وَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذَا الْعُذْرَ بَاطِلٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْهَوَاءَ جِرْمٌ شَفَّافٌ عَدِيمُ اللَّوْنِ، وَمَا كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ لَا يَقْبَلُ النُّورَ، وَاللَّوْنُ فِي ذَاتِهِ وَجَوْهَرِهِ، وَهَذَا مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ بَيْنَ الْفَلَاسِفَةِ. وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِأَنَّهُ لَوِ اسْتَقَرَّ النُّورُ عَلَى سَطْحِهِ لَوَقَفَ الْبَصَرُ عَلَى سَطْحِهِ. وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا نَفَذَ الْبَصَرُ فِيمَا وَرَاءَهُ، وَلَصَارَ إِبْصَارُهُ مَانِعًا عَنْ إِبْصَارِ مَا وَرَاءَهُ، فَحَيْثُ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَمْ يَقْبَلِ اللَّوْنَ وَالنُّورَ فِي ذَاتِهِ وَجَوْهَرِهِ، وَمَا كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ أَنْ يَنْعَكِسَ النُّورُ مِنْهُ إِلَى غَيْرِهِ، فَامْتَنَعَ أَنْ يَصِيرَ ضَوْءُهُ، سَبَبًا لِضَوْءِ هَوَاءٍ آخَرَ مُقَابِلٍ لَهُ.
Cevap: Bu mazeret iki yönden bâtıldır: Birincisi: Hava, renksiz ve şeffaf bir cisimdir. Böyle olan bir şey ise zatı ve cevheri bakımından nuru ve rengi kabul etmez. Bu husus filozoflar arasında ittifakla kabul edilmiştir. Onlar bu görüşe şöyle delil getirmişlerdir: Şayet nur onun yüzeyinde yerleşip kalsaydı, görme [duyusu/bakış] onun yüzeyinde durup kalırdı. Eğer böyle olsaydı, bakış onun arkasındakine nüfuz edemezdi ve havanın bizzat görülmesi, arkasındakinin görülmesine engel olurdu. Durum böyle olmadığına göre, onun zatı ve cevheri bakımından rengi ve nuru kabul etmediğini anlamış olduk. Böyle olan bir şeyden nurun başka bir şeye yansıması imkânsızdır; dolayısıyla onun aydınlığının, kendisine mukabil olan başka bir havanın aydınlanmasına sebep olması da imkânsızdır.
فَإِنْ قَالُوا: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ حَصَلَ فِي الْأُفُقِ أَجْزَاءٌ كَثِيفَةٌ مِنَ الْأَبْخِرَةِ وَالْأَدْخِنَةِ؟ وَهِيَ لِكَثَافَتِهَا تَقْبَلُ النُّورَ عَنْ قُرْصِ الشَّمْسِ. ثُمَّ إِنَّ بِحُصُولِ الضَّوْءِ فِيهَا يَصِيرُ سَبَبًا لِحُصُولِ الضَّوْءِ فِي الْهَوَاءِ الْمُقَابِلِ لَهَا، فَنَقُولُ:
Eğer şöyle derlerse: "Ufukta buharlardan ve dumanlardan yoğun parçalar meydana geldiği ve bunların yoğunlukları sebebiyle güneş diskinden gelen nuru kabul ettiği, sonra da bunlarda ışığın meydana gelmesiyle, kendilerine mukabil olan havanın aydınlanmasına sebep olduğu niçin söylenemez?" Şöyle deriz:
لَوْ كَانَ السَّبَبُ مَا ذَكَرْتُمْ لَكَانَ كُلَّمَا كَانَتِ الْأَبْخِرَةُ وَالْأَدْخِنَةُ فِي الْأُفُقِ أَكْثَرَ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ ضَوْءُ الصَّبَاحِ أَقْوَى لَكِنَّهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، بَلْ عَلَى الْعَكْسِ مِنْهُ فَبَطَلَ هَذَا الْعُذْرُ.
Eğer sebep zikrettiğiniz şey olsaydı, ufukta buhar ve duman ne kadar çok olursa sabah ışığının da o kadar güçlü olması gerekirdi; hâlbuki durum böyle değildir, aksine tam tersinedir. Dolayısıyla bu mazeret de bâtıl olmuştur.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي إِبْطَالِ هَذَا الْكَلَامِ الَّذِي ذَكَرَهُ ابْنُ الْهَيْثَمِ أَنَّ الدَّائِرَةَ الَّتِي هِيَ دَائِرَةُ الْأُفُقِ لَنَا، فَهِيَ بِعَيْنِهَا دَائِرَةُ نِصْفِ النَّهَارِ لِقَوْمٍ آخَرِينَ، فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ، فَالدَّائِرَةُ الَّتِي هِيَ نِصْفُ النَّهَارِ فِي بَلَدِنَا، وَجَبَ كَوْنُهَا دَائِرَةَ الْأُفُقِ لِأُولَئِكَ الْأَقْوَامِ.
İbnü'l-Heysem'in zikrettiği bu sözü iptal etmedeki İkinci Vecih: Bizim için ufuk dairesi olan daire, başka bir kavim için bizzat gün ortası (meridyen) dairesidir. Durum böyle olunca, bizim memleketimizdeki gün ortası dairesinin de o kavimler için ufuk dairesi olması gerekir.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِذَا وَصَلَ مَرْكَزُ الشَّمْسِ إِلَى دَائِرَةِ نِصْفِ اللَّيْلِ وَتَجَاوَزَ عَنْهَا، فَالشَّمْسُ قَدْ طَلَعَتْ عَلَى أُولَئِكَ الْأَقْوَامِ، وَاسْتَنَارَ نِصْفُ الْعَامِ هُنَاكَ، وَالرُّبْعُ مِنَ الْفَلَكِ الَّذِي هُوَ رُبْعٌ شَرْقِيٌّ لِأَهْلِ بَلَدِنَا فَهُوَ بِعَيْنِهِ رُبْعٌ غَرْبِيٌّ بِالنِّسْبَةِ إِلَى تِلْكَ الْبَلْدَةِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَالشَّمْسُ إِذَا تَجَاوَزَ مَرْكَزُهَا عَنْ دَائِرَةِ نِصْفِ اللَّيْلِ قَدْ صَارَ جِرْمُهَا مُحَاذِيًا لِهَوَاءِ الرُّبْعِ الشَّرْقِيِّ لِأَهْلِ بَلَدِنَا. فَلَوْ كَانَ الْهَوَاءُ يَقْبَلُ كَيْفِيَّةَ النُّورِ مِنَ الشَّمْسِ لَوَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ الضَّوْءُ وَالنُّورُ فِي هَوَاءِ الرُّبْعِ الشَّرْقِيِّ مِنْ بَلَدِنَا بَعْدَ نِصْفِ اللَّيْلِ. وَأَنْ يَصِيرَ هَوَاءُ الرُّبْعِ الشَّرْقِيِّ فِي غَايَةِ الْإِضَاءَةِ وَالْإِنَارَةِ بَعْدَ نِصْفِ اللَّيْلِ، وَحَيْثُ لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ الْهَوَاءَ لَا يَقْبَلُ كَيْفِيَّةَ النُّورِ فِي ذَاتِهِ. وَإِذَا بَطَلَ هَذَا بَطَلَ الْعُذْرُ الَّذِي ذَكَرَهُ ابْنُ الْهَيْثَمِ فَقَدْ ذَكَرْنَا بُرْهَانَيْنِ دَقِيقَيْنِ عَقْلِيَّيْنِ مَحْضَيْنِ عَلَى أَنَّ خَالِقَ الضَّوْءِ وَالظُّلْمَةِ هُوَ اللَّه تَعَالَى لَا قُرْصُ الشَّمْسِ واللَّه أَعْلَمُ.
Bu sabit olunca şöyle deriz: Güneşin merkezi gece yarısı dairesine ulaşıp onu geçtiğinde, güneş o kavimler üzerine doğmuş ve orada [feleğin] yarısı aydınlanmış olur. Bizim memleketimizin ahalisi için doğu çeyreği olan feleğin çeyreği ise, o beldeye nispetle bizzat batı çeyreğidir. Durum böyle olunca, güneşin merkezi gece yarısı dairesini geçtiğinde onun küresi, bizim memleketimizin ahalisi için doğu çeyreğinin havasına paralel hale gelmiş olur. Şayet hava güneşten gelen nur keyfiyetini kabul etseydi, gece yarısından sonra memleketimizin doğu çeyreğinin havasında ışık ve nurun meydana gelmesi ve gece yarısından sonra doğu çeyreğinin havasının son derece aydınlık ve nurlu olması gerekirdi. Durum böyle olmadığına göre, havanın bizzat kendi zatında nur keyfiyetini kabul etmediğini anlamış olduk. Bu bâtıl olunca İbnü'l-Heysem'in zikrettiği mazeret de bâtıl olmuş olur. Böylece ışığın ve karanlığın yaratıcısının güneş diski değil Allah Teâlâ olduğuna dair iki ince ve sırf aklî bürhan zikretmiş olduk. En doğrusunu Allah bilir.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: هَبْ أَنَّ النُّورَ الْحَاصِلَ فِي الْعَالَمِ إِنَّمَا كَانَ بِتَأْثِيرِ الشَّمْسِ. إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: / الْأَجْسَامُ مُتَمَاثِلَةٌ فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ حُصُولُ هَذِهِ الْخَاصِّيَّةِ لِقُرْصِ الشَّمْسِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ بِتَخْلِيقِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ. أَمَّا بَيَانُ الْمَقَامِ الْأَوَّلِ: فَهُوَ أَنَّ الْأَجْسَامَ مُتَمَاثِلَةٌ فِي كَوْنِهَا أَجْسَامًا وَمُتَحَيَّزَةً. فَلَوْ حَصَلَ الِاخْتِلَافُ بَيْنَهَا لَكَانَ ذَلِكَ الِاخْتِلَافُ وَاقِعًا فِي مَفْهُومٍ مُغَايِرٍ لِمَفْهُومِ الْجِسْمِيَّةِ ضَرُورَةَ أَنَّ مَا بِهِ الْمُشَارَكَةُ مُغَايِرٌ لما
Üçüncü Vecih: Âlemde meydana gelen nurun güneşin tesiriyle olduğunu varsayalım. Ancak biz şöyle deriz: Cisimler mahiyetin tamamında birbirine benzerdir (mütemâsildir). Durum böyle olduğunda, bu özelliğin güneş diskinde meydana gelmesi de ancak Muhtâr olan Failin yaratmasıyla olması vaciptir. Birinci makamın açıklamasına gelince; cisimler, cisim ve yer kaplayan (mütehayyiz) olma bakımından birbirine benzerdirler. Eğer aralarında bir farklılık meydana gelmişse, bu farklılık mutlaka cisimlik kavramından başka bir kavramda meydana gelmiştir; zira ortak olunan cihetin farklı olunan cihetten başka olması zorunludur.
بِهِ الْمُخَالَفَةُ فَنَقُولُ: ذَلِكَ الْأَمْرُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَحَلًّا لِلْجِسْمِيَّةِ أَوْ حَالًّا فِيهَا أَوْ لَا مَحَلًّا لَهَا وَلَا حَالًّا فِيهَا. وَالْأَوَّلُ:
Şöyle deriz: O durum ya cisimliğin mahalli (yeri) olacak, ya onda hulûl etmiş (yerleşmiş) olacak ya da ne onun mahalli ne de onda hulûl etmiş olacaktır. Birincisi:
بَاطِلٌ لِأَنَّهُ يَقْتَضِي كَوْنَ الْجِسْمِ صِفَةً قَائِمَةً بِذَاتٍ أُخْرَى وَذَلِكَ مُحَالٌ لِأَنَّ ذَلِكَ الْمَحَلَّ إِنْ كَانَ مُتَحَيِّزًا وَمُخْتَصًّا بِحَيِّزٍ كَانَ مَحَلُّ الْجِسْمِ غَيْرَ الْجِسْمِ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ كَانَ الْحَاصِلُ فِي الْحَيِّزِ حَالًّا فِي مَحَلٍّ لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِشَيْءٍ مِنَ الْأَحَيَازِ وَالْجِهَاتِ، وَذَلِكَ مَدْفُوعٌ فِي بَدِيهَةِ الْعَقْلِ. وَالثَّانِي: أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ:
Bâtıldır; çünkü bu, cismin başka bir zatla kaim olan bir sıfat olmasını iktiza eder. Bu ise imkânsızdır; zira o mahal eğer yer kaplayan ve bir mekâna tahsis edilmiş bir şey ise cismin mahalli cisimden başkası olmuş olur ki bu imkânsızdır. Eğer böyle değilse, mekânda yer kaplayan şey, mekânlar ve yönlerle hiçbir irtibatı olmayan bir mahalde hulûl etmiş olur ki bu da aklın bedahetiyle reddedilir. İkincisi de bâtıldır; çünkü bu takdirde:
الذَّوَاتُ هِيَ الْأَجْسَامُ وَمَا بِهِ قَدْ حَصَلَتِ الْمُخَالَفَةُ هُوَ الصِّفَاتُ وَكُلُّ مَا يَصِحُّ عَلَى الشَّيْءِ صَحَّ عَلَى مِثْلِهِ فَلَمَّا كَانَتِ الذَّوَاتُ مُتَمَاثِلَةً فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ وَجَبَ أَنْ يَصِحَّ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا مَا يَصِحُّ عَلَى الْآخَرِ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ.
Zatların kendisi cisimler olur, farklılığın kendisiyle meydana geldiği şey ise sıfatlar olur. Bir şey için caiz olan her şey onun benzeri için de caizdir. Zatların tamamı mahiyette mütemâsil (birbirinin benzeri) olduğuna göre, her biri için caiz olanın diğeri için de caiz olması vacip olur; aranan da budur.
وَالثَّالِثُ: وَهُوَ الْقَوْلُ بِأَنَّ مَا بِهِ حَصَلَتِ الْمُخَالَفَةُ لَيْسَ مَحَلًّا لِلْجِسْمِ وَلَا حَالًّا فِيهِ، وَفَسَادُ هَذَا الْقِسْمِ ظَاهِرٌ. فَثَبَتَ بِهَذَا الْبُرْهَانِ أَنَّ الْأَجْسَامَ مُتَمَاثِلَةٌ.
Üçüncüsü ise farklılığın kendisiyle meydana geldiği şeyin cismin ne mahalli ne de onda hulûl eden bir şey olduğunu söylemektir; bu kısmın fesadı ise açıktır. Böylece bu delille cisimlerin birbirine benzer (mütemâsil) olduğu sabit olmuştur.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: كُلُّ مَا يَصِحُّ عَلَى أَحَدِ الْمَثَلَيْنِ فَإِنَّهُ يَصِحُّ أَيْضًا عَلَى الْمَثَلِ الثَّانِي. وَإِذَا اسْتَوَتِ الْأَجْسَامُ بِأَسْرِهَا فِي قَبُولِ جَمِيعِ الصِّفَاتِ عَلَى الْبَدَلِ كَانَ اخْتِصَاصُ جِسْمِ الشَّمْسِ لِهَذِهِ الْإِضَاءَةِ وَهَذِهِ الْإِنَارَةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِتَخْصِيصِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ. وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا كَانَ فَالِقُ الْإِصْبَاحِ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ اللَّه تَعَالَى وَذَلِكَ هُوَ الْمَطْلُوبُ، واللَّه أَعْلَمُ.
Bu sabit olunca şöyle deriz: İki benzerden biri için caiz olan her şey, diğer benzer için de caizdir. Cisimlerin tamamı bedel yoluyla bütün sıfatları kabul etmede eşit olunca, güneş cisminin bu ışık saçmaya ve bu aydınlatmaya tahsis edilmesi mutlaka Muhtâr olan Failin tahsisiyle olmalıdır. Bu sabit olduğunda ise sabahı yarıp çıkaran (fâliku'l-isbâh) hakikatte Allah Teâlâ'dır; matlup olan da budur. En doğrusunu Allah bilir.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْمَطْلُوبِ أَنَّ الظُّلْمَةَ شَبِيهَةٌ بِالْعَدَمِ. بَلِ الْبُرْهَانُ الْقَاطِعُ قَدْ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ مَفْهُومٌ عَدَمِيٌّ وَالنُّورُ مَحْضُ الْوُجُودِ. فَإِذَا أَظْلَمَ اللَّيْلُ حَصَلَ الْخَوْفُ وَالْفَزَعُ فِي قَلْبِ الْكُلِّ فَاسْتَوْلَى النَّوْمُ عَلَيْهِمْ وَصَارُوا كَالْأَمْوَاتِ وَسَكَنَتِ الْمُتَحَرِّكَاتُ وَتَعَطَّلَتِ التَّأْثِيرَاتُ وَرُفِعَتِ التَّفْعِيلَاتُ فَإِذَا وَصَلَ نُورُ الصَّبَاحِ إِلَى هَذَا الْعَالَمِ فَكَأَنَّهُ نَفَخَ فِي الصُّورِ مَادَّةَ الْحَيَاةِ وَقُوَّةَ الْإِدْرَاكِ فَضَعُفَ النَّوْمُ وَابْتَدَأَتِ الْيَقَظَةُ بِالظُّهُورِ. وَكُلَّمَا كَانَ نُورُ الصَّبَاحِ أَقْوَى وَأَكْمَلَ كَانَ ظُهُورُ قُوَّةِ الْحِسِّ وَالْحَرَكَةِ فِي الْحَيَوَانَاتِ أَكْمَلَ. وَمَعْلُومٌ أَنْ أَعْظَمَ نِعَمِ اللَّه عَلَى الْخَلْقِ هُوَ قُوَّةُ الْحَيَاةِ وَالْحِسِّ وَالْحَرَكَةِ وَلَمَّا كَانَ النُّورُ هُوَ السَّبَبَ الْأَصْلِيَّ لِحُصُولِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ كَانَ تَأْثِيرُ قُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى فِي تَخْلِيقِ النُّورِ مِنْ أَعْظَمِ أَقْسَامِ النِّعَمِ وَأَجَلِّ أَنْوَاعِ الْفَضْلِ وَالْكَرَمِ.
Bu matlubun takririndeki Dördüncü Vecih: Karanlık yokluğa (ademe) benzer; hatta kesin bürhan onun ademî (yokluk bildiren) bir mefhum, nurun ise sırf varlık (vücud) olduğuna delalet etmiştir. Gece karardığında herkesin kalbinde korku ve ürperti meydana gelir, üzerlerine uyku çöker, ölüler gibi olurlar, hareket edenler durur, tesirler atıl kalır ve fiiller ortadan kalkar. Sabahın nuru bu âleme ulaştığında ise sanki Sûr'a hayat maddesi ve idrak kuvveti üflenmiş gibi olur; uyku zayıflar ve uyanıklık ortaya çıkmaya başlar. Sabah nuru ne kadar güçlü ve tam olursa, canlılardaki duyu ve hareket kuvvetinin ortaya çıkışı da o derece tam olur. Malumdur ki Allah'ın yaratılmışlar üzerindeki en büyük nimeti hayat, duyu ve hareket kuvvetidir. Nur da bu hallerin meydana gelmesinin asıl sebebi olunca, Allah Teâlâ'nın kudretinin nuru yaratmadaki tesiri nimetlerin en büyük kısımlarından, lütuf ve keremin en yüce türlerindendir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَكَوْنُهُ سُبْحَانَهُ فَالِقًا لِلْإِصْبَاحِ فِي كَوْنِهِ دَلِيلًا عَلَى كَمَالِ قُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى أَجَلَّ أَقْسَامِ الدَّلَائِلِ، وَفِي كَوْنِهِ فَضْلًا وَرَحْمَةً وَإِحْسَانًا مِنَ اللَّه تَعَالَى عَلَى الْخَلْقِ أَجَلَّ الْأَقْسَامِ وَأَشْرَفَ الْأَنْوَاعِ/ فَهَذَا مَا حَضَرَنَا فِي تَقْرِيرِ دَلَالَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فالِقُ الْإِصْباحِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْقَادِرِ الْمُخْتَارِ الْحَكَمِ. واللَّه أَعْلَمُ.
Bunu bildiğinde, O Sübhânehu'nun sabahı yarıp çıkaran olması, Allah Teâlâ'nın kudretinin kemaline delil olması bakımından delillerin en yücesi; Allah Teâlâ'dan yaratılmışlara bir lütuf, rahmet ve ihsan olması bakımından da kısımların en celili ve türlerin en şereflisidir. İşte Allah Teâlâ'nın: { فالِقُ الْإِصْباحِ } “Sabahı yarıp çıkarandır” kavlinin Kâdir, Muhtâr ve Hakîm olan bir Yaratıcının varlığına delaletini takrir hususunda hatırımıza gelenler bunlardır. En doğrusunu Allah bilir.
وَلْنَخْتِمْ هَذِهِ الدَّلَائِلَ بِخَاتِمَةٍ شَرِيفَةٍ فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى فَالِقُ ظُلْمَةِ الْعَدَمِ بِصَبَاحِ التَّكْوِينِ وَالْإِيجَادِ وَفَالِقُ ظُلْمَةِ الْجَمَادِيَّةِ بِصَبَاحِ الْحَيَاةِ وَالْعَقْلِ وَالرَّشَادِ، وَفَالِقُ ظُلْمَةِ الْجَهَالَةِ بِصَبَاحِ الْعَقْلِ وَالْإِدْرَاكِ، وَفَالِقُ ظُلُمَاتِ الْعَالَمِ الْجُسْمَانِيِّ بِتَخْلِيصِ النَّفْسِ الْقُدْسِيَّةِ إِلَى صُبْحَةِ عَالَمِ الْأَفْلَاكِ، وَفَالِقُ ظُلُمَاتِ الِاشْتِغَالِ بِعَالَمِ الْمُمْكِنَاتِ بِصَبَاحِ نُورِ الِاسْتِغْرَاقِ فِي مَعْرِفَةِ مُدَبِّرِ الْمُحْدَثَاتِ وَالْمُبْدَعَاتِ.
Bu delilleri şerefli bir hatime ile bitirelim ve şöyle diyelim: O Teâlâ, yokluk karanlığını var etme ve yaratma sabahıyla yarıp çıkaran; cansızlık (cemâdât) karanlığını hayat, akıl ve rüşd sabahıyla yarıp çıkaran; cehalet karanlığını akıl ve idrak sabahıyla yarıp çıkaran; kudsî nefsi felekler âleminin sabahına ulaştırıp kurtararak cismanî âlemin karanlıklarını yarıp çıkaran ve mümkinât âlemiyle meşgul olma karanlıklarını, sonradan yaratılanların ve icat edilenlerin Müdebbir'ini bilmeye gark olma nurunun sabahıyla yarıp çıkarandır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي تَفْسِيرِ الْإِصْباحِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ اللَّيْثُ: الصُّبْحُ وَالصَّبَاحُ هُمَا أَوَّلُ النَّهَارِ وَهُوَ الْإِصْبَاحُ أَيْضًا. قَالَ تَعَالَى: فالِقُ الْإِصْباحِ يَعْنِي الصُّبْحَ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Üçüncü Mesele: İsbâh (الْإِصْبَاح) kelimesinin tefsirinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Leys şöyle demiştir: Subh (الصُّبْح) ve sabâh (الصَّبَاح), gündüzün ilk vaktidir; isbâh (الْإِصْبَاح) da böyledir. Nitekim Allah Teâlâ: { فالِقُ الْإِصْباحِ } “Sabahı yarıp çıkarandır” buyurmuştur; yani sabah kastedilmiştir. Şair şöyle demiştir:
أَفْنَى رِيَاحًا وَبَنِي رِيَاحٍ ... تَنَاسُخُ الْإِمْسَاءِ وَالْإِصْبَاحِ
"Riyâh'ı ve Riyâh oğullarını / Akşamların ve sabahların birbiri ardınca gelişi yok etti."
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْإِصْباحِ مَصْدَرٌ سُمِّي به الصبح.
İkinci görüş: İsbâh (الْإِصْبَاح), sabahın kendisiyle isimlendirildiği bir masdardır.
فَإِنْ قِيلَ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى فَلَقَ الصُّبْحَ وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَإِنَّ الْحَقَّ أَنَّهُ تَعَالَى فَلَقَ الظُّلْمَةَ بِالصُّبْحِ فَكَيْفَ الْوَجْهُ فِيهِ؟ فَنَقُولُ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ فَالِقَ ظُلْمَةِ الْإِصْبَاحِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأُفُقَ مِنَ الْجَانِبِ الشَّمَالِيِّ وَالْغَرْبِيِّ وَالْجَنُوبِيِّ مَمْلُوءٌ مِنَ الظُّلْمَةِ وَالنُّورِ. وَإِنَّمَا ظَهَرَ فِي الْجَانِبِ الشَّرْقِيِّ فَكَأَنَّ الْأُفُقَ كَانَ بَحْرًا مَمْلُوءًا مِنَ الظُّلْمَةِ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى شَقَّ ذَلِكَ الْبَحْرَ الْمُظْلِمَ بِأَنْ أَجْرَى جَدْوَلًا مِنَ النُّورِ فِيهِ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْمُرَادَ فَالِقُ ظُلْمَةِ الْإِصْبَاحِ بِنُورِ الْإِصْبَاحِ وَلَمَّا كَانَ الْمُرَادُ مَعْلُومًا حَسُنَ الْحَذْفُ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى كَمَا يَشُقُّ بَحْرَ الظُّلْمَةِ عَنْ نُورِ الصُّبْحِ فَكَذَلِكَ يَشُقُّ نُورَ الصُّبْحِ عَنْ بَيَاضِ النَّهَارِ فَقَوْلُهُ: فالِقُ الْإِصْباحِ أَيْ فَالِقُ الْإِصْبَاحِ بِبَيَاضِ النَّهَارِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ ظُهُورَ النُّورِ فِي الصَّبَاحِ إِنَّمَا كَانَ لِأَجْلِ أَنَّ اللَّه تَعَالَى فَلَقَ تِلْكَ الظُّلْمَةَ فَقَوْلُهُ: فالِقُ الْإِصْباحِ أَيْ مُظْهِرُ الْإِصْبَاحِ إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْمُقْتَضِي لِذَلِكَ الْإِظْهَارِ هُوَ ذَلِكَ الْفَلْقَ لَا جَرَمَ ذَكَرَ اسْمَ السَّبَبِ وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْمُسَبَّبُ. الرَّابِعُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: الْفَالِقُ هُوَ الْخَالِقُ فَكَانَ الْمَعْنَى خَالِقُ الْإِصْبَاحِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالسُّؤَالُ زَائِلٌ واللَّه أَعْلَمُ.
Eğer: "Ayetin zahiri Allah Teâlâ'nın sabahı yardığına delalet etmektedir; oysa gerçek böyle değildir, zira hakikat Allah Teâlâ'nın karanlığı sabah ile yarmış olmasıdır; öyleyse bu nasıl izah edilir?" denilirse, şöyle deriz: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Muradın "sabah vaktinin karanlığını yaran" olmasıdır. Zira kuzey, batı ve güney yönünden ufuk karanlıkla doludur, nur ise sadece doğu yönünde belirmiştir. Sanki ufuk karanlıkla dolu bir deniz idi; sonra Allah Teâlâ içine nurdan bir ırmak akıtarak o karanlık denizi yardı. Netice itibarıyla murat, sabahın nuru ile sabah vaktinin karanlığını yarmaktır. Murat bilindiği için de hazif (kelimenin düşürülmesi) güzel olmuştur. İkincisi: Allah Teâlâ karanlık denizini sabah nuru ile yardığı gibi, sabah nurunu da gündüzün aydınlığıyla yarar. Dolayısıyla { فالِقُ الْإِصْباحِ } “Sabahı yarıp çıkarandır” kavli, "sabahı gündüzün aydınlığıyla yaran" demektir. Üçüncüsü: Sabahleyin nurun ortaya çıkması, ancak Allah Teâlâ'nın o karanlığı yarması sebebiyle olmuştur; dolayısıyla { فالِقُ الْإِصْباحِ } sözü, "sabahı ortaya çıkaran" manasındadır. Ancak bu ortaya çıkarmayı gerektiren şey o yarma fiili olduğu için, sebep zikredilmiş fakat müsebbeb (sonuç) kastedilmiştir. Dördüncüsü: Bazıları şöyle demiştir: Fâlik (yaran), yaratan demektir; dolayısıyla mana "sabahın yaratıcısı" olur. Bu takdire göre ise soru kendiliğinden ortadan kalkar. En doğrusunu Allah bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وجاعل اللَّيْلَ سَكَنًا فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ثَلَاثَةَ أَنْوَاعٍ مِنَ الدَّلَائِلِ الْفَلَكِيَّةِ عَلَى التَّوْحِيدِ. فَأَوَّلُهَا: ظُهُورُ الصَّبَاحِ وَقَدْ فَسَّرْنَاهُ بمقدار الفهم. وثانيها: قوله وجاعل اللَّيْلَ سَكَنًا وَفِيهِ مَبَاحِثُ:
Allah Teâlâ'nın: { وجاعل اللَّيْلَ سَكَنًا } “ve geceyi bir dinlenme zamanı kılandır” kavline gelince; bil ki Allah Teâlâ bu ayette tevhide dair felekî delillerden üç tür zikretmiştir. Bunların ilki: Sabahın ortaya çıkmasıdır ki bunu anlayışımız nispetinde tefsir ettik. İkincisi: { وجاعل اللَّيْلَ سَكَنًا } “ve geceyi bir dinlenme zamanı kılandır” kavlidir; bunda birtakım bahisler vardır:
الْمَبْحَثُ الْأَوَّلُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : السَّكَنُ مَا يَسْكُنُ إِلَيْهِ الرَّجُلُ وَيَطْمَئِنُّ إِلَيْهِ اسْتِئْنَاسًا بِهِ وَاسْتِرْوَاحًا إِلَيْهِ مِنْ زَوْجٍ أَوْ حَبِيبٍ، وَمِنْهُ قِيلَ: لِلنَّارِ سَكَنٌ لِأَنَّهُ يُسْتَأْنَسُ بِهَا أَلَا تَرَاهُمْ سَمَّوْهَا/ الْمُؤْنِسَةَ. ثُمَّ إِنَّ اللَّيْلَ يَطْمَئِنُّ إِلَيْهِ الْإِنْسَانُ لِأَنَّهُ أَتْعَبَ نَفْسَهُ بِالنَّهَارِ وَاحْتَاجَ إِلَى زَمَانٍ يَسْتَرِيحُ فِيهِ وَذَلِكَ هُوَ اللَّيْلُ.
Birinci Bahis: «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: Seken (سَكَن), insanın eş veya sevgili gibi kendisiyle ünsiyet kurup ferahlamak suretiyle sığındığı ve huzur bulduğu şeydir. Ateşe de kendisiyle ünsiyet kurulduğu için seken denilmiştir; görmez misin ki onlar ateşi mûrise (can yoldaşı) olarak isimlendirmişlerdir. Sonra insan gece vakti sükûnete erer; çünkü o, gündüzleyin kendini yormuş ve dinlenebileceği bir zamana ihtiyaç duymuştur, bu zaman da gecedir.
فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّ الْخَلْقَ يَبْقَوْنَ فِي الْجَنَّةِ فِي أَهْنَأِ عَيْشٍ، وَأَلَذِّ زَمَانٍ مَعَ أَنَّهُ لَيْسَ هُنَاكَ لَيْلٌ؟ فَعَلِمْنَا أَنَّ وُجُودَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَيْسَ مِنْ ضَرُورِيَّاتِ اللَّذَّةِ وَالْخَيْرِ فِي الْحَيَاةِ قُلْنَا: كَلَامُنَا فِي أَنَّ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ مِنْ ضَرُورِيَّاتِ مَصَالِحِ هَذَا الْعَالَمِ، أَمَّا فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ فَهَذِهِ الْعَادَاتُ غَيْرُ بَاقِيَةٍ فِيهِ فَظَهَرَ الْفَرْقُ.
Eğer: "İnsanlar cennette gece olmadığı halde en tatlı yaşantı ve en lezzetli zaman içinde kalmayacaklar mı? Dolayısıyla gece ve gündüzün varlığının hayatta lezzetin ve hayrın zorunluluklarından olmadığını anladık" denilirse, şöyle deriz: Bizim sözümüz, gece ve gündüzün bu âlemin maslahatlarının zorunluluklarından olduğu hakkındadır. Âhiret yurdunda ise bu adetler devam etmemektedir; dolayısıyla aradaki fark ortaya çıkmıştır.
الْمَبْحَثُ الثَّانِي: قَرَأَ عَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ وَجَعَلَ اللَّيْلَ عَلَى صِيغَةِ الْفِعْلِ، وَالْبَاقُونَ جَاعِلُ عَلَى صِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ حُجَّةُ مَنْ قَرَأَ بِاسْمِ الْفَاعِلِ أَنَّ الْمَذْكُورَ قَبْلَهُ اسْمُ الْفَاعِلِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: فالِقُ الْحَبِّ وفالِقُ الْإِصْباحِ [الأنعام: ٩٥- ٩٦] وَجَاعِلٌ أَيْضًا اسْمُ الْفَاعِلِ. وَيَجِبُ كَوْنُ الْمَعْطُوفِ مُشَارِكًا لِلْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَحُجَّةُ مَنْ قَرَأَ بِصِيغَةِ الْفِعْلِ أَنَّ قَوْلَهُ: وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ مَنْصُوبَانِ وَلَا بد لهذا النصب من عامل، وما ذلك إِلَّا أَنْ يُقَدَّرَ قَوْلُهُ:
İkinci Bahis: Âsım ve Kisâî, { وَجَعَلَ اللَّيْلَ } şeklinde fiil sîgasıyla okumuşlar; diğer kıraat imamları ise { جَاعِلُ } şeklinde ism-i fâil sîgasıyla okumuşlardır. İsm-i fâil ile okuyanın hücceti şudur: Ondan önce zikredilen kelime ism-i fâildir ki o da: { فالِقُ الْحَبِّ } “tohumu yarıp çıkarandır” ve { وفالِقُ الْإِصْباحِ } “ve sabahı yarıp çıkarandır” [En'âm 95-96] kavilleridir; { جَاعِلٌ } de ism-i fâildir. Matufun (bağlananın) matufun aleyhe (kendisine bağlanana) uygun olması vaciptir. Fiil sîgasıyla okuyanın hücceti ise: { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ } lafızlarının mensup olmasıdır; bu nasb için mutlaka bir amil lazımdır ve bu amil de ancak:
وَجَعَلَ بِمَعْنَى وَجَاعِلٌ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا وَذَلِكَ يُفِيدُ الْمَطْلُوبَ.
{ وَجَعَلَ } kelimesinin "güneşi ve ayı birer hesap ölçüsü kılan" manasında takdir edilmesiyle olur; bu da maksadı ifade eder.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً فَفِيهِ مَبَاحِثُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً } “Güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü kıldı” kavline gelince; bunda birtakım bahisler vardır:
الْمَبْحَثُ الْأَوَّلُ: مَعْنَاهُ أَنَّهُ قَدَّرَ حَرَكَةَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ بِحِسَابٍ مُعَيَّنٍ كَمَا ذَكَرَهُ فِي سُورَةِ يُونُسَ فِي قَوْلُهُ:
Birinci Bahis: Bunun manası, Yunus suresinde şu kavlinde zikrettiği gibi güneş ve ayın hareketini belirli bir hesaba göre takdir etmiş olmasıdır:
هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ [يُونُسَ: ٥] وَقَالَ فِي سُورَةِ الرَّحْمَنِ: الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبانٍ [الرحمن: ٥] وَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ فِيهِ أَنَّهُ تَعَالَى قَدَّرَ حَرَكَةَ الشَّمْسِ مَخْصُوصَةً بِمِقْدَارٍ مِنَ السُّرْعَةِ وَالْبُطْءِ بِحَيْثُ تَتِمُّ الدَّوْرَةُ فِي سَنَةٍ، وَقَدَّرَ حَرَكَةَ الْقَمَرِ بِحَيْثُ يُتِمُّ الدَّوْرَةَ فِي شَهْرٍ، وَبِهَذِهِ الْمَقَادِيرِ تَنْتَظِمُ مَصَالِحُ الْعَالَمِ فِي الْفُصُولِ الْأَرْبَعَةِ، وَبِسَبَبِهَا يَحْصُلُ مَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ مِنْ نُضْجِ الثِّمَارِ،
{ هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ } “Güneşi bir ışık, ayı da bir nur yapan, yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye ona konaklar takdir eden O'dur” [Yunus 5]. Rahmân suresinde de: { الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبانٍ } “Güneş ve ay bir hesaba göredir” [Rahmân 5] buyurmuştur. Bu husustaki sözün tahkiki şudur: Allah Teâlâ güneşin hareketini, devrini bir yılda tamamlayacak şekilde belirli bir hız ve yavaşlık ölçüsüne göre takdir etmiş; ayın hareketini de devrini bir ayda tamamlayacak şekilde takdir etmiştir. Bu ölçülerle dört mevsimde âlemin maslahatları düzene girer; meyvelerin olgunlaşması
وَحُصُولِ الْغَلَّاتِ، وَلَوْ قَدَّرْنَا كَوْنَهَا أَسْرَعَ أَوْ أَبْطَأَ مِمَّا وَقَعَ، لَاخْتَلَّتْ هَذِهِ الْمَصَالِحُ فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ:
ve mahsullerin elde edilmesi gibi ihtiyaç duyulan şeyler bunlar vesilesiyle meydana gelir. Şayet bunların vaki olandan daha hızlı yahut daha yavaş olduğunu farz etseydik, bu maslahatlar bozulurdu. İşte O'nun şu kavlinden murat budur:
وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً.
{ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً } “Güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü kıldı.”
الْمَبْحَثُ الثَّانِي: فِي الْحُسْبَانِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي الْهَيْثَمِ أَنَّهُ جَمْعُ حِسَابٍ مِثْلُ رِكَابٌ وَرُكْبَانَ وَشِهَابٌ وَشُهْبَانَ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْحُسْبَانَ مَصْدَرٌ كَالرُّجْحَانِ وَالنُّقْصَانِ. وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْحُسْبَانُ بِالضَّمِّ مَصْدَرُ حَسَبَ، كَمَا أَنَّ الْحِسْبَانَ بِالْكَسْرِ مَصْدَرُ حَسِبَ، وَنَظِيرُهُ الْكُفْرَانُ وَالْغُفْرَانُ وَالشُّكْرَانُ.
İkinci Bahis: Husbân (الْحُسْبَان) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Ebü'l-Heysem'in görüşü olup, rikâb-rukbân ve şihâb-şuhbân gibi hisâb (حِسَاب) kelimesinin çoğuludur. İkincisi: Husbân, rüchân ve nuksân gibi bir masdardır. «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: Ötre ile husbân (الْحُسْبَان), hasebe fiilinin masdarıdır; nitekim esre ile hısbân (الْحِسْبَان) da hasibe fiilinin masdarıdır. Bunun benzeri küfrân, gufrân ve şükrândır.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: مَعْنَى جَعَلَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا جَعَلَهُمَا عَلَى حِسَابٍ. لِأَنَّ حِسَابَ الْأَوْقَاتِ لَا يُعْلَمُ إِلَّا بِدَوْرِهِمَا وَسَيْرِهِمَا.
Bunu bildiğinde şöyle deriz: "Güneşi ve ayı husbân kıldı" ifadesinin manası; onları bir hesaba göre kıldı demektir. Çünkü vakitlerin hesabı ancak onların dönüşü ve seyri ile bilinir.
الْمَبْحَثُ الثَّالِثُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ قُرِئَا بِالْحَرَكَاتِ الثَّلَاثِ، فَالنَّصْبُ/ عَلَى إِضْمَارِ فِعْلٍ دَلَّ عَلَيْهِ قوله: جاعل اللَّيْلَ أَيْ وَجَعَلَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا، وَالْجَرُّ عَطْفٌ عَلَى لَفْظِ اللَّيْلِ، وَالرَّفْعُ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ، وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ مَجْعُولَانِ حُسْبَانًا: أَيْ مَحْسُوبَانِ.
Üçüncü Bahis: «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ } kelimeleri üç harekeyle de okunmuştur: Nasb ile okunuşu, { جاعل اللَّيْلَ } kavlinin delalet ettiği gizli bir fiile binaendir; yani "güneşi ve ayı da bir hesap ölçüsü kıldı" takdirindedir. Cer ile okunuşu { اللَّيْلِ } lafzı üzerine atıftır. Ref ile okunuşu ise mübteda (özne) olmasındandır; haber ise hazfedilmiş olup takdiri: "Güneş ve ay da bir hesap ölçüsü kılınmıştır", yani hesaplanmıştır.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ وَالْعَزِيزُ إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ وَالْعَلِيمُ إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ عِلْمِهِ، وَمَعْنَاهُ أَنَّ تَقْدِيرَ أَجْرَامِ الْأَفْلَاكِ بِصِفَاتِهَا الْمَخْصُوصَةِ وَهَيْئَاتِهَا الْمَحْدُودَةِ، وَحَرَكَاتِهَا الْمُقَدَّرَةِ بِالْمَقَادِيرِ الْمَخْصُوصَةِ فِي الْبُطْءِ وَالسُّرْعَةِ لَا يُمْكِنُ تَحْصِيلُهُ إِلَّا بِقُدْرَةٍ كَامِلَةٍ مُتَعَلِّقَةٍ بِجَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ وَعِلْمٍ نَافِذٍ فِي جَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ مِنَ الْكُلِّيَّاتِ وَالْجُزْئِيَّاتِ، وَذَلِكَ تَصْرِيحٌ بِأَنَّ حُصُولَ هَذِهِ الْأَحْوَالِ وَالصِّفَاتِ لَيْسَ بِالطَّبْعِ وَالْخَاصَّةِ، وَإِنَّمَا هُوَ بِتَخْصِيصِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ. واللَّه أعلم.
Sonra Allah Teâlâ ayeti: { ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ } “İşte bu, Azîz ve Alîm olanın takdiridir” kavliyle bitirmiştir. el-Azîz O'nun kudretinin kemaline, el-Alîm ise ilminin kemaline işarettir. Bunun manası şudur: Feleklerin cisimlerini kendilerine has sıfatlarıyla, belirli heyetleriyle, yavaşlık ve hız bakımından belirlenmiş ölçülere göre takdir edilen hareketleriyle düzenlemek, ancak bütün mümkinâta taalluk eden tam bir kudret ve küllî-cüz'î bütün malumata nüfuz eden bir ilimle elde edilebilir. Bu da bu hal ve sıfatların meydana gelişinin tabiat veya zatî özellik gereği olmayıp ancak Muhtâr olan Failin tahsisiyle olduğunun açık bir ifadesidir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٧]
[En'âm Suresi (6), Âyet 97]
وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٩٧)
{ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye yıldızları sizin için var eden O'dur. Bilen bir topluluk için ayetleri elbette açıkladık.” (97)
هَذَا هُوَ النَّوْعُ الثَّالِثُ مِنَ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى كَمَالِ الْقُدْرَةِ وَالرَّحْمَةِ وَالْحِكْمَةِ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ هَذِهِ النُّجُومَ لِمَنَافِعِ الْعِبَادِ وَهِيَ مِنْ وُجُوهٍ:
Bu, kudretin, rahmetin ve hikmetin kemaline delalet eden delillerin üçüncü türüdür; o da Allah Teâlâ'nın bu yıldızları kulların menfaatleri için yaratmış olmasıdır. Bunlar birkaç vecihtendir:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَهَا لِتَهْتَدِيَ الْخَلْقُ بِهَا إِلَى الطُّرُقِ وَالْمَسَالِكِ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَيْثُ لَا يَرَوْنَ شَمْسًا وَلَا قَمَرًا لِأَنَّ عِنْدَ ذَلِكَ يَهْتَدُونَ بِهَا إِلَى الْمَسَالِكِ وَالطُّرُقِ الَّتِي يُرِيدُونَ الْمُرُورَ فِيهَا.
Birinci Vecih: Allah Teâlâ'nın onları, güneş ve ayı göremedikleri karanın ve denizin karanlıklarında insanların yollara ve güzergâhlara hidayet bulması (yol bulması) için yaratmış olmasıdır; zira o esnada geçmek istedikleri güzergâh ve yollara onlar vasıtasıyla yol bulurlar.
الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ النَّاسَ يَسْتَدِلُّونَ بِأَحْوَالِ حَرَكَةِ الشَّمْسِ عَلَى مَعْرِفَةِ أَوْقَاتِ الصَّلَاةِ، وَإِنَّمَا يَسْتَدِلُّونَ بِحَرَكَةِ الشَّمْسِ فِي النَّهَارِ عَلَى الْقِبْلَةِ، وَيَسْتَدِلُّونَ بِأَحْوَالِ الْكَوَاكِبِ فِي اللَّيَالِي عَلَى مَعْرِفَةِ الْقِبْلَةِ.
İkinci Vecih: İnsanların namaz vakitlerini bilmede güneşin hareket durumlarıyla delil getirmeleridir. Zira onlar gündüzleri kıbleyi bulmak için güneşin hareketini delil alırlar; geceleri ise kıbleyi bilmek için yıldızların hallerini delil alırlar.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي غَيْرِ هَذِهِ السُّورَةِ كَوْنَ هَذِهِ الْكَوَاكِبِ زِينَةً لِلسَّمَاءِ، فَقَالَ: تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً [الْفُرْقَانِ: ٦١] وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِزِينَةٍ الْكَواكِبِ [الصَّافَّاتِ: ٦] وَقَالَ: وَالسَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ [الْبُرُوجِ: ١] .
Üçüncü Vecih: Allah Teâlâ bu surenin dışında bu yıldızların gökyüzü için bir zinet olduğunu zikrederek: { تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً } “Gökte burçlar kılan [Allah] pek yücedir” [Furkan 61] buyurmuştur. Yine Teâlâ: { إِنَّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِزِينَةٍ الْكَواكِبِ } “Biz en yakın semayı yıldızlar zinetiyle süsledik” [Sâffât 6] ve { وَالسَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ } “Burçlar sahibi semaya andolsun” [Burûc 1] buyurmuştur.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي مَنَافِعِهَا كَوْنَهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ.
Dördüncü Vecih: Allah Teâlâ'nın onların faydaları arasında şeytanlar için taşlama (atış taneleri) olduklarını zikretmiş olmasıdır.
الْوَجْهُ الْخَامِسُ: يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ أَيْ فِي ظُلُمَاتِ التَّعْطِيلِ وَالتَّشْبِيهِ، فَإِنَّ الْمُعَطِّلَ يَنْفِي كَوْنَهُ فَاعِلًا مُخْتَارًا، وَالْمُشَبِّهَ يُثْبِتُ كَوْنَهُ تَعَالَى جِسْمًا مُخْتَصًّا بِالْمَكَانِ فَهُوَ تَعَالَى خَلَقَ هَذِهِ النُّجُومَ لِيُهْتَدَى بِهَا فِي هَذَيْنِ النَّوْعَيْنِ مِنَ الظُّلُمَاتِ، أَمَّا الِاهْتِدَاءُ بِهَا فِي ظُلُمَاتِ بَرِّ التَّعْطِيلِ، فَذَلِكَ لأنا نشاهد
Beşinci Vecih: Şöyle denilmesi de mümkündür: "Karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye" ifadesi, yani ta'tîl (ilâhî sıfatları inkâr) ve teşbîh (Allah'ı yaratılmışlara benzetme) karanlıklarında [yol bulasınız diye] demektir. Zira ta'tîl ehli O'nun Muhtâr bir Fail oluşunu inkâr eder; müşebbihe ise Teâlâ'nın mekâna tahsis edilmiş bir cisim olduğunu iddia eder. İşte Allah Teâlâ bu yıldızları bu iki tür karanlıkta doğru yol bulunsun diye yaratmıştır. Ta'tîl karasının karanlıklarında onlarla yol bulmaya gelince; çünkü biz müşahede ediyoruz ki:
هَذِهِ الْكَوَاكِبَ مُخْتَلِفَةً فِي صِفَاتٍ كَثِيرَةٍ فَبَعْضُهَا سَيَّارَةٌ وَبَعْضُهَا ثَابِتَةٌ، وَالثَّوَابِتُ بَعْضُهَا فِي الْمِنْطَقَةِ وَبَعْضُهَا فِي الْقُطْبَيْنِ، وَأَيْضًا الثَّوَابِتُ لَامِعَةٌ وَالسَّيَّارَةُ غَيْرُ لَامِعَةٍ، وَأَيْضًا بَعْضُهَا كَبِيرَةٌ دُرِّيَّةٌ عَظِيمَةُ الضَّوْءِ، وَبَعْضُهَا صَغِيرَةٌ خَفِيَّةٌ قَلِيلَةُ الضَّوْءِ، وَأَيْضًا قَدَّرُوا مَقَادِيرَهَا عَلَى سَبْعِ مَرَاتِبَ.
Bu yıldızlar pek çok sıfatta farklıdırlar: Bir kısmı seyyare (gezegen), bir kısmı sabitedir; sabit olanların bir kısmı burçlar kuşağında (mıntıka), bir kısmı kutuplardadır. Keza sabiteler parıldayan (ışıldayan), seyyareler ise parıldamayan türdendir. Yine bir kısmı büyük, inci gibi ve çok parlak ışıklıdır; bir kısmı ise küçük, gizli ve az ışıklıdır. Ayrıca onların büyüklüklerini yedi mertebe olarak takdir etmişlerdir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَدْ دَلَلْنَا عَلَى أَنَّ الْأَجْسَامَ مُتَمَاثِلَةٌ، وَبَيَّنَّا أَنَّهُ مَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ اخْتِصَاصُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا بِصِفَةٍ مُعَيَّنَةٍ دَلِيلًا عَلَى أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ إِلَّا بِتَقْدِيرِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ فَهَذَا وَجْهُ الِاهْتِدَاءِ بِهَا فِي ظُلُمَاتِ بَرِّ التَّعْطِيلِ. وَأَمَّا وَجْهُ الِاهْتِدَاءِ بِهَا فِي ظُلُمَاتِ بَحْرِ التَّشْبِيهِ فَلِأَنَّا نَقُولُ إِنَّهُ لَا عَيْبَ يَقْدَحُ فِي إِلَهِيَّةِ هَذِهِ الْكَوَاكِبَ إِلَّا أَنَّهَا أَجْسَامٌ فَتَكُونُ مُؤَلَّفَةً مِنَ الْأَجْزَاءِ وَالْأَبْعَاضِ، وَأَيْضًا إِنَّهَا مُتَنَاهِيَةٌ وَمَحْدُودَةٌ وَأَيْضًا إِنَّهَا مُتَغَيِّرَةٌ وَمُتَحَرِّكَةٌ وَمُنْتَقِلَةٌ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ فَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ إِنْ لَمْ تَكُنْ عُيُوبًا فِي الْإِلَهِيَّةِ امْتَنَعَ الطَّعْنُ فِي إِلَهِيَّتِهَا، وَإِنْ كَانَتْ عُيُوبًا فِي الْإِلَهِيَّةِ وَجَبَ تَنْزِيهُ الْإِلَهِ عَنْهَا بِأَسْرِهَا فَوَجَبَ الْجَزْمُ بِأَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ وَالسَّمَاءِ وَالْأَرْضِ مُنَزَّهٌ عَنِ الْجِسْمِيَّةِ وَالْأَعْضَاءِ وَالْأَبْعَاضِ وَالْحَدِّ وَالنِّهَايَةِ وَالْمَكَانِ وَالْجِهَةِ، فَهَذَا بَيَانُ الِاهْتِدَاءِ بِهَذِهِ الْكَوَاكِبِ فِي بَرِّ التَّعْطِيلِ وَبَحْرِ التَّشْبِيهِ، وَهَذَا وَإِنْ كَانَ عُدُولًا عَنْ حَقِيقَةِ اللَّفْظِ إِلَى مَجَازِهِ إِلَّا أَنَّهُ قَرِيبٌ مُنَاسِبٌ لِعَظَمَةِ كِتَابِ اللَّه تَعَالَى.
Bunu bildiğinde şöyle deriz: Cisimlerin birbirine benzer (mütemâsil) olduğunu delillendirdik ve durum böyle olunca her birinin belirli bir sıfata tahsis edilmesinin ancak Muhtâr olan Failin takdiriyle olduğuna delil teşkil ettiğini açıkladık. İşte ta'tîl karasının karanlıklarında onlarla yol bulmanın vechi budur. Teşbîh denizinin karanlıklarında onlarla yol bulmanın vechine gelince; çünkü biz deriz ki, bu yıldızların ilahlığına halel getirecek hiçbir kusur yoktur ki o da onların cisim olmaları, dolayısıyla cüzlerden ve parçalardan meydana gelmiş olmaları, keza sonlu ve sınırlı olmaları, ayrıca değişken, hareketli ve bir halden diğerine intikal eden varlıklar olmalarıdır. Şayet bu hususlar ilahlıkta birer kusur sayılmazsa, onların ilahlığına itiraz etmek imkânsız olurdu. Eğer bunlar ilahlıkta birer kusur ise, İlah'ı bunların tamamından tenzih etmek vacip olur; dolayısıyla âlemin, göğün ve yerin İlah'ının cisimlikten, organlardan, parçalardan, sınırdan, sondan, mekândan ve cihetten münezzeh olduğuna kesin olarak inanmak vaciptir. İşte ta'tîl karasında ve teşbîh denizinde bu yıldızlarla yol bulmanın beyanı budur. Bu izah lafzın hakikatinden mecazına bir geçiş olsa da Allah Teâlâ'nın kitabının azametine yakın ve uygundur.
الْوَجْهُ السَّادِسُ: فِي مَنَافِعِ هَذِهِ الْكَوَاكِبِ مَا ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا [آلِ عِمْرَانَ: ١٩١] فَنَبَّهَ عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ عَلَى أَنَّ فِي وُجُودِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا حِكْمَةً عَالِيَةً وَمَنْفَعَةً شَرِيفَةً، وَلَيْسَ كُلُّ مَا لَا يُحِيطُ عَقْلُنَا بِهِ عَلَى التَّفْصِيلِ وَجَبَ نَفْيُهُ فَمَنْ أَرَادَ أَنْ يُقَدِّرَ حِكْمَةَ اللَّه تَعَالَى فِي مُلْكِهِ وَمَلَكُوتِهِ بِمِكْيَالِ خَيَالِهِ وَمِقْيَاسِ قِيَاسِهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الِاسْتِدْلَالَ بِأَحْوَالِ هَذِهِ النُّجُومِ. قَالَ: قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ أَنَّ هَذِهِ النُّجُومَ كَمَا يُمْكِنُ أَنْ يُسْتَدَلَّ بِهَا عَلَى الطُّرُقَاتِ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ، فَكَذَلِكَ يُمْكِنُ أَنْ يُسْتَدَلَّ بِهَا عَلَى مَعْرِفَةِ الصَّانِعِ الْحَكِيمِ، وَكَمَالِ قُدْرَتِهِ وَعِلْمِهِ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْعِلْمِ هَاهُنَا الْعَقْلَ فَقَوْلُهُ: قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ نَظِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْبَقَرَةِ: ١٦٤] إِلَى قَوْلِهِ:
Altıncı Vecih: Bu yıldızların menfaatleri hususunda Allah Teâlâ'nın şu kavlinde zikrettiğidir: { وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا } “Göklerin ve yerin yaratılışı hakkında derin derin düşünürler: Rabbimiz! Sen bunu boşuna yaratmadın” [Âl-i İmrân 191]. Böylece onların her birinin varlığında yüce bir hikmet ve şerefli bir menfaat olduğuna icmalî olarak dikkat çekmiştir. Aklımızın tafsilatıyla kuşatamadığı her şeyin yok sayılması gerekmez. Kim Allah Teâlâ'nın mülk ve melekûtundaki hikmetini kendi hayalinin ölçeğiyle ve kıyasının miyarıyla ölçmeye kalkışırsa, apaçık bir sapıklığa düşmüş olur. Sonra Teâlâ bu yıldızların halleriyle delil getirmeyi zikredince: { قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Bilen bir topluluk için ayetleri elbette açıkladık” buyurmuştur. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Muradın, bu yıldızlarla karanın ve denizin karanlıklarında yolların bulunabileceği gibi, Hakîm olan Yaratıcı'nın bilinmesine, kudret ve ilminin kemaline de delil getirilebileceği olmasıdır. İkincisi: Buradaki ilimden muradın akıl olmasıdır; dolayısıyla: { قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } kavli, Bakara suresindeki Teâlâ'nın: { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Bakara 164] kavlinden şu kavline kadarki ayetin benzeridir:
لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ وَفِي آلِ عِمْرَانَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩٠] وَالثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: / لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ وَيَتَأَمَّلُونَ وَيَسْتَدِلُّونَ بِالْمَحْسُوسِ عَلَى الْمَعْقُولِ وَيَنْتَقِلُونَ مِنَ الشَّاهِدِ إلى الغائب.
{ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “akleden bir topluluk için elbette ayetler (deliller) vardır” ve Âl-i İmrân'daki şu kavlinin benzeridir: { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için ayetler vardır” [Âl-i İmrân 190]. Üçüncüsü: { لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } kavlinden muradın; tefekkür eden, düşünen, hissedilenle akledilene delil getiren ve görünen âlemden (şâhid) görünmeyen âleme (gāib) intikal eden bir topluluk olmasıdır.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٨]
[En'âm Suresi (6), Âyet 98]
وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ (٩٨)
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ } “Sizi tek bir nefisten meydana getiren O'dur. Artık [sizin için] bir karargâh ve bir de emanet yeri vardır. İnce anlayış sahibi bir topluluk için ayetleri elbette açıkladık.” (98)
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ] هَذَا نَوْعٌ رَابِعٌ مِنْ دَلَائِلِ وُجُودِ الْإِلَهِ وَكَمَالِ قُدْرَتِهِ وَعِلْمِهِ، وَهُوَ الِاسْتِدْلَالُ بِأَحْوَالِ الْإِنْسَانِ فَنَقُولُ لَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ النَّفْسَ الْوَاحِدَةَ هِيَ آدَمُ ﵇ وَهِيَ نَفْسٌ وَاحِدَةٌ. وَحَوَّاءُ مَخْلُوقَةٌ مِنْ ضِلْعٍ مِنْ أَضْلَاعِهِ. فَصَارَ كُلُّ النَّاسِ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَهِيَ آدَمُ.
[Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ } “Sizi tek bir nefisten meydana getiren O'dur” kavli hakkında] Bu, İlah'ın varlığına, kudret ve ilminin kemaline delalet eden delillerin dördüncü türüdür; o da insanın halleriyle delil getirmektir. Şöyle deriz: Tek nefsin Âdem aleyhisselâm olduğunda şüphe yoktur ve o tek bir nefistir. Havva da onun kaburga kemiklerinden birinden yaratılmıştır. Böylece bütün insanlar tek bir nefisten yani Âdem'den olmuşlardır.
فَإِنْ قِيلَ: فَمَا الْقَوْلُ فِي عِيسَى؟
Eğer: "Peki İsa hakkındaki söz nedir?" denilirse,
قُلْنَا: هُوَ أَيْضًا مَخْلُوقٌ مِنْ مَرْيَمَ الَّتِي هِيَ مَخْلُوقَةٌ مِنْ أَبَوَيْهَا.
Deriz ki: O da kendi anne ve babasından yaratılmış olan Meryem'den yaratılmıştır.
فَإِنْ قَالُوا: أَلَيْسَ أَنَّ الْقُرْآنَ قَدْ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ مَخْلُوقٌ مِنَ الْكَلِمَةِ أَوْ مِنَ الرُّوحِ الْمَنْفُوخِ فِيهَا فَكَيْفَ يَصِحُّ ذَلِكَ؟
Eğer şöyle derlerse: "Kur'an onun bir kelimeden yahut içine üflenen ruhtan yaratıldığına delalet etmemiş midir? O halde bu nasıl sahih olur?"
قُلْنَا: كَلِمَةُ «مِنْ» تُفِيدُ ابْتِدَاءَ الْغَايَةِ وَلَا نِزَاعَ أَنَّ ابْتِدَاءَ تَكَوُّنِ عِيسَى ﵇ كَانَ مِنْ مَرْيَمَ وَهَذَا الْقَدْرُ
Deriz ki: «Min» (مِنْ) kelimesi gaye başlangıcı (iptidâ-i gāye) bildirir; İsa aleyhisselâm'ın var oluş başlangıcının Meryem'den olduğunda ise hiçbir ihtilaf yoktur ve bu kadarı
كَافٍ فِي صِحَّةِ هَذَا اللَّفْظِ. قَالَ الْقَاضِي: فَرْقٌ بَيْنَ قَوْلِهِ: أَنْشَأَكُمْ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: خَلَقَكُمْ لِأَنَّ أَنْشَأَكُمْ يُفِيدُ أَنَّهُ خَلَقَكُمْ لَا ابْتِدَاءً. وَلَكِنْ عَلَى وَجْهِ النُّمُوِّ وَالنُّشُوءِ لَا مِنْ مَظْهَرٍ مِنَ الْأَبَوَيْنِ، كَمَا يُقَالُ: فِي النَّبَاتِ إِنَّهُ تَعَالَى أَنْشَأَهُ بِمَعْنَى النُّمُوِّ وَالزِّيَادَةِ إِلَى وَقْتِ الِانْتِهَاءِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ فَفِيهِ مَبَاحِثُ:
bu lafzın sıhhati için yeterlidir. Kādî şöyle demiştir: { أَنْشَأَكُمْ } kavli ile { خَلَقَكُمْ } kavli arasında fark vardır; çünkü { أَنْشَأَكُمْ } ifadesi, sizi ilk baştan itibaren değil, anne ve babadan bir mazhar olmaksızın gelişip büyüme ve teşekkül etme şeklinde yarattığını ifade eder. Nitekim bitki hakkında da nihayet vaktine kadar büyüme ve artma anlamında 'Allah Teâlâ onu inşa etti (yetiştirdi)' denilir. { فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ } kavline gelince, bunda birkaç bahis vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو فَمُسْتَقَرٌّ بِكَسْرِ الْقَافِ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ.
Birinci Bahis: İbn Kesîr ve Ebû Amr, kāf harfinin kesresiyle "fe-müstekırrun" (فَمُسْتَقِرٌّ) şeklinde, diğerleri ise kāf harfinin fethasıyla ["fe-müstekarron"] okumuşlardır. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir:
قَالَ سِيبَوَيْهِ، يُقَالُ: قَرَّ فِي مَكَانِهِ وَاسْتَقَرَّ فَمَنْ كَسَرَ الْقَافَ كَانَ الْمُسْتَقِرُّ بِمَعْنَى الْقَارِّ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ خَبَرُهُ الْمُضْمَرَ «مِنْكُمْ» أَيْ مِنْكُمْ مُسْتَقِرٌّ. وَمَنْ فَتَحَ الْقَافَ فَلَيْسَ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ بِهِ لِأَنَّ اسْتَقَرَّ لَا يَتَعَدَّى فَلَا يَكُونُ لَهُ مَفْعُولٌ بِهِ فَيَكُونُ اسْمَ مَكَانٍ فَالْمُسْتَقِرُّ بِمَنْزِلَةِ الْمَقَرِّ. وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَجُزْ أَنْ يَكُونَ خَبَرُهُ الْمُضْمَرَ «مِنْكُمْ» بَلْ يَكُونُ خَبَرُهُ «لَكُمْ» فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ لَكُمْ مَقَرٌّ وَأَمَّا الْمُسْتَوْدَعُ فَإِنَّ اسْتَوْدَعَ فِعْلٌ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ تَقُولُ اسْتَوْدَعْتُ زَيْدًا أَلْفًا وَأَوْدَعْتُ مِثْلَهُ، فَالْمُسْتَوْدَعُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمًا لِلْإِنْسَانِ الَّذِي اسْتَوْدَعَ ذَلِكَ الْمَكَانَ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَكَانَ نَفْسَهُ.
Sîbeveyh demiştir ki: «Karra fî mekânihî vestekarra» (yerinde durdu, yerleşti) denilir. Kāf harfini kesreli okuyana göre «el-müstekırr», «el-kārr» (karar kılan, yerleşen) anlamındadır. Böyle olunca onun gizli haberi «minküm» (sizden) olmak durumundadır; yani 'sizden bir karar kılan/yerleşen vardır'. Kāf harfini fethalı okuyana göre ise bu, mef'ûlün bih (düz tümleç) anlamında değildir; zira «istekarra» geçişsiz (lâzım) bir fiildir, dolayısıyla mef'ûlü bihi olmaz ve mekân ismi (ism-i mekân) olur; bu durumda «el-müstekar», «el-makarr» (karargâh/yerleşilen yer) konumundadır. Böyle olunca gizli haberinin «minküm» olması caiz olmaz, bilakis haberi «leküm» (sizin için) olur; böylece takdiri: «Sizin için bir karargâh vardır» şeklinde olur. «El-Müstevda'»a gelince; «istevda'a» fiili iki mef'ûle geçişli (müteaddî) bir fiildir. Nitekim «Zeyd'e bin [dirhem] emanet ettim» (istevda'tü Zeyden elfen) dersin ve «evda'tü» de bunun gibidir. Dolayısıyla «el-müstevda'», o mekâna emanet bırakılan insan için bir isim olabileceği gibi, mekânın bizzat kendisi de olabilir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: مَنْ قَرَأَ مُسْتَقَرًّا بِفَتْحِ الْقَافِ جَعَلَ الْمُسْتَوْدَعَ مَكَانًا لِيَكُونَ مِثْلَ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ وَالتَّقْدِيرُ فَلَكُمْ مَكَانُ اسْتِقْرَارٍ وَمَكَانُ اسْتِيدَاعٍ وَمَنْ قَرَأَ فَمُسْتَقَرٌّ بِالْكَسْرِ، فَالْمَعْنَى: مِنْكُمْ مُسْتَقِرٌّ وَمِنْكُمْ مُسْتَوْدَعٌ، وَالتَّقْدِيرُ: مِنْكُمْ مَنِ اسْتَقَرَّ وَمِنْكُمْ مَنِ اسْتَوْدَعَ. واللَّه أَعْلَمُ.
Bunu bildiğinde şöyle deriz: Kāf harfinin fethasıyla «müstekarr» okuyan kimse, matuf aleyhine uygun olması için «el-müstevda'»ı mekân yapmıştır; buna göre takdir: «Sizin için bir karar kılma yeri ve bir de emanet bırakılma yeri vardır» şeklinde olur. «Fe-müstekırrun» şeklinde kesre ile okuyana göre ise mana: «Sizden karar kılan da vardır, emanet bırakılan da vardır» demektir; takdiri de: «Sizden karar kılmış olan kimse de vardır, emanet bırakılmış olan kimse de vardır» şeklindedir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَبْحَثُ الثَّانِي: الْفَرْقُ بَيْنَ الْمُسْتَقَرِّ وَالْمُسْتَوْدَعِ أَنَّ الْمُسْتَقَرَّ أَقْرَبُ إِلَى النَّبَاتِ مِنَ الْمُسْتَوْدَعِ فَالشَّيْءُ الَّذِي حَصَلَ فِي مَوْضِعٍ وَلَا يَكُونُ عَلَى شَرَفِ الزَّوَالِ يُسَمَّى مُسْتَقَرًّا فِيهِ، وَأَمَّا إِذَا حَصَلَ فِيهِ وَكَانَ عَلَى شَرَفِ الزَّوَالِ يُسَمَّى مُسْتَوْدَعًا لِأَنَّ الْمُسْتَوْدَعَ فِي مَعْرِضٍ أَنْ يُسْتَرَدَّ فِي كُلِّ حِينٍ وَأَوَانٍ.
İkinci Bahis: Müstekarr ile müstevda' arasındaki fark şudur: Müstekarr, sebat bulmaya (yerleşip kalmaya) müstevda'dan daha yakındır. Zira bir yerde bulunan ve yok olmanın/ayrılmanın eşiğinde bulunmayan şeye 'onda karar kılmış' (müstekarrun fîh) denir. Fakat orada bulunup da ayrılmanın eşiğinde olursa 'müstevda'' (emanet edilmiş) diye adlandırılır; çünkü emanet bırakılan şey, her an geri alınma tehlikesine/durumuna maruzdur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: كَثُرَ اخْتِلَافُ الْمُفَسِّرِينَ فِي تَفْسِيرِ هَذَيْنِ اللَّفْظَيْنِ عَلَى أَقْوَالٍ: فَالْأَوَّلُ: وَهُوَ الْمَنْقُولُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي أَكْثَرِ الرِّوَايَاتِ أَنَّ الْمُسْتَقَرَّ هُوَ الْأَرْحَامُ وَالْمُسْتَوْدَعَ الْأَصْلَابُ قَالَ كُرَيْبٌ: كَتَبَ جَرِيرٌ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ يَسْأَلُهُ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَأَجَابَ الْمُسْتَوْدَعُ الصُّلْبُ وَالْمُسْتَقَرُّ الرَّحِمُ ثُمَّ قَرَأَ: وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحامِ ما نَشاءُ [الحج: ٥] وَمِمَّا يَدُلُّ أَيْضًا عَلَى قُوَّةِ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ النُّطْفَةَ الْوَاحِدَةَ لَا تَبْقَى فِي صُلْبِ الْأَبِ زَمَانًا طَوِيلًا وَالْجَنِينَ يَبْقَى فِي رَحِمِ الْأُمِّ زَمَانًا طَوِيلًا، وَلَمَّا كَانَ الْمُكْثُ فِي الرَّحِمِ أَكْثَرَ مِمَّا فِي صُلْبِ الْأَبِ كَانَ حَمْلُ الِاسْتِقْرَارِ عَلَى الْمُكْثِ فِي الرَّحِمِ أَوْلَى.
Bunu bildiğinde şöyle deriz: Müfessirlerin bu iki lafzın tefsirindeki ihtilafları pek çok görüşe ayrılmıştır: Birincisi: Çoğu rivayette İbn Abbâs'tan nakledilen görüştür ki 'müstekarr' rahimler, 'müstevda'' ise sulblerdir (baba belleridir). Küreyb şöyle demiştir: Cerîr, İbn Abbâs'a bu ayeti soran bir mektup yazdı. O da: "Müstevda' sulb, müstekarr ise rahimdir" diye cevap verdi, sonra: { وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحامِ ما نَشاءُ } “Dilediğimizi rahimlerde yerleştirip tutarız” [Hac 5] ayetini okudu. Bu görüşün kuvvetine delalet eden hususlardan biri de şudur: Tek bir nutfe babanın sulbünde uzun süre kalmaz, cenin ise annenin rahminde uzun bir zaman kalır. Rahimde kalış süresi babanın sulbündekinden daha fazla olunca, istikrarı rahimde kalmaya hamletmek daha evla olmuştur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُسْتَقَرَّ صُلْبُ الْأَبِ وَالْمُسْتَوْدَعَ رَحِمُ الْأُمِّ، لِأَنَّ النُّطْفَةَ حَصَلَتْ فِي صُلْبِ الْأَبِ لَا مِنْ قِبَلِ الْغَيْرِ وَهِيَ حَصَلَتْ فِي رَحِمِ الْأُمِّ بِفِعْلِ الْغَيْرِ، فَحُصُولُ تِلْكَ النُّطْفَةِ فِي الرَّحِمِ مِنْ قِبَلِ الرَّجُلِ مُشَبَّهٌ بِالْوَدِيعَةِ لِأَنَّ قَوْلَهُ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ يَقْتَضِي كَوْنَ الْمُسْتَقَرِّ مُتَقَدِّمًا عَلَى الْمُسْتَوْدَعِ وَحُصُولُ النُّطْفَةِ فِي صُلْبِ الْأَبِ مُقَدَّمٌ عَلَى حُصُولِهَا فِي رَحِمِ الْأُمِّ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُسْتَقَرُّ مَا فِي أَصْلَابِ الْآبَاءِ، وَالْمُسْتَوْدَعُ مَا فِي أَرْحَامِ الْأُمَّهَاتِ.
İkinci Görüş: 'Müstekarr' babanın sulbü, 'müstevda'' ise annenin rahmidir. Çünkü nutfe, babanın sulbünde başkası vasıtasıyla değil [kendiliğinden] meydana gelmiştir; annenin rahminde ise başkasının fiiliyle meydana gelmiştir. Dolayısıyla o nutfenin erkek tarafından rahme konulması emanete (vedîaya) benzetilmiştir. Zira { فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ } kavli, müstekarrın müstevda'dan önce olmasını gerektirir ve nutfenin babanın sulbünde bulunması, annenin rahminde bulunmasından öncedir. Dolayısıyla müstekarrın babaların sulblerindeki, müstevda'ın da annelerin rahimlerindeki olması gerekmiştir.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ الْمُسْتَقَرُّ حَالُهُ بَعْدَ الْمَوْتِ لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ سَعِيدًا فَقَدِ اسْتَقَرَّتْ تِلْكَ السَّعَادَةُ، وَإِنْ كَانَ شَقِيًّا فَقَدِ اسْتَقَرَّتْ تِلْكَ الشَّقَاوَةُ وَلَا تَبْدِيلَ فِي أَحْوَالِ الْإِنْسَانِ بَعْدَ الْمَوْتِ وَأَمَّا قَبْلَ الْمَوْتِ فَالْأَحْوَالُ مُتَبَدِّلَةٌ. فَالْكَافِرُ قَدْ يَنْقَلِبُ مُؤْمِنًا وَالزِّنْدِيقُ قَدْ يَنْقَلِبُ صِدِّيقًا، فَهَذِهِ الْأَحْوَالُ لِكَوْنِهَا عَلَى شَرَفِ الزَّوَالِ وَالْفَنَاءِ لَا يَبْعُدُ تَشْبِيهُهَا بِالْوَدِيعَةِ الَّتِي تَكُونُ مُشْرِفَةً عَلَى الزَّوَالِ وَالذَّهَابِ.
Üçüncü Görüş: Bu Hasen'in görüşüdür; 'müstekarr' insanın ölümden sonraki halidir. Zira şayet o bahtiyar (said) ise bu saadet kesinleşip yerleşmiştir (istikrar bulmuştur); eğer bedbaht (şakî) ise bu şekavet yerleşmiştir ve ölümden sonra insanın hallerinde bir değişme olmaz. Ölümden önce ise haller değişkendir. Zira kâfir mümin haline gelebilir, zındık ise sıddîk haline gelebilir. İşte bu haller yok olmanın ve faniliğin eşiğinde olmaları sebebiyle, zevale ve yok olup gitmeye yüz tutmuş olan emanete benzetilmeleri uzak bir ihtimal değildir.
وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: وَهُوَ قَوْلُ الْأَصَمِّ. إِنَّ الْمُسْتَقَرَّ مَنْ خُلِقَ مِنَ النَّفْسِ الْأُولَى وَدَخَلَ الدُّنْيَا وَاسْتَقَرَّ فِيهَا،
Dördüncü Görüş: Bu el-Esam'ın görüşüdür: 'Müstekarr', ilk nefisten yaratılıp dünyaya giren ve onda yerleşen kimsedir,
وَالْمُسْتَوْدَعَ الَّذِي لَمْ يُخْلَقْ بَعْدُ وَسَيُخْلَقُ.
'müstevda'' ise henüz yaratılmamış olup ileride yaratılacak olandır.
وَالْقَوْلُ الْخَامِسُ: لِلْأَصَمِّ أَيْضًا الْمُسْتَقَرُّ مَنِ اسْتَقَرَّ فِي قَرَارِ الدُّنْيَا وَالْمُسْتَوْدَعُ مَنْ فِي الْقُبُورِ حَتَّى يُبْعَثَ.
Beşinci Görüş: Yine el-Esam'a aittir: 'Müstekarr' dünya karar yerinde yerleşip duran, 'müstevda'' ise diriltilinceye kadar kabirlerde bulunandır.
وَعَنْ قَتَادَةَ عَلَى الْعَكْسِ مِنْهُ فَقَالَ مُسْتَقَرٌّ فِي الْقَبْرِ وَمُسْتَوْدَعٌ فِي الدُّنْيَا.
Katâde'den ise bunun tersi rivayet edilmiştir; o şöyle demiştir: 'Müstekarr' kabirde olandır, 'müstevda'' ise dünyada olandır.
الْقَوْلُ السَّادِسُ: قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ الْأَصْبَهَانِيِّ إِنَّ التَّقْدِيرَ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمِنْكُمْ مُسْتَقَرٌّ ذَكَرٌ وَمِنْكُمْ مُسْتَوْدَعٌ أُنْثَى إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى عَبَّرَ عَنِ الذَّكَرِ بِالْمُسْتَقَرِّ لِأَنَّ النُّطْفَةَ إِنَّمَا تَتَوَلَّدُ فِي صُلْبِهِ وَإِنَّمَا تَسْتَقِرُّ هُنَاكَ وَعَبَّرَ عَنِ الْأُنْثَى بِالْمُسْتَوْدَعِ لِأَنَّ رَحِمَهَا شَبِيهَةٌ بِالْمُسْتَوْدَعِ لِتِلْكَ النُّطْفَةِ. واللَّه أَعْلَمُ.
Altıncı Görüş: Ebû Müslim el-Isfehânî'nin görüşüdür: Takdir; "Sizi tek bir nefisten meydana getiren O'dur; böylece sizden karar kılan bir erkek ve sizden emanet edilen bir dişi vardır" şeklindedir. Ancak Allah Teâlâ, nutfe onun sulbünde meydana gelip sadece orada karar kıldığı için erkeği 'müstekarr' ile ifade etmiş; rahmi bu nutfe için emanet yerine benzediğinden dolayı da dişiyi 'müstevda'' ile ifade etmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَبْحَثُ الثَّالِثُ: مَقْصُودُ الْكَلَامِ أَنَّ النَّاسَ إِنَّمَا تَوَلَّدُوا مِنْ شَخْصٍ وَاحِدٍ وَهُوَ آدَمُ ﵇، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي الْمُسْتَقَرِّ وَالْمُسْتَوْدَعِ بِحَسَبِ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ فَنَقُولُ: الْأَشْخَاصُ الْإِنْسَانِيَّةُ مُتَسَاوِيَةٌ فِي الْجِسْمِيَّةِ وَمُخْتَلِفَةٌ فِي الصِّفَاتِ الَّتِي بِاعْتِبَارِهَا حَصَلَ التَّفَاوُتُ فِي الْمُسْتَقَرِّ وَالْمُسْتَوْدَعِ وَالِاخْتِلَافُ فِي تِلْكَ الصِّفَاتِ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ سَبَبٍ وَمُؤَثِّرٍ وَلَيْسَ السَّبَبُ هُوَ الْجِسْمِيَّةَ وَلَوَازِمَهَا وَإِلَّا لَامْتَنَعَ حُصُولُ التَّفَاوُتِ فِي الصِّفَاتِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ السَّبَبُ هُوَ الْفَاعِلَ الْمُخْتَارَ الْحَكِيمَ وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي الدلالة قوله تعالى: وَاخْتِلافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوانِكُمْ.
Üçüncü Bahis: Sözün maksadı şudur: İnsanlar sadece tek bir şahıstan, yani Âdem aleyhisselâm'dan üremişler, sonra da zikredilen vecihlere göre müstekarr ve müstevda' hususunda farklılaşmışlardır. Biz de deriz ki: İnsan fertleri cisim olma bakımından eşittirler; fakat müstekarr ve müstevda' hususundaki farklılaşmanın kendisiyle gerçekleştiği sıfatlar bakımından farklıdırlar. Bu sıfatlardaki farklılığın mutlaka bir sebebi ve tesir edeni (müessiri) olmalıdır. Bu sebep ise cisim olmak ve onun gerekleri değildir; aksi takdirde sıfatlardaki farklılaşmanın gerçekleşmesi imkânsız olurdu. Dolayısıyla bu sebebin, fâil-i muhtâr (dilediğini seçen) ve Hakîm olan [Allah] olması zorunlu olmuştur. Bu ayetin delalet bakımından benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَاخْتِلافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوانِكُمْ } “Dillerinizin ve renklerinizin farklılığı...”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا التَّفْصِيلِ أَنَّهُ بَيَّنَ هَذِهِ الدَّلَائِلَ عَلَى وَجْهِ الْفَصْلِ لِلْبَعْضِ عَنِ الْبَعْضِ. أَلَا تَرَى أَنَّهُ تَعَالَى تَمَسَّكَ أَوَّلًا بِتَكْوِينِ النَّبَاتِ وَالشَّجَرِ مِنَ الْحَبِّ وَالنَّوَى، ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهُ التَّمَسُّكَ بِالدَّلَائِلِ الْفَلَكِيَّةِ مِنْ ثَلَاثَةِ وُجُوهٍ، ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهُ التَّمَسُّكَ بِأَحْوَالِ تَكْوِينِ الْإِنْسَانِ فَقَدْ مَيَّزَ تَعَالَى بَعْضَ هَذِهِ الدَّلَائِلِ عَنْ بَعْضٍ، وَفَصَلَ بَعْضَهَا عَنْ بَعْضٍ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ، وَفِيهِ أَبْحَاثٌ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ ظَاهِرُهُ مُشْعِرٌ بِأَنَّهُ تَعَالَى قَدْ يَفْعَلُ الْفِعْلَ لِغَرَضٍ وَحِكْمَةٍ.
Sonra Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ } “İnce anlayış sahibi bir topluluk için ayetleri elbette açıkladık.” Bu tafsilden murat, O'nun bu delilleri bir kısmını diğerinden ayırmak suretiyle açıklamış olmasıdır. Görmez misin ki Teâlâ önce tohumdan ve çekirdekten bitki ve ağacın meydana getirilmesini delil getirmiş, ardından üç açıdan felekî delilleri zikretmiş, sonra da insanın yaratılış hallerini delil getirmiştir. Böylece Teâlâ, anlayan bir kavim için bu delillerin bir kısmını diğerinden ayırt etmiş ve birbirinden fasletmiştir. Bunda birkaç bahis vardır: Birincisi: { لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ } kavlinin zahiri, Allah Teâlâ'nın bir fiili bir gaye ve hikmet için işleyebileceğini hissettirmektedir.
وَجَوَابُ أَهْلِ السُّنَّةِ: أَنَّ اللَّامَ لَامُ الْعَاقِبَةِ، أَوْ يَكُونُ ذَلِكَ مَحْمُولًا عَلَى التَّشْبِيهِ بِحَالِ مَنْ يَفْعَلُ الْفِعْلَ لِغَرَضٍ. وَالثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ مِنْ جَمِيعِ الْخَلْقِ الْفِقْهَ، وَالْفَهْمَ وَالْإِيمَانَ، وَمَا أَرَادَ بِأَحَدٍ مِنْهُمُ الْكُفْرَ. وَهَذَا قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ.
Ehl-i Sünnet'in cevabı şudur: Buradaki lâm, lâm-ı âkıbedir (sonuç bildiren lâm) veya bu durum bir fiili bir gaye için yapan kimsenin haline benzetilmeye hamledilir. İkincisi: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın bütün mahlûkattan derin kavrayışı, anlamayı ve imanı irade ettiğine, onlardan hiçbiri için küfrü irade etmediğine delalet eder. Bu, Mu'tezile'nin görüşüdür.
وَجَوَابُ أَهْلِ السُّنَّةِ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: إِنَّمَا فَصَّلْتُ هَذَا الْبَيَانَ لِمَنْ عَرَفَ وَفَقِهَ وَفَهِمَ، وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ لَا غَيْرَ. وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ الْآيَةَ السَّابِقَةَ، وَهِيَ الْآيَةُ الَّتِي اسْتَدَلَّ فِيهَا بِأَحْوَالِ النُّجُومِ بقوله:
Ehl-i Sünnet'in cevabı şudur: Bundan murat, sanki Teâlâ şöyle buyurmaktadır: «Ben bu açıklamayı ancak bilen, kavrayan ve anlayan kimseler için yaptım; onlar da sadece müminlerdir, başkaları değil.» Üçüncüsü: Allah Teâlâ yıldızların hallerini delil getirdiği önceki ayeti şu kavliyle sonlandırmıştır:
يَعْلَمُونَ وختم آخره هَذِهِ الْآيَةِ بِقَوْلِهِ: يَفْقَهُونَ وَالْفَرْقُ أَنَّ إِنْشَاءَ الإنس من وَاحِدَةٍ، وَتَصْرِيفَهُمْ بَيْنَ أَحْوَالٍ مُخْتَلِفَةٍ أَلْطَفُ وَأَدَقُّ صَنْعَةً وَتَدْبِيرًا، فَكَانَ ذِكْرُ الْفِقْهِ هَاهُنَا لِأَجْلِ أَنَّ الْفِقْهَ يُفِيدُ مَزِيدَ فِطْنَةٍ وَقُوَّةٍ وَذَكَاءٍ وفهم. واللَّه أعلم.
{ يَعْلَمُونَ } “bilen bir topluluk için...” ve bu ayetin sonunu da { يَفْقَهُونَ } “ince anlayış sahibi olanlar için...” kavliyle sonlandırmıştır. Aradaki fark şudur: İnsanlığın tek bir [nefisten] meydana getirilmesi ve onların farklı haller arasında evrilip çevrilmesi, sanat ve tedbir bakımından daha latif ve daha incedir. Dolayısıyla burada fıkhın zikredilmesi, fıkhın daha fazla ince anlayış, kavrayış gücü, zekâ ve anlama ifade etmesinden dolayıdır. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٩]
[En'âm Suresi (6), Âyet 99]
وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٩٩)
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Gökten su indiren O'dur. Biz onunla her şeyin bitkisini çıkardık; ondan da bir yeşillik çıkardık ki, kendisinden birbiri üzerine binmiş taneler çıkarıyoruz. Hurma ağacının tomurcuğundan sarkan salkımlar, üzüm bağları, birbirine benzeyen ve benzemeyen zeytin ve nar [çıkardık]. Meyve verdiği zaman meyvesine ve olgunlaşmasına bakın! Şüphesiz bunlarda inanan bir topluluk için elbette ayetler (deliller) vardır.” (99)
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ] اعْلَمْ أَنَّ هَذَا النَّوْعَ الْخَامِسَ مِنَ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى كَمَالِ قُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى وَعِلْمِهِ وَحِكْمَتِهِ وَرَحْمَتِهِ وَوُجُوهِ إِحْسَانِهِ إِلَى خَلْقِهِ.
[Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ } “Gökten su indiren O'dur. Biz onunla her şeyin bitkisini çıkardık” kavli hakkında] Bil ki bu, Allah Teâlâ'nın kudretinin, ilminin, hikmetinin, rahmetinin ve yaratıklarına olan ihsan vecihlerinin kemaline delalet eden delillerin beşinci türüdür.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الدَّلَائِلَ كَمَا أَنَّهَا دَلَائِلُ فَهِيَ أَيْضًا نِعَمٌ بَالِغَةٌ، وَإِحْسَانَاتٌ كَامِلَةٌ، وَالْكَلَامُ إِذَا كَانَ دَلِيلًا مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، وَكَانَ إِنْعَامًا وَإِحْسَانًا مِنْ سَائِرِ الْوُجُوهِ. كَانَ تَأْثِيرُهُ فِي الْقَلْبِ عَظِيمًا، وَعِنْدَ هَذَا يَظْهَرُ أَنَّ الْمُشْتَغِلَ
Bil ki bu deliller, birer delil oldukları gibi aynı zamanda son derece büyük nimetler ve eksiksiz ihsanlardır. Söz, bazı yönlerden delil olup diğer bütün yönlerden de nimet ve ihsan olunca, onun kalpteki tesiri pek büyük olur. İşte bu durumda ortaya çıkar ki,
بِدَعْوَةِ الْخَلْقِ إِلَى طَرِيقِ الْحَقِّ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَعْدِلَ عَنْ هَذِهِ الطَّرِيقَةِ. وَفِي الْآيَةِ مسائل:
insanları hak yola davet etmekle meşgul olan kimsenin bu yöntemden sapmaması gerekir. Ayette birkaç mesele vardır:
المسألة الأول: ظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً يَقْتَضِي نُزُولَ الْمَطَرِ مِنَ السَّمَاءِ، وَعِنْدَ هَذَا اخْتَلَفَ النَّاسُ، فَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْجُبَّائِيُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» : إِنَّهُ تَعَالَى يُنْزِلُ الْمَاءَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى السَّحَابِ، وَمِنَ السَّحَابِ إِلَى الْأَرْضِ. قَالَ لِأَنَّ ظَاهِرَ النَّصِّ يَقْتَضِي نُزُولَ الْمَطَرِ مِنَ السَّمَاءِ، وَالْعُدُولُ عَنِ الظَّاهِرِ إِلَى التَّأْوِيلِ، إِنَّمَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ عِنْدَ قِيَامِ الدَّلِيلِ عَلَى أَنَّ إِجْرَاءَ اللَّفْظِ عَلَى ظَاهِرِهِ غَيْرُ مُمْكِنٍ، وَفِي هَذَا الْمَوْضِعِ لَمْ يَقُمْ دَلِيلٌ عَلَى امْتِنَاعِ نُزُولِ الْمَطَرِ مِنَ السَّمَاءِ، فَوَجَبَ إِجْرَاءُ اللَّفْظِ عَلَى ظَاهِرِهِ.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً } “Gökten su indiren O'dur” kavlinin zahiri, yağmurun gökten inmesini gerektirir. Bu hususta insanlar ihtilaf etmiştir: Ebû Ali el-Cübbâî «Tefsir»inde şöyle demiştir: Allah Teâlâ suyu gökten buluta, buluttan da yeryüzüne indirir. [Cübbâî] demiştir ki: Çünkü nassın zahiri yağmurun gökten inmesini gerektirir; lafzı zahirinden te'vile çevirmeye ise ancak lafzı zahiri üzere yürütmenin imkânsız olduğuna dair bir delil bulunduğunda ihtiyaç duyulur. Burada ise yağmurun gökten inmesinin imkânsızlığına dair bir delil bulunmamaktadır; dolayısıyla lafzı zahiri üzere yürütmek zorunlu olmuştur.
وَأَمَّا قَوْلُ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ الْبُخَارَاتِ الْكَثِيرَةَ تَجْتَمِعُ فِي بَاطِنِ الْأَرْضِ. ثُمَّ تَصْعَدُ وَتَرْتَفِعُ إِلَى الْهَوَاءِ، فَيَنْعَقِدُ الْغَيْمُ مِنْهَا وَيَتَقَاطَرُ، وَذَلِكَ هُوَ الْمَطَرُ، فَقَدِ احْتَجَّ الْجُبَّائِيُّ عَلَى فَسَادِهِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْبَرْدَ قَدْ يُوجَدُ فِي وَقْتِ الْحَرِّ، بَلْ فِي صَمِيمِ الصَّيْفِ، وَنَجِدُ الْمَطَرَ فِي أَبْرَدِ وَقْتٍ يَنْزِلُ غَيْرَ جَامِدٍ، وَذَلِكَ يُبْطِلُ قَوْلَهُمْ.
«Pek çok buhar yerin derinliklerinde toplanır, sonra yükselip havaya çıkar; bunlardan bulut oluşur ve damla damla dökülür, işte bu yağmurdur» diyen kimsenin sözüne gelince; Cübbâî bunun batıl olduğuna birkaç vecihle delil getirmiştir: Birincisi: Dolu (soğuk), sıcak vaktinde, hatta yazın tam ortasında bulunabilmektedir; ayrıca en soğuk zamanda yağmurun donmamış olarak indiğini görmekteyiz. Bu durum onların sözünü iptal eder.
وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ الْقَوْمَ يُجِيبُونَ عَنْهُ فَيَقُولُونَ: لَا شَكَّ أَنَّ الْبُخَارَ أَجْزَاءٌ مائة وَطَبِيعَتُهَا الْبَرْدُ، فَفِي وَقْتِ الصَّيْفِ يَسْتَوْلِي الْحَرُّ عَلَى ظَاهِرِ السَّحَابِ، فَيَهْرُبُ الْبَرْدُ إِلَى بَاطِنِهِ، فَيَقْوَى الْبَرْدُ هُنَاكَ بِسَبَبِ الِاجْتِمَاعِ، فَيَحْدُثُ الْبَرْدُ، وَأَمَّا فِي وَقْتِ بَرْدِ الْهَوَاءِ يَسْتَوْلِي الْبَرْدُ عَلَى ظَاهِرِ السَّحَابِ، فَلَا يَقْوَى الْبَرْدُ فِي بَاطِنِهِ، فَلَا جَرَمَ لَا يَنْعَقِدُ جَمَدًا بَلْ يَنْزِلُ مَاءً، هَذَا مَا قَالُوهُ. وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ الطَّبَقَةَ الْعَالِيَةَ مِنَ الْهَوَاءِ بَارِدَةٌ جِدًّا عِنْدَكُمْ، فَإِذَا كَانَ الْيَوْمُ يَوْمًا بَارِدًا شَدِيدَ الْبَرْدِ فِي صَمِيمِ الشِّتَاءِ، فَتِلْكَ الطَّبَقَةُ بَارِدَةٌ جِدًّا، وَالْهَوَاءُ الْمُحِيطُ بِالْأَرْضِ أَيْضًا بَارِدٌ جِدًّا، فَوَجَبَ أَنْ يَشْتَدَّ الْبَرْدُ، وَأَنْ لَا يَحْدُثَ الْمَطَرُ فِي الشِّتَاءِ الْبَتَّةَ، وَحَيْثُ شَاهَدْنَا أَنَّهُ قَدْ يَحْدُثُ فَسَدَ قَوْلُكُمْ، واللَّه أَعْلَمُ.
Biri şöyle diyebilir: Onlar buna şöyle cevap vermektedirler: «Şüphe yok ki buhar sulu cüzlerdir ve tabiatı soğukluktur. Yaz vaktinde sıcaklık bulutun dış yüzeyine galip gelir, soğukluk ise onun içine kaçar; toplanma sebebiyle orada soğukluk güçlenir ve böylece dolu meydana gelir. Havanın soğuk olduğu vakitte ise soğukluk bulutun dış yüzeyine galip gelir, iç kısmında soğukluk güçlenmez; dolayısıyla buz olarak katılaşmaz, bilakis su olarak iner.» Onların dediği budur. Buna şöyle cevap verilebilir: Size göre havanın yüksek tabakası son derece soğuktur. Kışın tam ortasında çok şiddetli soğuk bir gün olduğunda o tabaka son derece soğuktur, yeri çevreleyen hava da son derece soğuktur; dolayısıyla soğuğun daha da şiddetlenmesi ve kışın kesinlikle yağmurun meydana gelmemesi gerekirdi. Halbuki yağmurun meydana geldiğini müşahede ettiğimize göre sizin sözünüz batıl olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: مِمَّا ذَكَرَهُ الْجُبَّائِيُّ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ الْبُخَارَاتِ إِذَا ارْتَفَعَتْ وَتَصَاعَدَتْ تَفَرَّقَتْ وَإِذَا تَفَرَّقَتْ لَمْ يَتَوَلَّدْ مِنْهَا قَطَرَاتُ الْمَاءِ، بَلِ الْبُخَارُ إِنَّمَا يَجْتَمِعُ إِذَا اتَّصَلَ بِسَقْفٍ مُتَّصِلٍ أَمْلَسَ كَسُقُوفِ الْحَمَّامَاتِ الْمُزَجَّجَةِ. أَمَّا إِذَا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ لَمْ يَسِلْ مِنْهُ مَاءٌ كَثِيرٌ، فَإِذَا تَصَاعَدَتِ الْبُخَارَاتُ فِي الْهَوَاءِ، وَلَيْسَ فَوْقَهَا سَطْحٌ أَمْلَسُ مُتَّصِلٌ بِهِ تِلْكَ الْبُخَارَاتُ، وَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ مِنْهَا شَيْءٌ مِنَ الْمَاءِ. وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الْقَوْمُ يُجِيبُونَ عَنْهُ: بِأَنَّ هَذِهِ الْبُخَارَاتِ إِذَا تَصَاعَدَتْ وَتَفَرَّقَتْ، فَإِذَا وَصَلَتْ عِنْدَ صُعُودِهَا وَتَفَرُّقِهَا إِلَى الطَّبَقَةِ الْبَارِدَةِ مِنَ الْهَوَاءِ بَرَدَتْ، وَالْبَرَدُ يُوجِبُ الثِّقَلَ وَالنُّزُولَ، فَبِسَبَبِ قُوَّةِ ذَلِكَ الْبَرْدِ عَادَتْ مِنَ الصُّعُودِ إلى النزول، والعالم كري الشَّكْلِ، فَلَمَّا رَجَعَتْ مِنَ الصُّعُودِ إِلَى النُّزُولِ، فَقَدْ رَجَعَتْ مِنْ فَضَاءِ الْمُحِيطَ إِلَى ضِيقِ الْمَرْكَزِ، فَتِلْكَ الذَّرَّاتُ بِهَذَا السَّبَبِ تَلَاصَقَتْ وَتَوَاصَلَتْ، فَحَصَلَ مِنَ اتِّصَالِ بَعْضِ تِلْكَ الذَّرَّاتِ بَعْضُ قَطَرَاتِ الْأَمْطَارِ.
İkinci Delil: Cübbâî'nin zikrettiği delillerden biri şudur: O demiştir ki: Buharlar yükselip yukarı çıktıklarında dağılırlar; dağıldıklarında ise onlardan su damlaları meydana gelmez. Bilakis buhar, ancak hamamların cam kaplı tavanları gibi bitişik ve pürüzsüz bir tavana temas ettiğinde toplanır. Böyle olmadığında ise ondan çok su akmaz. Dolayısıyla buharlar havada yükseldiğinde ve üzerlerinde o buharların temas edeceği bitişik pürüzsüz bir yüzey bulunmadığında, onlardan hiçbir suyun hasıl olmaması gerekirdi. Biri şöyle diyebilir: Onlar buna şöyle cevap vermektedir: «Bu buharlar yükselip dağıldıklarında, yükselme ve dağılmaları esnasında havanın soğuk tabakasına ulaştıklarında soğurlar; soğukluk ise ağırlığı ve inmeyi gerektirir. Dolayısıyla o soğuğun kuvveti sebebiyle yükselmekten inmeye dönerler. Âlem küre şeklinde olduğuna göre, yükselmekten inmeye döndüklerinde çevrenin (muhitin) genişliğinden merkezin darlığına dönmüş olurlar. İşte bu sebeple o zerreler birbirine yapışır ve birleşir; bu zerrelerin bir kısmının birbiriyle birleşmesinden de yağmur damlaları meydana gelir.»
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: مَا ذَكَرَهُ الْجُبَّائِيُّ قَالَ: لَوْ كَانَ تَوَلُّدُ الْمَطَرِ مِنْ صُعُودِ الْبُخَارَاتِ، فَالْبُخَارَاتُ دَائِمَةُ الِارْتِفَاعِ مِنَ الْبِحَارِ، فَوَجَبَ أَنْ يَدُومَ هُنَاكَ نُزُولُ الْمَطَرِ، وَحَيْثُ لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، عَلِمْنَا فَسَادَ قَوْلِهِمْ. قَالَ: فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ، أَنَّهُ لَيْسَ تَوَلُّدُ الْمَطَرِ مِنْ بُخَارِ الْأَرْضِ، ثُمَّ قَالَ: وَالْقَوْمُ إِنَّمَا احْتَاجُوا إِلَى هَذَا الْقَوْلِ، لِأَنَّهُمُ اعْتَقَدُوا أَنَّ الْأَجْسَامَ قَدِيمَةٌ، وَإِذَا كَانَتْ قَدِيمَةً امْتَنَعَ دُخُولُ الزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ فِيهَا، وَحِينَئِذٍ لَا مَعْنَى لِحُدُوثِ الْحَوَادِثِ إِلَّا اتِّصَافَ تِلْكَ الذَّرَّاتِ بِصِفَةٍ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ مَوْصُوفَةً بِصِفَاتٍ أُخْرَى، فَلِهَذَا السَّبَبِ احتالوا في تكوين كل شي عَنْ مَادَّةٍ مُعَيَّنَةٍ، وَأَمَّا الْمُسْلِمُونَ. فَلَمَّا اعْتَقَدُوا أَنَّ الْأَجْسَامَ مُحْدَثَةٌ، وَأَنَّ خَالِقَ الْعَالَمِ فَاعِلٌ مُخْتَارٌ قَادِرٌ عَلَى خَلْقِ الْأَجْسَامِ كَيْفَ شَاءَ وَأَرَادَ، فَعِنْدَ هَذَا لَا حَاجَةَ إِلَى اسْتِخْرَاجِ هَذِهِ التَّكَلُّفَاتِ، فَثَبَتَ أَنَّ ظَاهِرَ الْقُرْآنِ يَدُلُّ
Üçüncü Delil: Cübbâî'nin zikrettiği delil şudur: O demiştir ki: Şayet yağmurun oluşumu buharların yükselmesinden olsaydı, denizlerden sürekli buharlar yükseldiğine göre orada yağmurun inmesinin de sürekli olması gerekirdi. Durum böyle olmadığına göre onların sözünün batıllığını anlarız. [Cübbâî] demiştir ki: Bu vecihlerle sabit olmuştur ki yağmurun oluşumu yerin buharından değildir. Sonra şöyle demiştir: Bu kimseler ancak cisimlerin ezeli (kadîm) olduğuna inandıkları için bu söze muhtaç olmuşlardır. Cisimler ezeli olunca onlara fazlalık ve eksikliğin girmesi imkânsız olur. Bu takdirde sonradan meydana gelen şeylerin (havâdis) meydana gelmesinin anlamı, o zerrelerin başka sıfatlarla vasıflanmış iken sonradan bir sıfatla vasıflanmasından ibaret olur. İşte bu sebeple her şeyin belirli bir maddeden meydana gelmesi konusunda tevillere başvurdular. Müslümanlara gelince; onlar cisimlerin sonradan yaratılmış (muhdes) olduğuna ve âlemin yaratıcısının dilediğini seçen (fâil-i muhtâr), cisimleri dilediği ve irade ettiği gibi yaratmaya kādir olduğuna inandıklarından, bu durumda böylesi zorlamaları ortaya koymaya ihtiyaç kalmaz. Dolayısıyla Kur'an'ın zahirinin delalet ettiği sabit olmuştur ki
فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْمَاءَ إِنَّمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ، وَلَا دَلِيلَ عَلَى امْتِنَاعِ هَذَا الظَّاهِرِ، فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِحَمْلِهِ عَلَى ظَاهِرِهِ، وَمِمَّا يُؤَكِّدُ مَا قُلْنَاهُ: أَنَّ جَمِيعَ الْآيَاتِ نَاطِقَةٌ بِنُزُولِ الْمَطَرِ مِنَ السَّمَاءِ. قَالَ تَعَالَى: / وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً [الْفُرْقَانِ: ٤٨] وَقَالَ: وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ [الْأَنْفَالِ: ١١] وَقَالَ: وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ [النُّورِ: ٤٣] فَثَبَتَ أَنَّ الْحَقَّ، أَنَّهُ تَعَالَى يُنَزِّلُ الْمَطَرَ مِنَ السَّمَاءِ بِمَعْنَى أَنَّهُ يَخْلُقُ هَذِهِ الْأَجْسَامَ فِي السَّمَاءِ. ثُمَّ يُنْزِلُهَا إِلَى السَّحَابِ. ثُمَّ مِنَ السَّحَابِ إِلَى الْأَرْضِ.
bu ayette suyun sadece gökten indiğine delalet etmektedir ve bu zahirin imkânsızlığına dair bir delil yoktur; binaenaleyh onu zahirine hamletmek gerektiği kanaati zorunludur. Söylediğimizi pekiştiren hususlardan biri de bütün ayetlerin yağmurun gökten indiğini açıkça bildirmesidir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً } “Ve gökten tertemiz bir su indirdik” [Furkān 48]; yine şöyle buyurmuştur: { وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ } “Sizi onunla temizlemek için üzerinize gökten bir su indiriyordu” [Enfâl 11]; yine şöyle buyurmuştur: { وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ } “Gökten, oradaki dağlar [gibi bulutlar]dan dolu indirir” [Nûr 43]. Böylece hak olan görüşün şu olduğu sabit olmuştur: Teâlâ yağmuru gökten indirir; yani bu cisimleri gökte yaratır, sonra onları buluta, sonra da buluttan yeryüzüne indirir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: الْمُرَادُ إِنْزَالُ الْمَطَرِ مِنْ جَانِبِ السَّمَاءِ مَاءً.
İkinci Görüş: Murat, yağmurun su olarak gök tarafından indirilmesidir.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنْزَلَ مِنَ السَّحَابِ مَاءً وَسَمَّى اللَّه تَعَالَى السَّحَابَ سَمَاءً، لِأَنَّ الْعَرَبَ تُسَمِّي كُلَّ مَا فَوْقَكَ سَمَاءً كَسَمَاءِ الْبَيْتِ، فَهَذَا مَا قِيلَ فِي هَذَا الْبَابِ.
Üçüncü Görüş: [Mana,] «buluttan su indirdi» demektir; Allah Teâlâ bulutu 'semâ' (gök) olarak isimlendirmiştir, çünkü Araplar ev tavanı (semâü'l-beyt) örneğinde olduğu gibi senin üstünde olan her şeye 'semâ' derler. Bu konuda söylenenler bunlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: نَقَلَ الْوَاحِدِيُّ فِي «الْبَسِيطِ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ بِالْمَاءِ هَاهُنَا الْمَطَرَ وَلَا يُنْزِلُ نُقْطَةً مِنَ الْمَطَرِ إِلَّا وَمَعَهَا مَلَكٌ، وَالْفَلَاسِفَةُ يَحْمِلُونَ ذَلِكَ الْمَلَكَ عَلَى الطَّبِيعَةِ الْحَالَّةِ فِي تِلْكَ الْجِسْمِيَّةِ الْمُوجِبَةِ لِذَلِكَ النُّزُولِ، فَأَمَّا أَنْ يَكُونَ مَعَهُ مَلَكٌ مِنْ مَلَائِكَةِ السموات، فَالْقَوْلُ بِهِ مُشْكِلٌ واللَّه أَعْلَمُ.
İkinci Mesele: Vâhidî «el-Basît»te İbn Abbâs'tan nakletmiştir: Burada su ile yağmuru kastetmektedir ve yağmurdan inen her damlayla birlikte mutlaka bir melek bulunur. Filozoflar ise o meleği, o cisimde yerleşik olan ve o inişi gerektiren tabiata hamlederler. Onunla birlikte göklerin meleklerinden bir melek bulunmasına gelince; bunu söylemek müşkildir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ فِيهِ أَبْحَاثٌ:
Üçüncü Mesele: { فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ } “Biz onunla her şeyin bitkisini çıkardık” kavlinde birkaç bahis vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: ظَاهِرُ قَوْلِهِ: فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَخْرَجَ النَّبَاتَ بِوَاسِطَةِ الْمَاءِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْقَوْلَ بِالطَّبْعِ وَالْمُتَكَلِّمُونَ يُنْكِرُونَهُ، وَقَدْ بَالَغْنَا فِي تَحْقِيقِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٢] فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ.
Birinci Bahis: { فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ } kavlinin zahiri, Allah Teâlâ'nın bitkiyi ancak su vasıtasıyla çıkardığına delalet eder; bu da tabiat görüşünü benimsemeyi gerektirir, kelamcılar ise bunu inkâr ederler. Biz bu meselenin tahkikini Bakara suresinde, Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ } “Ve gökten su indirip onunla sizin için rızık olarak ürünler çıkardı” [Bakara 22] kavlinin tefsirinde etraflıca yapmıştık; binaenaleyh tekrarında fayda yoktur.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَالَ الْفَرَّاءُ: قَوْلُهُ: فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ ظَاهِرُهُ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ لِكُلِّ شَيْءٍ نَبَاتٌ. وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، فَكَانَ الْمُرَادُ فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ لَهُ نَبَاتٌ، فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ، فَالَّذِي لَا نَبَاتَ لَهُ لَا يَكُونُ دَاخِلًا فِيهِ.
İkinci Bahis: Ferrâ demiştir ki: { فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ } kavlinin zahiri her şeyin bir bitkisi olmasını iktiza eder. Halbuki durum böyle değildir; dolayısıyla murat: «Biz onunla bitkisi olan her şeyin bitkisini çıkardık» demektir. Böyle olunca, bitkisi olmayan şey bunun kapsamına dâhil olmaz.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: فَأَخْرَجْنا بِهِ بَعْدَ قَوْلِهِ: أَنْزَلَ يُسَمَّى الْتِفَاتًا. وَيُعَدُّ ذَلِكَ من الفضاحة.
Üçüncü Bahis: { أَنْزَلَ } kavlinden sonra { فَأَخْرَجْنا بِهِ } denilmesi iltifat (üslup değişimi) olarak adlandırılır ve bu fesahatten sayılır.
وَاعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَ الْعَرَبِيَّةِ ادَّعَوْا أَنَّ ذَلِكَ يُعَدُّ مِنَ الْفَصَاحَةِ. وَمَا بَيَّنُوا أَنَّهُ مِنْ أَيِّ الْوُجُوهِ يُعَدُّ مِنْ هَذَا الْبَابِ؟ وَأَمَّا نَحْنُ فَقَدْ أَطْنَبْنَا فِيهِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ [يُونُسَ: ٢٢] فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ.
Bil ki Arap dili âlimleri bunun fesahatten sayıldığını iddia etmiş, ancak bunun hangi yönlerden bu bâbdan sayıldığını açıklamamışlardır. Bize gelince; biz Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ } “Nihayet siz gemilerde bulunduğunuz ve [gemiler] onları hoş bir rüzgârla akıtıp götürdüğü zaman...” [Yûnus 22] kavlinin tefsirinde bu konuyu etraflıca anlattık; dolayısıyla tekrarında fayda yoktur.
وَالْبَحْثُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ: فَأَخْرَجْنا صِيغَةُ الْجَمْعِ. واللَّه وَاحِدٌ فَرْدٌ لَا شَرِيكَ لَهُ، إِلَّا أَنَّ الْمَلِكَ الْعَظِيمَ إِذَا كَنَّى عَنْ نَفْسِهِ، فَإِنَّمَا يُكَنِّي بِصِيغَةِ الْجَمْعِ، فَكَذَلِكَ هَاهُنَا. وَنَظِيرُهُ قوله: إِنَّا أَنْزَلْناهُ [الدخان: ٣] إِنَّا أَرْسَلْنا نُوحاً [نوح: ١] إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ [الحجر: ٩] .
Dördüncü Bahis: { فَأَخْرَجْنا } kavli çoğul sîgasıdır. Allah ise tektir, birdir, ortağı yoktur; ne var ki azametli bir melik kendisinden kinaye yoluyla bahsettiğinde ancak çoğul sîgasıyla bahseder; burada da böyledir. Bunun benzeri O'nun şu kavilleridir: { إِنَّا أَنْزَلْناهُ } “Şüphesiz biz onu indirdik” [Duhân 3], { إِنَّا أَرْسَلْنا نُوحاً } “Şüphesiz biz Nûh'u gönderdik” [Nûh 1], { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ } “Şüphesiz o Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik” [Hicr 9].
أَمَّا قَوْلُهُ: فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً فَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى خَضِرٍ، كَمَعْنَى أَخْضَرَ، يُقَالُ اخْضَرَّ/ فَهُوَ أَخْضَرُ وَخَضِرٌ، مَثَّلَ اعْوَرَّ فَهُوَ أَعْوَرُ وَعَوِرٌ. وَقَالَ اللَّيْثُ: الْخَضِرُ فِي كِتَابِ اللَّه هُوَ الزَّرْعُ وَفِي الْكَلَامِ كُلُّ نَبَاتٍ مِنَ الْخَضِرِ، وَأَقُولُ إِنَّهُ تَعَالَى حَصَرَ النَّبْتَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ فِي قِسْمَيْنِ: حَيْثُ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى فَالَّذِي يَنْبُتُ مِنَ الْحَبِّ هُوَ الزَّرْعُ، وَالَّذِي يَنْبُتُ مِنَ النَّوَى هُوَ الشَّجَرُ فَاعْتَبَرَ هَذِهِ الْقِسْمَةَ أَيْضًا فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَابْتَدَأَ بِذِكْرِ الزَّرْعِ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً وَهُوَ الزَّرْعُ، كَمَا رُوِّينَاهُ عَنِ اللَّيْثِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:
{ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً } “ondan da bir yeşillik çıkardık” kavline gelince; Zeccâc demiştir ki: «Hadir» (خَضِر) kelimesinin manası «ahdar» (أَخْضَر - yeşil) anlamındadır. Nitekim «ihdarra fe-hüve ahdaru ve hadirun» (yeşerdi; o, yemyeşildir) denilir; tıpkı «i'verra fe-hüve a'veru ve 'avirun» (bir gözü kör oldu; o, tek gözlüdür) denildiği gibi. Leys ise şöyle demiştir: «Allah'ın Kitabı'nda el-hadir, ekindir; günlük dilde ise her bitki yeşilliktendir.» Ben de derim ki: Allah Teâlâ önceki ayette bitkileri iki kısma hasretmişti; zira { إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى } “Şüphesiz Allah, tohumu ve çekirdeği yarıp çatlatandır” buyurmuştu. Tohumdan biten ekindir, çekirdekten biten ise ağaçtır. Bu taksimi bu ayette de dikkate almış ve ekini zikretmekle başlamıştır. Leys'ten rivayet ettiğimiz gibi, { فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً } kavlinden murat da ekindir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir:
يُرِيدُ الْقَمْحَ وَالشَّعِيرَ وَالسَّلْتَ وَالذُّرَةَ وَالْأُرْزَ، وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْخَضِرِ الْعُودُ الْأَخْضَرُ الَّذِي يَخْرُجُ أَوَّلًا وَيَكُونُ السُّنْبُلُ فِي أَعْلَاهُ وَقَوْلُهُ: نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً يَعْنِي يُخْرِجُ مِنْ ذَلِكَ الْخَضِرِ حَبًّا مُتَرَاكِبًا بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ فِي سُنْبُلَةٍ وَاحِدَةٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَصْلَ هُوَ ذَلِكَ الْعُودُ الْأَخْضَرُ وَتَكُونُ السُّنْبُلَةُ مُرَكَّبَةً عَلَيْهِ مِنْ فَوْقِهِ وَتَكُونُ الْحَبَّاتُ مُتَرَاكِبَةً بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ، وَيَحْصُلُ فَوْقَ السُّنْبُلَةِ أَجْسَامٌ دَقِيقَةٌ حَادَّةٌ كَأَنَّهَا الْإِبَرُ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ تَخْلِيقِهَا أَنْ تَمْنَعَ الطُّيُورَ مِنَ الْتِقَاطِ تِلْكَ الْحَبَّاتِ الْمُتَرَاكِبَةِ.
«Buğdayı, arpayı, kabuksuz arpayı (selt), mısırı ve pirinci kastetmektedir.» Bu yeşillikten murat, ilk önce çıkan ve üstünde başak bulunan yeşil saptır. { نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً } “kendisinden birbiri üzerine binmiş taneler çıkarıyoruz” kavli ise; o yeşillikten tek bir başak içinde birbiri üstüne binmiş taneler çıkarır demektir. Çünkü asıl olan o yeşil saptır, başak ise onun üzerinde üst kısma yerleşiktir ve taneler de birbirinin üzerine binmiştir. Başak üzerinde iğne gibi ince ve sivri cisimler (kılçıklar) meydana gelir ki bunların yaratılmasındaki maksat, kuşların o üst üste binmiş taneleri toplamasını engellemektir.
وَلَمَّا ذَكَرَ مَا يَنْبُتُ مِنَ الْحَبِّ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ مَا يَنْبُتُ مِنَ النَّوَى، وَهُوَ الْقِسْمُ الثَّانِي فَقَالَ: وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ وَهَاهُنَا مَبَاحِثُ:
Tohumdan biteni zikredince, ardından ikinci kısım olan çekirdekten biteni zikretmiş ve şöyle buyurmuştur: { وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ } “Hurma ağacının tomurcuğundan sarkan salkımlar...” Burada birkaç bahis vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ ذِكْرَ الزَّرْعِ عَلَى ذِكْرِ النَّخْلِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الزَّرْعَ أَفْضَلُ مِنَ النَّخْلِ.
Birinci Bahis: Allah Teâlâ ekini zikretmeyi hurma ağacını zikretmekten öne almıştır; bu da ekinin hurma ağacından daha üstün olduğuna delalet eder.
وَهَذَا الْبَحْثُ قَدْ أَفْرَدَ الْجَاحِظُ فِيهِ تَصْنِيفًا مُطَوَّلًا.
Câhiz bu konuda müstakil ve uzun bir eser kaleme almıştır.
الْبَحْثُ الثَّانِي: رَوَى الْوَاحِدِيُّ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ أَنَّهُ قَالَ: أَطْلَعَتِ النَّخْلُ إِذَا أَخْرَجَتْ طَلْعَهَا وَطَلْعُهَا كِيزَانُهَا قَبْلَ أَنْ يَنْشَقَّ عَنِ الْإِغْرِيضِ، وَالْإِغْرِيضُ يُسَمَّى طَلْعًا أَيْضًا. قَالَ وَالطَّلْعُ أَوَّلُ مَا يُرَى مِنْ عِذْقِ النَّخْلَةِ، الْوَاحِدَةُ طَلْعَةٌ. وَأَمَّا قِنْوانٌ فَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْقِنْوَانُ جَمْعُ قِنْوٍ. مِثْلَ صِنْوَانٍ وَصِنْوٍ. وَإِذَا ثَنَّيْتَ الْقِنْوَ قُلْتَ قِنْوَانِ بِكَسْرِ النُّونِ، فَجَاءَ هَذَا الْجَمْعُ عَلَى لَفْظِ الِاثْنَيْنِ وَالْإِعْرَابُ فِي النُّونِ لِلْجَمْعِ.
İkinci Bahis: Vâhidî, Ebû Ubeyde'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Etle'ati'n-nahlu» (أَطْلَعَتِ النَّخْلُ), hurma ağacı tomurcuğunu çıkardığı zaman söylenir. Onun «tal'»ı (طَلْع), beyaz çiçekli salkımdan (iğrîd) yarılıp açılmadan önceki kılıflarıdır; iğrîde de 'tal'' denilir. [Ebû Ubeyde] demiştir ki: Tal', hurma salkımından ilk görünen şeydir; tekili «tal'ah»tır. «Kınvân» (قِنْوانٌ) kelimesine gelince; Zeccâc demiştir ki: Kınvân, «sinv» (صِنْو) ve «sınvân» (صِنْوَان) kelimelerinde olduğu gibi «kınv» (قِنْو - salkım) kelimesinin çoğuludur. Kınv kelimesini tesniye (ikil) yaptığında nûn'un kesresiyle «kınvâni» (قِنْوَانِ) dersin; dolayısıyla bu çoğul tesniye lafzında gelmiştir, çoğulun irabı ise nûn harfindedir.
إِذَا عَرَفْتَ تَفْسِيرَ اللَّفْظِ فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: قِنْوانٌ دانِيَةٌ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ الْعَرَاجِينَ الَّتِي قَدْ تَدَلَّتْ مِنَ الطَّلْعِ دَانِيَةً مِمَّنْ يَجْتَنِيهَا. وَرُوِيَ عَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ: قِصَارُ النَّخْلِ اللَّاصِقَةُ عُذُوقَهَا بِالْأَرْضِ قَالَ الزَّجَّاجُ: وَلَمْ يَقُلْ وَمِنْهَا قِنْوَانٌ بَعِيدَةٌ لِأَنَّ ذِكْرَ أَحَدِ الْقِسْمَيْنِ يَدُلُّ عَلَى الثَّانِي كَمَا قَالَ: سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ [النَّحْلِ: ٨١] وَلَمْ يَقُلْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْبَرْدَ، لِأَنَّ ذِكْرَ أَحَدِ الضِّدَّيْنِ يَدُلُّ عَلَى الثَّانِي، فَكَذَا هَاهُنَا وَقِيلَ أَيْضًا: ذَكَرَ الدَّانِيَةَ فِي الْقَرِيبَةِ، وَتَرَكَ الْبَعِيدَةَ لِأَنَّ النِّعْمَةَ فِي الْقَرِيبَةِ أَكْمَلُ وَأَكْثَرُ.
Lafzın açıklamasını bildiğinde şöyle deriz: { قِنْوانٌ دانِيَةٌ } kavli hakkında İbn Abbâs demiştir ki: «Tomurcuktan sarkan ve devşirene yakın olan salkımları kastetmektedir.» Ondan şöyle dediği de rivayet edilmiştir: «Salkımları yere değen kısa hurma ağaçlarıdır.» Zeccâc demiştir ki: [Ayet] «ve ondan uzak salkımlar da vardır» dememiştir; çünkü iki kısımdan birinin zikredilmesi diğerine delalet eder. Nitekim: { سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ } “Sizi sıcaktan koruyan elbiseler...” [Nahl 81] buyurmuş, «sizi soğuktan koruyan elbiseler» dememiştir; zira iki zıttan birinin zikri diğerine delalet eder, burada da böyledir. Şöyle de denilmiştir: Yakın olanda 'dâniye'yi (yakın olanı) zikredip uzak olanı bırakmıştır; çünkü yakın olandaki nimet daha tam ve daha çoktur.
وَالْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قِنْوانٌ رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ وَمِنَ النَّخْلِ خَبَرُهُ مِنْ طَلْعِها بَدَلٌ مِنْهُ كَأَنَّهُ قِيلَ: وَحَاصِلَةٌ مِنْ طَلْعِ النَّخْلِ قِنْوَانٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخَبَرُ مَحْذُوفًا لِدَلَالَةِ/ أَخْرَجْنَا عَلَيْهِ تَقْدِيرُهُ، وَمُخْرَجَةٌ مِنْ طَلْعِ النَّخْلِ قِنْوَانٌ. وَمَنْ قَرَأَ يُخْرَجُ مِنْهُ حَبٌّ مُتَرَاكِبٌ كان قِنْوانٌ عنده معطوفا على قوله: حَبًّا وَقُرِئَ قِنْوانٌ بِضَمِّ الْقَافِ وَبِفَتْحِهَا عَلَى أَنَّهُ اسم جمع كركب لِأَنَّ فِعْلَانَ لَيْسَ مِنْ بَابِ التَّكْسِيرِ.
Üçüncü Bahis: «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: «Kınvânün» (قِنْوانٌ) mübteda (özne) olarak merfûdur, «ve mine'n-nahli» onun haberidir, «min tal'ihâ» ise ondan bedeldir; sanki: «Hurmanın tomurcuğundan salkımlar hasıl olmuştur» denilmiş gibidir. «Ahracnâ» fiilinin delaletinden ötürü haberin hazfedilmiş olması da caizdir; takdiri: «Hurmanın tomurcuğundan salkımlar çıkarılmıştır» şeklindedir. «Yuhrecu minhu habbun müterâkibun» şeklinde okuyana göre ise «kınvânün», «habben» kavline matuftur. [Ayrıca] kāf harfinin zammesi ve fethasıyla da okunmuştur; bu durumda «râkib»in çoğulu «rakb» gibi bir ism-i cemdir; çünkü «fi'lân» cemi teksîr (kuralsız çoğul) kalıplarından değildir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ وَفِيهِ أَبْحَاثٌ:
Sonra Teâlâ: { وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ } “...üzüm bağları, zeytin ve nar [çıkardık]” buyurmuştur. Bunda birkaç bahis vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَرَأَ عَاصِمٌ: جَنَّاتٌ بِضَمِّ التَّاءِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ عَلِيٍّ ﵁: وَالْبَاقُونَ جَنَّاتٍ بِكَسْرِ التَّاءِ. أَمَّا الْقِرَاءَةُ الْأُولَى فَلَهَا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يُرَادَ، وَثُمَّ وجنات مِنْ أَعْنَابٍ أَيْ مَعَ النَّخْلِ وَالثَّانِي: أَنْ يُعْطَفَ عَلَى قِنْوانٌ عَلَى مَعْنَى وَحَاصِلَةٌ أَوْ وَمُخْرَجَةٌ مِنَ النَّخْلِ قِنْوَانٌ وَجَنَّاتٌ مِنْ أَعْنَابٍ وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ بِالنَّصْبِ فَوَجْهُهَا الْعَطْفُ عَلَى قَوْلِهِ: نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ وَالتَّقْدِيرُ: وَأَخْرَجْنَا بِهِ جَنَّاتٍ من أعناب، وكذلك قوله:
Birinci Bahis: Âsım tâ harfinin zammesiyle «cennâtün» (جَنَّاتٌ) okumuştur ki bu Ali radıyallâhu anh'ın da kıraatidir; diğerleri ise tâ harfinin kesresiyle [mansub olarak] «cennâtin» (جَنَّاتٍ) okumuşlardır. Birinci kıraate gelince, onun iki vechi vardır: Birincisi: «Ve orada üzüm bağları da vardır» yani hurma ağaçlarıyla birlikte [bağlar da vardır] manasının murat edilmesidir. İkincisi: «Kınvân» üzerine matuf olmasıdır; yani «hurmadan salkımlar ve üzüm bağları hasıl olmuştur yahut çıkarılmıştır» manasındadır. Nasb ile olan kıraate gelince; onun vechi { نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ } kavline atfedilmesidir; takdiri de: «Biz onunla üzüm bağları da çıkardık» şeklindedir. O'nun şu kavli de böyledir:
وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ [الأنعام: ١٤١] قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَالْأَحْسَنُ أَنْ يَنْتَصِبَا عَلَى الِاخْتِصَاصِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ [النِّسَاءِ: ١٦٢] لِفَضْلِ هذين الصنفين.
{ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ } “...zeytin ve nar [çıkardık]” [En'âm 141]. «el-Keşşâf» sahibi demiştir ki: Bu iki türün üstünlüğünden ötürü, Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ } “namazı dosdoğru kılanlar...” [Nisâ 162] kavlinde olduğu gibi, bunların ihtisas (özel vurgu) üzere mansub olmaları daha güzeldir.