Binûn

En'âm Suresi — 14. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ التَّوْرَاةَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الثَّلَاثِ، قَالَ: قُلِ اللَّهُ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي أَوَّلِ

Bil ki Allah Teâlâ Tevrat'ı bu üç sıfatla niteleyince: { قُلِ اللَّهُ } “'Allah' de” buyurdu. Bunun manası şudur: O Teâlâ,

الْآيَةِ: قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي صِفَتُهُ كَذَا وَكَذَا فَقَالَ بَعْدَهُ: قُلِ اللَّهُ وَالْمَعْنَى أَنَّ الْعَقْلَ السَّلِيمَ وَالطَّبْعَ الْمُسْتَقِيمَ يَشْهَدُ بِأَنَّ الْكِتَابَ الْمَوْصُوفَ بِالصِّفَاتِ الْمَذْكُورَةِ الْمُؤَيِّدَ قَوْلَ صَاحِبِهِ بِالْمُعْجِزَاتِ الْقَاهِرَةِ الْبَاهِرَةِ مِثْلِ مُعْجِزَاتِ مُوسَى ﵇ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنَ اللَّه تَعَالَى، فَلَمَّا صَارَ هَذَا الْمَعْنَى ظَاهِرًا بِسَبَبِ ظُهُورِ الْحُجَّةِ الْقَاطِعَةِ، لَا جَرَمَ قَالَ تَعَالَى لِمُحَمَّدٍ قُلِ الْمُنْزِلُ لِهَذَا الْكِتَابِ هُوَ اللَّه تَعَالَى، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ وَأَيْضًا إِنَّ الرَّجُلَ الَّذِي حَاوَلَ إِقَامَةَ الدَّلَالَةِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ يَقُولُ مَنِ الَّذِي أَحْدَثَ الْحَيَاةَ بَعْدَ عَدَمِهَا، وَمَنِ الَّذِي أَحْدَثَ الْعَقْلَ بَعْدَ الْجَهَالَةِ، وَمَنِ الَّذِي أَوْدَعَ فِي الْحَدَقَةِ الْقُوَّةَ الْبَاصِرَةَ، وَفِي الصِّمَاخِ الْقُوَّةَ السَّامِعَةَ، ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الْقَائِلَ نَفْسَهُ يَقُولُ اللَّهَ وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ بَلَغَتْ هَذِهِ الدَّلَالَةُ وَالْبَيِّنَةُ إِلَى حَيْثُ يَجِبُ عَلَى كُلِّ عَاقِلٍ أَنْ يَعْتَرِفَ بِهَا فَسَوَاءٌ أَقَرَّ الْخَصْمُ بِهِ أَوْ لَمْ يُقِرَّ فَالْمَقْصُودُ حَاصِلٌ فَكَذَا هَاهُنَا.

ayetin başında: 'Sıfatı şöyle şöyle olan kitabı kim indirdi?' demiş, ardından da: { قُلِ اللَّهُ } “'Allah' de” buyurmuştur. Bunun manası; selim aklın ve dosdoğru fıtratın, anılan sıfatlarla nitelenen ve sahibinin sözü Musa'nın -aleyhisselâm- mucizeleri gibi kahredici, apaçık mucizelerle desteklenen bir kitabın ancak Allah Teâlâ'dan olabileceğine şahitlik etmesidir. Kesin delilin ortaya çıkması sebebiyle bu mana apaçık hale gelince, şüphesiz Allah Teâlâ Muhammed'e: 'Bu kitabı indiren Allah Teâlâ'dır' de, buyurmuştur. Bunun bir benzeri de O'nun: { قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ } “De ki: 'Şahitlik bakımından hangi şey daha büyüktür?' De ki: 'Allah'” kavlidir. Ayrıca Sâni'in (Yaratıcı'nın) varlığına delil getirmeye çalışan bir kimse: 'Yokluktan sonra hayatı meydana getiren kimdir? Cehaletten sonra aklı var eden kimdir? Gözbebeğine görme kuvvetini, kulak yoluna işitme kuvvetini yerleştiren kimdir?' der; sonra o sözü söyleyenin bizzat kendisi: 'Allah'tır' der. Maksat şudur: Bu delil ve apaçık kanıt öyle bir noktaya ulaşmıştır ki her akıl sahibinin onu ikrar etmesi zorunlu olur; dolayısıyla hasım bunu ister ikrar etsin ister etmesin, maksat hasıl olmuştur. İşte burada da durum böyledir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى بَعْدَهُ: ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra Allah Teâlâ bunun ardından: { ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ } “Sonra onları bırak, daldıkları batakta oynayadursunlar” buyurdu. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَعْنَى أَنَّكَ إِذَا أَقَمْتَ الحجة عليهم وبلغت في الأعذار والإنذار وهذا الْمَبْلَغَ الْعَظِيمَ فَحِينَئِذٍ لَمْ يَبْقَ عَلَيْكَ مِنْ أَمْرِهِمْ شَيْءٌ الْبَتَّةَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلاغُ.

Birinci Mesele: Mana şudur: Sen onlara karşı delili ortaya koyup mazeret bırakmama ve uyarıda bulunma hususunda bu derece ileri seviyeye ulaştığında, artık onların durumundan sana ait hiçbir sorumluluk kalmamıştır. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلاغُ } “Sana düşen ancak tebliğdir” kavlidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ السَّيْفِ وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ مَذْكُورٌ لِأَجْلِ التَّهْدِيدِ، وَذَلِكَ لَا يُنَافِي حُصُولَ الْمُقَاتَلَةِ، فَلَمْ يَكُنْ وُرُودُ الْآيَةِ/ الدَّالَّةِ عَلَى وُجُوبِ الْمُقَاتَلَةِ، رَافِعًا لِشَيْءٍ مِنْ مَدْلُولَاتِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَلَمْ يَحْصُلِ النَّسْخُ فِيهِ. واللَّه أَعْلَمُ.

İkinci Mesele: Bazıları: 'Bu ayet kılıç ayetiyle neshedilmiştir' demiştir. Bu uzak [bir ihtimaldir]; çünkü O'nun: { ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ } “Sonra onları bırak, daldıkları batakta oynayadursunlar” kavli tehdit amacıyla zikredilmiştir; bu ise savaşın vuku bulmasıyla çelişmez. Dolayısıyla savaşmanın gerekliliğine delalet eden ayetin gelmesi, bu ayetin delalet ettiği şeylerden hiçbirini ortadan kaldırıcı olmamıştır; bu sebeple onda nesih gerçekleşmemiştir. Allah en doğrusunu bilir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٢]

[En'âm Suresi (6), Âyet 92]

وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ (٩٢)

{ وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ } “Bu da indirdiğimiz mübarek, kendinden öncekileri doğrulayıcı ve şehirlerin anasını (Mekke'yi) ve etrafındakileri uyarman için [indirilmiş] bir kitaptır. Ahirete inananlar ona inanırlar ve onlar namazlarını korurlar.” (92)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَبْطَلَ بِالدَّلِيلِ قَوْلَ مَنْ قَالَ: مَا أَنْزَلَ اللَّه عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ، ذَكَرَ بَعْدَهُ أَنَّ الْقُرْآنَ كِتَابُ اللَّه، أَنْزَلَهُ اللَّه تَعَالَى عَلَى مُحَمَّدٍ ﵊.

[Allah Teâlâ'nın: { وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها } “Bu da indirdiğimiz mübarek, kendinden öncekileri doğrulayıcı ve şehirlerin anasını ve etrafındakileri uyarman için [indirilmiş] bir kitaptır” kavli hakkında] Bil ki Allah Teâlâ: { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir” diyen kimsenin sözünü delille iptal edince, bunun ardından Kur'an'ın, Allah Teâlâ'nın Muhammed'e -aleyhisselâm- indirdiği Allah'ın kitabı olduğunu zikretmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَهذا إِشَارَةٌ إِلَى الْقُرْآنِ وَأَخْبَرَ عَنْهُ بِأَنَّهُ كِتَابٌ وَتَفْسِيرُ الكتاب قدم تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ ثُمَّ وَصَفَهُ بِصِفَاتٍ كَثِيرَةٍ.

Bil ki O'nun: { وَهذا } “Bu da” kavli Kur'an'a bir işarettir ve onun bir kitap olduğunu haber vermiştir. Kitap kelimesinin tefsiri Bakara Suresi'nin başında geçmişti. Sonra onu pek çok sıfatla nitelemiştir:

الصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: أَنْزَلْناهُ وَالْمَقْصُودُ أَنْ يُعْلَمَ أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّه تَعَالَى لَا مِنْ عِنْدِ الرَّسُولِ لِأَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَخُصَّ اللَّه مُحَمَّدًا ﵊ بِعُلُومٍ كَثِيرَةٍ يَتَمَكَّنُ بِسَبَبِهَا مِنْ تَرْكِيبِ أَلْفَاظِ الْقُرْآنِ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ مِنَ الْفَصَاحَةِ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ لَيْسَ الْأَمْرُ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ، وَأَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي تَوَلَّى إِنْزَالَهُ بِالْوَحْيِ عَلَى لِسَانِ جِبْرِيلَ ﵇.

Birinci Sıfat: O'nun: { أَنْزَلْناهُ } “Onu biz indirdik” kavlidir. Maksat, onun Resûl'ün katından değil, Allah Teâlâ katından olduğunun bilinmesidir. Çünkü Allah'ın, Muhammed'e -aleyhisselâm- Kur'an lafızlarını bu derecedeki bir fesahatle tertip etmesini sağlayacak pek çok ilim bahşetmiş olması uzak bir ihtimal değildir. İşte Allah Teâlâ durumun böyle olmadığını; onu Cebrail'in -aleyhisselâm- diliyle vahyederek indirmeyi bizzat Kendisinin üstlendiğini beyan etmiştir.

الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: مُبارَكٌ قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي كِتَابٌ مُبَارَكٌ أَيْ كَثِيرٌ خَيْرُهُ دَائِمٌ بَرَكَتُهُ وَمَنْفَعَتُهُ، يُبَشِّرُ بِالثَّوَابِ وَالْمَغْفِرَةِ وَيَزْجُرُ عَنِ الْقَبِيحِ وَالْمَعْصِيَةِ، وَأَقُولُ: الْعُلُومُ إِمَّا نَظَرِيَّةٌ، وَإِمَّا عَمَلِيَّةٌ أَمَّا الْعُلُومُ النَّظَرِيَّةُ، فَأَشْرَفُهَا وَأَكْمَلُهَا مَعْرِفَةُ ذَاتِ اللَّه وَصِفَاتِهِ وَأَفْعَالِهِ وَأَحْكَامِهِ وَأَسْمَائِهِ، وَلَا تَرَى هَذِهِ الْعُلُومَ أَكْمَلَ وَلَا أَشْرَفَ مِمَّا تَجِدُهُ فِي هَذَا الْكِتَابِ وَأَمَّا الْعُلُومُ الْعَمَلِيَّةُ، فَالْمَطْلُوبُ، إِمَّا أَعْمَالُ الْجَوَارِحِ وَإِمَّا أَعْمَالُ الْقُلُوبِ، وَهُوَ الْمُسَمَّى بِطَهَارَةِ الْأَخْلَاقِ وَتَزْكِيَةِ النَّفْسِ وَلَا تَجِدُ هَذَيْنِ الْعِلْمَيْنِ مِثْلَ مَا تَجِدُهُ فِي هَذَا الْكِتَابِ، ثُمَّ قَدْ جَرَتْ سُنَّةُ اللَّه تَعَالَى بِأَنَّ الْبَاحِثَ عَنْهُ وَالْمُتَمَسِّكَ بِهِ يَحْصُلُ لَهُ عِزُّ الدُّنْيَا وَسَعَادَةُ الْآخِرَةِ.

İkinci Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { مُبارَكٌ } “mübarektir” kavlidir. Mana ehli şöyle demiştir: Mübarek bir kitaptır; yani hayrı çok, bereketi ve faydası süreklidir; sevap ve mağfiretle müjdeler, çirkinlikten ve günahtan meneder. Ben de derim ki: İlimler ya nazarîdir ya da amelîdir. Nazarî ilimlere gelince; bunların en şereflisi ve en kâmili Allah'ın zatını, sıfatlarını, fiillerini, hükümlerini ve isimlerini bilmektir. Bu ilimleri, bu Kitap'ta bulacağından daha kâmil ve daha şerefli göremezsin. Amelî ilimlere gelince; burada talep edilen ya organların amelleridir ya da kalplerin amelleridir ki bu da ahlakın temizlenmesi ve nefsin tezkiye edilmesi diye isimlendirilir. Bu iki ilmi de yine bu Kitap'ta bulacağın gibisini bulamazsın. Ayrıca Allah Teâlâ'nın sünneti, onu araştıran ve ona sarılan kimsenin dünya izzetini ve ahiret saadetini elde etmesi şeklinde cereyan etmiştir.

يَقُولُ مُصَنِّفُ هَذَا الْكِتَابِ مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ الرَّازِيُّ: وَأَنَا قَدْ نَقَلْتُ أَنْوَاعًا مِنَ الْعُلُومِ النَّقْلِيَّةِ وَالْعَقْلِيَّةِ، فَلَمْ يَحْصُلْ لِي بِسَبَبِ شَيْءٍ مِنَ الْعُلُومِ مِنْ أَنْوَاعِ السَّعَادَاتِ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا مِثْلَ مَا حَصَلَ بِسَبَبِ خِدْمَةِ هَذَا الْعِلْمِ.

Bu kitabın müellifi Muhammed b. Ömer er-Râzî der ki: Ben naklî ve aklî ilimlerden birçok türü aktardım; hiçbir ilim sebebiyle din ve dünyada, bu ilme (Kur'an ilmine) hizmet sebebiyle elde ettiğim saadet türlerinin bir benzerini elde edemedim.

الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ فَالْمُرَادُ كَوْنُهُ مُصَدِّقًا لِمَا قَبْلَهُ مِنَ الْكُتُبِ وَالْأَمْرُ فِي الْحَقِيقَةِ كَذَلِكَ، لِأَنَّ الْمَوْجُودَ فِي سَائِرِ الْكُتُبِ الْإِلَهِيَّةِ إِمَّا عِلْمُ الْأُصُولِ، وَإِمَّا عِلْمُ الْفُرُوعِ.

Üçüncü Sıfat: O'nun: { مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “kendinden öncekileri doğrulayıcı” kavlidir. Murad edilen, onun kendisinden önceki kitapları tasdik edici olmasıdır. İşin hakikati de böyledir; çünkü diğer ilahi kitaplarda mevcut olan şey ya usul ilmidir ya da füru ilmidir.

أَمَّا عُلُومُ الْأُصُولِ: فَيَمْتَنِعُ وُقُوعُ التَّفَاوُتِ فِيهِ بِسَبَبِ اخْتِلَافِ الْأَزْمِنَةِ وَالْأَمْكِنَةِ، فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ الْمَذْكُورَ فِي الْقُرْآنِ مُوَافِقٌ ومطابق لما في التوراة والزبورة وَالْإِنْجِيلِ وَسَائِرِ الْكُتُبِ الْإِلَهِيَّةِ.

Usul ilimlerine gelince: Zamanların ve mekânların değişmesi sebebiyle onda bir farklılığın meydana gelmesi imkânsızdır. Dolayısıyla Kur'an'da zikredilenlerin Tevrat, Zebur, İncil ve diğer bütün ilahi kitaplardakilere uygun ve mutabık olduğunu kesin olarak kabul etmek vaciptir.

وَأَمَّا عِلْمُ الْفُرُوعِ: فَقَدْ كَانَتِ الْكُتُبُ الْإِلَهِيَّةُ الْمُتَقَدِّمَةُ عَلَى الْقُرْآنِ مُشْتَمِلَةً عَلَى الْبِشَارَةِ بِمَقْدَمِ مُحَمَّدٍ ﵊ وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَقَدْ حَصَلَ فِي تِلْكَ الْكُتُبِ أَنَّ التَّكَالِيفَ الْمَوْجُودَةَ فِيهَا، إِنَّمَا تَبْقَى إِلَى وَقْتِ ظُهُورِ مُحَمَّدٍ ﵊ وَأَمَّا بَعْدَ ظُهُورِ شَرْعِهِ فَإِنَّهَا تَصِيرُ مَنْسُوخَةً، فَثَبَتَ أَنَّ تِلْكَ الْكُتُبَ دَلَّتْ عَلَى ثُبُوتِ تِلْكَ الْأَحْكَامِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، وَالْقُرْآنُ مُطَابِقٌ لِهَذَا الْمَعْنَى وَمُوَافِقٌ، فَثَبَتَ كَوْنُ الْقُرْآنِ مُصَدِّقًا لِكُلِّ الْكُتُبِ الْإِلَهِيَّةِ فِي جُمْلَةِ عِلْمِ الْأُصُولِ وَالْفُرُوعِ.

Füru ilmine gelince: Kur'an'dan önceki ilahi kitaplar Muhammed'in -aleyhisselâm- geliş müjdesini ihtiva etmekteydi. Durum böyle olunca, o kitaplarda bulunan mükellefiyetlerin ancak Muhammed'in -aleyhisselâm- zuhur edeceği vakte kadar baki kalacağı, onun şeriatının zuhurundan sonra ise mensuh olacağı o kitaplarda yer almıştı. Böylece o kitapların bu hükümleri bu vecih üzere sabit kıldığı delille ortaya çıkmıştır; Kur'an da bu manaya mutabık ve uygundur. Böylece Kur'an'ın hem usul hem de füru ilminin tamamında bütün ilahi kitapları tasdik edici olduğu sabit olmuştur.

الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها وَهَاهُنَا أَبْحَاثٌ:

Dördüncü Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها } “Şehirlerin anasını ve etrafındakileri uyarman için” kavlidir. Burada birkaç inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنْ هَاهُنَا مَحْذُوفًا، وَالتَّقْدِيرُ: وَلِتُنْذِرَ أَهْلَ أُمِّ الْقُرَى. وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ أُمَّ الْقُرَى هِيَ مَكَّةُ، وَاخْتَلَفُوا فِي السَّبَبِ الَّذِي لِأَجْلِهِ سُمِّيَتْ مَكَّةُ بِهَذَا الِاسْمِ. فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سُمِّيَتْ بِذَلِكَ، لِأَنَّ الْأَرَضِينَ دُحِيَتْ مِنْ تَحْتِهَا وَمِنْ حَوْلِهَا، وَقَالَ أَبُو بكر الأصم: سميت بذلك لأنها قبل أَهْلِ الدُّنْيَا، فَصَارَتْ هِيَ كَالْأَصْلِ وَسَائِرُ الْبِلَادِ وَالْقُرَى تَابِعَةٌ لَهَا، وَأَيْضًا مِنْ أُصُولِ عِبَادَاتِ أَهْلِ الدُّنْيَا الْحَجُّ، وَهُوَ إِنَّمَا يَحْصُلُ فِي تِلْكَ الْبَلْدَةِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ يَجْتَمِعُ الْخَلْقُ إِلَيْهَا كَمَا يَجْتَمِعُ الْأَوْلَادُ إِلَى الْأُمِّ، وَأَيْضًا فَلَمَّا كَانَ أَهْلُ الدُّنْيَا يَجْتَمِعُونَ هُنَاكَ بِسَبَبِ الْحَجِّ، لَا جَرَمَ يَحْصُلُ هُنَاكَ أَنْوَاعٌ مِنَ التِّجَارَاتِ وَالْمَنَافِعِ مَا لَا يَحْصُلُ فِي سَائِرِ الْبِلَادِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْكَسْبَ وَالتِّجَارَةَ مِنْ أُصُولِ الْمَعِيشَةِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ سُمِّيَتْ مَكَّةُ أُمَّ الْقُرَى. وَقِيلَ: إِنَّمَا سُمِّيَتْ مَكَّةُ أُمَّ الْقُرَى لِأَنَّ الْكَعْبَةَ أَوَّلُ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ، وَقِيلَ أَيْضًا: إِنَّ مَكَّةَ أَوَّلُ بَلْدَةٍ سُكِنَتْ فِي الْأَرْضِ.

Birinci İnceleme: [Âlimler] burada hazfedilmiş (düşürülmüş) bir kelime bulunduğu ve takdirin: 'Şehirlerin anasının halkını uyarman için' şeklinde olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Yine şehirlerin anasının Mekke olduğu hususunda da ittifak etmişler; ancak Mekke'nin bu isimle isimlendirilme sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs: 'Yeryüzü onun altından ve etrafından yayıldığı (döşendiği) için bu şekilde isimlendirilmiştir' demiştir. Ebû Bekir el-Esam ise şöyle demiştir: 'Böyle isimlendirilmiştir; çünkü o, dünya ehlinin kıblesidir. Dolayısıyla o bir asıl/kök gibi olmuş, diğer beldeler ve köyler ona tabi kılınmıştır. Ayrıca dünya ehlinin temel ibadetlerinden biri hacdır ve bu da ancak o beldede gerçekleşir; bu sebeple çocuklar anneye toplandığı gibi insanlar da oraya toplanırlar. Yine dünya ehli hac sebebiyle orada toplandığında, şüphesiz diğer beldelerde bulunmayan çeşit çeşit ticaret ve menfaatler orada meydana gelir; şüphe yok ki kazanç ve ticaret de geçimin temellerindendir; işte bu sebeple Mekke'ye Ümmü'l-Kurâ (şehirlerin anası) denilmiştir.' Şöyle de denilmiştir: 'Mekke'nin Ümmü'l-Kurâ diye isimlendirilmesi, Kâbe'nin insanlar için kurulan ilk ev olmasındandır.' Yine: 'Mekke yeryüzünde yerleşilen ilk beldedir' de denilmiştir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: وَمَنْ حَوْلَها دَخَلَ فِيهِ سَائِرُ الْبُلْدَانِ وَالْقُرَى.

Bunu bildiğine göre deriz ki: O'nun: { وَمَنْ حَوْلَها } “ve etrafındakileri” kavline diğer bütün beldeler ve köyler dâhildir.

وَالْبَحْثُ الثَّانِي: زَعَمَتْ طَائِفَةٌ مِنَ الْيَهُودِ أَنَّ مُحَمَّدًا ﵊ كَانَ رَسُولًا إِلَى الْعَرَبِ فَقَطْ.

İkinci İnceleme: Yahudilerden bir fırka, Muhammed'in -aleyhisselâm- sadece Araplara gönderilmiş bir elçi olduğunu iddia etmiştir.

وَاحْتَجُّوا عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَقَالُوا إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ إِنَّمَا أَنْزَلَ عَلَيْهِ هَذَا الْقُرْآنَ لِيُبَلِّغَهُ إِلَى أَهْلِ مَكَّةَ وَإِلَى الْقُرَى الْمُحِيطَةِ بِهَا، وَالْمُرَادُ مِنْهَا جَزِيرَةُ الْعَرَبِ، وَلَوْ كَانَ مَبْعُوثًا إِلَى كُلِّ الْعَالَمِينَ لَكَانَ التَّقْيِيدُ بِقَوْلِهِ: لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها بَاطِلًا.

Sözlerinin doğruluğuna bu ayetle delil getirmişler ve şöyle demişlerdir: 'Allah Teâlâ bu Kur'an'ı ona sadece Mekke halkına ve onu çevreleyen köylere -ki bundan murat Arap Yarımadası'dır- tebliğ etmesi için indirdiğini beyan etmiştir. Şayet o bütün âlemlere gönderilmiş olsaydı, { لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها } “şehirlerin anasını ve etrafındakileri uyarman için” kavliyle sınırlandırmak batıl olurdu.'

وَالْجَوَابُ: أَنَّ تَخْصِيصَ هَذِهِ الْمَوَاضِعِ بِالذِّكْرِ لَا يَدُلُّ عَلَى انْتِفَاءِ الْحُكْمِ فِيمَا سِوَاهَا إِلَّا بِدَلَالَةِ/ الْمَفْهُومِ وَهِيَ ضَعِيفَةٌ، لَا سِيَّمَا وَقَدْ ثَبَتَ بِالتَّوَاتُرِ الظَّاهِرِ، الْمَقْطُوعِ بِهِ مِنْ دِينِ مُحَمَّدٍ ﵊ أَنَّهُ كَانَ يَدَّعِي كَوْنَهُ رَسُولًا إِلَى كُلِّ الْعَالَمِينَ، وَأَيْضًا قَوْلُهُ: وَمَنْ حَوْلَها يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْبِلَادِ وَالْقُرَى المحيطة بها، وبهذا التقدير: فيدخل فيه جمع بِلَادِ الْعَالَمِ، واللَّه أَعْلَمُ.

Cevap şudur: Bu yerlerin zikirle tahsis edilmesi, mefhum delaleti dışında bunların haricindekilerden hükmün kalktığına delalet etmez; bu [delalet] ise zayıftır. Özellikle de Muhammed'in -aleyhisselâm- dininden açık ve kesin bir mütevatir yolla, onun bütün âlemlere elçi olduğunu iddia ettiği sabit olmuşken. Ayrıca O'nun: { وَمَنْ حَوْلَها } “ve etrafındakileri” kavli, onu çevreleyen bütün beldeleri ve köyleri içine alır; bu takdire göre de dünyanın bütün beldeleri buna dâhil olur. Allah en doğrusunu bilir.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَرَأَ عَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ لِيُنْذِرَ بِالْيَاءِ جَعَلَ الْكِتَابَ هُوَ الْمُنْذِرَ، لِأَنَّ فِيهِ إِنْذَارًا، أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَالَ: لِيُنْذَرُوا بِهِ أَيْ بِالْكِتَابِ، وَقَالَ: وَأَنْذِرْ بِهِ وَقَالَ: إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ فَلَا يَمْتَنِعُ إِسْنَادُ الْإِنْذَارِ إِلَيْهِ عَلَى سَبِيلِ الِاتِّسَاعِ، وَأَمَّا الْبَاقُونَ: فَإِنَّهُمْ قَرَءُوا وَلِتُنْذِرَ بِالتَّاءِ خِطَابًا لِلنَّبِيِّ ﵌، لِأَنَّ الْمَأْمُورَ وَالْمَوْصُوفَ بِالْإِنْذَارِ هُوَ. قَالَ تعالى: إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وقال: وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ.

Üçüncü İnceleme: Âsım, Ebû Bekir rivayetinde 'ye' harfiyle { لِيُنْذِرَ } (uyarması için) şeklinde okumuş ve uyaranı kitap kılmıştır; çünkü onda bir uyarı vardır. Görmez misin ki O: { لِيُنْذَرُوا بِهِ } “onunla uyarılsınlar diye” yani kitapla [uyarılsınlar]; { وَأَنْذِرْ بِهِ } “onunla uyar” ve { إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ } “Ben sizi ancak vahiyle uyarıyorum” buyurmuştur. Dolayısıyla mecaz yoluyla uyarmanın kitaba isnat edilmesi imkânsız değildir. Diğer kıraat imamları ise Peygamber'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- hitap olarak 'te' ile { وَلِتُنْذِرَ } (ve uyarman için) şeklinde okumuşlardır; çünkü uyarmakla emredilen ve bununla nitelenen bizzat kendisidir. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ } “Sen ancak bir uyarıcısın” ve { وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ } “Korkanları onunla uyar” buyurmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَظَاهِرُ هَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الْإِيمَانَ بِالْآخِرَةِ جَارٍ مَجْرَى السَّبَبِ لِلْإِيمَانِ بِالرَّسُولِ ﵌. وَالْعُلَمَاءُ ذَكَرُوا فِي تَقْرِيرِ هَذِهِ السَّبَبِيَّةِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ هُوَ الَّذِي يُؤْمِنُ بِالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ وَالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ يُعَظِّمُ رَغْبَتَهُ فِي تَحْصِيلِ الثَّوَابِ، وَرَهْبَتَهُ عَنْ حُلُولِ الْعِقَابِ، وَيُبَالِغُ فِي النَّظَرِ وَالتَّأَمُّلِ فِي دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ، فَيَصِلُ إِلَى الْعِلْمِ وَالْإِيمَانِ. وَالثَّانِي: أَنَّ دِينَ مُحَمَّدٍ ﵊ مَبْنِيٌّ عَلَى الْإِيمَانِ بِالْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ، وَلَيْسَ لِأَحَدٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ مُبَالَغَةٌ فِي تَقْرِيرِ هَذِهِ الْقَاعِدَةِ مِثْلَ مَا فِي شَرِيعَةِ مُحَمَّدٍ ﵊، فَلِهَذَا السَّبَبِ كَانَ الْإِيمَانُ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊ وَبِصِحَّةِ الْآخِرَةِ أَمْرَيْنِ مُتَلَازِمَيْنِ، وَالثَّالِثُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ التَّنْبِيهَ عَلَى إِخْرَاجِ أَهْلِ مَكَّةَ مِنْ قَبُولِ هَذَا الدِّينِ، لِأَنَّ الْحَامِلَ عَلَى تَحَمُّلِ مَشَقَّةِ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ، وَتَرْكِ رئاسة الدُّنْيَا، وَتَرْكِ الْحِقْدِ وَالْحَسَدِ لَيْسَ إِلَّا الرَّغْبَةَ فِي الثَّوَابِ، وَالرَّهْبَةَ عَنِ الْعِقَابِ. وَكُفَّارُ مَكَّةَ لَمَّا لَمْ يَعْتَقِدُوا فِي الْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ، امْتَنَعَ مِنْهُمْ تَرْكُ الْحَسَدِ وَتَرْكُ الرِّيَاسَةِ، فَلَا جَرَمَ يَبْعُدُ قَبُولُهُمْ لِهَذَا الدِّينِ وَاعْتِرَافُهُمْ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊.

Sonra Allah Teâlâ: { وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ } “Ahirete inananlar ona inanırlar” buyurdu. Bunun zahiri, ahirete imanın Resûl'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- iman için bir sebep mesabesinde olmasını gerektirir. Âlimler bu sebepliliğin takriri hakkında şu vecihleri zikretmişlerdir: Birincisi: Ahirete inanan kimse; vaad, vaid, sevap ve cezaya inanan kimsedir. Böyle olan bir kimse ise sevabı elde etme arzusunu ve cezanın gelmesinden duyduğu korkuyu büyütür; tevhid ve nübüvvet delillerini inceleme ve tefekkür etmede son derece titiz davranır ve böylece ilme ve imana ulaşır. İkincisi: Muhammed'in -aleyhisselâm- dini öldükten sonra dirilmeye ve kıyamete iman üzerine kuruludur. Peygamberlerden hiçbirinde bu esası takrir etme hususunda Muhammed'in -aleyhisselâm- şeriatındaki gibi bir vurgu yoktur. İşte bu sebeple Muhammed'in -aleyhisselâm- peygamberliğine iman ile ahiretin hak olduğuna iman birbirini gerektiren iki husustur. Üçüncüsü: Bu sözden maksadın, Mekke ehlinin bu dini kabul etmelerinin imkânsızlığına dikkat çekmek olması muhtemeldir; zira inceleme ve delil arama meşakkatine katlanmaya, dünya reisliğini bırakmaya, kin ve hasedi terk etmeye sevk eden şey yalnızca sevaba duyulan rağbet ve cezadan duyulan korkudur. Mekke kâfirleri ise dirilişe ve kıyamete inanmadıkları için hasedi ve reisliği terk etmeleri imkânsız hale gelmiştir. Bu yüzden onların bu dini kabul etmeleri ve Muhammed'in -aleyhisselâm- nübüvvetini itiraf etmeleri uzak bir ihtimal olmuştur.

ثُمَّ قَالَ: وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ وَالْمُرَادُ أَنَّ الْإِيمَانَ بِالْآخِرَةِ كَمَا يَحْمِلُ الرَّجُلَ عَلَى الْإِيمَانِ بِالنُّبُوَّةِ، فَكَذَلِكَ يَحْمِلُهُ عَلَى الْمُحَافَظَةِ عَلَى الصَّلَوَاتِ، وَلَيْسَ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الْإِيمَانُ بِالْآخِرَةِ يَحْمِلُ عَلَى كُلِّ الطَّاعَاتِ، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي تَخْصِيصِ الصَّلَاةِ بِالذِّكْرِ؟ لِأَنَّا نَقُولُ: الْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ الصَّلَاةَ أَشْرَفُ الْعِبَادَاتِ بَعْدَ الْإِيمَانِ باللَّه وَأَعْظَمُهَا خَطَرًا، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَمْ يَقَعِ اسْمُ الْإِيمَانِ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْعِبَادَاتِ الظَّاهِرَةِ إِلَّا عَلَى الصَّلَاةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] أَيْ صَلَاتَكُمْ، وَلَمْ يَقَعِ اسْمُ الْكُفْرِ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْمَعَاصِي إِلَّا عَلَى تَرْكِ الصَّلَاةِ.

Sonra: { وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ } “ve onlar namazlarını korurlar” buyurdu. Murad edilen şudur: Ahirete iman, kişiyi nübüvvete imana sevk ettiği gibi namazları korumaya da sevk eder. Bir kimse: 'Ahirete iman bütün taatlere sevk eder, öyleyse namazın zikirle tahsis edilmesindeki fayda nedir?' diyemez. Çünkü biz deriz ki: Bundan maksat, namazın Allah'a imandan sonra ibadetlerin en şereflisi ve konumu en yüce olanı olduğuna dikkat çekmektir. Görmez misin ki zahirî ibadetlerden hiçbirine namazdan başka iman ismi verilmemiştir; nitekim Allah Teâlâ: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir” [Bakara 143] yani namazınızı [zayi edecek değildir] buyurmuştur. Yine günahlardan hiçbirine namazı terk etmek dışında küfür ismi verilmemiştir.

قَالَ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ/ وَالسَّلَامُ: «مَنْ تَرَكَ الصَّلَاةَ مُتَعَمِّدًا فَقَدْ كَفَرَ»

Aleyhissalâtü vesselâm: «Kim namazı kasten terk ederse kâfir olur» buyurmuştur.

فَلَمَّا اخْتَصَّتِ الصَّلَاةُ بِهَذَا النَّوْعِ مِنَ التَّشْرِيفِ لَا جَرَمَ خَصَّهَا اللَّه بِالذِّكْرِ فِي هَذَا الْمَقَامِ. واللَّه أعلم.

Namaz bu tür bir şerefe nail olunca, şüphesiz Allah onu bu makamda zikirle tahsis etmiştir. Allah en doğrusunu bilir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٣]

[En'âm Suresi (6), Âyet 93]

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ (٩٣)

{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ } “Allah'a karşı yalan uydurandan veya kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde 'Bana vahyolundu' diyenden ve 'Ben de Allah'ın indirdiği gibisini indireceğim' diyenden daha zalim kim olabilir? O zalimleri ölümün şiddetleri içinde kıvranırken ve melekler de ellerini uzatmış, 'Çıkarın canlarınızı! Allah'a karşı hak olmayanı söylediğinizden ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük taslamış olduğunuzdan ötürü bugün alçaltıcı azapla cezalandırılacaksınız' derken bir görsen!” (93)

[قَوْلُهُ تَعَالَى وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ كَوْنَ الْقُرْآنِ كِتَابًا نَازِلًا مِنْ عِنْدِ اللَّه وَبَيَّنَ مَا فِيهِ مِنْ صِفَاتِ الْجَلَالَةِ وَالشَّرَفِ وَالرِّفْعَةِ، ذَكَرَ عَقِيبَهُ مَا يَدُلُّ عَلَى وَعِيدِ مَنِ ادَّعَى النُّبُوَّةَ وَالرِّسَالَةَ عَلَى سَبِيلِ الْكَذِبِ وَالِافْتِرَاءِ فَقَالَ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً

[Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “Allah'a karşı yalan uydurandan veya kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde 'Bana vahyolundu' diyenden ve 'Ben de Allah'ın indirdiği gibisini indireceğim' diyenden daha zalim kim olabilir?” kavli hakkında] Bil ki Allah Teâlâ, Kur'an'ın Allah katından indirilmiş bir kitap olduğunu açıklayıp onda bulunan celalet, şeref ve yücelik sıfatlarını beyan edince; hemen ardından yalan ve iftira yoluyla nübüvvet ve risalet iddia eden kimsenin göreceği cezaya delalet eden hususu zikrederek: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” buyurmuştur.

وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى عَظَّمَ وَعِيدَ مَنْ ذَكَرَ أَحَدَ الْأَشْيَاءِ الثَّلَاثَةِ: فَأَوَّلُهَا: أَنْ يَفْتَرِيَ عَلَى اللَّه كَذِبًا.

Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ şu üç şeyden birini zikreden kimsenin göreceği cezayı büyütmüştür: Bunların birincisi: Allah'a karşı yalan iftira etmektir.

قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: نَزَلَ هَذَا فِي مُسَيْلِمَةَ الْكَذَّابِ صَاحِبِ الْيَمَامَةِ، وَفِي الْأَسْوَدِ الْعَنْسِيِّ صَاحِبِ صَنْعَاءَ، فإنهما كانا

Müfessirler şöyle demiştir: Bu [ayet], Yemâme ehlinin reisi Müseylimetü'l-Kezzâb ve San'a ehlinin reisi Esved el-Ansî hakkında inmiştir. Zira bu ikisi

يَدَّعِيَانِ النُّبُوَّةَ وَالرِّسَالَةَ مِنْ عِنْدِ اللَّه عَلَى سَبِيلِ الْكَذِبِ وَالِافْتِرَاءِ، وَكَانَ مُسَيْلِمَةُ يَقُولُ: مُحَمَّدٌ رَسُولُ قُرَيْشٍ، وَأَنَا رَسُولُ بَنِي حَنِيفَةَ. قَالَ الْقَاضِي: الَّذِي يَفْتَرِي عَلَى اللَّه الْكَذِبَ يَدْخُلُ فِيهِ مَنْ يَدَّعِي الرِّسَالَةَ كَذِبًا، وَلَكِنْ لَا يَقْتَصِرُ عَلَيْهِ، لِأَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ. فَكُلُّ مَنْ نَسَبَ إِلَى اللَّه تَعَالَى مَا هُوَ بَرِيءٌ مِنْهُ، إِمَّا فِي الذَّاتِ، وَإِمَّا فِي الصِّفَاتِ وَإِمَّا فِي الْأَفْعَالِ كَانَ دَاخِلًا تَحْتَ هَذَا الْوَعِيدِ. قَالَ: وَالِافْتِرَاءُ عَلَى اللَّه فِي صِفَاتِهِ، كَالْمُجَسِّمَةِ، وَفِي عَدْلِهِ كَالْمُجْبِرَةِ، لِأَنَّ هَؤُلَاءِ قَدْ ظَلَمُوا أَعْظَمَ أَنْوَاعِ الظُّلْمِ بِأَنِ افْتَرَوْا عَلَى اللَّه الْكَذِبَ، وَأَقُولُ:

yalan ve iftira yoluyla Allah katından nübüvvet ve risalet iddia ediyorlardı. Müseylime: 'Muhammed Kureyş'in elçisidir, ben ise Benî Hanîfe'nin elçisiyim' diyordu. Kadı [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: 'Allah'a yalan iftira eden kimsenin kapsamına yalan yere risalet iddia eden kimse dâhildir; fakat bununla sınırlı değildir. Zira muteber olan, sebebin hususiliği değil lafzın umumiliğidir. Dolayısıyla zatında, sıfatlarında veya fiillerinde Allah Teâlâ'nın beri olduğu bir şeyi O'na nispet eden herkes bu tehdidin altına girer.' Kadı devamla şöyle demiştir: 'Mücessime'nin yaptığı gibi O'nun sıfatlarında ve Mücbire'nin yaptığı gibi O'nun adaletinde Allah'a iftira etmek de böyledir; çünkü bunlar Allah'a yalan iftira ederek zulmün en büyük türünü işlemişlerdir.' Ben de derim ki:

أَمَّا قَوْلُهُ: الْمُجَسِّمَةُ قَدِ افْتَرَوْا عَلَى اللَّه الْكَذِبَ، فَهُوَ حَقٌّ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّ هَذَا افْتِرَاءٌ عَلَى اللَّه فِي صِفَاتِهِ، فَلَيْسَ بِصَحِيحٍ. / لِأَنَّ كَوْنَ الذَّاتِ جِسْمًا وَمُتَحَيَّزًا لَيْسَ بِصِفَةٍ، بَلْ هُوَ نَفْسُ الذَّاتِ الْمَخْصُوصَةِ، فَمَنْ زَعَمَ أَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ لَيْسَ بِجِسْمٍ، كَانَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ يَقُولُ: جَمِيعُ الْأَجْسَامِ وَالْمُتَحَيَّزَاتِ مُحْدَثَةٌ، وَلَهَا بِأَسْرِهَا خَالِقٌ هُوَ مَوْجُودٌ لَيْسَ بِمُتَحَيَّزٍ، وَالْمُجَسِّمُ يَنْفِي هَذِهِ الذَّاتَ، فَكَانَ الْخِلَافُ بَيْنَ الْمُوَحِّدِ وَالْمُجَسِّمِ لَيْسَ فِي الصِّفَةِ بَلْ فِي نَفْسِ الذَّاتِ، لِأَنَّ الْمُوَحِّدَ يُثْبِتُ هَذِهِ الذَّاتَ وَالْمُجَسِّمَ يَنْفِيهَا، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْخِلَافَ لَمْ يَقَعْ فِي الصِّفَةِ، بَلْ فِي الذَّاتِ.

Onun: 'Mücessime Allah'a yalan iftira etmiştir' sözü haktır. Ancak: 'Bu, Allah'ın sıfatlarında O'na bir iftiradır' sözü ise doğru değildir. Çünkü zatın cisim ve yer kaplayan (mütehayyiz) olması bir sıfat değil, bilakis o hususi zatın kendisidir. Âlemin ilahının cisim olmadığını iddia eden kimsenin sözünün manası şudur: 'Bütün cisimler ve yer kaplayanlar sonradan yaratılmıştır (muhdestir) ve hepsinin yer kaplamayan bir yaratıcısı mevcuttur.' Mücessime ise bu zatı inkâr eder. Dolayısıyla muvahhid (Tevhid ehli) ile Mücessime arasındaki ihtilaf sıfatta değil, bizzat zatın kendisindedir; çünkü muvahhid bu zatı ispat ederken Mücessime onu nefyetmektedir. Böylece bu ihtilafın sıfatta değil, zatta vuku bulduğu sabit olmuştur.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: الْمُجْبِرَةُ قَدِ افْتَرَوْا عَلَى اللَّه تَعَالَى فِي صِفَاتِهِ، فَلَيْسَ بِصَحِيحٍ، لِأَنَّهُ يُقَالُ لَهُ الْمُجْبِرَةُ مَا زَادُوا عَلَى قَوْلِهِمْ الْمُمْكِنُ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُرَجِّحٍ، فَإِنَّ كَذَبُوا فِي هَذِهِ الْقَضِيَّةِ، فَكَيْفَ يُمْكِنُهُمْ أَنْ يَعْرِفُوا وُجُودَ الْإِلَهِ؟ وَإِنْ صَدَقُوا فِي ذَلِكَ لَزِمَهُمُ الْإِقْرَارُ بِتَوْقِيفِ صُدُورِ الْفِعْلِ عَلَى حُصُولِ الدَّاعِي بِتَخْلِيقِ اللَّه تَعَالَى، وَذَلِكَ عَيْنُ مَا نُسَمِّيهِ بِالْجَبْرِ، فَثَبَتَ أَنَّ الَّذِي وَصَفَهُ بِكَوْنِهِ افْتِرَاءً عَلَى اللَّه بَاطِلٌ، بَلِ الْمُفْتَرِي عَلَى اللَّه مَنْ يَقُولُ الْمُمْكِنُ لَا يَتَوَقَّفُ رُجْحَانُ أَحَدِ طَرَفَيْهِ عَلَى الْآخَرِ عَلَى حُصُولِ الْمُرَجَّحِ. فَإِنَّ مَنْ قَالَ هَذَا الْكَلَامَ لَزِمَهُ نَفْيُ الصَّانِعِ بِالْكُلِّيَّةِ، بَلْ يَلْزَمُهُ نَفْيُ الْآثَارِ وَالْمُؤَثِّرَاتِ بِالْكُلِّيَّةِ.

Onun: 'Mücbire Allah Teâlâ'nın sıfatlarında O'na iftira etmiştir' sözüne gelince, bu da doğru değildir; zira ona şöyle denilir: Mücbire, 'Mümkünün mutlaka bir tercih ediciye (müreccihe) ihtiyacı vardır' sözünden fazlasını söylememiştir. Eğer onlar bu önermede yalancı iseler, o halde İlah'ın varlığını nasıl bilebilirler? Şayet bunda doğru söylüyorlarsa, fiilin meydana gelmesinin Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla hasıl olan saike (dâîye) bağlı olduğunu ikrar etmeleri gerekir; bu da bizim 'cebr' olarak isimlendirdiğimiz şeyin ta kendisidir. Böylece onun 'Allah'a iftira' olarak nitelediği şeyin batıl olduğu sabit olmuştur. Bilakis Allah'a iftira eden kimse, 'Mümkünün iki tarafından birinin diğerine tercih edilmesi bir tercih edicinin varlığına bağlı değildir' diyendir. Çünkü bu sözü söyleyen kimsenin Sâni'i (Yaratıcı'yı) tamamen inkâr etmesi, hatta eserleri ve müessirleri büsbütün nefyetmesi gerekir.

وَالنَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي وَصَفَهَا اللَّه تَعَالَى بِكَوْنِهَا افْتِرَاءً قَوْلُهُ: أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَالْفَرْقُ بَيْنَ هَذَا الْقَوْلِ وَبَيْنَ مَا قَبْلَهُ، أَنَّ فِي الْأَوَّلِ كَانَ يَدَّعِي أَنَّهُ أُوحِيَ إِلَيْهِ وَمَا كَانَ يَكْذِبُ بِنُزُولِ الْوَحْيِ عَلَى مُحَمَّدٍ ﵌، وَأَمَّا فِي هَذَا الْقَوْلِ، فَقَدْ أَثْبَتَ الْوَحْيَ لِنَفْسِهِ وَنَفَاهُ عَنْ مُحَمَّدٍ ﵊، وَكَانَ هَذَا جَمْعًا بَيْنَ نَوْعَيْنِ عَظِيمَيْنِ مِنَ الْكَذِبِ، وَهُوَ إِثْبَاتُ مَا لَيْسَ بِمَوْجُودٍ وَنَفْيُ مَا هُوَ مَوْجُودٌ.

Allah Teâlâ'nın iftira olarak nitelediği şeylerin ikinci türü O'nun: { أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ } “veya kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde 'Bana vahyolundu' diyen” kavlidir. Bu söz ile bundan önceki arasındaki fark şudur: Birincisinde kişi kendisine vahyolunduğunu iddia ediyor fakat Muhammed'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- vahyin inişini yalanlamıyordu. Bu sözde ise vahyi kendisine nispet edip Muhammed'den -aleyhisselâm- nefyetmiştir. Bu da yalanın iki büyük türünü bir araya getirmek olmuştur ki o da var olmayanı ispat etmek ve var olanı nefyetmektir.

وَالنَّوْعُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: المراد ما قاله النضر بن الحرث وَهُوَ قَوْلُهُ: لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا وَقَوْلُهُ فِي الْقُرْآنِ: إِنَّهُ مِنْ أَسَاطِيرِ الْأَوَّلِينَ، وَكُلُّ أَحَدٍ يُمْكِنُهُ الْإِتْيَانُ بِمِثْلِهِ، وَحَاصِلُهُ: أَنَّ هَذَا الْقَائِلَ يَدَّعِي مُعَارَضَةَ الْقُرْآنِ.

Üçüncü tür: O'nun: { سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “'Ben de Allah'ın indirdiği gibisini indireceğim' [diyen]” kavlidir. Müfessirler şöyle demiştir: Murad edilen, Nadr b. el-Hâris'in söylediği şu sözdür: { لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا } “Dilesek biz de bunun benzerini söylerdik” ve Kur'an hakkında: 'O, öncekilerin masallarıdır ve herkes onun benzerini getirebilir' demesidir. Bunun özeti şudur: Bu sözü söyleyen kişi Kur'an'a muaraza (benzerini getirme) iddiasında bulunmaktadır.

وَرُوِيَ أَيْضًا أَنَّ عَبْدَ اللَّه بْنَ سَعْدِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ كَانَ يَكْتُبُ الْوَحْيَ لِلرَّسُولِ ﵊، فَلَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ [المؤمنون: ١٢] إملاء الرَّسُولُ ﵇، فَلَمَّا انْتَهَى إِلَى قَوْلِهِ: ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ عَجِبَ عَبْدُ اللَّه مِنْهُ فَقَالَ: فَتَبَارَكَ اللَّه أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ! فَقَالَ الرَّسُولُ هَكَذَا أُنْزِلَتِ الْآيَةُ، فَسَكَتَ عَبْدُ اللَّه وَقَالَ: إِنْ كَانَ مُحَمَّدٌ صَادِقًا، فَقَدْ أُوحِيَ إِلَيَّ، وَإِنْ كَانَ كَاذِبًا فَقَدْ عَارَضْتُهُ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ.

Şöyle de rivayet edilmiştir: Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh, Resûl'e -aleyhisselâm- vahiy kâtipliği yapıyordu. { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ } “Andolsun biz insanı çamurdan bir süzmeden yarattık” [Mü'minûn 12] ayeti inince Resûl -aleyhisselâm- [bunu] ona yazdırdı. { ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ } “Sonra onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” kavline gelince, Abdullah buna hayran kalıp: 'Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir!' dedi. Bunun üzerine Resûl: 'Ayet aynen böyle indi' buyurdu. Abdullah sustu ve: 'Eğer Muhammed doğru sözlüyse bana da vahyolunmuştur; şayet yalancıysa ben de ona muaraza etmişimdir' dedi. İşte: { سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “'Ben de Allah'ın indirdiği gibisini indireceğim' [diyen]” kavlinden murat budur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ فَاعْلَمْ أَنَّ أَوَّلَ الْآيَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً يُفِيدُ التَّخْوِيفَ الْعَظِيمَ عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ وَقَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ: وَلَوْ تَرى / إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ كَالتَّفْصِيلِ لِذَلِكَ الْمُجْمَلِ، وَالْمُرَادُ بِالظَّالِمِينَ الَّذِينَ ذَكَرَهُمْ، وَغَمَرَاتُ الْمَوْتِ جَمْعُ غَمْرَةٍ وَهِيَ شَدَّةُ الْمَوْتِ، وَغَمْرَةُ كُلِّ شَيْءٍ كَثْرَتُهُ وَمُعْظَمُهُ، وَمِنْهُ غَمْرَةُ الْمَاءِ، وَغَمْرَةُ الْحَرْبِ، وَيُقَالُ غَمَرَهُ الشَّيْءُ إِذَا

Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ } “O zalimleri ölümün şiddetleri içindeyken bir görsen!” kavline gelince: Bil ki ayetin başı olan { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” kavli icmâl yoluyla büyük bir korkutma ifade eder. Bundan sonraki { وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ } “O zalimleri ölümün şiddetleri içindeyken bir görsen!” kavli ise o mücmelin tafsili gibidir. 'Zalimler'den murat [yukarıda] zikrettiği kimselerdir. 'Gamerâtü'l-mevt' (ölümün şiddetleri); gamra (غَمْرَة) kelimesinin çoğuludur ve ölümün şiddeti demektir. Her şeyin gamrası, onun çokluğu ve en yoğun halidir; 'suyun gamrası' ve 'harbin gamrası' tabirleri de bundandır. Bir şey bir kimseyi

عَلَاهُ وَغَطَّاهُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يُقَالُ لِكُلِّ مَنْ كَانَ فِي شَيْءٍ كَثِيرٍ قَدْ غَمَرَهُ ذَلِكَ. وَغَمَرَهُ الدَّيْنُ إِذَا كَثُرَ عَلَيْهِ هَذَا هُوَ الْأَصْلُ، ثُمَّ يُقَالُ لِلشَّدَائِدِ وَالْمَكَارِهِ: الْغَمَرَاتُ، وَجَوَابُ «لَوْ» مَحْذُوفٌ، أَيْ لَرَأَيْتَ أَمْرًا عَظِيمًا، وَالْمَلَائِكَةُ باسطوا أَيْدِيهِمْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَلَائِكَةُ الْعَذَابِ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ يَضْرِبُونَهُمْ وَيُعَذِّبُونَهُمْ، كَمَا يُقَالُ بَسَطَ إِلَيْهِ يَدَهُ بِالْمَكْرُوهِ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ. هَاهُنَا مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: يَقُولُونَ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمْ، وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

istila edip örttüğünde [Arapçada] 'onu gamretti' denilir. Zeccâc şöyle demiştir: 'Çok bir şeyin içinde bulunan herkes için o şeyin kendisini gamrettiği (bürüdüğü) söylenir. Borcu çoğaldığında da borcun onu gamrettiği söylenir; asıl mana budur. Daha sonra şiddetlere ve hoşa gitmeyen şeylere 'gamerât' denilmiştir.' 'Lev' (لَوْ / şayet) edatının cevabı hazfedilmiştir; yani: 'Büyük bir iş görürdün.' { وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ } “ve melekler de ellerini uzatmış” kavli hakkında İbn Abbâs: 'Azap melekleri ellerini uzatmış, onlara vurup azap etmektedirler; nitekim [Arapçada] birine kötülük yapmak için 'ona elini uzattı' denir' demiştir. { أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ } “çıkarın canlarınızı” kavlinde ise hazfedilmiş bir kelime vardır ve takdiri: '[Onlar] 'Çıkarın canlarınızı' derler' şeklindedir. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّهُ لَا قُدْرَةَ لَهُمْ عَلَى إِخْرَاجِ أَرْوَاحِهِمْ مِنْ أَجْسَادِهِمْ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي هَذَا الْكَلَامِ؟

Birinci Mesele: Ayette şöyle bir soru vardır: Onların ruhlarını bedenlerinden çıkarmaya güçleri yetmez; öyleyse bu sözdeki fayda nedir?

فَنَقُولُ: فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ وُجُوهٌ:

Biz de deriz ki: Bu ifadenin tefsirinde birkaç vecih vardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: وَلَوْ تَرَى الظَّالِمِينَ إِذَا صَارُوا إِلَى غَمَرَاتِ الْمَوْتِ فِي الْآخِرَةِ فَأُدْخِلُوا جَهَنَّمَ فَغَمَرَاتُ الْمَوْتِ عِبَارَةٌ عَمَّا يُصِيبُهُمْ هُنَاكَ مِنْ أَنْوَاعِ الشَّدَائِدِ وَالتَّعْذِيبَاتِ، وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ عَلَيْهِمْ بِالْعَذَابِ يُبَكِّتُونَهُمْ، وَيَقُولُونَ لَهُمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمْ مِنْ هَذَا الْعَذَابِ الشَّدِيدِ إِنْ قَدَرْتُمْ.

Birinci Vecih: O zalimleri ahirette ölümün şiddetlerine varıp cehenneme sokulduklarında bir görsen! Burada ölümün şiddetleri, orada kendilerine isabet edecek şiddet ve azap türlerinden ibarettir. Melekler de azap ile ellerini onların üzerine uzatıp onları azarlayarak: 'Gücünüz yetiyorsa kendinizi bu şiddetli azaptan kurtarın!' derler.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ عِنْدَ نُزُولِ الْمَوْتِ بِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهُمْ لِقَبْضِ أَرْوَاحِهِمْ يَقُولُونَ لَهُمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمْ مِنْ هَذِهِ الشَّدَائِدِ وَخَلِّصُوهَا مِنْ هَذِهِ الْآفَاتِ وَالْآلَامِ.

İkinci Vecih: Mananın şöyle olmasıdır: Dünyada ölüm başlarına indiği sırada o zalimleri ölümün şiddetleri içindeyken ve melekler ruhlarını kabzetmek için ellerini uzatmış: 'Kendinizi bu şiddetlerden kurtarın, bu afet ve acılardan nefislerinizi çekip çıkarın!' derlerken bir görsen!

وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ: أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ أي أخرجوا إِلَيْنَا مِنْ أَجْسَادِكُمْ وَهَذِهِ عِبَارَةٌ عَنِ الْعُنْفِ وَالتَّشْدِيدِ فِي إِزْهَاقِ الرُّوحِ مِنْ غَيْرِ تَنْفِيسٍ وَإِمْهَالٍ وَأَنَّهُمْ يَفْعَلُونَ بِهِمْ فِعْلَ الْغَرِيمِ الْمُلَازِمِ الْمُلِحِّ يَبْسُطُ يَدَهُ إِلَى مَنْ عَلَيْهِ الْحَقُّ وَيُعَنِّفُ عَلَيْهِ فِي الْمُطَالَبَةِ وَلَا يُمْهِلُهُ، وَيَقُولُ لَهُ: أَخْرِجْ إِلَيَّ مَا لِي عَلَيْكَ السَّاعَةَ وَلَا أَبْرَحُ مِنْ مَكَانِي حَتَّى أَنْزَعَهُ مِنْ أَحْدَاقِكَ.

Üçüncü Vecih: O'nun: { أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ } “çıkarın canlarınızı” kavlinin; 'Bedenlerinizden bize çıkarıp teslim edin' manasında olmasıdır. Bu, hiç nefes aldırmaksızın ve mühlet vermeksizin ruhun kabzedilmesindeki şiddet ve sertlikten kinayedir. Melekler onlara, borçlunun yakasına yapışıp ısrar eden alacaklının davrandığı gibi davranırlar; alacaklı, borçluya elini uzatıp talepte sert davranır, mühlet tanımaz ve ona: 'Sendeki alacağımı derhal bana çıkarıp ver; onu senin gözbebeklerinden söküp alıncaya kadar yerimden ayrılmam!' der.

وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ هَذِهِ اللَّفْظَةَ كِنَايَةٌ عَنْ شِدَّةِ حَالِهِمْ وَأَنَّهُمْ بَلَغُوا فِي الْبَلَاءِ وَالشِّدَّةِ إِلَى حَيْثُ تَوَلَّى بِنَفْسِهِ إِزْهَاقَ رُوحِهِ.

Dördüncü Vecih: Bu lafzın, onların durumunun şiddetinden ve bela ile zorlukta kişinin bizzat kendi canını çıkaracak raddeye gelmesinden kinaye olmasıdır.

وَالْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّ قَوْلَهُ: أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ لَيْسَ بِأَمْرٍ، بَلْ هُوَ وَعِيدٌ وَتَقْرِيعٌ، كَقَوْلِ الْقَائِلِ: امْضِ الْآنَ لِتَرَى مَا يَحِلُّ بِكَ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِنَّ نَفْسَ الْمُؤْمِنِ تَنْشَطُ فِي الْخُرُوجِ لِلِقَاءِ رَبِّهِ وَنَفْسَ الْكَافِرِ تَكْرَهُ ذَلِكَ فَيَشُقُّ عَلَيْهَا الْخُرُوجُ، لِأَنَّهَا تَصِيرُ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ، كَمَا

Beşinci Vecih: O'nun: { أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ } “çıkarın canlarınızı” kavlinin [hakiki anlamda] bir emir değil; bilakis bir tehdit ve azarlama olmasıdır. Nitekim birinin: 'Haydi yürü de başına neler geleceğini gör!' demesi gibidir. Müfessirler şöyle demiştir: Müminin nefsi Rabbine kavuşmak için şevkle çıkar; kâfirin nefsi ise bundan hoşlanmaz, en şiddetli azaba gideceği için [bedenden] çıkmak ona çok zor gelir; nitekim

قَالَ رَسُولُ اللَّه ﵌: «مَنْ أَرَادَ لِقَاءَ اللَّه أَرَادَ اللَّه لِقَاءَهُ وَمَنْ كَرِهَ لِقَاءَ اللَّه كَرِهَ اللَّه لِقَاءَهُ»

Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem-: «Kim Allah'a kavuşmayı isterse, Allah da ona kavuşmayı ister; kim de Allah'a kavuşmaktan hoşlanmazsa, Allah da ona kavuşmaktan hoşlanmaz» buyurmuştur.

وَذَلِكَ/ عِنْدَ نَزْعِ الرُّوحِ، فَهَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ تُكْرِهُهُمُ الْمَلَائِكَةُ عَلَى نَزْعِ الرُّوحِ:

Bu ise ruhun kabzedilmesi esnasındadır; işte melekler bu kâfirleri canlarını vermeye zorlarlar.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ النَّفْسَ الْإِنْسَانِيَّةَ شَيْءٌ غَيْرُ هَذَا الْهَيْكَلِ وَغَيْرُ هَذَا الْجَسَدِ احْتَجُّوا عَلَيْهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَقَالُوا: لَا شَكَّ أَنَّ قَوْلَهُ: أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ مَعْنَاهُ: أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمْ عَنْ أَجْسَادِكُمْ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّفْسَ مُغَايِرَةٌ لِلْأَجْسَادِ إِلَّا أَنَّا لَوْ حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى الْوَجْهَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ مِنَ التَّأْوِيلَاتِ الْخَمْسَةِ الْمَذْكُورَةِ، لَمْ يَتِمَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالُ.

İkinci Mesele: İnsan nefsinin bu heykelden (beden kalıbından) ve bu cesetten başka bir şey olduğunu söyleyenler bu ayetle delil getirmişler ve şöyle demişlerdir: Şüphe yok ki O'nun: { أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ } “çıkarın canlarınızı” kavlinin manası: 'Nefislerinizi bedenlerinizden çıkarın' demektir. Bu da nefsin bedenlerden farklı olduğuna delalet eder. Ancak biz ayeti zikredilen beş tevilin ilk ikisine hamledersek, bu delil getirme tamamlanmış olmaz.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ قَالَ الزَّجَّاجُ: عَذَابُ الْهُونِ أَيِ الْعَذَابُ الَّذِي يَقَعُ بِهِ الْهَوَانُ الشَّدِيدُ. قَالَ تَعَالَى: أَيُمْسِكُهُ عَلى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ [النَّحْلِ: ٥٩] وَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ تَعَالَى جَمَعَ هُنَاكَ بَيْنَ الْإِيلَامِ وَبَيْنَ الْإِهَانَةِ، فَإِنَّ الثَّوَابَ شَرْطُهُ أَنْ يَكُونَ مَنْفَعَةً مَقْرُونَةً بِالتَّعْظِيمِ، فَكَذَلِكَ الْعِقَابُ شَرْطُهُ أَنْ يَكُونَ

Sonra Yüce Allah: { الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ } “Bugün alçaltıcı azap ile cezalandırılacaksınız” buyurmuştur. Zeccâc şöyle demiştir: { عَذابَ الْهُونِ }, kendisiyle şiddetli bir aşağılanmanın meydana geldiği azaptır. Yüce Allah: { أَيُمْسِكُهُ عَلى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ } [Nahl 59] “Onu bir aşağılanmaya katlanarak tutsun mu, yoksa toprağa mı gömsün?” buyurmuştur. Bundan murat, Yüce Allah'ın orada elem verme ile aşağılamayı bir arada toplamış olmasıdır. Zira sevabın şartı, tazim ile birlikte olan bir menfaat olmasıdır; aynı şekilde cezanın şartı da

مَضَرَّةً مَقْرُونَةً بِالْإِهَانَةِ. قَالَ بَعْضُهُمْ: الْهُونُ هُوَ الْهَوَانُ، وَالْهَوْنُ هُوَ الرِّفْقُ وَالدَّعَةُ. قَالَ تَعَالَى: وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً [الْفُرْقَانِ: ٦٣] وَقَوْلُهُ: بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ [الأنعام: ٩٣] وَذَلِكَ يَدُلُّ أَنَّ هَذَا الْعَذَابَ الشَّدِيدَ إِنَّمَا حَصَلَ بِسَبَبِ مَجْمُوعِ الْأَمْرَيْنِ الِافْتِرَاءِ عَلَى اللَّه، وَالتَّكَبُّرِ عَلَى آيَاتِ اللَّه. وَأَقُولُ: هَذَانِ النَّوْعَانِ مِنَ الْآفَاتِ وَالْبَلَاءِ تَرَى أَكْثَرَ الْمُتَوَسِّمِينَ بِالْعِلْمِ مُتَوَغِّلِينَ فِيهِ مُوَاظِبِينَ عَلَيْهِ نَعُوذُ باللَّه مِنْهُ وَمِنْ آثَارِهِ وَنَتَائِجِهِ. وَذَكَرَ الْوَاحِدِيُّ: أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ أَيْ لَا تُصَلُّونَ لَهُ

aşağılama ile birlikte olan bir zarar olmasıdır. Bazıları şöyle demiştir: el-Hûn (الْهُونُ), aşağılanmaktır (hevân); el-hevn (الْهَوْنُ) ise yumuşaklık ve sükûnettir. Yüce Allah: { وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً } [Furkân 63] “Rahmân'ın kulları, yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen kimselerdir” buyurmuştur. O'nun: { بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ } [En'âm 93] “Allah'a karşı hak olmayanı söylemeniz ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük taslamanız sebebiyle” kavli, bu şiddetli azabın ancak iki şeyin birleşimi sebebiyle meydana geldiğine delalet eder: Allah'a iftira etmek ve Allah'ın ayetlerine karşı kibirlenmek. Ben de derim ki: İlimle vasıflananların çoğunun bu iki tür afet ve belaya derinden daldığını ve bunu sürdürdüğünü görürsün. Bundan, bunun eserlerinden ve neticelerinden Allah'a sığınırız. Vâhidî, O'nun: { وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ } “ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük taslamanız sebebiyle” kavlinden muradın, 'O'na namaz kılmıyordunuz' demek olduğunu zikretmiştir.

قَالَ ﵇: «مَنْ سَجَدَ للَّه سجدة بنية صادقة فقد بريء من الكبر» .

[Peygamber] -aleyhisselâm- şöyle buyurmuştur: «Kim samimi bir niyetle Allah için bir secde ederse kibirden beri olur».

[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٤]

[En'âm Suresi (6), Ayet 94]

وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٩٤)

{ وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } (94) “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz; size verdiğimiz şeyleri de ardınızda bıraktınız. İçinizde ortaklar olduklarını iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz! Andolsun aranızdaki bağlar kopmuş ve iddia edegeldiğiniz şeyler sizden kaybolup gitmiştir.”

[في قوله تعالى وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى مسألتان] [المسألة الأولى في قوله وَلَقَدْ جِئْتُمُونا] اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ هَذَا مَعْطُوفًا عَلَى قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ كَمَا يَقُولُونَ ذَلِكَ عَلَى وَجْهِ التَّوْبِيخِ، كَذَلِكَ يَقُولُونَ حِكَايَةً عَنِ اللَّه تَعَالَى: وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى فَيَكُونُ الْكَلَامُ أَجْمَعُ حِكَايَةً عَنْهُمْ وَأَنَّهُمْ يُورِدُونَ ذَلِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ، / فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ قَائِلُ هَذَا الْقَوْلِ الْمَلَائِكَةَ الْمُوَكَّلِينَ بِقَبْضِ أَرْوَاحِهِمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْقَائِلُ هُمُ الْمَلَائِكَةُ الْمُوَكَّلُونَ بِعِقَابِهِمْ.

[Yüce Allah'ın: “Andolsun ki bize teker teker geldiniz” kavli hakkında iki mesele vardır] [Birinci Mesele: “Andolsun ki bize geldiniz” kavli hakkındadır] Bil ki O'nun: { وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى } “Andolsun ki bize teker teker geldiniz” kavli iki ihtimal taşır: Birincisi: Bunun, meleklerin { أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ } “çıkarın canlarınızı; bugün, söylemekte olduğunuz şeyler sebebiyle alçaltıcı azap ile cezalandırılacaksınız” sözüne matuf olmasıdır. Yüce Allah, meleklerin bunu azarlama yoluyla söyledikleri gibi, aynı şekilde Allah Teâlâ'dan naklen: { وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى } “Andolsun ki bize teker teker geldiniz” dediklerini beyan etmiştir. Dolayısıyla sözün tamamı meleklerden bir nakil ve bunu o kâfirlere yöneltmeleri olur. Bu takdire göre, bu sözü söyleyenin onların ruhlarını kabzetmekle görevli melekler olması muhtemel olduğu gibi, söyleyenlerin onları cezalandırmakla görevli melekler olması da muhtemeldir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ قَائِلَ هَذَا الْقَوْلِ هُوَ اللَّه تَعَالَى وَمَنْشَأُ هَذَا الِاخْتِلَافِ أَنَّ اللَّه تَعَالَى هَلْ يتكلم مع الكفار أولا؟ فَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي صِفَةِ الْكُفَّارِ: وَلا يُكَلِّمُهُمُ يوجب أن لا يتكلم معهم وقوله: فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ [الحجر: ٩٢] وقوله: فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ [الأعراف: ٦] يقتضي أن أَنْ يَكُونَ تَعَالَى يَتَكَلَّمُ مَعَهُمْ، فَلِهَذَا السَّبَبِ وَقَعَ هَذَا الِاخْتِلَافُ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَقْوَى، لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى مَا قَبْلَهَا، وَالْعَطْفُ يُوجِبُ التَّشْرِيكَ.

İkinci Görüş: Bu sözü söyleyenin Allah Teâlâ olmasıdır. Bu ihtilafın kaynağı, Allah Teâlâ'nın kâfirlerle konuşup konuşmayacağı meselesidir. Yüce Allah'ın kâfirlerin vasfı hakkındaki: { وَلا يُكَلِّمُهُمُ } “ve onlarla konuşmayacaktır” kavli onlarla konuşmamasını gerektirirken; O'nun: { فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } [Hicr 92] “Rabbine andolsun ki onların hepsine mutlaka soracağız” kavli ve: { فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ } [A'râf 6] “Elbette kendilerine peygamber gönderilenlere de soracağız, gönderilen peygamberlere de soracağız” kavli ise Yüce Allah'ın onlarla konuşmasını iktiza eder. İşte bu sebeple bu ihtilaf vuku bulmuştur. Birinci görüş daha kuvvetlidir; çünkü bu ayet kendisinden öncekine matuftur, atıf ise ortaklığı gerektirir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فُرادى لَفْظُ جَمْعٍ وَفِي وَاحِدِهِ قَوْلَانِ. قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: فُرَادَى جَمْعُ فَرْدَانَ، مِثْلُ سُكَارَى وَسَكْرَانَ، وَكُسَالَى وَكَسْلَانَ. وَقَالَ غَيْرُهُ فُرَادَى: جَمْعُ فَرِيدٍ، مِثْلُ رُدَافَى وَرَدِيفٍ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: فُرَادَى جَمْعٌ وَاحِدُهُ فَرْدٌ وَفَرْدَةٌ وَفَرِيدٌ وَفَرْدَانُ.

İkinci Mesele: Furâdâ (فُرَادَى) çoğul bir lafızdır; tekili hakkında iki görüş vardır. İbn Kuteybe şöyle demiştir: Furâdâ, tıpkı sekârâ (سُكَارَى) - sekrân (سَكْرَان) ve kusâlâ (كُسَالَى) - keslân (كَسْلَان) gibi ferdân (فَرْدَان) kelimesinin çoğuludur. Başkası ise şöyle demiştir: Furâdâ, tıpkı rudâfâ (رُدَافَى) - redîf (رَدِيف) gibi ferîd (فَرِيد) kelimesinin çoğuludur. Ferrâ ise: Furâdâ bir çoğuldur; tekili ferd (فَرْد), ferde (فَرْدَة), ferîd (فَرِيد) ve ferdân (فَرْدَان) kelimeleridir, demiştir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَقَوْلُهُ: وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى الْمُرَادُ مِنْهُ التَّقْرِيعُ وَالتَّوْبِيخُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ صَرَفُوا جَدَّهُمْ وَجُهْدَهُمْ فِي الدُّنْيَا إِلَى تَحْصِيلِ أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: تَحْصِيلُ الْمَالِ وَالْجَاهِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ عَبَدُوا الْأَصْنَامَ لِاعْتِقَادِهِمْ أَنَّهَا تَكُونُ شُفَعَاءَ لَهُمْ عِنْدَ اللَّه، ثُمَّ إِنَّهُمْ لَمَّا وَرَدُوا مَحْفِلَ الْقِيَامَةِ لَمْ يَبْقَ مَعَهُمْ شَيْءٌ مِنْ تِلْكَ الْأَمْوَالِ وَلَمْ يَجِدُوا مِنْ تِلْكَ الْأَصْنَامِ شَفَاعَةً لَهُمْ عِنْدَ اللَّه تَعَالَى فَبَقُوا فُرَادَى عَنْ كُلِّ مَا حَصَّلُوهُ فِي الدُّنْيَا وَعَوَّلُوا عَلَيْهِ، بِخِلَافِ أَهْلِ الْإِيمَانِ فَإِنَّهُمْ صَرَفُوا عُمْرَهُمْ إِلَى تَحْصِيلِ الْمَعَارِفِ الْحَقَّةِ وَالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، وَتِلْكَ الْمَعَارِفُ وَالْأَعْمَالُ الصَّالِحَةُ بَقِيَتْ مَعَهُمْ فِي قُبُورِهِمْ وَحَضَرَتْ مَعَهُمْ فِي مَشْهَدِ الْقِيَامَةِ، فَهُمْ فِي الْحَقِيقَةِ مَا حَضَرُوا فُرَادَى، بَلْ حَضَرُوا مَعَ الزَّادِ لِيَوْمِ الْمَعَادِ:

Bunu bildiğine göre, O'nun: { وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى } “Andolsun ki bize teker teker geldiniz” kavlinden murat, azarlama ve kınamadır. Çünkü onlar dünyadaki bütün gayret ve çabalarını iki şeyi elde etmeye sarf etmişlerdi: Birincisi, mal ve makam elde etmek; ikincisi ise Allah katında kendilerine şefaatçi olacakları inancıyla putlara tapmış olmalarıdır. Sonra onlar kıyamet mahşerine geldiklerinde o mallardan yanlarında hiçbir şey kalmamış ve Allah Teâlâ katında o putlardan kendilerine bir şefaat de bulamamışlardır. Böylece dünyada elde ettikleri ve bel bağladıkları her şeyden teker teker, yapayalnız kalmışlardır. İman ehli ise böyle değildir; zira onlar ömürlerini hakiki marifetleri ve salih amelleri elde etmeye sarf etmişlerdir. O marifetler ve salih ameller kabirlerinde onlarla beraber kalmış ve kıyamet mahşerinde onlarla birlikte hazır bulunmuştur. Dolayısıyla onlar hakikatte yapayalnız gelmemişler, bilakis ahiret günü için azıklarıyla birlikte gelmişlerdir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra Yüce Allah: { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } “Andolsun aranızdaki bağlar kopmuştur” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَالْكِسَائِيِّ بَيْنَكُمْ بِالنَّصْبِ، وَالْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ قَالَ الزَّجَّاجُ:

Birinci Mesele: Nâfi', Âsım'dan rivayetle Hafs ve Kisâî { بَيْنَكُمْ } kelimesini nasb ile (üstünlü), diğerleri ise ref ile (ötreli) okumuşlardır. Zeccâc şöyle demiştir:

الرَّفْعُ أَجْوَدُ، وَمَعْنَاهُ، لَقَدْ تَقَطَّعَ وَصْلُكُمْ، وَالنَّصْبُ جَائِزٌ وَالْمَعْنَى: لَقَدْ تَقَطَّعَ مَا كُنْتُمْ فِيهِ مِنَ الشَّرِكَةِ بَيْنَكُمْ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: هَذَا الِاسْمُ يُسْتَعْمَلُ عَلَى ضَرْبَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ اسْمًا مُنْصَرِفًا كَالِافْتِرَاقِ، وَالْأَجْوَدُ أَنْ يَكُونَ ظَرْفًا وَالْمَرْفُوعُ فِي قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ بَيْنَكُمْ هُوَ الَّذِي كَانَ ظَرْفًا ثُمَّ اسْتُعْمِلَ اسْمًا، وَالدَّلِيلُ عَلَى جَوَازِ كَوْنِهِ اسْمًا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ [فصلت: ٥] وهذا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ [الْكَهْفِ: ٧٨] فَلَمَّا اسْتُعْمِلَ اسْمًا فِي هَذِهِ الْمَوَاضِعِ جَازَ أَنْ يُسْنَدَ إِلَيْهِ الْفِعْلُ الَّذِي هُوَ تَقَطَّعَ فِي قَوْلِ مَنْ رَفَعَ. قَالَ: وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْمَرْفُوعَ هُوَ الَّذِي اسْتُعْمِلَ ظَرْفًا أَنَّهُ لَا يَخْلُو مِنْ أَنْ يَكُونَ الَّذِي هُوَ ظَرْفٌ اتَّسَعَ فِيهِ أَوْ يَكُونَ الَّذِي هُوَ مَصْدَرٌ. وَالْقِسْمُ الثَّانِي بَاطِلٌ، وَإِلَّا لَصَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: لَقَدْ/ تَقَطَّعَ افْتِرَاقُكُمْ وَهَذَا ضِدُّ الْمُرَادِ، لِأَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْآيَةِ لَقَدْ تَقَطَّعَ وَصْلُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ سَالِفُونَ عَلَيْهِ.

Ref ile okumak daha fasihtir; manası: 'Bağınız kopmuştur' demektir. Nasb ile okumak da caizdir; manası: 'Aranızda bulunan ortaklık kopup gitmiştir' demektir. Ebû Ali şöyle demiştir: Bu isim iki şekilde kullanılır: Birincisi, ayrılık (el-iftirâk) gibi munsarif bir isim olmasıdır; daha fasih olanı ise zarf olmasıdır. { بَيْنُكُمْ } şeklinde ref ile okuyanların kıraatindeki merfu kelime, aslında zarf olup sonra isim olarak kullanılan kelimedir. Bunun isim olmasının caiz olduğuna delil, Yüce Allah'ın: { وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ } [Fussilet 5] “Bizimle senin aranda bir perde vardır” ve: { هذا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ } [Kehf 78] “İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır” kavilleridir. Bu yerlerde isim olarak kullanıldığına göre, ref ile okuyanların kavlinde { تَقَطَّعَ } fiilinin ona isnat edilmesi caiz olmuştur. [Ebû Ali] dedi ki: Bu merfu olanın aslında zarf olarak kullanılan kelime olduğuna delil şudur: O, ya zarf olup onda genişletme (ittisâ') yapılmış olandır ya da masdar olandır. İkinci kısım bâtıldır; aksi takdirde ayetin takdiri: 'Ayrılığınız kesintiye uğradı/koptu' şeklinde olurdu ki bu muradın zıddıdır. Çünkü ayetten murat: 'Bağınız ve daha önce üzerinde bulunduğunuz durum kopmuştur' demektir.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ جَازَ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْوَصْلِ مَعَ أَنَّ أَصْلَهُ الِافْتِرَاقُ وَالتَّبَايُنُ؟

Eğer: 'Aslı ayrılık ve farklılık olduğu halde, nasıl oldu da bağ (vuslat) manasında olması caiz oldu?' denilirse,

قُلْنَا: هَذَا اللَّفْظُ إِنَّمَا يُسْتَعْمَلُ فِي الشَّيْئَيْنِ اللَّذَيْنِ بَيْنَهُمَا مُشَارَكَةٌ وَمُوَاصَلَةٌ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، كَقَوْلِهِمْ بَيْنِي وَبَيْنَهُ شَرِكَةٌ، وَبَيْنِي وَبَيْنَهُ رَحِمٌ، فَلِهَذَا السَّبَبِ حَسُنَ اسْتِعْمَالُ هَذَا اللَّفْظِ فِي مَعْنَى الْوَصْلَةِ فَقَوْلُهُ: لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ مَعْنَاهُ لَقَدْ تَقَطَّعَ وَصْلُكُمْ. أَمَّا مَنْ قَرَأَ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ بِالنَّصْبِ فَوَجْهُهُ أَنَّهُ أَضْمَرَ الْفَاعِلَ وَالتَّقْدِيرُ: لَقَدْ تَقَطَّعَ وَصْلُكُمْ بَيْنَكُمْ وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: إِنَّهُمْ قَالُوا إِذَا كَانَ غَدًا فَأْتِنِي وَالتَّقْدِيرُ: إِذَا كَانَ الرَّجَاءُ أَوِ الْبَلَاءُ غَدًا فَأْتِنِي، فَأَضْمَرَ لِدَلَالَةِ الْحَالِ. فَكَذَا هَاهُنَا. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: التَّقْدِيرُ: لَقَدْ تَقَطَّعَ مَا بَيْنَكُمْ. فَحُذِفَتْ لِوُضُوحِ مَعْنَاهَا.

Biz deriz ki: Bu lafız ancak aralarında bir yönden ortaklık ve irtibat bulunan iki şey hakkında kullanılır; nitekim 'benimle onun arasında ortaklık vardır', 'benimle onun arasında akrabalık bağı vardır' denir. İşte bu sebeple bu lafzın bağ (vuslat) manasında kullanılması güzel olmuştur. Dolayısıyla O'nun: { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } kavlinin manası: 'Bağınız kopmuştur' demektir. { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } şeklinde nasb ile okuyana gelince, bunun izahı faili gizlemiş olmasıdır; takdiri: 'Aranızdaki bağınız kopmuştur' şeklindedir. Sîbeveyhi şöyle demiştir: Onlar 'Yarın olunca bana gel' derler; takdiri ise 'Umut veya bela yarın vuku bulunca bana gel' şeklindedir ve durumun delaleti sebebiyle [faili] gizlemiştir. İşte burada da böyledir. İbnü'l-Enbârî de şöyle demiştir: Takdiri: 'Aranızdaki şey kopmuştur' şeklindedir; anlamı açık olduğu için [mâ] hazfedilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى قَانُونٍ شَرِيفٍ فِي مَعْرِفَةِ أَحْوَالِ الْقِيَامَةِ فَأَوَّلُهَا: أَنَّ النَّفْسَ الْإِنْسَانِيَّةَ إِنَّمَا تَعَلَّقَتْ بِهَذَا الْجَسَدِ آلَةً لَهُ فِي اكْتِسَابِ الْمَعَارِفِ الْحَقَّةِ وَالْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ فَإِذَا فَارَقَتِ النَّفْسُ الْجَسَدَ وَلَمْ يَحْصُلْ هَذَيْنِ الْمَطْلُوبَيْنِ الْبَتَّةَ عَظُمَتْ حَسَرَاتُهُ وَقَوِيَتْ آفَاتُهُ حَيْثُ وَجَدَ مِثْلَ هَذِهِ الْآلَةِ الشَّرِيفَةِ الَّتِي يُمْكِنُ اكْتِسَابُ السَّعَادَةِ الأبدية بها، ثم إنه ضعيفها وَأَبْطَلَهَا وَلَمْ يَنْتَفِعْ بِهَا الْبَتَّةَ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ [وَثَانِيهَا: أَنَّ هَذِهِ النَّفْسَ مَعَ أَنَّهَا لَمْ تَكْتَسِبْ بِهَذِهِ الْآلَةِ الْجَسَدَانِيَّةِ سَعَادَةً رُوحَانِيَّةً، وَكَمَالًا رُوحَانِيًّا، فَقَدْ عَمِلَتْ عَمَلًا آخَرَ أَرْدَأَ مِنَ الْأَوَّلِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهَا طُولَ الْعُمْرِ كَانَتْ فِي الرَّغْبَةِ فِي تَحْصِيلِ الْمَالِ وَالْجَاهِ وَفِي تَقْوِيَةِ الْعِشْقِ عَلَيْهَا، وَتَأْكِيدِ الْمَحَبَّةِ، وَفِي تَحْصِيلِهَا. وَالْإِنْسَانُ فِي الْحَقِيقَةِ مُتَوَجِّهٌ مِنَ الْعَالَمِ الْجُسْمَانِيِّ إِلَى الْعَالَمِ الرُّوحَانِيِّ، فَهَذَا الْمِسْكِينُ قَلَبَ الْقَضِيَّةَ وَعَكَسَ الْقَضِيَّةَ وَأَخَذَ يَتَوَجَّهُ مِنَ الْمَقْصِدِ الرُّوحَانِيِّ إِلَى الْعَالَمِ الْجُسْمَانِيِّ وَنَسِيَ مَقْصِدَهُ وَاغْتَرَّ بِاللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ، فَلَمَّا مَاتَ انْقَلَبَتِ الْقَضِيَّةُ شَاءَ أَمْ أَبَى تَوَجَّهَ مِنَ الْعَالَمِ الْجُسْمَانِيِّ إِلَى الْعَالَمِ الرُّوحَانِيِّ، فَبَقِيَتِ الْأَمْوَالُ الَّتِي اكْتَسَبَهَا وَأَفْنَى عُمْرَهُ فِي تَحْصِيلِهَا وَرَاءَ ظَهْرِهِ وَالشَّيْءُ الَّذِي يَبْقَى وَرَاءَ ظَهْرِ الْإِنْسَانِ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَنْتَفِعَ بِهِ، وَرُبَّمَا بَقِيَ مُنْقَطِعَ الْمَنْفَعَةِ مُعْوَجَّ الرَّقَبَةِ مُعْوَجَّ الرَّأْسِ بِسَبَبِ الْتِفَاتِهِ إِلَيْهَا مع الهجز عَنِ الِانْتِفَاعِ بِهَا، وَذَلِكَ يُوجِبُ نِهَايَةَ الْخَيْبَةِ وَالْغَمِّ وَالْحَسْرَةِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَالٍ يَكْتَسِبُهُ الْإِنْسَانُ وَلَمْ يَصْرِفْهُ فِي مَصَارِفِ الْخَيْرَاتِ فَصِفَتُهُ هَذِهِ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ، أَمَّا إِذَا صَرَفَهَا إِلَى الْجِهَاتِ الْمُوجِبَةِ لِلتَّعْظِيمِ لِأَمْرِ اللَّه وَالشَّفَقَةِ عَلَى خَلْقِ اللَّه فَمَا تَرَكَ تِلْكَ الْأَمْوَالَ وَرَاءَ ظَهْرِهِ وَلَكِنَّهُ قَدَّمَهَا تِلْقَاءَ وَجْهِهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ١١٠] وَثَالِثُهَا: أَنَّ أُولَئِكَ الْمَسَاكِينَ أَتْعَبُوا أَنْفُسَهُمْ فِي نُصْرَةِ الْأَدْيَانِ الْبَاطِلَةِ، وَالْمَذَاهِبِ الْفَاسِدَةِ/ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ يَنْتَفِعُونَ بِهَا عِنْدَ الْوُرُودِ فِي مَحْفِلِ الْقِيَامَةِ، فَإِذَا وَرَدُوهُ وَشَاهَدُوا مَا فِي

İkinci Mesele: Bil ki bu ayet, kıyamet hallerini bilme hususunda yüce bir kanunu içermektedir. Bunların birincisi: İnsan nefsi bu bedene, hakiki marifetleri ve faziletli ahlakı kazanmada kendisine bir alet olsun diye bağlanmıştır. Nefis bedenden ayrıldığında bu iki gaye hiç elde edilmemişse, kendisiyle ebedî saadetin kazanılabileceği böyle şerefli bir alet bulmuşken onu zayıflatıp boşa çıkardığı ve ondan asla faydalanmadığı için hasretleri büyür ve afetleri şiddetlenir. İşte: { وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz” kavlinden murat budur. İkincisi: Bu nefis, bu cismani aletle ruhani bir saadet ve ruhani bir kemal elde etmemekle birlikte, birincisinden daha kötü başka bir iş yapmıştır. Çünkü o, ömrü boyunca mal ve makam elde etme arzusunda olmuş; bunlara olan tutkusunu güçlendirmiş, sevgisini pekiştirmiş ve onları elde etmeye çalışmıştır. İnsan hakikatte cismani âlemden ruhani âleme yönelmektedir; fakat bu zavallı meseleyi tersyüz edip tersine çevirmiş, ruhani gayeden cismani âleme yönelmeye başlamış, gayesini unutmuş ve cismani lezzetlere aldanmıştır. Öldüğünde ise istese de istemese de iş tersine dönmüş, cismani âlemden ruhani âleme yönelmiştir. Böylece kazandığı ve ömrünü elde etmeye tükettiği mallar arkasında kalmıştır. İnsanın arkasında kalan şeyden ise faydalanması mümkün değildir. Hatta faydadan mahrum kalmış, ondan faydalanmaktan aciz olduğu halde ona dönüp bakması sebebiyle boynu bükük, başı eğik kalabilir. Bu da son derece hayal kırıklığı, gam ve hasrete sebep olur. İşte: { وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ } “Size verdiğimiz şeyleri de ardınızda bıraktınız” kavlinden murat budur. Bu da insanın kazandığı ve hayır yollarına sarf etmediği her malın sıfatının, Allah Teâlâ'nın bu ayette zikrettiği gibi olduğuna delalet eder. Şayet o malları Allah'ın emrine tazimi ve Allah'ın yaratıklarına şefkati gerektiren cihetlere sarf etmiş olsaydı, o malları arkasında bırakmamış, bilakis Yüce Allah'ın: { وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ } [Bakara 110] “Kendiniz için önden ne hayır gönderirseniz, onu Allah katında bulursunuz” buyurduğu gibi, onları önünden göndermiş olurdu. Üçüncüsü: O zavallılar batıl dinlere ve fasit mezheplere yardım etme uğruna kendilerini yormuşlar ve kıyamet mahşerine vardıklarında bunlardan faydalanacaklarını sanmışlardır. Oraya varıp da

تلك المذاهب من العذاب الشديد والعذاب الدَّائِمِ حَصَلَتْ فِيهِ جِهَاتٌ كَثِيرَةٌ مِنَ الْعَذَابِ. مِنْهَا عَذَابُ الْحَسْرَةِ وَالنَّدَامَةِ: وَهُوَ أَنَّهُ كَيْفَ أَنْفَقَ مَالَهُ فِي تَحَمُّلِ الْعَنَاءِ الشَّدِيدِ وَالْبَلَاءِ الْعَظِيمِ فِي تَحْصِيلِ مَا لَمْ يَحْصُلْ لَهُ مِنْهُ إِلَّا الْعَذَابُ وَالْعَنَاءُ، وَمِنْهَا عَذَابُ الْخَجَلَةِ: وَهُوَ أَنَّهُ ظَهَرَ لَهُ أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ يَعْتَقِدُهُ فِي دَارِ الدُّنْيَا كَانَ مَحْضَ الْجَهَالَةِ وَصَرِيحَ الضَّلَالَةِ، وَمِنْهَا حُصُولُ الْيَأْسِ الشَّدِيدِ مَعَ الطَّمَعِ الْعَظِيمِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ مَجْمُوعَ هَذِهِ الْأَحْوَالِ يُوجِبُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ وَالْآلَامَ الْعَظِيمَةَ الرُّوحَانِيَّةَ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ لَمَّا بَدَا لَهُ أَنَّهُ فَاتَهُ الْأَمْرُ الَّذِي بِهِ يَقْدِرُ عَلَى اكْتِسَابِ الْخَيْرَاتِ، وَحَصَلَ عِنْدَهُ الْأَمْرُ الَّذِي يُوجِبُ حُصُولَ الْمَضَرَّاتِ، فَإِذَنْ بَقِيَ لَهُ رَجَاءٌ فِي التَّدَارُكِ مِنْ بعض الوجوه فههنا يَحُفُّ ذَلِكَ الْأَلَمُ وَيَضْعُفُ ذَلِكَ الْحُزْنُ. أَمَّا إِذَا حَصَلَ الْجَزْمُ وَالْيَقِينُ بِأَنَّ التَّدَارُكَ مُمْتَنِعٌ، وجبر ذلك النقصان متعذر فههنا يَعْظُمُ الْحُزْنُ وَيَقْوَى الْبَلَاءُ جِدًّا، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَالْمَعْنَى أَنَّ الْوَصْلَةَ الْحَاصِلَةَ بَيْنَ النَّفْسِ وَالْجَسَدِ قَدْ تَقَطَّعَتْ وَلَا سَبِيلَ إِلَى تَحْصِيلِهَا مَرَّةً أُخْرَى. وَعِنْدَ الْوُقُوفِ عَلَى حَقَائِقِ هَذِهِ الْمَرَاتِبِ يَظْهَرُ أَنَّهُ لَا بَيَانَ فَوْقَ هَذَا الْبَيَانِ فِي شَرْحِ أحوال هؤلاء الضالين.

o mezheplerde bulunan şiddetli azabı ve daimi cezayı gördüklerinde, orada pek çok azap ciheti meydana gelir. Bunlardan biri hasret ve nedamet azabıdır: Kendisine azap ve meşakkatten başka bir şey getirmeyen şeyleri elde etmek için şiddetli sıkıntılara ve büyük belalara katlanıp malını nasıl harcadığıdır. Diğeri utanç azabıdır: Dünya yurdunda inandığı her şeyin sırf cehalet ve apaçık dalalet olduğunu görmesidir. Bir diğeri ise büyük bir tamah ile birlikte şiddetli bir ümitsizliğin hasıl olmasıdır. Şüphe yok ki bu hallerin bütünü şiddetli azabı ve büyük ruhani elemleri gerektirir. İşte: { وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ } “İçinizde ortaklar olduklarını iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz” kavlinden murat budur. Dördüncüsü: Kendisiyle hayırları kazanmaya güç yetirdiği şeyin elden çıktığı ve zararların meydana gelmesini gerektiren durumun hasıl olduğu ona açıkça görününce; şayet bir yönden telafi etme ümidi kalmış olsaydı, burada o elem hafifler ve o hüzün zayıflardı. Fakat telafinin imkânsız olduğu ve o noksanlığı gidermenin mümkün olmadığı kesinlik ve yakin ile anlaşılınca, işte burada hüzün büyür ve bela son derece şiddetlenir. Yüce Allah'ın: { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } “Andolsun aranızdaki bağlar kopmuştur” kavliyle buna işaret edilmiştir. Manası, nefis ile beden arasında meydana gelen bağın tamamen koptuğu ve onu yeniden elde etmenin hiçbir yolu bulunmadığıdır. Bu mertebelerin hakikatleri bilindiğinde, bu sapkınların hallerini açıklamada bu beyanın üstünde bir beyanın olmadığı ortaya çıkar.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٥]

[En'âm Suresi (6), Ayet 95]

إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٩٥)

{ إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } (95) “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yarıp filizlendiren Allah'tır. O, ölüden diriyi çıkarır; ölüsü de diriden çıkarandır. İşte Allah budur! O halde nasıl döndürülüyorsunuz?”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى يخرج الحي من الميت ومخرج الميت من الحي] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Yüce Allah'ın: “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yarıp filizlendiren Allah'tır. O, ölüden diriyi çıkarır; ölüsü de diriden çıkarandır” kavli hakkında] Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا تَكَلَّمَ فِي التَّوْحِيدِ ثُمَّ أَرْدَفَهُ بِتَقْرِيرِ أَمْرِ النُّبُوَّةِ، ثُمَّ تَكَلَّمَ فِي بَعْضِ تَفَارِيعِ هَذَا الْأَصْلِ، عَادَ هَاهُنَا إِلَى ذِكْرِ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ، وَكَمَالِ عِلْمِهِ وَحِكْمَتِهِ وَقُدْرَتِهِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ الْأَصْلِيَّ مِنْ جَمِيعِ الْمَبَاحِثِ الْعَقْلِيَّةِ وَالنَّقْلِيَّةِ، وَكُلِّ الْمَطَالِبِ الْحِكْمِيَّةِ إِنَّمَا هُوَ مَعْرِفَةُ اللَّه بِذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ وَأَفْعَالِهِ. وَفِي قَوْلِهِ: فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى قَوْلَانِ:

Birinci Mesele: Bil ki Yüce Allah tevhidden bahsedip ardından nübüvvet meselesini takrir ettikten ve sonra bu aslın bazı teferruatını ele aldıktan sonra; bütün akli ve nakli araştırmaların, bütün hikemi gayelerin asıl maksadının Allah'ı zatı, sıfatları ve fiilleriyle tanımak olduğuna dikkat çekmek üzere burada Yaratıcı'nın (Sâni') varlığına, ilminin, hikmetinin ve kudretinin kemaline delalet eden delilleri zikretmeye dönmüştür. O'nun: { فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى } “taneyi ve çekirdeği yaran” kavli hakkında iki görüş vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَوْلُ الضَّحَّاكِ وَمُقَاتِلٍ: فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى أَيْ خَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: ذَهَبُوا بِفَالِقٍ مَذْهَبَ فَاطِرٍ، وَأَقُولُ: الْفِطْرُ هُوَ الشَّقُّ، / وَكَذَلِكَ الْفَلْقُ، فَالشَّيْءُ قَبْلَ أَنْ دَخَلَ فِي الْوُجُودِ كَانَ مَعْدُومًا مَحْضًا وَنَفْيًا صِرْفًا، وَالْعَقْلُ يَتَصَوَّرُ مِنَ الْعَدَمِ ظُلْمَةً مُتَّصِلَةً لَا انْفِرَاجَ فِيهَا وَلَا انْفِلَاقَ وَلَا انْشِقَاقَ، فَإِذَا أَخْرَجَهُ الْمُبْدِعُ الْمُوجِدُ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ، فَكَأَنَّهُ بِحَسْبِ التَّخَيُّلِ وَالتَّوَهُّمِ شَقَّ ذَلِكَ الْعَدَمَ وَفَلَقَهُ. وَأَخْرَجَ ذَلِكَ الْمُحْدَثَ مِنْ ذَلِكَ الشَّقِّ. فَبِهَذَا التَّأْوِيلِ لَا يَبْعُدُ حَمْلُ الْفَالِقِ عَلَى الْمُوجِدِ وَالْمُحْدِثِ وَالْمُبْدِعِ.

Birinci Görüş: İbn Abbâs'tan rivayet edilen, Dahhâk ve Mukâtil'in de kavli olan görüştür: { فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى }, yani tane ve çekirdeğin yaratıcısı demektir. Vâhidî şöyle demiştir: Fâlık (فَالِق) kelimesini fâtır (فَاطِر) manasına almışlardır. Ben de derim ki: Fıtr yarmak demektir, felk de öyledir. Bir şey varlığa girmeden önce sırf yokluk ve mutlak adem idi. Akıl yokluktan, içinde hiçbir açılma, yarılma ve çatlama bulunmayan bitişik bir karanlık tasavvur eder. Eşsizce icat edip var eden (Mübdi' ve Mûcid), onu yokluktan varlığa çıkardığında, sanki tahayyül ve vehim açısından o yokluğu yarıp parçalamış ve o sonradan olanı (muhdes) o yarıktan çıkarmış gibi olur. İşte bu tevil ile fâlık lafzını mûcid (vareden), muhdis (sonradan var kılan) ve mübdi' (örneksiz yaratan) manasına hamletmek uzak bir ihtimal değildir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ: أَنَّ الْفَلْقَ هُوَ الشَّقُّ، وَالْحَبَّ هُوَ الَّذِي يَكُونُ مَقْصُودًا بِذَاتِهِ مِثْلَ حَبَّةِ الْحِنْطَةِ وَالشَّعِيرِ وَسَائِرِ الْأَنْوَاعِ، وَالنَّوَى هُوَ الشَّيْءُ الْمَوْجُودُ فِي دَاخِلِ الثَّمَرَةِ مِثْلَ نَوَى الْخَوْخِ وَالتَّمْرِ وَغَيْرِهِمَا.

İkinci Görüş: Çoğunluğun görüşüdür: Felk (yarma), şakk (yarılma) demektir. Hubûbât (tane/habbe); buğday, arpa ve diğer türlerin tanesi gibi bizzat kendisi kastedilen şeydir. Nevâ (çekirdek) ise şeftali, hurma ve diğerlerinin çekirdeği gibi meyvenin içinde bulunan şeydir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ إِذَا وَقَعَتِ الْحَبَّةُ أَوِ النَّوَاةُ فِي الْأَرْضِ الرَّطْبَةِ، ثُمَّ مَرَّ بِهِ قَدْرٌ مِنَ الْمُدَّةِ أَظْهَرَ اللَّه تَعَالَى فِي تِلْكَ الْحَبَّةِ وَالنَّوَاةِ مِنْ أَعْلَاهَا شَقًّا وَمِنْ أَسْفَلِهَا شَقًّا آخَرَ. أَمَّا الشَّقُّ الَّذِي يَظْهَرُ فِي أَعْلَى الْحَبَّةِ وَالنَّوَاةِ فَإِنَّهُ يُخْرِجُ مِنْهُ الشَّجَرَةَ الصَّاعِدَةَ إِلَى الْهَوَاءِ، وَأَمَّا الشَّقُّ الَّذِي يَظْهَرُ فِي أَسْفَلِ تِلْكَ الْحَبَّةِ فَإِنَّهُ يُخْرِجُ مِنْهُ الشَّجَرَةَ الْهَابِطَةَ فِي الْأَرْضِ وَهِيَ الْمُسَمَّاةُ بِعُرُوقِ الشَّجَرَةِ، وَتَصِيرُ تِلْكَ الْحَبَّةُ وَالنَّوَاةُ سَبَبًا لِاتِّصَالِ الشَّجَرَةِ الصَّاعِدَةِ فِي الْهَوَاءِ بِالشَّجَرَةِ الْهَابِطَةِ فِي الْأَرْضِ.

Bunu bildiğine göre şöyle deriz: Tane veya çekirdek nemli toprağa düştüğünde ve üzerinden bir süre geçtiğinde, Allah Teâlâ o tanede ve çekirdekte üst tarafından bir yarık, alt tarafından da başka bir yarık meydana getirir. Tanenin ve çekirdeğin üst kısmında beliren yarıktan havaya doğru yükselen ağacı/filizi çıkarır; o tanenin alt kısmında beliren yarıktan ise toprağın derinliğine inen ve ağacın kökleri olarak adlandırılan kısmı çıkarır. Böylece o tane ve çekirdek, havaya yükselen gövde ile toprağa inen köklerin birbirine bağlanmasına bir sebep olur.

ثُمَّ إِنَّ هَاهُنَا عَجَائِبَ: فَإِحْدَاهَا: أَنَّ طَبِيعَةَ تِلْكَ الشَّجَرَةِ إِنْ كَانَتْ تَقْتَضِي الْهَوَى فِي عُمْقِ الْأَرْضِ فَكَيْفَ تَوَلَّدَتْ مِنْهَا الشَّجَرَةُ الصَّاعِدَةُ فِي الْهَوَاءِ؟ وَإِنْ كَانَتْ تَقْتَضِي الصُّعُودَ فِي الْهَوَاءِ، فَكَيْفَ تَوَلَّدَتْ مِنْهَا الشَّجَرَةُ الْهَابِطَةُ فِي الْأَرْضِ؟ فَلَمَّا تُوُلِّدَ مِنْهَا هَاتَانِ الشَّجَرَتَانِ مَعَ أَنَّ الْحِسَّ وَالْعَقْلَ يَشْهَدُ بِكَوْنِ طَبِيعَةِ إِحْدَى الشَّجَرَتَيْنِ مُضَادَّةً لِطَبِيعَةِ الشَّجَرَةِ الْأُخْرَى، عَلِمْنَا أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِمُقْتَضَى الطَّبْعِ وَالْخَاصِّيَّةِ، بَلْ بِمُقْتَضَى الْإِيجَادِ وَالْإِبْدَاعِ وَالتَّكْوِينِ وَالِاخْتِرَاعِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ بَاطِنَ الْأَرْضِ جِرْمٌ كَثِيفٌ صُلْبٌ لَا تَنْفُذُ الْمِسَلَّةُ الْقَوِيَّةُ فِيهِ وَلَا يَغُوصُ السِّكِّينُ الْحَادُّ الْقَوِيُّ فِيهِ، ثُمَّ إِنَّا نُشَاهِدُ أَطْرَافَ تِلْكَ الْعُرُوقِ فِي غَايَةِ الدِّقَّةِ وَاللَّطَافَةِ بِحَيْثُ لَوْ دَلَّكَهَا الْإِنْسَانُ بِأُصْبُعِهِ بِأَدْنَى قُوَّةٍ لَصَارَتْ كَالْمَاءِ، ثُمَّ إِنَّهَا مَعَ غَايَةِ اللَّطَافَةِ تَقْوَى عَلَى النُّفُوذِ فِي تِلْكَ الْأَرْضِ الصُّلْبَةِ وَالْغَوْصِ فِي بَوَاطِنِ تِلْكَ الْأَجْرَامِ الْكَثِيفَةِ، فَحُصُولُ هَذِهِ الْقُوَى الشَّدِيدَةِ لِهَذِهِ الْأَجْرَامِ الضَّعِيفَةِ الَّتِي هِيَ فِي غَايَةِ اللَّطَافَةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِتَقْدِيرِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ يَتَوَلَّدُ مِنْ تِلْكَ النَّوَاةِ شَجَرَةٌ وَيَحْصُلُ فِي تِلْكَ الشَّجَرَةِ طَبَائِعُ مُخْتَلِفَةٌ، فَإِنَّ قِشْرَ الْخَشَبَةِ لَهُ طَبِيعَةٌ مَخْصُوصَةٌ، وَفِي دَاخِلِ ذَلِكَ الْقِشْرِ جِرْمُ الْخَشَبَةِ وَفِي وَسَطِ تِلْكَ الْخَشَبَةِ جِسْمٌ رَخْوٌ ضَعِيفٌ يُشْبِهُ الْعِهْنَ الْمَنْفُوشَ، ثُمَّ إِنَّهُ يَتَوَلَّدُ مِنْ سَاقِ الشَّجَرَةِ أَغْصَانُهَا وَيَتَوَلَّدُ عَلَى الْأَغْصَانِ الْأَوْرَاقُ أَوَّلًا، ثُمَّ الْأَزْهَارُ وَالْأَنْوَارُ ثَانِيًا، ثُمَّ الْفَاكِهَةُ ثَالِثًا، ثُمَّ قَدْ يَحْصُلُ لِلْفَاكِهَةِ أَرْبَعَةُ أَنْوَاعٍ مِنَ الْقِشْرِ: مثل الجوز، فإن قشره الْأَعْلَى هُوَ ذَلِكَ الْأَخْضَرُ، وَتَحْتَ ذَلِكَ الْقِشْرِ الَّذِي/ يُشْبِهُ الْخَشَبَ، وَتَحْتَهُ ذَلِكَ الْقِشْرُ الَّذِي هُوَ كَالْغِشَاءِ الرَّقِيقِ الْمُحِيطِ بِاللُّبِّ، وَتَحْتَهُ ذَلِكَ اللُّبُّ، وَذَلِكَ اللُّبُّ مُشْتَمِلٌ عَلَى جِرْمٍ كَثِيفٍ هُوَ أَيْضًا كَالْقِشْرِ، وَعَلَى جِرْمٍ لَطِيفٍ وَهُوَ الدُّهْنُ، وَهُوَ الْمَقْصُودُ الْأَصْلِيُّ، فَتَوَلُّدُ هَذِهِ الْأَجْسَامِ الْمُخْتَلِفَةِ فِي طَبَائِعِهَا وَصِفَاتِهَا وَأَلْوَانِهَا وَأَشْكَالِهَا وَطَعُومِهَا مَعَ تَسَاوِي تَأْثِيرَاتِ الطَّبَائِعِ وَالنُّجُومِ وَالْفُصُولِ الْأَرْبَعَةِ وَالطَّبَائِعِ الْأَرْبَعِ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا إِنَّمَا حَدَثَتْ بِتَدْبِيرِ الْحَكِيمِ الرَّحِيمِ الْمُخْتَارِ الْقَادِرِ لَا بِتَدْبِيرِ الطَّبَائِعِ وَالْعَنَاصِرِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّكَ قَدْ تَجِدُ الطَّبَائِعَ الْأَرْبَعَ حَاصِلَةٌ فِي الْفَاكِهَةِ الْوَاحِدَةِ، فَالْأُتْرُنْجُ قِشْرُهُ حَارٌّ يَابِسٌ، وَلَحْمُهُ بَارِدٌ رَطْبٌ، وَحِمَاضُهُ بَارِدٌ يَابِسٌ، وَبِذْرُهُ حَارٌّ يَابِسٌ، وَكَذَلِكَ الْعِنَبُ قِشْرُهُ وَعَجَمُهُ بَارِدٌ يَابِسٌ، وَمَاؤُهُ وَلَحْمُهُ حَارٌّ رَطْبٌ، فَتَوَلَّدُ هَذِهِ الطَّبَائِعُ الْمُضَادَّةُ وَالْخَوَاصُّ الْمُتَنَافِرَةُ عَنِ الْحَبَّةِ الْوَاحِدَةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِإِيجَادِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّكَ تَجِدُ أَحْوَالَ الْفَوَاكِهِ مُخْتَلِفَةً فَبَعْضُهَا يَكُونُ اللُّبُّ فِي الدَّاخِلِ وَالْقِشْرُ فِي الْخَارِجِ كَمَا فِي الْجَوْزِ وَاللَّوْزِ وَبَعْضُهَا يَكُونُ الْفَاكِهَةُ الْمَطْلُوبَةُ فِي الْخَارِجِ، وَتَكُونُ الْخَشَبَةُ فِي الدَّاخِلِ كَالْخَوْخِ وَالْمِشْمِشِ، وَبَعْضُهَا يَكُونُ النَّوَاةُ لَهَا لُبٌّ كَمَا فِي نَوَى الْمِشْمِشِ وَالْخَوْخِ، وَبَعْضُهَا لَا لُبَّ لَهُ، كَمَا فِي نَوَى التَّمْرِ وَبَعْضُ الْفَوَاكِهِ لَا يَكُونُ لَهُ مِنَ الدَّاخِلِ وَالْخَارِجِ قِشْرٌ، بَلْ يَكُونُ كُلُّهُ مَطْلُوبًا كَالتِّينِ، فَهَذِهِ أَحْوَالٌ مُخْتَلِفَةٌ فِي هَذِهِ الْفَوَاكِهِ وَأَيْضًا هَذِهِ الْحُبُوبُ مُخْتَلِفَةٌ فِي الْأَشْكَالِ وَالصُّوَرِ فَشَكْلُ الْحِنْطَةِ كَأَنَّهُ نِصْفُ دَائِرَةٍ، وَشَكْلُ الشَّعِيرِ كَأَنَّهُ مَخْرُوطَانِ اتَّصَلَا بِقَاعِدَتَيْهِمَا، وَشَكْلُ الْعَدَسِ كَأَنَّهُ دَائِرَةٌ، وَشَكْلُ الْحِمَّصِ عَلَى وَجْهٍ آخَرَ فَهَذِهِ الْأَشْكَالُ الْمُخْتَلِفَةُ، لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ لِأَسْرَارٍ وَحِكَمٍ عَلِمَ الْخَالِقُ أَنَّ تَرْكِيبَهَا لَا يَكْمُلُ إِلَّا عَلَى ذَلِكَ الشَّكْلِ، وَأَيْضًا فَقَدْ أَوْدَعَ الْخَالِقُ تَعَالَى فِي كُلِّ نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْحُبُوبِ خَاصِّيَّةً أُخْرَى وَمَنْفَعَةً أُخْرَى وَأَيْضًا فَقَدْ تَكُونُ الثَّمَرَةُ الْوَاحِدَةُ غِذَاءً لِحَيَوَانٍ وَسُمًّا لِحَيَوَانٍ آخَرَ، فَاخْتِلَافُ هَذِهِ الصِّفَاتِ وَالْأَشْكَالِ وَالْأَحْوَالِ مَعَ اتِّحَادِ الطَّبَائِعِ وَتَأْثِيرَاتِ الْكَوَاكِبِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّهَا إِنَّمَا حَصَلَتْ بِتَخْلِيقِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ الْحَكِيمِ.

Ayrıca burada akıllara durgunluk veren harikalıklar vardır: Birincisi: O ağacın tabiatı eğer yerin derinliğine inmeyi gerektiriyorsa, ondan havaya yükselen gövde nasıl meydana gelmiştir? Şayet havaya yükselmeyi gerektiriyorsa, toprağa inen kökler ondan nasıl doğmuştur? Duyu ve akıl, bu iki kısımdan birinin tabiatının diğerinin tabiatına zıt olduğuna şahitlik ederken ikisi de ondan meydana geldiğine göre, bunun tabiat ve hassadan dolayı değil; bilakis icat, ibdâ' (örneksiz yaratma), tekvin ve yoktan var etme ile olduğunu anlarız. İkincisi: Yerin içi, güçlü bir çuvaldızın geçemeyeceği, keskin ve kuvvetli bir bıçağın batamayacağı kadar kesif ve sert bir cisimdir. Bununla birlikte biz o köklerin uçlarının son derece ince ve latif olduğunu görürüz; öyle ki insan parmağıyla en ufak bir kuvvetle ovsa su gibi ezilir. Buna rağmen o derece latifliğiyle o sert toprağa nüfuz etmeye ve o kesif cisimlerin derinliklerine dalmaya güç yetirir. Son derece latif olan bu zayıf cisimlerin bu derece güçlü kuvvetlere sahip olması, ancak Azîz ve Hakîm olanın takdiriyle mümkündür. Üçüncüsü: O çekirdekten bir ağaç doğar ve o ağaçta farklı tabiatlar meydana gelir. Ağacın kabuğunun kendine has bir tabiatı vardır, o kabuğun içinde odun kısmı, o odunun ortasında ise atılmış yüne benzeyen yumuşak ve zayıf bir cisim (öz) bulunur. Sonra ağacın gövdesinden dalları, dalların üzerinde önce yapraklar, sonra çiçekler, üçüncü olarak da meyveler meydana gelir. Sonra bir meyvenin dört türlü kabuğu olabilir: Ceviz gibi; zira onun en üst kabuğu o yeşil kısımdır, onun altında oduna benzeyen kabuk vardır, onun altında içi saran ince zar gibi bir kabuk bulunur, onun altında ise asıl iç (lüb) vardır. O iç de kabuk gibi olan kesif bir kütle ile asıl maksat olan latif yağı ihtiva eder. Tabiatların, yıldızların, dört mevsimin ve dört unsurun tesirlerinin bir ve eşit olmasına rağmen tabiatları, sıfatları, renkleri, şekilleri ve tatları birbirinden farklı bu cisimlerin meydana gelmesi; bunların tabiat ve unsurların tesiriyle değil, Hakîm, Rahîm, Muhtâr ve Kâdir olan Allah'ın tedbiriyle vücut bulduğuna delalet eder. Dördüncüsü: Dört tabiatı tek bir meyvede toplanmış bulabilirsin: Ağaçkavununun (turunç) kabuğu sıcak-kuru, eti soğuk-nemli, ekşisi soğuk-kuru, çekirdeği ise sıcak-kurudur. Aynı şekilde üzümün kabuğu ve çekirdeği soğuk-kuru, suyu ve eti ise sıcak-nemlidir. Bu zıt tabiatların ve birbirine aykırı özelliklerin tek bir taneden meydana gelmesi, mutlaka Muhtâr olan bir Failin icadıyla olmalıdır. Beşincisi: Meyvelerin hallerinin farklı olduğunu görürsün: Bazısının içi dâhilde, kabuğu ise hariçtedir; ceviz ve bademde olduğu gibi. Bazısının ise arzu edilen meyvesi dışarıda, sert çekirdeği içeridedir; şeftali ve kayısı gibi. Bazısının çekirdeğinin içinde bademi/özü vardır; kayısı ve şeftali çekirdeğinde olduğu gibi. Bazısının ise özü yoktur; hurma çekirdeği gibi. Bazı meyvelerin ise içeriden ve dışarıdan hiçbir kabuğu yoktur; incir gibi tamamı yenilir. İşte bu meyvelerdeki farklı haller böyledir. Yine bu taneler de şekil ve suret bakımından farklıdır: Buğdayın şekli yarım daire gibidir; arpanın şekli tabanları birleşmiş iki koni gibidir; mercimeğin şekli daire gibidir; nohut ise başka bir şekildedir. Bu farklı şekiller, Yaratıcı'nın ancak bu şekil üzere tamamlanacağını bildiği sırlar ve hikmetlerden dolayıdır. Yüce Yaratıcı her bir dane çeşidine başka bir özellik ve başka bir fayda yerleştirmiştir. Yine tek bir meyve bir hayvan için gıda iken, başka bir hayvan için zehir olabilir. Tabiatların ve gezegenlerin tesirlerinin bir olmasına rağmen bu sıfatların, şekillerin ve hallerin farklılığı, bütün bunların ancak Muhtâr ve Hakîm olan Failin yaratmasıyla meydana geldiğine delalet eder.

وَسَادِسُهَا: أَنَّكَ إِذَا أَخَذْتَ وَرَقَةً وَاحِدَةً مِنْ أَوْرَاقِ الشَّجَرَةِ وَجَدْتَ خَطًّا وَاحِدًا مُسْتَقِيمًا فِي وَسَطِهَا، كَأَنَّهُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى تِلْكَ الْوَرَقَةِ كَالنُّخَاعِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى بَدَنِ الْإِنْسَانِ، وَكَمَا أَنَّهُ يَنْفَصِلُ مِنَ النُّخَاعِ أَعْصَابٌ كَثِيرَةٌ يَمْنَةً وَيَسْرَةً فِي بدن

Altıncısı: Bir ağacın yapraklarından tek bir yaprak aldığında, ortasında düz bir damar görürsün; sanki o yaprağa nispetle insan bedenindeki omurilik gibidir. Omurilikten insanın bedeninde sağa ve sola pek çok sinir ayrıldığı gibi,

الْإِنْسَانِ. ثُمَّ لَا يَزَالُ يَنْفَصِلُ عَنْ كُلِّ شُعْبَةٍ شُعَبٌ أُخَرُ، وَلَا تَزَالُ تَسْتَدِقُّ حَتَّى تَخْرُجَ عَنِ الْحِسِّ وَالْأَبْصَارِ بِسَبَبِ الصِّغَرِ، فَكَذَلِكَ فِي تِلْكَ الْوَرَقَةِ قَدْ يَنْفَصِلُ عَنْ ذَلِكَ الْخَطِّ الْكَبِيرِ الْوَسَطَانِيِّ خُطُوطٌ مُنْفَصِلَةٌ، وَعَنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا خُطُوطٌ مُخْتَلِفَةٌ أُخْرَى أَدَقُّ مِنَ الْأُولَى، وَلَا يَزَالُ يَبْقَى عَلَى هَذَا الْمَنْهَجِ حَتَّى تَخْرُجَ تِلْكَ الْخُطُوطُ عَنِ الْحِسِّ وَالْبَصَرِ وَالْخَالِقُ تَعَالَى إِنَّمَا فَعَلَ ذَلِكَ حَتَّى أَنَّ الْقُوَى الْجَاذِبَةَ الْمَرْكُوزَةَ فِي جِرْمِ تِلْكَ الْوَرَقَةِ تَقْوَى عَلَى جَذْبِ الْأَجْزَاءِ اللَّطِيفَةِ الْأَرْضِيَّةِ فِي تِلْكَ الْمَجَارِي الضَّيِّقَةِ، فَلَمَّا وَقَفْتُ عَلَى عِنَايَةِ الْخَالِقِ فِي إِيجَادِ تِلْكَ/ الْوَرَقَةِ الْوَاحِدَةِ عَلِمْتَ أَنَّ عِنَايَتَهُ فِي تَخْلِيقِ جُمْلَةِ تِلْكَ الشَّجَرَةِ أَكْمَلُ، وَعَرَفْتَ أَنَّ عِنَايَتَهُ فِي تَكْوِينِ جُمْلَةِ النَّبَاتِ أَكْمَلُ.

sonra her bir koldan başka kollar ayrılmaya devam eder ve küçüklüğü sebebiyle duyu ve gözün göremeyeceği kadar incelir; işte o yaprakta da ortadaki büyük ana damardan yan damarlar ayrılır ve bunların her birinden öncekinden daha ince başka damarlar çıkar. Bu düzen, o damarcıklar duyu ve gözün algılayamayacağı dereceye varıncaya kadar devam eder. Yüce Yaratıcı bunu, o yaprağın bünyesine yerleştirilen çekici kuvvetlerin (kuvve-i câzibe) o dar kanallar vasıtasıyla topraktaki latif zerreleri çekmeye güç yetirmesi için yapmıştır. Yaratıcı'nın o tek bir yaprağı var etmedeki inayetine muttali olduğunda, o ağacın bütününü yaratmasındaki inayetinin daha mükemmel olduğunu ve bütün bitkileri var etmedeki inayetinin ise en kâmil seviyede bulunduğunu anlarsın.

ثُمَّ إِذَا عَرَفْتَ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا خَلَقَ جُمْلَةَ النَّبَاتِ لِمَصْلَحَةِ الْحَيَوَانِ عَلِمْتَ أَنَّ عِنَايَتَهُ بِتَخْلِيقِ الْحَيَوَانِ أَكْمَلُ، وَلَمَّا عَلِمْتَ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ تَخْلِيقِ جُمْلَةِ الْحَيَوَانَاتِ هُوَ الْإِنْسَانُ عَلِمْتَ أَنَّ عِنَايَتَهُ فِي تَخْلِيقِ الْإِنْسَانِ أَكْمَلُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا خَلَقَ النَّبَاتَ وَالْحَيَوَانَ فِي هَذَا الْعَالَمِ لِيَكُونَ غِذَاءً وَدَوَاءً لِلْإِنْسَانِ بِحَسَبِ جَسَدِهِ وَالْمَقْصُودُ مِنْ تَخْلِيقِ الْإِنْسَانِ هُوَ الْمَعْرِفَةُ وَالْمَحَبَّةُ وَالْخِدْمَةُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ.

Sonra O'nun bütün bitkileri hayvanların menfaati için yarattığını bildiğinde, hayvanları yaratmasındaki inayetinin daha mükemmel olduğunu anlarsın. Bütün hayvanların yaratılmasındaki maksadın insan olduğunu bildiğinde ise O'nun insanı yaratmasındaki inayetinin en mükemmel olduğunu anlarsın. Sonra Yüce Allah bu âlemdeki bitki ve hayvanı insanın bedenine göre gıda ve deva olsun diye yaratmıştır; insanın yaratılmasındaki maksat ise marifet, muhabbet ve kulluktur; nitekim Yüce Allah: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ }

[الذَّارِيَاتِ: ٥٦] فَانْظُرْ أَيُّهَا الْمِسْكِينُ بِعَيْنِ رَأْسِكَ فِي تِلْكَ الْوَرَقَةِ الْوَاحِدَةِ مِنْ تِلْكَ الشَّجَرَةِ، وَاعْرِفْ كَيْفِيَّةَ خِلْقَةِ تِلْكَ الْعُرُوقَ وَالْأَوْتَارَ فِيهَا، ثُمَّ انْتَقِلْ مِنْ مَرْتَبَةٍ إِلَى مَا فَوْقَهَا حَتَّى تَعْرِفَ أَنَّ الْمَقْصُودَ الْأَخِيرَ مِنْهَا حُصُولُ الْمَعْرِفَةِ وَالْمَحَبَّةِ فِي الْأَرْوَاحِ الْبَشَرِيَّةِ، فَحِينَئِذٍ يَنْفَتِحُ عَلَيْكَ بَابٌ مِنَ الْمُكَاشَفَاتِ لَا آخِرَ لَهَا، وَيَظْهَرُ لَكَ أَنَّ أَنْوَاعَ نِعَمِ اللَّه فِي حَقِّكَ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، كَمَا قَالَ: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها [إِبْرَاهِيمَ: ٣٤] وَكُلُّ ذَلِكَ إِنَّمَا ظَهَرَ مِنْ كَيْفِيَّةِ خِلْقَةِ تِلْكَ الْوَرَقَةِ مِنَ الْحَبَّةِ وَالنَّوَاةِ، فَهَذَا كَلَامٌ مُخْتَصَرٌ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى وَمَتَّى وَقَفَ الْإِنْسَانُ عَلَيْهِ أَمْكَنَهُ تَفْرِيقُهَا وَتَشْعِيبُهَا إِلَى مَا لَا آخِرَ لَهُ، وَنَسْأَلُ اللَّه التَّوْفِيقَ وَالْهِدَايَةَ.

[Zâriyât 56] “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” buyurmuştur. Ey zavallı insan! O ağacın tek bir yaprağına baş gözünle bak; oradaki damarların ve liflerin nasıl yaratıldığını anla! Sonra bir mertebeden onun üstündekine intikal et ki, bütün bunlardaki nihai maksadın insan ruhlarında marifet ve muhabbetin hasıl olması olduğunu bilesin. İşte o vakit sana sonu gelmeyen keşif kapıları açılır ve Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها } [İbrâhîm 34] “Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız” buyurduğu gibi, senin hakkındaki Allah'ın nimet çeşitlerinin sonsuz olduğu ortaya çıkar. Bütün bunlar ise bir tane ve çekirdekten o yaprağın yaratılış keyfiyetinden anlaşılmıştır. İşte bu, O'nun: { إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى } “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yarıp filizlendiren Allah'tır” kavlinin tefsirinde muhtasar bir kelamdır. İnsan buna vâkıf olduğunda onu sonu gelmez kollara ve ayrıntılara ayırabilir. Allah'tan muvaffakiyet ve hidayet dileriz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ فَفِيهِ مَبَاحِثُ:

İkinci Mesele: Yüce Allah'ın: { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ } “O, ölüden diriyi çıkarır; ölüsü de diriden çıkarandır” kavline gelince, bunda birtakım bahisler vardır:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الْحَيَّ اسْمٌ لِمَا يَكُونُ موصوفا بالحياة، والْمَيِّتِ اسْمٌ لِمَا كَانَ خَالِيًا عَنْ صِفَةِ الْحَيَاةِ فِيهِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: النَّبَاتُ لَا يَكُونُ حَيًّا.

Birincisi: Diri (el-hayy), hayat sıfatıyla mevsuf olan şeyin adıdır; ölü (el-meyyit) ise kendisinde hayat sıfatı bulunmayan şeyin adıdır. Bu takdire göre bitki diri sayılmaz.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَلِلنَّاسِ فِي تَفْسِيرِ هذا الْحَيَّ والْمَيِّتِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: حَمْلُ هَذَيْنِ اللَّفْظَيْنِ عَلَى الْحَقِيقَةِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُخْرِجُ مِنَ النُّطْفَةِ بَشَرًا حَيًّا، ثُمَّ يُخْرِجُ مِنَ الْبَشَرِ الْحَيِّ نُطْفَةً مَيِّتَةً، وَكَذَلِكَ يُخْرِجُ مِنَ الْبَيْضَةِ فَرَوْجَةً حَيَّةً، ثُمَّ يُخْرِجُ مِنَ الدَّجَاجَةِ بَيْضَةً مَيِّتَةً، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنَّ الْحَيَّ وَالْمَيِّتَ مُتَضَادَّانِ مُتَنَافِيَانِ، فَحُصُولُ الْمَثَلِ عَنِ الْمَثَلِ يُوهِمُ أَنْ يَكُونَ بِسَبَبِ الطَّبِيعَةِ وَالْخَاصِّيَّةِ. أَمَّا حُصُولُ الضِّدِّ مِنَ الضِّدِّ، فَيَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ بِسَبَبِ الطَّبِيعَةِ وَالْخَاصِّيَّةِ، بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِتَقْدِيرِ الْمُقَدِّرِ الْحَكِيمِ، وَالْمُدَبِّرِ الْعَلِيمِ.

Bunu bildiğine göre, insanların bu 'diri' ve 'ölü' tabirlerinin tefsirinde iki görüşü vardır: Birincisi: Bu iki lafzı hakiki anlamına hamletmektir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Nutfeden diri bir insan çıkarır, sonra diri insandan ölü bir nutfe çıkarır. Aynı şekilde yumurtadan canlı bir civciv çıkarır, sonra tavuktan ölü bir yumurta çıkarır. Bundan maksat şudur: Diri ile ölü birbirine zıt ve aykırıdır. Benzerin benzerden meydana gelmesi bunun tabiat ve hassa sebebiyle olduğu vehmini doğurabilir. Zıddın zıttan meydana gelmesine gelince, bunun tabiat ve hassa sebebiyle olması imkânsızdır; bilakis mutlak surette Hakîm olan Takdir Edici'nin ve Alîm olan Müdebbir'in takdiriyle olmalıdır.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنْ يُحْمَلَ الْحَيَّ والْمَيِّتِ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ، وَعَلَى الْوُجُوهِ الْمَجَازِيَّةِ أَيْضًا، وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: يُخْرِجُ النَّبَاتَ الْغَضَّ الطَّرِيَّ الْخَضِرَ مِنَ الْحَبِّ الْيَابِسِ وَيُخْرِجُ الْيَابِسَ مِنَ النَّبَاتِ الْحَيِّ النَّامِي. الثَّانِي: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُخْرِجُ الْمُؤْمِنَ مِنَ الْكَافِرِ، كَمَا فِي حَقِّ إِبْرَاهِيمَ، وَالْكَافِرَ مِنَ الْمُؤْمِنِ/ كَمَا فِي حَقِّ وَلَدِ نُوحٍ، وَالْعَاصِيَ مِنَ الْمُطِيعِ، وَبِالْعَكْسِ. الثَّالِثُ: قَدْ يَصِيرُ بَعْضُ مَا يُقْطَعُ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ يُوجِبُ الْمَضَرَّةَ سَبَبًا لِلنَّفْعِ الْعَظِيمِ، وَبِالْعَكْسِ. ذَكَرُوا فِي الطِّبِّ أَنَّ إِنْسَانًا سَقَوْهُ الْأَفْيُونَ الْكَثِيرَ فِي الشَّرَابِ لِأَجْلِ أَنْ

İkinci Görüş: Diri ve ölü lafızlarını hem zikrettiğimiz anlama hem de mecazi vecihlere hamletmektir. Bunda da birkaç vecih vardır: Birincisi: Zeccâc: 'Kuru daneden taptaze, yemyeşil bitkiyi çıkarır; canlı ve büyüyen bitkiden de kuru taneyi çıkarır' demiştir. İkincisi: İbn Abbâs: 'İbrâhim hakkında olduğu gibi kâfirden mümini çıkarır; Nûh'un oğlu hakkında olduğu gibi müminden kâfiri çıkarır; itaatkârdan isyankârı, isyankârdan da itaatkârı çıkarır' demiştir. Üçüncüsü: Kesinlikle zarar vereceğine hükmedilen bazı şeyler büyük bir faydanın sebebi olabilir; aksi de böyledir. Tıpta zikretmişlerdir ki, bir adama ölsün diye içki içinde bol miktarda afyon içirmişlerdi.

يَمُوتَ، فَلَمَّا تَنَاوَلَهُ وَظَنَّ الْقَوْمُ أَنَّهُ سَيَمُوتُ فِي الْحَالِ رَفَعُوهُ مِنْ مَوْضِعِهِ وَوَضَعُوهُ فِي بَيْتٍ مُظْلِمٍ فَخَرَجَتْ حَيَّةٌ عَظِيمَةٌ فَلَدَغَتْهُ فَصَارَتْ تِلْكَ اللَّدْغَةُ سَبَبًا لِانْدِفَاعِ ضَرَرِ ذَلِكَ الْأَفْيُونِ مِنْهُ، فَإِنَّ الْأَفْيُونَ يُقْتَلُ بِقُوَّةِ بَرْدِهِ، وَسُمَّ الْأَفْعَى يَقْتُلُ بِقُوَّةِ حَرِّهِ فَصَارَتْ تِلْكَ اللَّدْغَةُ سببا لاندفاع ضرر الأفيون، فههنا تولد عما يعتقد فيه كونه أعظم تَدُلُّ عَلَى أَنَّ لِهَذَا الْعَالَمِ مُدَبِّرًا حَكِيمًا مَا أَهْمَلَ مَصَالِحَ الْخَلْقِ وَمَا تَرَكَهُمْ سُدًى، وَتَحْتَ هَذِهِ الْمَبَاحِثِ مَبَاحِثُ عَالِيَةٌ شَرِيفَةٌ.

Adam bunu içip de oradakiler hemen öleceğini sandıklarında, onu yerinden kaldırıp karanlık bir odaya koydular. Derken büyük bir yılan çıkıp onu soktu ve bu sokma, afyonun zararının ondan defedilmesine sebep oldu. Zira afyon aşırı soğukluğuyla öldürür, engerek zehri ise aşırı sıcaklığıyla öldürür. Böylece o yılan sokması afyonun zararını gidermeye sebep oldu. İşte burada en büyük [zarar olduğu] zannedilen şeyden doğan netice, bu âlemin, yaratılmışların maslahatlarını ihmal etmeyen ve onları başıboş bırakmayan Hakîm bir Müdebbiri olduğuna delalet eder. Bu bahislerin altında yüce ve şerefli başka bahisler de vardır.

الْبَحْثُ الثَّانِي: مِنْ مَبَاحِثِ هَذِهِ الْآيَةِ قَرَأَ نَافِعٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ الْمَيِّتِ مُشَدَّدَةً فِي الْكَلِمَتَيْنِ وَالْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ فِي الْكَلِمَتَيْنِ، وَكَذَلِكَ كُلُّ هَذَا الْجِنْسِ فِي الْقُرْآنِ.

İkinci Bahis: Bu ayetin bahislerinden biri şudur: Nâfi', Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs her iki kelimede de { الْمَيِّتِ } kelimesini şeddeli okumuşlar; diğerleri ise her iki kelimede de şeddesiz (el-meyt) okumuşlardır. Kur'an'daki bu tür kelimelerin tamamı da böyledir.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: أَنَّ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُ قَالَ أَوَّلًا: يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ ثُمَّ قَالَ: وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ وَعَطْفُ الِاسْمِ عَلَى الْفِعْلِ قَبِيحٌ، فَمَا السَّبَبُ فِي اخْتِيَارِ ذَلِكَ؟

Üçüncü Bahis: Birisi şöyle diyebilir: O önce: { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } buyurmuş, sonra: { وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ } demiştir. İsmin fiile atfedilmesi ise [nahivde] çirkin görülmüştür; bunun tercih edilmesinin sebebi nedir?

قُلْنَا: قَوْلُهُ: وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى وَقَوْلُهُ: يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ كَالْبَيَانِ وَالتَّفْسِيرِ لِقَوْلِهِ: فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى لِأَنَّ فَلْقَ الْحَبِّ وَالنَّوَى بِالنَّبَاتِ وَالشَّجَرِ النَّامِي مِنْ جِنْسِ إِخْرَاجِ الْحَيِّ مِنَ الْمَيِّتِ، لِأَنَّ النَّامِيَ فِي حُكْمِ الْحَيَوَانِ. أَلَا تَرَى إلى قوله وَيُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّ لَفْظَ الْفِعْلِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْفَاعِلَ يَعْتَنِي بِذَلِكَ الْفِعْلِ فِي كُلِّ حِينٍ وَأَوَانٍ.

Biz deriz ki: O'nun: { وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ } kavli, { فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى } kavline matuftur. O'nun: { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } kavli ise { فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى } kavlinin bir beyanı ve tefsiri gibidir. Zira tane ve çekirdeğin büyüyen bitki ve ağaç ile yarılıp çıkarılması, ölüden diriyi çıkarma cinsindendir; çünkü büyüyen [bitki] canlı hükmündedir. Baksana O'nun: { وَيُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها } “ve yeryüzünü ölümünden sonra diriltir” kavline! Bunda başka bir vecih daha vardır: Fiil lafzı, o failin her an ve vakitte o fiile ihtimam gösterdiğine delalet eder.

وَأَمَّا لَفْظُ الِاسْمِ فَإِنَّهُ لَا يُفِيدُ التَّجَدُّدَ وَالِاعْتِنَاءَ بِهِ سَاعَةً فَسَاعَةً، وَضَرَبَ الشَّيْخُ عَبْدُ الْقَاهِرِ الْجُرْجَانِيُّ لِهَذَا مَثَلًا فِي كِتَابِ «دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ» فَقَالَ: قَوْلُهُ: هَلْ مِنْ خالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ إِنَّمَا ذَكَرَهُ بِلَفْظِ الْفِعْلِ وَهُوَ قَوْلُهُ: يَرْزُقُكُمْ لِأَنَّ صِيغَةَ الْفِعْلِ تُفِيدُ أَنَّهُ تَعَالَى يَرْزُقُهُمْ حَالًا فَحَالًا وَسَاعَةً فَسَاعَةً. وَأَمَّا الِاسْمُ فَمِثَالُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ بِالْوَصِيدِ [الْكَهْفِ: ١٨] فَقَوْلُهُ: باسِطٌ يُفِيدُ الْبَقَاءَ عَلَى تِلْكَ الْحَالَةِ الْوَاحِدَةِ.

İsim lafzı ise yenilenmeyi ve anbean ona ihtimam gösterilmesini ifade etmez. Şeyh Abdülkâhir el-Cürcânî «Delâilü'l-İ'câz» adlı kitabında buna bir misal vererek şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { هَلْ مِنْ خالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ } “Allah'tan başka size gökten rızık veren bir yaratıcı var mı?” kavlinde bunu: { يَرْزُقُكُمْ } diyerek fiil lafzıyla zikretmiştir; çünkü fiil sîgası, Yüce Allah'ın onları halden hale ve anbean rızıklandırdığını ifade eder. İsim lafzına gelince, bunun misali Yüce Allah'ın: { وَكَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ بِالْوَصِيدِ } [Kehf 18] “Köpekleri de girişte ön ayaklarını uzatmış vaziyetteydi” kavlidir. Burada { باسِطٌ } kelimesi o tek hal üzere kalmayı ifade eder.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْحَيُّ أَشْرَفُ مِنَ الْمَيِّتِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الِاعْتِنَاءُ بِإِخْرَاجِ الْحَيِّ مِنَ الْمَيِّتِ أَكْثَرَ مِنَ الِاعْتِنَاءِ بِإِخْرَاجِ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى وَقَعَ التَّعْبِيرُ عَنِ الْقَسَمِ الْأَوَّلِ بِصِيغَةِ الْفِعْلِ، وَعَنِ الثَّانِي بِصِيغَةِ الِاسْمِ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الِاعْتِنَاءَ بِإِيجَادِ الْحَيِّ مِنَ الْمَيِّتِ أَكْثَرُ وَأَكْمَلُ مِنَ الِاعْتِنَاءِ بِإِيجَادِ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ. واللَّه أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ.

Bu sabit olduğuna göre şöyle deriz: Diri ölüden daha şereflidir; binaenaleyh dirinin ölüden çıkarılmasına gösterilen ihtimamın, ölünün diriden çıkarılmasına gösterilen ihtimamdan daha fazla olması gerekir. İşte bu manadan ötürü birinci kısım fiil sîgasıyla, ikinci kısım ise isim sîgasıyla ifade edilmiştir; bu da dirinin ölüden var edilmesine gösterilen ihtimamın, ölünün diriden var edilmesine gösterilen ihtimamdan daha çok ve daha kâmil olduğuna dikkat çekmek içindir. Allah muradını en iyi bilendir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى فِي آخِرِ الْآيَةِ: ذلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra Yüce Allah ayetin sonunda: { ذلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “İşte Allah budur! O halde nasıl döndürülüyorsunuz?” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ بَعْضُهُمْ مَعْنَاهُ: ذَلِكُمُ اللَّه الْمُدَبِّرُ الْخَالِقُ النَّافِعُ الضَّارُّ الْمُحْيِي الْمُمِيتُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ فِي إِثْبَاتِ الْقَوْلِ بِعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّكُمْ لَمَّا شَاهَدْتُمْ أَنَّهُ تَعَالَى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ، وَمُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ، ثُمَّ شَاهَدْتُمْ أَنَّهُ أَخْرَجَ الْبَدَنَ الْحَيَّ مِنَ النُّطْفَةِ الْمَيِّتَةِ مَرَّةً وَاحِدَةً، فَكَيْفَ تَسْتَبْعِدُونَ أَنْ يُخْرِجَ الْبَدَنُ الْحَيَّ مِنْ مَيِّتِ التُّرَابِ الرَّمِيمِ مَرَّةً أُخْرَى؟ وَالْمَقْصُودُ الْإِنْكَارُ عَلَى تَكْذِيبِهِمْ بِالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ وَأَيْضًا الضِّدَّانِ مُتَسَاوِيَانِ فِي النِّسْبَةِ فَكَمَا لَا يَمْتَنِعُ الِانْقِلَابُ مِنْ أَحَدِ الضِّدَّيْنِ إِلَى الْآخَرِ، وَجَبَ أَنْ لَا يَمْتَنِعَ الِانْقِلَابُ مِنَ الثَّانِي إِلَى الْأَوَّلِ، فَكَمَا لَا يَمْتَنِعُ حُصُولُ الْمَوْتِ بَعْدَ الْحَيَاةِ. وَجَبَ أَيْضًا أَنْ لَا يَمْتَنِعَ حُصُولُ الْحَيَاةِ بَعْدَ الْمَوْتِ، وَعَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ فَيَخْرُجُ مِنْهُ جَوَازُ الْقَوْلِ بِالْبَعْثِ وَالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ.

Birinci Mesele: Bazıları şöyle demiştir: Bunun manası, 'İşte her şeyi idare eden, yaratan, fayda ve zarar veren, dirilten ve öldüren Allah budur; o halde putlara tapma sözünü benimsemeye nasıl çevriliyorsunuz?' demektir. İkincisi: Murâdın şu olmasıdır: Mademki Yüce Allah'ın ölüden diriyi çıkardığını ve diriden ölüyü çıkaran olduğunu gördünüz, sonra ölü nutfeden diri bedeni ilk defa çıkardığına şahit oldunuz; o halde çürümüş ölü topraktan diri bedeni bir kez daha çıkarmasını nasıl uzak görürsünüz? Maksat, onların haşr ve neşri yalanlamalarını inkâr etmektir. Ayrıca iki zıt nispet bakımından eşittir; zıtların birinden diğerine dönüşmek nasıl imkânsız değilse, ikincisinden birinciye dönüşmek de öylece imkânsız olmamalıdır. Hayattan sonra ölümün meydana gelmesi imkânsız olmadığı gibi, ölümden sonra hayatın meydana gelmesi de imkânsız olmamalıdır. Her iki takdire göre de buradan ba's (yeniden dirilme), haşr ve neşrin caiz olduğu neticesi çıkar.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: تَمَسَّكَ الصَّاحِبُ بْنُ عَبَّادٍ بِقَوْلِهِ: فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ لَيْسَ مَخْلُوقًا للَّه تَعَالَى. قَالَ: لِأَنَّهُ تَعَالَى لَوْ خَلَقَ الْإِفْكَ فِيهِ، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِهِ أَنْ يَقُولَ مَعَ ذَلِكَ: فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ.

İkinci Mesele: Sâhib b. Abbâd, kulun fiilinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmadığına dair O'nun: { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl döndürülüyorsunuz?” kavline tutunmuştur. Şöyle demiştir: Çünkü Yüce Allah onda yalanı/döndürülmeyi yaratsaydı, bununla birlikte O'nun: { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } demesi nasıl uygun düşerdi?

وَالْجَوَابُ عَنْهُ: أَنَّ الْقُدْرَةَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الضِّدَّيْنِ عَلَى السَّوِيَّةِ، فَإِنْ تَرَجَّحَ أَحَدُ الطَّرَفَيْنِ عَلَى الْآخَرِ لَا لِمُرَجِّحٍ، فَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ هَذَا الرُّجْحَانُ مِنَ الْعَبْدِ، بَلْ يَكُونُ مَحْضَ الِاتِّفَاقِ، فَكَيْفَ يَحْسُنُ أَنْ يُقَالَ لَهُ: فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ وَإِنْ تَوَقَّفَ ذَلِكَ الْمُرَجَّحُ عَلَى حُصُولِ مُرَجَّحٍ، وَهِيَ الدَّاعِيَةُ الْجَاذِبَةُ إِلَى الْفِعْلِ، فَحُصُولُ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ يَكُونُ مِنَ اللَّه تَعَالَى، وَعِنْدَ حُصُولِهَا يَجِبُ الْفِعْلُ، وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُكُمْ كُلُّ مَا أَلْزَمْتُمُوهُ عَلَيْنَا. واللَّه أعلم.

Buna cevap şudur: Kudret iki zıdda nispetle eşittir. Şayet taraflardan biri diğerine bir tercih edici (müreccih) olmaksızın üstün gelirse, o vakit bu üstün geliş kuldan kaynaklanmış olmaz, bilakis sırf tesadüf olur; o halde ona: { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “nasıl döndürülüyorsunuz?” denilmesi nasıl güzel olur? Şayet bu tercih bir müreccihin, yani fiile çeken saikin (dâiye) hasıl olmasına bağlı ise, o saikin hasıl olması Allah Teâlâ'dandır ve o saik hasıl olduğunda fiil zorunlu hale gelir. Bu durumda bize yönelttiğiniz her itiraz aynen size de lazım gelir. Allah en iyi bilendir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٦]

[En'âm Suresi (6), Ayet 96]

فالِقُ الْإِصْباحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٩٦)

{ فالِقُ الْإِصْباحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ } (96) “Sabahı yarıp çıkarandır. Geceyi bir dinlenme zamanı, güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü kılmıştır. İşte bu, Azîz ve Alîm olanın takdiridir.”

[في قوله تعالى فالق الإصباح وأنه مِنْ دَلَائِلِ وُجُودِ الصَّانِعِ وَعِلْمِهِ وَقُدْرَتِهِ وَحِكْمَتِهِ] اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنْ دَلَائِلِ وُجُودِ الصَّانِعِ وَعِلْمِهِ وَقُدْرَتِهِ وَحِكْمَتِهِ، فَالنَّوْعُ الْمُتَقَدِّمُ كَانَ مَأْخُوذًا مِنْ دَلَالَةِ أَحْوَالِ النَّبَاتِ وَالْحَيَوَانِ، وَالنَّوْعُ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَأْخُوذٌ مِنَ الْأَحْوَالِ الْفَلَكِيَّةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ فَلْقَ ظُلْمَةِ اللَّيْلِ بِنُورِ الصُّبْحِ أَعْظَمُ فِي كَمَالِ الْقُدْرَةِ مِنْ فَلْقِ الْحَبِّ وَالنَّوَى بِالنَّبَاتِ وَالشَّجَرِ، وَلِأَنَّ مِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ الْأَحْوَالَ الْفَلَكِيَّةَ أَعْظَمُ فِي الْقُلُوبِ وَأَكْثَرُ وَقْعًا مِنَ الْأَحْوَالِ الْأَرْضِيَّةِ، وَتَقْرِيرُ الْحُجَّةِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنْ نَقُولَ: الصُّبْحُ صُبْحَانِ.

[Yüce Allah'ın “Sabahı yarıp çıkarandır” kavli ve bunun Yaratıcı'nın varlığı, ilmi, kudreti ve hikmetinin delillerinden olduğu hakkında] Bil ki bu, Yaratıcı'nın (Sâni') varlığına, ilmine, kudretine ve hikmetine dair başka bir tür delildir. Önceki tür, bitki ve hayvanların hallerinin delaletinden çıkarılmıştı; bu ayette zikredilen tür ise feleki (kozmik/gök) hallerden alınmıştır. Zira gecenin karanlığının sabahın nuruyla yarılıp açılması, kemâl-i kudret bakımından dane ve çekirdeğin bitki ve ağaçla yarılıp filizlenmesinden daha büyüktür. Çünkü feleki durumların kalplerdeki heybetinin ve tesirinin yeryüzündeki durumlardan daha büyük olduğu zaruri olarak bilinmektedir. Hüccetin takriri birkaç vecihten yapılır: Birincisi: Şöyle deriz: Sabah iki türlüdür.

فَالصُّبْحُ الْأَوَّلُ: هُوَ الصُّبْحُ الْمُسْتَطِيلُ كَذَنَبِ السِّرْحَانِ، ثُمَّ تُعْقِبُهُ ظُلْمَةٌ خَالِصَةٌ، ثُمَّ يَطْلُعُ بَعْدَهُ الصُّبْحُ الْمُسْتَطِيرُ فِي جَمِيعِ الْأُفُقِ فَنَقُولُ: أَمَّا الصُّبْحُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْمُسْتَطِيلُ الَّذِي يَحْصُلُ عَقِيبَهُ ظُلْمَةٌ خَالِصَةٌ فَهُوَ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى قُدْرَةِ اللَّه وَحِكْمَتِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّا نَقُولُ: إِنَّ ذَلِكَ النُّورَ إِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ حَصَلَ مِنْ تَأْثِيرِ قُرْصِ الشَّمْسِ أَوْ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَرْكَزَ الشَّمْسِ إِذَا وَصَلَ إِلَى دَائِرَةِ نِصْفِ اللَّيْلِ فَأَهْلُ الْمَوْضِعِ الَّذِي تَكُونُ تِلْكَ الدَّائِرَةُ أُفُقًا لَهُمْ قَدْ طَلَعَتِ الشَّمْسُ مِنْ مَشْرِقِهِمْ، وَفِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ أَيْضًا نِصْفُ كُرَةِ الْأَرْضِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّهُ حَصَلَ الضَّوْءُ فِي الرُّبْعِ الشَّرْقِيِّ مِنْ بَلْدَتِنَا، وَذَلِكَ الضَّوْءُ يَكُونُ مُنْتَشِرًا مُسْتَطِيرًا فِي جَمِيعِ أَجْزَاءِ الْجَوِّ، وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الضَّوْءُ فِي كُلِّ سَاعَةٍ إِلَى الْقُوَّةِ وَالزِّيَادَةِ وَالْكَمَالِ، وَالصُّبْحُ الْأَوَّلُ لَوْ كَانَ أَثَرُ قُرْصِ الشَّمْسِ لَامْتَنَعَ كَوْنُهُ خَطًّا مُسْتَطِيلًا، بَلْ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُسْتَطِيرًا فِي جَمِيعِ الْأُفُقِ مُنْتَشِرًا فِيهِ بِالْكُلِّيَّةِ، وَأَنْ يَكُونَ مُتَزَايِدًا مُتَكَامِلًا بِحَسَبِ كُلِّ حِينٍ وَلَحْظَةٍ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ بَلْ عَلِمْنَا أَنَّ الصُّبْحَ الْأَوَّلَ يَبْدُو كَالْخَيْطِ الْأَبْيَضِ الصَّاعِدِ حَتَّى تُشَبِّهَهُ الْعَرَبُ بذنب السرحان، ثم إنه يحصل عيبه ظُلْمَةٌ خَالِصَةٌ، ثُمَّ يَحْصُلُ الصُّبْحُ الْمُسْتَطِيرُ بَعْدَ ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ ذَلِكَ الصُّبْحَ الْمُسْتَطِيلَ لَيْسَ مِنْ تَأْثِيرِ قُرْصِ الشَّمْسِ، وَلَا مِنْ جِنْسِ نُورِهِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ حَاصِلًا بِتَخْلِيقِ اللَّه تَعَالَى ابْتِدَاءً تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْأَنْوَارَ لَيْسَ لَهَا وُجُودٌ إِلَّا بِتَخْلِيقِهِ، وَأَنَّ الظُّلُمَاتِ لَا ثَبَاتَ لَهَا إِلَّا بِتَقْدِيرِهِ كَمَا قَالَ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ.

Birinci sabah: Kurt kuyruğu gibi dikey uzanan sabahtır (fecr-i kâzib); sonra onu tam bir karanlık takip eder; daha sonra ise bütün ufka yayılan ikinci sabah (fecr-i sâdık) doğar. Şöyle deriz: Ardından tam bir karanlığın meydana geldiği dikey uzanan birinci sabaha gelince, o, Allah'ın kudretine ve hikmetine dair en kuvvetli delillerdendir. Çünkü biz deriz ki: O nurun ya güneş diskinin tesirinden meydana geldiği söylenecektir yahut böyle değildir. Birincisi bâtıldır; çünkü güneşin merkezi gece yarısı dairesine ulaştığında, bu dairenin ufukları olduğu yerin ahalisi için güneş doğularından doğmuş olur ve orada da yer küresinin yarısı bulunur. Bu da şehrimizin doğu çeyreğinde aydınlığın hasıl olmasını iktiza eder; o aydınlık havanın bütün cüzlerine yayılmış ve dağılmış olur ve bu ışığın her an kuvvetlenmeye, artmaya ve kemale doğru gitmesi gerekir. Eğer birinci sabah güneş diskinin eseri olsaydı, dikey bir çizgi şeklinde olması imkânsız olurdu; bilakis bütün ufka yayılan, tamamen dağılan ve her an ile her lahzada artıp kemale eren bir ışık olması gerekirdi. Durum böyle olmayıp bilakis birinci sabahın yukarı doğru çıkan beyaz bir iplik gibi göründüğünü -öyle ki Araplar onu kurt kuyruğuna benzetirler-, sonra ardından tam bir karanlık meydana geldiğini, daha sonra ise yayılan sabahın hasıl olduğunu bildiğimize göre; bu dikey uzanan sabahın güneş diskinin tesirinden olmadığını ve onun nuru cinsinden olmadığını anladık. Binaenaleyh bunun, nurların ancak O'nun yaratmasıyla var olduğuna ve karanlıkların ancak O'nun takdiriyle devam ettiğine dikkat çekmek üzere doğrudan Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana gelmiş olması vacip olmuştur; nitekim bu surenin başında: { وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ } “karanlıkları ve aydınlığı kıldı” buyurmuştur.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَقْرِيرِ هَذَا الدَّلِيلِ أَنَّا لَمَّا بَحَثْنَا وَتَأَمَّلْنَا عَلِمْنَا أَنَّ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وسائر الكواكب لا تقع أضواؤها إلى عَلَى الْجِرْمِ الْمُقَابِلِ لَهَا. فَأَمَّا الَّذِي لَا يَكُونُ مُقَابِلًا لَهَا فَيَمْتَنِعُ وُقُوعُ أَضْوَائِهَا عَلَيْهِ، وَهَذِهِ مُقَدِّمَةٌ مُتَّفَقٌ عَلَيْهَا بَيْنَ الْفَلَاسِفَةِ وَبَيْنَ الرِّيَاضِيِّينَ الْبَاحِثِينَ عَنْ أَحْوَالِ الضَّوْءِ الْمُضِيءِ، وَلَهُمْ فِي تَقْرِيرِهَا وُجُوهٌ نَفِيسَةٌ.

Bu delilin takririndeki İkinci Vecih: Araştırıp tefekkür ettiğimizde bildik ki, güneşin, ayın ve diğer yıldızların ışıkları ancak kendilerine tam karşı gelen (mukabil olan) cismin üzerine düşer. Kendilerine mukabil olmayan şeye gelince, ışıklarının onun üzerine düşmesi imkânsızdır. Bu, filozoflar ile aydınlatan ışığın hallerini araştıran matematik ve optik bilginleri (riyâziyyûn) arasında üzerinde ittifak edilmiş bir öncüldür; bunu ispatta pek kıymetli vecihleri vardır.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا نقول: الشمس عند الطلوع الصُّبْحِ غَيْرُ مُرْتَفِعَةٍ مِنَ الْأُفُقِ فَلَا يَكُونُ جِرْمُ الشَّمْسِ مُقَابِلًا لِجُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ وَجْهِ الْأَرْضِ، فَيَمْتَنِعُ وُقُوعُ ضَوْءِ الشَّمْسِ عَلَى وَجْهِ الأرض، وإذ كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ ضَوْءُ

Bunu bildiğine göre şöyle deriz: Sabahın doğuşu esnasında güneş ufuktan yükselmiş değildir; dolayısıyla güneşin küresi yeryüzünün cüzlerinden hiçbir cüzün karşısında bulunmaz. Bu sebeple güneş ışığının yerin yüzeyine düşmesi imkânsızdır. Durum böyle olunca, sabah

الصُّبْحِ مِنْ تَأْثِيرِ قُرْصِ الشَّمْسِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ بِتَخْلِيقِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ.

ışığının güneş diskinin tesirinden olması imkânsız hale gelir; dolayısıyla bunun Muhtâr olan bir Failin yaratmasıyla olması vacip olur.

فَإِنْ قَالُوا: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: الشَّمْسُ حِينَ كَوْنِهَا تَحْتَ الْأَرْضِ تُوجِبُ إِضَاءَةَ ذَلِكَ الْهَوَاءِ الْمُقَابِلِ لَهُ، ثُمَّ ذَلِكَ الْهَوَاءُ مُقَابِلٌ لِلْهَوَاءِ الْوَاقِفِ فَوْقَ الْأَرْضِ، فَيُصَيِّرُهُ ضَوْءُ الْهَوَاءِ الْوَاقِفِ تَحْتَ الْأَرْضِ سَبَبًا لِضَوْءِ الْهَوَاءِ الْوَاقِفِ فَوْقَ الْأَرْضِ، ثُمَّ لَا يَزَالُ يَسْرِي ذَلِكَ الضَّوْءُ مِنْ هَوَاءٍ إِلَى هَوَاءٍ/ آخَرَ مُلَاصِقٍ لَهُ حَتَّى يَصِلَ إِلَى الْهَوَاءِ الْمُحِيطِ بِنَا هَذَا هُوَ الْوَجْهُ الَّذِي عَوَّلَ عَلَيْهِ أَبُو عَلِيِّ بْنُ الْهَيْثَمِ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْمَعْنَى فِي كِتَابِهِ الَّذِي سَمَّاهُ «بِالْمَنَاظِرِ الْكَثَّةِ» .

Eğer şöyle derlerse: 'Niçin şöyle denilmesi caiz olmasın: Güneş yerin altındayken kendisine mukabil olan o havayı aydınlatır; sonra o hava yerin üstünde duran havanın karşısındadır, böylece yerin altında bulunan havanın aydınlığı yerin üstünde bulunan havanın aydınlanmasına sebep olur. Sonra o ışık bir havadan ona bitişik diğer bir havaya sirayet etmeye devam eder, ta ki bizi kuşatan havaya ulaşır.' Bu, Ebû Ali b. el-Heysem'in «el-Menâzır» adlı kitabında bu manayı takrir ederken dayandığı vecihtir.