَلَا جعلا إِنْ هُوَ يعني القر إن إِلَّا ذِكْرى لِلْعالَمِينَ يُرِيدُ كَوْنَهُ مُشْتَمِلًا عَلَى كُلِّ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ فِي مَعَاشِهِمْ وَمَعَادِهِمْ وَقَوْلُهُ: إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرى لِلْعالَمِينَ يَدُلُّ على أنه ﵌ مَبْعُوثٌ إِلَى كُلِّ أَهْلِ الدُّنْيَا لَا إلى قوم دون قوم. واللَّه أعلم.
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً } “De ki: 'Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum'” kavline gelince; bundan maksat şudur: Allah Teâlâ ona geçmiş peygamberlerin/ -aleyhimüsselâm- hidayetine uymayı emredince, dini ulaştırmada ve şeriatı tebliğ etmede ücret talebini terk etmek de onların hidayetinin cümlesinden olunca, o da şüphesiz bu hususta onlara uymuş ve şöyle demiştir: { لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً } “Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum”, sizden ne bir mal ne de bir karşılık talep ediyorum. { إِنْ هُوَ } -yani Kur'an- { إِلَّا ذِكْرى لِلْعالَمِينَ } “ancak bütün âlemler için bir öğüttür”; yani onların dünyalıklarında ve ahiretlerinde ihtiyaç duydukları her şeyi ihtiva etmektedir. O'nun: { إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرى لِلْعالَمِينَ } “O, bütün âlemler için ancak bir öğüttür” kavli, onun -sallallâhu aleyhi ve sellem- başka bir kavme değil de sadece bir kavme değil, bütün dünya ehline gönderilmiş olduğuna delalet eder. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٩١]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 91]
وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَهُدىً لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ (٩١)
{ وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَهُدىً لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ } “'Allah hiçbir beşere bir şey indirmedi' dediklerinde Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edip tanıyamadılar. De ki: 'Musa'nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği, sizin parça parça kâğıtlar yapıp bir kısmını açıkladığınız, çoğunu da gizlediğiniz; sizin de atalarınızın da bilmediğiniz şeylerin size öğretildiği o Kitab'ı kim indirdi?' 'Allah' de; sonra onları bırak, daldıkları batakta oynayadursunlar.” (91)
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى] اعْلَمْ أَنَّا ذَكَرْنَا فِي هَذَا الْكِتَابِ أَنَّ مَدَارَ أَمْرِ الْقُرْآنِ عَلَى إِثْبَاتِ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْمَعَادِ. وَأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنَّهُ ذَكَرَ دَلِيلَ التَّوْحِيدِ، وَإِبْطَالَ الشِّرْكِ، وَقَرَّرَ تَعَالَى ذَلِكَ الدَّلِيلَ بِالْوُجُوهِ الْوَاضِحَةِ شَرَعَ بَعْدَهُ فِي تَقْرِيرِ أَمْرِ النُّبُوَّةِ، فَقَالَ: وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ حَيْثُ أَنْكَرُوا النُّبُوَّةَ وَالرِّسَالَةَ، فَهَذَا بَيَانُ وَجْهِ نَظْمِ هَذِهِ الْآيَاتِ وَأَنَّهُ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ. وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى } “'Allah hiçbir beşere bir şey indirmedi' dediklerinde Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edip tanıyamadılar. De ki: 'Musa'nın getirdiği o Kitab'ı kim indirdi?'” kavli hakkında] Bil ki biz bu kitapta Kur'an konusunun tevhid, nübüvvet ve meadın (ahiretin) ispatı etrafında döndüğünü zikretmiştik. Allah Teâlâ, İbrahim'in aleyhisselâm tevhid delilini ve şirki iptal etmeyi zikrettiğini nakledip o delili apaçık vecihlerle perçinleyince, bundan sonra nübüvvet konusunu takrir etmeye başlayarak nübüvvet ve risaleti inkâr ettikleri için: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edip tanıyamadılar” buyurmuştur. İşte bu, bu ayetlerin nazım (tertip) vechinin beyanıdır ve son derece güzeldir. Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وُجُوهٌ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا عَظَّمُوا اللَّه حَقَّ تَعْظِيمِهِ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ مَعْنَاهُ: مَا آمَنُوا أَنَّ اللَّه عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: مَا وَصَفُوهُ حَقَّ صِفَتِهِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ. مَا عَرَفُوهُ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ، وَحَقَّقَ الْوَاحِدِيُّ ﵀ ذَلِكَ، فَقَالَ يُقَالُ:
Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın { مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler” kavlinin tefsirinde muhtelif vecihler vardır: İbn Abbâs: “Allah'ı şanına layık bir şekilde tazim etmediler” demiştir. Ondan ayrıca: “Allah'ın her şeye gücünün yettiğine inanmadılar” manasında olduğu da rivayet edilmiştir. Ebu'l-Âliye: “O'nu hakkıyla vasfetmediler” demiştir. Ahfeş: “O'nu hakkıyla tanıyamadılar” demiştir. Vâhidî -rahimehullâh- bunu tahkik ederek şöyle demiştir: Denilir ki:
قَدَّرَ الشَّيْءَ إِذَا سَبَرَهُ وَحَرَّرَهُ، وَأَرَادَ أَنْ يَعْلَمَ مِقْدَارَهُ يُقَدِّرُهُ بِالضَّمِّ قَدْرًا وَمِنْهُ
Bir şeyi ölçüp biçtiğinde, incelediğinde ve miktarını bilmek istediğinde kaddera'ş-şey'e (قَدَّرَ الشَّيْءَ) denir; muzarisi damme ile yakduru (يَقْدُرُهُ), mastarı kadr (قَدْرًا) gelir. Nitekim bundan dolayı/
قَوْلُهُ ﵇: «وَإِنَّ غُمَّ عَلَيْكُمْ فَاقْدُرُوا لَهُ»
Peygamber'in -aleyhisselâm- «وَإِنَّ غُمَّ عَلَيْكُمْ فَاقْدُرُوا لَهُ» “Eğer [hilal] size kapalı kalırsa onu takdir edin (hesaplayın)” buyruğu da bundandır.
أَيْ فَاطْلُبُوا أَنْ تَعْرِفُوهُ هَذَا أَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ، ثُمَّ قَالَ يُقَالُ لِمَنْ عَرَفَ شَيْئًا هُوَ يُقَدِّرُ قَدْرَهُ، وَإِذَا لَمْ يَعْرِفْهُ بِصِفَاتِهِ أَنَّهُ لَا يُقَدِّرُ قَدْرَهُ، فَقَوْلُهُ: وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ صَحِيحٌ فِي كُلِّ الْمَعَانِي الْمَذْكُورَةِ.
Yani onu bilmeyi talep edin demektir. Lügatte aslı budur. Sonra şöyle demiştir: Bir şeyi bilen kimse hakkında "onun kadrini takdir ediyor" denir; onu sıfatlarıyla bilmediğinde ise "onun kadrini takdir edemiyor" denir. Dolayısıyla O'nun: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edip tanıyamadılar” kavli, zikredilen bütün manalar bakımından sahihtir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ بَيَّنَ السَّبَبَ فِيهِ، وَذَلِكَ هُوَ قَوْلُهُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّه عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ onların Allah'ı hakkıyla takdir edemediklerini nakledince, bunun sebebini beyan etmiştir ki bu da onların: { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir beşere bir şey indirmedi” sözleridir.
وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ مَنْ أَنْكَرَ النُّبُوَّةَ وَالرِّسَالَةَ فَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ مَا عَرَفَ اللَّه حَقَّ مَعْرِفَتِهِ، وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وُجُوهٍ:
Bil ki nübüvveti ve risaleti inkâr eden herkes hakikatte Allah'ı hakkıyla tanıyamamıştır. Bunun izahı birkaç vecihledir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ مُنْكِرَ الْبِعْثَةِ وَالرِّسَالَةِ إِمَّا أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُ تَعَالَى مَا كَلَّفَ أَحَدًا مِنَ الْخَلْقِ تَكْلِيفًا أَصْلًا، أَوْ يَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى كَلَّفَهُمُ التَّكَالِيفَ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، لِأَنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّهُ تَعَالَى أَبَاحَ لَهُمْ جَمِيعَ الْمُنْكَرَاتِ وَالْقَبَائِحِ نَحْوَ شَتْمِ اللَّه، وَوَصْفِهِ بِمَا لَا يَلِيقُ بِهِ، وَالِاسْتِخْفَافِ بِالْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ وَأَهْلِ الدِّينِ، وَالْإِعْرَاضِ عَنْ شُكْرِ النِّعَمِ، وَمُقَابَلَةِ الْإِنْعَامِ بِالْإِسَاءَةِ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ بَاطِلٌ. وَإِمَّا أَنْ يُسَلِّمَ أَنَّهُ تَعَالَى كَلَّفَ الْخَلْقَ بِالْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي، فَهَهُنَا لَا بُدَّ
Birincisi: Peygamber gönderilişini ve risaleti inkâr eden kimse ya Allah Teâlâ'nın kullardan hiç kimseyi asla hiçbir şeyle mükellef tutmadığını söyler ya da O'nun onları mükellefiyetlerle sorumlu tuttuğunu söyler. Birincisi bâtıldır; zira bu, Allah Teâlâ'nın onlara Allah'a sövmek, O'nu şanına layık olmayan şeylerle nitelemek, peygamberleri, resulleri ve din ehlini hafife almak, nimetlere şükretmekten yüz çevirmek ve nimete kötülükle karşılık vermek gibi bütün münkerleri ve çirkinlikleri mubah kıldığı sonucunu doğurur. Malumdur ki bunların hepsi bâtıldır. Ya da Allah Teâlâ'nın yaratılanları emirler ve yasaklarla mükellef tuttuğunu kabul eder ki burada da mutlaka/
مِنْ مُبَلِّغٍ وَشَارِعٍ وَمُبَيِّنٍ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا الرَّسُولُ.
tebliğ eden, açıklayan ve şeriatı bildiren bir kimse lazımdır; bu da ancak Resul'dür.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: الْعَقْلُ كَافٍ فِي إِيجَابِ الْوَاجِبَاتِ وَاجْتِنَابِ الْمُقَبَّحَاتِ؟
Eğer: “Vacip olan şeylerin vacip kılınmasında ve çirkin şeylerden kaçınılmasında aklın yeterli olduğu niçin söylenemez?” denilirse.
قُلْنَا: هَبْ أَنَّ الْأَمْرَ كَمَا قُلْتُمْ. إِلَّا أَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ تَأْكِيدُ التَّعْرِيفِ الْعَقْلِيِّ بِالتَّعْرِيفَاتِ الْمَشْرُوعَةِ عَلَى أَلْسِنَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ ﵈. فَثَبَتَ أَنَّ كُلَّ مَنْ مَنَعَ الْبَعْثَةَ وَالرِّسَالَةَ فَقَدْ طَعَنَ فِي حِكْمَةِ اللَّه تَعَالَى. وَكَانَ ذَلِكَ جَهْلًا بِصِفَةِ الْإِلَهِيَّةِ، وَحِينَئِذٍ يَصْدُقُ فِي حَقِّهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ.
Biz deriz ki: Durumun dediğiniz gibi olduğunu varsayalım. Ne var ki, akli bildirimin peygamberlerin ve resullerin -aleyhimüsselâm- dillerindeki şer'i bildirimlerle tekit edilmesi imkânsız değildir. Böylece peygamber gönderilişini ve risaleti reddeden herkesin Allah Teâlâ'nın hikmetine dil uzattığı sabit olmuştur. Bu ise ilahlık sıfatını bilmemektir ve bu durumda onun hakkında Allah Teâlâ'nın: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edip tanıyamadılar” kavli doğru olur.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْمَعْنَى أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ إِنَّهُ يَمْتَنِعُ بَعْثَةُ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ، لِأَنَّهُ يَمْتَنِعُ إِظْهَارُ الْمُعْجِزَةِ عَلَى وَفْقِ دَعَوَاهُ تَصْدِيقًا لَهُ، وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ لَهُمْ مَقَامَانِ:
Bu mananın izahında ikinci vecih şudur: İnsanlardan bazıları peygamberlerin ve resullerin gönderilmesinin imkânsız olduğunu söyler; çünkü ona olan tasdiki göstermek üzere davasına uygun bir mucizenin ortaya konulması imkânsızdır. Bu görüşü savunanların iki yaklaşımı/düzeyi vardır:
الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: أَنْ يَقُولُوا إِنَّهُ لَيْسَ فِي الْإِمْكَانِ خَرْقُ الْعَادَاتِ وَلَا إِيجَادُ شَيْءٍ عَلَى خِلَافِ مَا جَرَتْ بِهِ الْعَادَةُ.
Birinci yaklaşım: Adetlerin yarılmasının (harikulade olayların vukuunun) ve adetin cereyan ettiğinin aksine bir şeyin var edilmesinin imkân dâhilinde olmadığını söylemeleridir.
وَالْمَقَامُ الثَّانِي: الَّذِينَ يُسَلِّمُونَ إِمْكَانَ ذَلِكَ. إِلَّا أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّ بِتَقْدِيرِ حُصُولِ هَذِهِ الْأَفْعَالِ الْخَارِقَةِ لِلْعَادَاتِ لَا دَلَالَةَ لَهَا عَلَى صِدْقِ مُدَّعِي الرِّسَالَةِ، وَكِلَا الْوَجْهَيْنِ يُوجِبُ الْقَدْحَ فِي كَمَالِ قُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى.
İkinci yaklaşım ise: Bunun imkânını kabul edenlerdir. Ne var ki onlar, adetleri aşan bu fiillerin meydana geldiği varsayılsa bile, risalet iddiasında bulunan kimsenin doğruluğuna delalet etmeyeceğini söylerler. Her iki vecih de Allah Teâlâ'nın kudretinin kemaline kusur atfetmeyi gerektirir.
أَمَّا الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: فَهُوَ أَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّ الْأَجْسَامَ مُتَمَاثِلَةٌ. وَثَبَتَ أَنَّ مَا يَحْتَمِلُهُ الشَّيْءُ وَجَبَ أَنْ يَحْتَمِلَهُ مَثَلُهُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ جِرْمُ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ قَابِلًا لِلتَّمَزُّقِ وَالتَّفَرُّقِ.
Birinci yaklaşıma gelince: Cisimlerin birbirine denk/benzer olduğu sabittir. Bir şeyin kabul edebileceği şeyi, benzerinin de kabul etmesinin zorunlu olduğu sabittir. Durum böyle olunca, güneş ve ayın cismi de yarılıp parçalanmayı ve ayrılmayı kabul edicidir.
فَإِنْ قُلْنَا: إِنَّ الْإِلَهَ غَيْرُ قَادِرٍ عَلَيْهِ كَانَ ذَلِكَ وَصْفًا لَهُ بِالْعَجْزِ وَنُقْصَانِ الْقُدْرَةِ، وَحِينَئِذٍ يَصْدُقُ فِي حَقِّ هَذَا الْقَائِلِ: أَنَّهُ مَا قَدَرَ اللَّه حَقَّ قَدْرِهِ.
Şayet: 'İlah buna kadir değildir' dersek, bu O'nu acziyet ve kudret noksanlığı ile nitelemek olur; bu takdirde de bu sözü söyleyen hakkında: 'Allah'ı hakkıyla takdir edememiştir' sözü doğru olur.
وَإِنْ قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَيْهِ، فَحِينَئِذٍ لَا يَمْتَنِعُ عَقْلًا انْشِقَاقُ الْقَمَرِ، وَلَا حُصُولُ سَائِرِ الْمُعْجِزَاتِ.
Şayet: 'O Teâlâ buna kadirdir' dersek, bu durumda ayın yarılması da diğer mucizelerin meydana gelmesi de aklen imkânsız olmaz.
وَأَمَّا الْمَقَامُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ حُدُوثَ هَذِهِ الْأَفْعَالِ الْخَارِقَةِ لِلْعَادَةِ عِنْدَ دَعْوَى مُدَّعِي النُّبُوَّةِ تَدُلُّ عَلَى صِدْقِهِمْ، فَهَذَا أَيْضًا ظَاهِرٌ عَلَى مَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي كُتُبِ الْأُصُولِ. فَثَبَتَ أَنَّ كُلَّ مَنْ أَنْكَرَ إِمْكَانَ الْبَعْثَةِ وَالرِّسَالَةِ، فَقَدْ وَصَفَ اللَّه بِالْعَجْزِ وَنُقْصَانِ الْقُدْرَةِ، وَكُلُّ مَنْ قَالَ ذَلِكَ فَهُوَ مَا قَدَرَ اللَّه حَقَّ قَدْرِهِ.
İkinci yaklaşıma gelince: Nübüvvet iddiasında bulunanların davası anında bu harikulade fiillerin meydana gelmesi onların doğruluğuna delalet eder. Usul kitaplarında takrir edildiği üzere bu da açıktır. Dolayısıyla peygamber gönderilişinin ve risaletin imkânını inkâr eden herkesin Allah'ı acziyet ve kudret noksanlığıyla nitelediği, bunu söyleyen herkesin de Allah'ı hakkıyla takdir edemediği sabit olmuştur.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ حُدُوثُ الْعَالَمِ، فَنَقُولُ: حُدُوثُهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ قَادِرٌ عَالِمٌ حَكِيمٌ، وَأَنَّ الْخَلْقَ كُلَّهُمْ عَبِيدُهُ وَهُوَ مَالِكٌ لَهُمْ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَمَلِكٌ لَهُمْ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَالْمَلِكُ الْمُطَاعُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَمْرٌ وَنَهْيٌ وَتَكْلِيفٌ عَلَى عِبَادِهِ، وَأَنْ يَكُونَ لَهُ وَعْدٌ عَلَى الطَّاعَةِ، وَوَعِيدٌ عَلَى الْمَعْصِيَةِ، وَذَلِكَ لَا يَتِمُّ وَلَا يَكْمُلُ إِلَّا بِإِرْسَالِ الرُّسُلِ، وَإِنْزَالِ الْكُتُبِ، فَكُلُّ مَنْ أَنْكَرَ ذَلِكَ فَقَدْ طَعَنَ فِي كَوْنِهِ تَعَالَى مَلِكًا مُطَاعًا، وَمَنِ اعْتَقَدَ ذَلِكَ فَهُوَ مَا قَدَرَ اللَّه حَقَّ قَدْرِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ كُلَّ مَنْ قَالَ مَا أَنْزَلَ اللَّه عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ مَا قَدَرَ اللَّه حَقَّ قَدْرِهِ.
Üçüncü vecih: Âlemin sonradan yaratıldığı (hudûsu) sabit olunca şöyle deriz: Âlemin hudûsu, âlemin ilahının kadir, alîm ve hakîm olduğuna, bütün mahlûkatın O'nun kulları olduğuna, O'nun mutlak surette onların sahibi ve mutlak surette onların meliki/hükümranı olduğuna delalet eder. İtaat edilen bir melikin kulları üzerinde emrinin, nehyinin ve mükellefiyetinin bulunması; itaate vaadi (mükafatı), isyana ise vaîdi (cezası) olması gerekir. Bu ise ancak resullerin gönderilmesi ve kitapların indirilmesiyle tamamlanır ve kemale erer. Dolayısıyla bunu inkâr eden herkes O Teâlâ'nın itaat olunan bir melik olmasına dil uzatmış olur; buna inanan kimse ise Allah'ı hakkıyla takdir edememiştir. Böylece: { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir beşere bir şey indirmedi” diyen herkesin Allah'ı hakkıyla takdir edemediği sabit olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَحْثٌ صَعْبٌ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ حَكَى اللَّه عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ إِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمْ كُفَّارُ قُرَيْشٍ أَوْ يُقَالُ إِنَّهُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ إِبْطَالُ قَوْلِهِمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى وَذَلِكَ لِأَنَّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ وَالْبَرَاهِمَةَ كَمَا يُنْكِرُونَ رسالة محمد ﵌ فَكَذَلِكَ يُنْكِرُونَ رِسَالَةَ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ فَكَيْفَ يُحْسِنُ إِيرَادُ هَذَا
Üçüncü Mesele: Bu ayette çetin bir inceleme vardır. O da şudur: Allah'ın kendilerinden: { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir beşere bir şey indirmedi” dediklerini naklettiği bu kimseler hakkında ya Kureyş kâfirleri oldukları söylenecektir ya da Yahudi ve Hristiyanlardan ehl-i kitap oldukları söylenecektir. Şayet birincisi ise, onların bu sözü Allah Teâlâ'nın: { قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى } “De ki: Mûsâ'nın getirdiği kitabı kim indirdi?” kavliyle nasıl iptal edilebilir? Zira Kureyş kâfirleri ve Berahime fırkası Muhammed'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- risaletini inkâr ettikleri gibi diğer peygamberlerin risaletini de inkâr etmektedirler. Dolayısıyla bu/
الْإِلْزَامِ عَلَيْهِمْ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ الثَّانِي وَهُوَ أَنَّ قَائِلَ هَذَا الْقَوْلِ قَوْمٌ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، فَهَذَا أَيْضًا صَعْبٌ مُشْكِلٌ، لِأَنَّهُمْ لَا يَقُولُونَ هَذَا الْقَوْلَ، وَكَيْفَ يَقُولُونَهُ مَعَ أَنَّ مَذْهَبَهُمْ أَنَّ التَّوْرَاةَ كِتَابٌ أَنْزَلَهُ اللَّه عَلَى مُوسَى، وَالْإِنْجِيلَ:
bağlayıcı delilin onlara yöneltilmesi nasıl uygun olur? Şayet ikincisi ise, yani bu sözü söyleyen Yahudi ve Hristiyanlardan bir topluluk ise, bu da çetin ve müşkildir. Çünkü onlar bu sözü söylemezler. Mezhepleri Tevrat'ın Allah'ın Mûsâ'ya indirdiği bir kitap ve İncil'in de/
كِتَابٌ أَنْزَلَهُ اللَّه عَلَى عِيسَى، وَأَيْضًا فَهَذِهِ السُّورَةُ مَكِّيَّةٌ، وَالْمُنَاظَرَاتُ الَّتِي وَقَعَتْ بين رسول اللَّه ﵌، وَبَيْنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى كُلُّهَا مَدَنِيَّةٌ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ حَمْلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَيْهَا، فَهَذَا تَقْرِيرُ الْإِشْكَالِ الْقَائِمِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَاعْلَمْ أَنَّ النَّاسَ اخْتَلَفُوا فِيهِ عَلَى قَوْلَيْنِ:
Allah'ın İsa'ya indirdiği bir kitap olduğu yönündeyken bunu nasıl söylesinler? Ayrıca bu sure Mekkî'dir; Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- ile Yahudi ve Hristiyanlar arasında cereyan eden münazaraların tamamı ise Medenî'dir. O halde bu ayet onlara nasıl hamledilebilir? İşte bu ayette mevcut olan işkâlin takriri budur. Bil ki insanlar bu hususta iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir:
فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي حَقِّ الْيَهُودِ وَهُوَ الْقَوْلُ الْمَشْهُورُ عِنْدَ الْجُمْهُورِ.
Birinci Görüş: Bu ayet Yahudiler hakkında inmiştir ki cumhur nezdinde meşhur olan görüş de budur.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنْ مَالِكَ بْنَ الصَّيْفِ كَانَ مِنْ أَحْبَارِ الْيَهُودِ وَرُؤَسَائِهِمْ، وَكَانَ رَجُلًا سَمِينًا فَدَخَلَ على رسول اللَّه ﵌ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّه ﵌: «أَنْشُدُكَ اللَّه الَّذِي أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى هَلْ تَجِدُ فِيهَا إِنَّ اللَّه يُبْغِضُ الْحَبْرَ السَّمِينَ وَأَنْتَ الْحَبْرُ السَّمِينُ وَقَدْ سَمِنْتَ مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي تُطْعِمُكَ الْيَهُودُ» فَضَحِكَ الْقَوْمُ، فَغَضِبَ مَالِكُ بْنُ الصَّيْفِ، ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَى عُمَرَ فَقَالَ: مَا أَنْزَلَ اللَّه عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ. فَقَالَ لَهُ قَوْمُهُ: وَيْلُكَ مَا هَذَا الَّذِي بَلَغَنَا عَنْكَ؟ فَقَالَ: إِنَّهُ أَغْضَبَنِي، / ثُمَّ إِنَّ الْيَهُودَ لِأَجْلِ هَذَا الْكَلَامِ عَزَلُوهُ عن رئاستهم، وَجَعَلُوا مَكَانَهُ كَعْبَ بْنَ الْأَشْرَفِ،
İbn Abbas şöyle demiştir: Mâlik b. Sayf, Yahudi hahamlarından ve reislerindendi; şişman bir adamdı. Resûlullah'ın -sallallâhu aleyhi ve sellem- huzuruna girdi. Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- ona: «Mûsâ'ya Tevrat'ı indiren Allah aşkına söyle, onda 'Allah şişman bilgini sevmez' diye bir ifade buluyor musun? Sen de şişman bir bilginsin ve Yahudilerin sana yedirdiği şeylerden dolayı şişmanlamışsın» buyurdu. Oradakiler güldü, Mâlik b. Sayf ise öfkelendi; sonra Ömer'e dönüp: 'Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir' dedi. Bunun üzerine kavmi ona: 'Yazıklar olsun sana, senden bize ulaşan bu söz nedir?' dedi. O da: 'Beni öfkelendirdi' dedi. / Daha sonra Yahudiler bu sözünden dolayı onu reisliklerinden azlettiler ve yerine Kâ'b b. el-Eşref'i getirdiler.
فَهَذَا هُوَ الرِّوَايَةُ الْمَشْهُورَةُ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَفِيهَا سُؤَالَاتٌ:
İşte bu ayetin iniş sebebi hakkında meşhur olan rivayet budur. Bunda birtakım sorular (itirazlar) vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: اللَّفْظُ وَإِنْ كَانَ مُطْلَقًا بِحَسَبِ أَصْلِ اللُّغَةِ إِلَّا أَنَّهُ قَدْ يَتَقَيَّدُ بِحَسَبِ الْعُرْفِ. أَلَا تَرَى أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا أَرَادَتْ أَنْ تَخْرُجَ مِنَ الدَّارِ فَغَضِبَ الزَّوْجُ، وَقَالَ: إِنْ خَرَجْتِ مِنَ الدَّارِ فَأَنْتِ طَالِقٌ، فَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْفُقَهَاءِ.
Birinci Soru: Lafız dilin aslı bakımından mutlak olsa bile, örfe göre kayıtlanabilir. Görmez misin ki bir kadın evden çıkmak istediğinde koca öfkelenip: 'Evden çıkarsan boşsun' derse, fakihlerin birçoğu/
قَالُوا: اللَّفْظُ وَإِنْ كَانَ مُطْلَقًا إِلَّا أَنَّهُ بِحَسَبِ الْعُرْفِ ليتقيد لتلك المرة فكذا هاهنا قوله: ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ وَإِنْ كَانَ مُطْلَقًا بِحَسَبِ أَصْلِ اللُّغَةِ، إِلَّا أَنَّهُ بِحَسَبِ الْعُرْفِ يَتَقَيَّدُ بِتِلْكَ الْوَاقِعَةِ فَكَانَ قَوْلُهُ: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ مُرَادَهُ مِنْهُ أَنَّهُ مَا أَنْزَلَ اللَّه عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ فِي أَنَّهُ يُبْغِضُ الْحَبْرَ السَّمِينَ، وَإِذَا صَارَ هَذَا الْمُطْلَقُ مَحْمُولًا عَلَى هَذَا الْمُقَيَّدِ لَمْ يَكُنْ قَوْلُهُ: مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى مُبْطِلًا لِكَلَامِهِ، فَهَذَا أَحَدُ السُّؤَالَاتِ:
şöyle demişlerdir: Lafız mutlak olsa bile, örf gereğince o defaya mahsus olarak kayıtlanır. İşte burada da O'nun: { ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir beşere bir şey indirmedi” sözü, dilin aslı itibarıyla mutlak olsa da örf gereğince o hadiseyle kayıtlanır. Böylece onun: { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir beşere bir şey indirmedi” sözünden muradı, Allah'ın hiçbir beşere şişman bilgini sevmediğine dair bir şey indirmediğidir. Bu mutlak ifade söz konusu mukayyede hamledilince O'nun: { مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى } “Mûsâ'nın getirdiği kitabı kim indirdi?” kavli onun sözünü iptal edici olmaz. İşte bu, sorulardan biridir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّ مَالِكَ بْنَ الصَّيْفِ كَانَ مُفْتَخِرًا بِكَوْنِهِ يهوديا متظاهرا بذلك ومع هذا المذهب الْبَتَّةَ أَنْ يَقُولَ مَا أَنْزَلَ اللَّه عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عَلَى سَبِيلِ الْغَضَبِ الْمُدْهِشِ لِلْعَقْلِ أَوْ عَلَى سَبِيلٍ لَا يُمْكِنُهُ طُغْيَانُ اللِّسَانِ، وَمِثْلُ هَذَا الْكَلَامِ لَا يَلِيقُ باللَّه ﷾ إِنْزَالُ الْقُرْآنِ الْبَاقِي عَلَى وَجْهِ الدَّهْرِ فِي إِبْطَالِهِ.
İkinci Soru: Mâlik b. Sayf Yahudi olmakla övünmekte ve bunu alenen göstermekteydi. Bu mezhep üzereyken onun { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir beşere bir şey indirmedi” demesi, ya aklı başından alan bir öfke yoluyla ya da dilinin tutamayacağı bir taşkınlık yoluyladır. Böyle bir sözü iptal etmek için Allah'ın -azze ve celle- zaman boyunca baki kalacak Kur'an'ı indirmesi şanına layık düşmez.
وَالسُّؤَالُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْأَكْثَرِينَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ وَأَنَّهَا أُنْزِلَتْ دُفْعَةً وَاحِدَةً، وَمُنَاظَرَاتُ الْيَهُودِ مَعَ الرَّسُولِ ﵊ كَانَتْ مَدَنِيَّةً، فَكَيْفَ يُمْكِنُ حَمْلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى تِلْكَ الْمُنَاظَرَةِ؟ وَأَيْضًا لَمَّا نَزَلَتِ السُّورَةُ دُفْعَةً وَاحِدَةً، فَكَيْفَ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ الْمُعَيَّنَةُ إِنَّمَا نَزَلَتْ فِي الْوَاقِعَةِ الْفُلَانِيَّةِ؟ فَهَذِهِ هِيَ السُّؤَالَاتُ الْوَارِدَةُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، وَالْأَقْرَبُ عِنْدِي أَنْ يُقَالَ: لَعَلَّ مَالِكَ بْنَ الصَّيْفِ لَمَّا تَأَذَّى مِنْ هَذَا الْكَلَامِ طَعَنَ فِي نُبُوَّةِ الرَّسُولِ ﵊ وَقَالَ: مَا أَنْزَلَ اللَّه عَلَيْكَ شَيْئًا الْبَتَّةَ، وَلَسْتَ رَسُولًا مِنْ قِبَلِ اللَّه الْبَتَّةَ، فَعِنْدَ هَذَا الْكَلَامِ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهَا أَنَّكَ لَمَّا سَلَّمْتَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى ﵇، فَعِنْدَ هَذَا لَا يُمْكِنُكَ الْإِصْرَارُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَا أَنْزَلَ عَلَيَّ شَيْئًا لِأَنِّي بَشَرٌ وَمُوسَى بَشَرٌ أَيْضًا، فَلَمَّا سَلَّمْتَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَنْزَلَ الْوَحْيَ وَالتَّنْزِيلَ عَلَى بَشَرٍ امْتَنَعَ عَلَيْكَ أَنْ تَقْطَعَ وَتَجْزِمَ بِأَنَّهُ مَا أَنْزَلَ اللَّه عَلَيَّ شَيْئًا، فَكَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ بَيَانَ أَنَّ الَّذِي ادَّعَاهُ مُحَمَّدٌ ﵊ لَيْسَ مِنْ قَبِيلِ الْمُمْتَنِعَاتِ، وَأَنَّهُ لَيْسَ لِلْخَصْمِ الْيَهُودِيِّ أَنْ
Üçüncü Soru: Çoğunluk bu surenin Mekkî olduğu ve bir defada toptan indirildiği hususunda ittifak etmiştir; Yahudilerin Resul -aleyhisselâm- ile olan münazaraları ise Medenî idi. Şu halde bu ayet nasıl o münazaraya hamledilebilir? Ayrıca sure bir defada toptan inmişken nasıl 'Bu muayyen ayet filanca hadise hakkında inmiştir' denilebilir? İşte bu görüşe yöneltilen sorular bunlardır. Bana göre en uygun olanı şöyle denilmesidir: Muhtemelen Mâlik b. Sayf bu sözden incinince Resul'ün -aleyhisselâm- nübüvvetine dil uzatarak: 'Allah sana kesinlikle hiçbir şey indirmemiştir ve sen kesinlikle Allah katından bir resul değilsin' demiştir. İşte bu söz üzerine bu ayet inmiştir. Ayetten maksat şudur: Sen Allah Teâlâ'nın Tevrat'ı Mûsâ'ya -aleyhisselâm- indirdiğini kabul ettiğine göre, bu durumda O Teâlâ'nın bana hiçbir şey indirmediğinde ısrar edemezsin; zira ben de bir beşerim, Mûsâ da bir beşerdir. Allah Teâlâ'nın bir beşere vahiy ve tenzil indirdiğini kabul ettiğin zaman, Allah'ın bana hiçbir şey indirmediğini kesin bir şekilde kestirip atman senin için imkânsız olur. Dolayısıyla bu ayetten maksat, Muhammed'in -aleyhisselâm- iddia ettiği şeyin imkânsız şeyler kabilinden olmadığını ve Yahudi hasmın/
يُصِرَّ عَلَى إِنْكَارِهِ، بَلْ أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُطَالِبَهُ بِالْمُعْجِزِ فَإِنْ أَتَى بِهِ فَهُوَ الْمَقْصُودُ، وَإِلَّا فَلَا فَإِمَّا أَنْ يُصِرَّ الْيَهُودِيُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَا أَنْزَلَ عَلَى مُحَمَّدٍ شَيْئًا الْبَتَّةَ مَعَ أَنَّهُ مُعْتَرِفٌ بِأَنَّ اللَّه تَعَالَى أَنْزَلَ الْكِتَابَ عَلَى مُوسَى، فَذَاكَ/ مَحْضُ الْجَهَالَةِ وَالتَّقْلِيدِ، وَبِهَذَا التَّقْدِيرِ يَظْهَرُ الْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالَيْنِ الْأَوَّلِينَ.
inkârında ısrar etme hakkı bulunmadığını, bilakis işin varacağı son noktanın ondan mucize talep etmesi olduğunu beyan etmektir. Eğer [Muhammed] onu getirirse maksat hâsıl olur, getirmezse olmaz. Yahudi'nin Allah Teâlâ'nın kitabı Mûsâ'ya indirdiğini itiraf etmesine rağmen O Teâlâ'nın Muhammed'e kesinlikle hiçbir şey indirmediğinde ısrar etmesi ise / sırf bir cehalet ve taklittir. Bu takdire göre ilk iki soruya cevap açıklık kazanmış olur.
فَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُهُ: هَذِهِ السُّورَةُ مَكِّيَّةٌ وَنَزَلَتْ دُفْعَةً وَاحِدَةً وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ يَمْنَعُ مِنَ الْقَوْلِ بِأَنَّ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ مُنَاظَرَةُ الْيَهُودِيِّ.
Üçüncü soruya, yani onun: 'Bu sure Mekkî'dir ve bir defada inmiştir; bu iki hususun her biri bu ayetin nüzul sebebinin Yahudi ile münazara olduğunu söylemeye engeldir' sözüne gelince:
قُلْنَا: الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ قَالُوا: السُّورَةُ كُلُّهَا مَكِّيَّةٌ وَنَزَلَتْ دُفْعَةً وَاحِدَةً إِلَّا هَذِهِ الْآيَةَ، فَإِنَّهَا نَزَلَتْ بِالْمَدِينَةِ فِي هَذِهِ الْوَاقِعَةِ، فَهَذَا مُنْتَهَى الْكَلَامِ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْوَجْهِ.
Biz deriz ki: Bu görüşü savunanlar şöyle demişlerdir: Bu ayet müstesna surenin tamamı Mekkî'dir ve bir defada inmiştir; zira bu ayet bu hadise hakkında Medine'de inmiştir. İşte bu vechî izah etmede söylenecek son söz budur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ قَائِلَ هَذَا الْقَوْلِ أَعْنِي مَا أَنْزَلَ اللَّه عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قَوْمٌ مِنْ كُفَّارِ قُرَيْشٍ فَهَذَا الْقَوْلُ قَدْ ذَكَرَهُ بَعْضُهُمْ.
İkinci Görüş: Bu sözü, yani: { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir beşere bir şey indirmedi” sözünü söyleyen Kureyş kâfirlerinden bir gruptur. Bu görüşü bazısı zikretmiştir.
بَقِيَ أَنْ يُقَالَ: كُفَّارُ قُرَيْشٍ يُنْكِرُونَ نُبُوَّةَ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، فَكَيْفَ يُمْكِنُ إِلْزَامُ نُبُوَّةِ مُوسَى عَلَيْهِمْ؟ وَأَيْضًا فَمَا بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ لَا يَلِيقُ بِكَفَّارِ قُرَيْشٍ، وَإِنَّمَا يَلِيقُ بِالْيَهُودِ وَهُوَ قَوْلُهُ: تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ [الأنعام: ٩١] فَمِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ هَذِهِ الْأَحْوَالَ لَا تَلِيقُ إِلَّا بِالْيَهُودِ، وَهُوَ قَوْلُ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ أَوَّلَ الْآيَةِ خِطَابٌ مَعَ الْكُفَّارِ، وَآخِرَهَا خِطَابٌ مَعَ الْيَهُودِ فَاسِدٌ، لِأَنَّهُ يُوجِبُ تَفْكِيكَ نَظْمِ الْآيَةِ وَفَسَادَ تَرْكِيبِهَا، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِأَحْسَنِ الْكَلَامِ فَضْلًا عَنْ كَلَامِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، فَهَذَا تَقْرِيرُ الْإِشْكَالِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ.
Geriye şöyle denilmesi kalır: Kureyş kâfirleri bütün peygamberlerin -aleyhimüsselâm- nübüvvetini inkâr etmektedirler; öyleyse Mûsâ'nın nübüvveti onlara nasıl bağlayıcı kılınabilir? Ayrıca bu ayetten sonrası da Kureyş kâfirlerine değil, ancak Yahudilere uygun düşmektedir ki o da: { تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ } “Onu parça parça kâğıtlar yapıyorsunuz; bir kısmını açıklıyor, çoğunu da gizliyorsunuz. Sizin de atalarınızın da bilmediği şeyler size öğretildi” kavlidir. Zaruri olarak malumdur ki bu haller ancak Yahudilere uyar. Ayetin başının kâfirlere, sonunun ise Yahudilere hitap olduğunu söyleyen kimsenin sözü fasittir; çünkü bu durum ayetin nazmının parçalanmasını ve tertibinin bozulmasını gerektirir. Bu ise en güzel kelama dahi yakışmaz, nerede kaldı ki Âlemlerin Rabbi'nin kelamına yakışsın. İşte bu görüşe yönelik işkâlin takriri budur.
أَمَّا السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: فَيُمْكِنُ دَفْعُهُ بِأَنَّ كَفَّارَ قُرَيْشٍ كَانُوا مُخْتَلِطِينَ بِالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَكَانُوا قَدْ سَمِعُوا مِنَ الْفَرِيقَيْنِ عَلَى سَبِيلِ التَّوَاتُرِ ظُهُورَ الْمُعْجِزَاتِ الْقَاهِرَةِ عَلَى يَدِ مُوسَى ﵇ مِثْلَ انْقِلَابِ الْعَصَا ثُعْبَانًا، وَفَلْقِ الْبَحْرِ وَإِظْلَالِ الْجَبَلِ وَغَيْرِهَا وَالْكَفَّارُ كَانُوا يَطْعَنُونَ فِي نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَطْلُبُونَ مِنْهُ أَمْثَالَ هَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ وَكَانُوا يَقُولُونَ لَوْ جئتنا بأمثال هذه المعجزات لا منا بِكَ، فَكَانَ مَجْمُوعُ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ جَارِيًا مَجْرَى مَا يُوجِبُ عَلَيْهِمُ الِاعْتِرَافَ بِنُبُوَّةِ مُوسَى ﵇ وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَمْ يَبْعُدْ إِيرَادُ نُبُوَّةِ مُوسَى ﵇ إِلْزَامًا عَلَيْهِمْ فِي قَوْلِهِمْ: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ.
Birinci soruya gelince: Bu, Kureyş kâfirlerinin Yahudi ve Hristiyanlarla iç içe yaşadıkları ve her iki gruptan da asanın yılana dönüşmesi, denizin yarılması, dağın gölge gibi üzerlerine kaldırılması ve benzeri kahredici mucizelerin Mûsâ'nın -aleyhisselâm- elinde ortaya çıktığını tevatür yoluyla işitmiş oldukları söylenerek defedilebilir. Kâfirler Muhammed'in -aleyhisselâm- nübüvvetine dil uzatırken kendisinden bu tür mucizelerin benzerlerini talep ediyorlar ve 'Eğer bize bu mucizelerin benzerlerini getirirsen sana kesinlikle inanırız' diyorlardı. Bütün bu sözlerin toplamı, Mûsâ'nın -aleyhisselâm- nübüvvetini itiraf etmelerini zorunlu kılan bir mahiyet arz etmekteydi. Durum böyle olunca, onların: { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir beşere bir şey indirmedi” sözlerine karşı Mûsâ'nın -aleyhisselâm- nübüvvetini bağlayıcı bir delil olarak getirmek uzak bir ihtimal değildir.
وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّانِي: فَجَوَابُهُ: أَنَّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ وَالْيَهُودَ وَالنَّصَارَى، لَمَّا كَانُوا مُتَشَارِكِينَ فِي إِنْكَارِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊ لَمْ يَبْعُدْ أَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ الْوَاحِدُ وَارِدًا عَلَى سَبِيلِ أَنْ يَكُونَ بَعْضُهُ خِطَابًا مَعَ كُفَّارِ مَكَّةَ وَبَقِيَّتُهُ يَكُونُ خِطَابًا مَعَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، فَهَذَا مَا يَحْضُرُنَا فِي هَذَا الْبَحْثِ الصَّعْبِ، وباللَّه التَّوْفِيقُ.
İkinci soruya gelince: Bunun cevabı şudur: Kureyş kâfirleri, Yahudiler ve Hristiyanlar Muhammed'in -aleyhisselâm- nübüvvetini inkâr etme hususunda ortak oldukları için, tek bir kelamın bir kısmının Mekke kâfirlerine hitap, geri kalanının ise Yahudi ve Hristiyanlara hitap olması uzak bir ihtimal değildir. Bu çetin inceleme hakkında aklımıza gelen budur; tevfik Allah'tandır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مَذْهَبُ كَثِيرٍ مِنَ الْمُحَقِّقِينَ أَنَّ عُقُولَ الْخَلْقِ لَا تَصِلُ إِلَى كُنْهِ مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى الْبَتَّةَ، ثُمَّ إِنَّ الْكَثِيرَ مِنْ أَهْلِ هَذَا الْمَذْهَبِ يَحْتَجُّونَ عَلَى صِحَّتِهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ أَيْ وَمَا عَرَفُوا اللَّه حَقَّ مَعْرِفَتِهِ، وَهَذَا الِاسْتِدْلَالُ بِعِيدٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَذِهِ اللَّفْظَةَ فِي الْقُرْآنِ فِي ثَلَاثَةِ مَوَاضِعَ، وَكُلُّهَا وَرَدَتْ فِي حَقِّ الْكُفَّارِ فَهَهُنَا وَرَدَ فِي حَقِّ الْيَهُودِ أَوْ كُفَّارِ مَكَّةَ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ الْآخَرَيْنِ، وَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى فِي هَذَا الِاسْتِدْلَالِ فَائِدَةٌ. واللَّه أَعْلَمُ.
Dördüncü Mesele: Muhakkiklerin çoğunun mezhebi, yaratılmışların akıllarının Allah Teâlâ'nın marifetinin künhüne asla ulaşamayacağı yönündedir. Sonra bu mezhep ehlinin çoğu, bunun doğruluğuna Allah Teâlâ'nın: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler” yani Allah'ı hakkıyla tanıyamadılar kavlini delil getirirler. Bu delillendirme uzaktır; çünkü O Teâlâ bu lafzı Kur'an'da üç yerde zikretmiştir ve hepsi de kâfirler hakkında varit olmuştur. Nitekim burada Yahudiler veya Mekke kâfirleri hakkında gelmiştir, diğer iki yerdeki söz de böyledir. Bu durumda bu delillendirmede bir fayda kalmaz. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَحْكَامٌ.
Beşinci Mesele: Bu ayette [bazı fıkhî/usûlî] hükümler vardır.
الْحُكْمُ الْأَوَّلُ أَنَّ النَّكِرَةَ فِي مَوْضِعِ النَّفْيِ تُفِيدُ الْعُمُومَ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ فَإِنَّ قوله: ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ نَكِرَةٌ فِي مَوْضِعِ النَّفْيِ فَلَوْ لَمْ تُفِدِ الْعُمُومَ لَمَا كَانَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى إِبْطَالًا لَهُ، وَنَقْضًا عَلَيْهِ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ لَفَسَدَ هَذَا الِاسْتِدْلَالُ، وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ بَاطِلًا، ثَبَتَ أَنَّ النَّكِرَةَ فِي مَوْضِعِ النَّفْيِ تَعُمُّ. واللَّه أَعْلَمُ.
Birinci Hüküm: Nefy (olumsuzluk) makamındaki nekire umum (genellik) ifade eder. Bunun delili bu ayettir. Zira O'nun: { ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir beşere bir şey indirmedi” kavli, nefy makamında bir nekiredir. Eğer umum ifade etmeseydi, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى } “De ki: Mûsâ'nın getirdiği kitabı kim indirdi?” kavli onu iptal edici ve nakzedici olmazdı. Böyle olmasaydı bu istidlal fasit olurdu. Bu ise bâtıl olduğuna göre, nefy makamındaki nekirenin umum ifade ettiği sabit olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
الْحُكْمُ الثَّانِي النَّقْضُ يَقْدَحُ فِي صِحَّةِ الْكَلَامِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى نَقَضَ قولهم: ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ بِقَوْلِهِ:
İkinci Hüküm: Nakz (delili veya hükmü çürütme), sözün sıhhatine halel getirir. Çünkü Allah Teâlâ onların: { ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir beşere bir şey indirmedi” sözlerini/
قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى فَلَوْ لَمْ يَدُلَ النَّقْضُ عَلَى فَسَادِ الْكَلَامِ لَمَا كَانَتْ حُجَّةُ اللَّه مُفِيدَةً لِهَذَا الْمَطْلُوبِ.
{ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى } “De ki: Mûsâ'nın getirdiği kitabı kim indirdi?” kavliyle nakzetmiştir. Eğer nakz, sözün fesadına delalet etmeseydi Allah'ın hücceti bu matlubu ifade etmezdi.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَ مَنْ يَقُولُ: إِبْدَاءُ الْفَارِقِ بَيْنَ الصُّورَتَيْنِ يَمْنَعُ مِنْ كون النقض مُبْطِلًا ضَعِيفٌ، إِذْ لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَسَقَطَتْ حُجَّةُ اللَّه فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَأَنَّ الْيَهُودِيَّ كَانَ يَقُولُ مُعْجِزَاتُ مُوسَى أَظْهَرُ، وَأَبْهَرُ مِنْ مُعْجِزَاتِكَ، فَلَمْ يَلْزَمْ مِنْ إِثْبَاتِ النُّبُوَّةِ هُنَاكَ إِثْبَاتُهَا هُنَا، وَلَوْ كَانَ الْفَرْقُ مَقْبُولًا لَسَقَطَتْ هَذِهِ الْحُجَّةُ، وَحَيْثُ لَا يَجُوزُ الْقَوْلُ بِسُقُوطِهَا عَلِمْنَا أَنَّ النَّقْضَ عَلَى الْإِطْلَاقِ مُبْطِلٌ واللَّه أَعْلَمُ.
Bil ki: 'İki suret arasındaki farkı ortaya koymak nakzin iptal edici olmasına engeldir' diyen kimsenin sözü zayıftır. Zira durum öyle olsaydı, Allah'ın bu ayetteki hücceti düşerdi; çünkü Yahudi: 'Mûsâ'nın mucizeleri senin mucizelerinden daha zahir ve daha parlaktır; dolayısıyla orada nübüvvetin sübut bulmasından burada da sübut bulması gerekmez' derdi. Eğer fark kabul edilseydi bu hüccet düşerdi. Hüccetin düştüğünü söylemek caiz olmadığına göre, mutlak surette nakzin iptal edici olduğunu anladık. En doğrusunu Allah bilir.
الْحُكْمُ الثَّالِثُ تَفَلْسَفَ الْغَزَالِيُّ فَزَعَمَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَبْنِيَّةٌ عَلَى الشَّكْلِ الثَّانِي مِنَ الْأَشْكَالِ الْمَنْطِقِيَّةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ حَاصِلَهُ يَرْجِعُ إِلَى أَنَّ مُوسَى أَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى عَلَيْهِ شَيْئًا وَأَحَدٌ مِنَ الْبَشَرِ مَا أَنْزَلَ اللَّه عَلَيْهِ شَيْئًا يَنْتِجُ مِنَ الشَّكْلِ الثَّانِي: أَنَّ مُوسَى مَا كَانَ مِنَ الْبَشَرِ، وَهَذَا خُلْفٌ مُحَالٌ، وَلَيْسَتْ هَذِهِ الِاسْتِحَالَةُ بِحَسَبِ شَكْلِ الْقِيَاسِ، وَلَا بِحَسَبِ صِحَّةِ الْمُقَدِّمَةِ الْأُولَى، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنَّهُ لَزِمَ مِنْ فَرْضِ صِحَّةِ الْمُقَدِّمَةِ الثَّانِيَةِ، وَهِيَ قَوْلُهُمْ: مَا أَنْزَلَ اللَّه عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ، فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِكَوْنِهَا كَاذِبَةً، فَثَبَتَ أَنَّ دَلَالَةَ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْمَطْلُوبِ، إِنَّمَا تَصِحُّ عِنْدَ الِاعْتِرَافِ بِصِحَّةِ الشَّكْلِ الثَّانِي مِنَ الْأَشْكَالِ الْمَنْطِقِيَّةِ، وَعِنْدَ الِاعْتِرَافِ بِصِحَّةِ قِيَاسِ الخلف. واللَّه أعلم.
Üçüncü Hüküm: Gazzâlî felsefî bir yaklaşımla bu ayetin mantıktaki ikinci şekil üzerine kurulu olduğunu iddia etmiştir. Çünkü neticesi şuna racidir: Mûsâ'ya Allah Teâlâ bir şey indirmiştir; beşerden hiçbir kimseye Allah bir şey indirmemiştir. İkinci şekilden şu sonuç çıkar: Mûsâ beşerden değildi. Bu ise bâtıl bir imkânsızlıktır (hulf). Bu imkânsızlık kıyasın şekli bakımından olmadığı gibi birinci öncülün sıhhati bakımından da değildir. O halde geriye bunun, ikinci öncülün —ki o da onların: 'Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir' sözüdür— doğru kabul edilmesinden kaynaklandığı kalır; binaenaleyh onun yalancı/bâtıl olduğunu söylemek vacip olmuştur. Böylece bu ayetin matluba delaletinin ancak mantıktaki ikinci şeklin sıhhatinin ve kıyas-ı hulfün (olmayana ergi yöntemi) sıhhatinin itiraf edilmesiyle sahih olacağı sabit olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
[قوله تعالى نُوراً وَهُدىً إلى قوله مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ] وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى وَصَفَ بَعْدَهُ كِتَابَ مُوسَى بِالصِّفَاتِ.
[Allah Teâlâ'nın: { نُوراً وَهُدىً } “bir nur ve bir hidayet” kavlinden: { مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ } “sizin de atalarınızın da bilmediği şeyler” kavline kadar] Bil ki Allah Teâlâ: { قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى } “De ki: Mûsâ'nın getirdiği kitabı kim indirdi?” buyurunca, ardından Mûsâ'nın kitabını birtakım sıfatlarla nitelemiştir.
فَالصِّفَةُ الْأُولَى: كَوْنُهُ نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ.
Birinci Sıfat: Onun insanlar için bir nur ve hidayet olmasıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّاهُ نُورًا تَشْبِيهًا لَهُ بِالنُّورِ الَّذِي بِهِ يُبَيِّنُ الطَّرِيقَ.
Bil ki Allah Teâlâ, kendisiyle yolun açıkça görüldüğü nura benzeterek onu 'nur' diye isimlendirmiştir.
فَإِنْ قَالُوا: فَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ لَا يَبْقَى بَيْنَ كَوْنِهِ نُورًا وَبَيْنَ كَوْنِهِ هُدًى لِلنَّاسِ فَرْقٌ، وَعَطْفُ أَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ يُوجِبُ التَّغَايُرَ.
Eğer: 'Bu tefsire göre onun nur olması ile insanlar için hidayet olması arasında bir fark kalmaz; birinin diğerine atfedilmesi ise farklılığı gerektirir' derlerse.
قُلْنَا: النُّورُ لَهُ صِفَتَانِ: إِحْدَاهُمَا: كَوْنُهُ فِي نَفْسِهِ ظَاهِرًا جَلِيًّا، وَالثَّانِيَةُ: كَوْنُهُ بِحَيْثُ يَكُونُ سببا لظهور
Biz deriz ki: Nurun iki sıfatı vardır: Birincisi: bizzat kendisinin apaçık ve aşikâr olması; ikincisi: başkasının ortaya çıkmasına sebep/
غَيْرِهِ، فَالْمُرَادُ مِنْ كَوْنِهِ نُورًا وَهُدًى هَذَانِ الْأَمْرَانِ.
olacak nitelikte bulunmasıdır. Kitabın nur ve hidayet olmasından murat bu iki husustur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ الْقُرْآنَ أَيْضًا بِهَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ فِي آيَةٍ أُخْرَى، فَقَالَ: وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا.
Bil ki Allah Teâlâ başka bir ayette Kur'an'ı da bu iki vasıfla niteleyerek şöyle buyurmuştur: { وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا } “Fakat biz onu, kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle doğru yola eriştirdiğimiz bir nur kıldık”.
الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً وفيه مسائل:
İkinci Sıfat: O'nun: { تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً } “Onu parça parça kâğıtlar yapıyorsunuz; bir kısmını açıklıyor, çoğunu da gizliyorsunuz” kavlidir. Bunda birtakım meseleler vardır:
المسألة الأول: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ كَثِيرٍ يَجْعَلُونَهُ عَلَى لَفْظِ الْغَيْبَةِ، وَكَذَلِكَ يُبْدُونَهَا وَيُخْفُونَ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ غَائِبُونَ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ، إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ فَلَمَّا وَرَدَتْ هَذِهِ الْأَلْفَاظُ عَلَى لَفْظِ الْمُغَايَبَةِ، فَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي الْبَوَاقِي، وَمَنْ قَرَأَ بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ، فَالتَّقْدِيرُ: قُلْ لَهُمْ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَاءَ عَلَى الْخِطَابِ، فَكَذَلِكَ مَا قَبْلَهُ.
Birinci Mesele: Ebû Amr ve İbn Kesîr, onların gaip olmalarından ötürü { يَجْعَلُونَهُ } lafzını gaip sîgasıyla; aynı şekilde { يُبْدُونَهَا } ve { يُخْفُونَ } şeklinde okumuşlardır. Buna Allah Teâlâ'nın: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ، إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “'Allah hiçbir beşere bir şey indirmedi' dediklerinde Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler” kavli delalet eder. Bu lafızlar gıyab sîgasıyla geldiğinde, geriye kalanlar hakkındaki söz de böyledir. Tâ harfiyle muhatap sîgasında okuyana göre ise takdir: 'Onlara de ki: Siz onu parça parça kâğıtlar kılıyor, bir kısmını açıklıyor, çoğunu da gizliyorsunuz' şeklindedir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا } “Size bilmediğiniz şeyler öğretildi” kavlinin hitap sîgasıyla gelmiş olmasıdır; dolayısıyla öncesi de böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: قَوْلُهُ: يَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ أَيْ يَجْعَلُونَهُ ذَاتَ قَرَاطِيسَ. أَيْ يُودِعُونَهُ إِيَّاهَا.
İkinci Mesele: Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: O'nun { يَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ } kavli, 'onu kâğıtlar sahibi kılıyorlar' yani 'onu kâğıtlara emanet edip yazıyorlar' demektir.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ كُلَّ كِتَابٍ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يُودَعَ فِي الْقَرَاطِيسِ، فَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فِي كُلِّ الْكُتُبِ، فَمَا السَّبَبُ، فِي أَنْ حَكَى اللَّه تَعَالَى هَذَا الْمَعْنَى فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ لَهُمْ.
Eğer: 'Her kitap mutlaka kâğıtlara yazılır; bütün kitaplarda durum böyle olduğuna göre, Allah Teâlâ'nın bu manayı onları yerme makamında zikretmesinin sebebi nedir?' denilirse.
قُلْنَا: الذَّمُّ لَمْ يَقَعْ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى فَقَطْ، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ لَمَّا جَعَلُوهُ قَرَاطِيسَ، وَفَرَّقُوهُ وَبَعَّضُوهُ، لَا جَرَمَ قَدَرُوا عَلَى إِبْدَاءِ الْبَعْضِ، وَإِخْفَاءِ الْبَعْضِ، وَهُوَ الَّذِي فِيهِ صِفَةُ مُحَمَّدٍ ﵊.
Biz deriz ki: Yergi sadece bu mana üzerine vaki olmamıştır; bilakis murat şudur: Onlar kitabı ayrı ayrı kâğıtlar haline getirip böldüklerinde ve parçaladıklarında, şüphesiz bir kısmını açıklamaya, bir kısmını da —ki o da Muhammed'in -aleyhisselâm- vasfının bulunduğu kısımdır— gizlemeye muktedir olmuşlardır.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَقْدِرُونَ عَلَى ذَلِكَ مَعَ أَنَّ التَّوْرَاةَ كِتَابٌ وَصَلَ إِلَى أَهْلِ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ، وَعَرَفَهُ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَحَفِظُوهُ، وَمِثْلُ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُمْكِنُ إِدْخَالُ الزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ فِيهِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الرَّجُلَ فِي هَذَا الزَّمَانِ لَوْ أَرَادَ إِدْخَالَ الزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ فِي الْقُرْآنِ لَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهِ، فَكَذَا الْقَوْلُ فِي التَّوْرَاةِ.
Eğer: 'Tevrat doğu ve batı ehline ulaşmış, ilim ehlinin çoğu onu bilip ezberlemiş bir kitap iken buna nasıl güç yetirebilirler? Zira böyle bir kitaba fazlalık ve noksanlık sokulması mümkün değildir. Bunun delili şudur: Bu zamanda bir adam Kur'an'a bir fazlalık veya noksanlık sokmak istese buna güç yetiremez; Tevrat hakkındaki söz de böyledir' denilirse.
قُلْنَا: قَدْ ذَكَرْنَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ التَّحْرِيفِ تَفْسِيرُ آيَاتِ التَّوْرَاةِ بِالْوُجُوهِ الْبَاطِلَةِ الْفَاسِدَةِ كَمَا يَفْعَلُهُ الْمُبْطِلُونَ فِي زَمَانِنَا هَذَا بِآيَاتِ الْقُرْآنِ.
Biz deriz ki: Bakara Suresi'nde tahriften muradın, zamanımızdaki bâtıl ehlinin Kur'an ayetlerine yaptığı gibi Tevrat ayetlerini bâtıl ve fasit vecihlerle tefsir etmek olduğunu zikretmiştik.
فَإِنْ قِيلَ: هَبْ أَنَّهُ حَصَلَ فِي التَّوْرَاةِ آيَاتٌ دَالَّةٌ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊. إِلَّا أَنَّهَا قَلِيلَةٌ، وَالْقَوْمُ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنَ التَّوْرَاةِ إِلَّا تِلْكَ الْآيَاتِ، فَلِمَ قَالَ: وَيُخْفُونَ كَثِيرًا.
Eğer: 'Farz edelim ki Tevrat'ta Muhammed'in -aleyhisselâm- nübüvvetine delalet eden ayetler bulunmaktaydı. Ancak bunlar azdı ve o kavim Tevrat'tan sadece bu ayetleri gizliyorlardı; o halde niçin: { وَيُخْفُونَ كَثِيرًا } “çoğunu da gizliyorlar” buyurmuştur?' denilirse.
قُلْنَا: الْقَوْمُ كَمَا يُخْفُونَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊، فَكَذَلِكَ يُخْفُونَ الْآيَاتِ الْمُشْتَمِلَةَ عَلَى الْأَحْكَامِ أَلَا تَرَى أَنَّهُمْ حَاوَلُوا عَلَى إِخْفَاءِ الْآيَةِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى رَجْمِ الزَّانِي الْمُحْصَنِ.
Biz deriz ki: O kavim Muhammed'in -aleyhisselâm- nübüvvetine delalet eden ayetleri gizledikleri gibi, hükümleri ihtiva eden ayetleri de gizliyorlardı. Görmez misin ki onlar evli zinanın recmedilmesini ihtiva eden ayeti de gizlemeye çalışmışlardı.
الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قوله: وَعُلِّمْتُمْ ما لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ وَالْمُرَادُ أَنَّ التَّوْرَاةَ كَانَتْ مُشْتَمِلَةً عَلَى الْبِشَارَةِ بِمَقْدَمِ مُحَمَّدٍ وَالْيَهُودُ قَبْلَ مَقْدَمِ رَسُولِ اللَّه ﵌ كانوا يقرؤن تِلْكَ الْآيَاتِ وَمَا كَانُوا يَفْهَمُونَ مَعَانِيَهَا، فَلَمَّا بَعَثَ اللَّه مُحَمَّدًا ظَهَرَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ تِلْكَ الْآيَاتِ هُوَ مَبْعَثُهُ ﵌، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ.
Üçüncü Sıfat: O'nun: { وَعُلِّمْتُمْ ما لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ } “Sizin de atalarınızın da bilmediğiniz şeyler size öğretildi” kavlidir. Murad edilen şudur: Tevrat, Muhammed'in gelişine dair müjdeyi ihtiva etmekteydi; Yahudiler ise Resûlullah'ın -sallallâhu aleyhi ve sellem- gelişinden önce o ayetleri okuyor fakat manalarını anlamıyorlardı. Allah Muhammed'i gönderince, o ayetlerden muradın onun -sallallâhu aleyhi ve sellem- peygamber olarak gönderilişi olduğu açığa çıktı. İşte O'nun: { وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ } “Sizin de atalarınızın da bilmediğiniz şeyler size öğretildi” kavlinden murat budur.