البحث الثَّانِي: قَالَ الْفَرَّاءُ: قَوْلُهُ: وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ يُرِيدُ شجر الزيتون، وشجر الرمان كما قال:
İkinci Bahis: Ferrâ şöyle demiştir: O'nun { وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ } “...zeytin ve nar [çıkardık]” kavliyle zeytin ağacı ve nar ağacı murat edilmektedir; nitekim şöyle buyurmuştur:
وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يُوسُفَ: ٨٢] يُرِيدُ أَهْلَهَا.
{ وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “O memlekete sor...” [Yûsuf 82] [ayetinde de] oranın ahalisini murat etmiştir.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَاهُنَا أَرْبَعَةَ أَنْوَاعٍ مِنَ الْأَشْجَارِ. النَّخْلَ وَالْعِنَبَ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ، وَإِنَّمَا قَدَّمَ الزَّرْعَ عَلَى الشَّجَرِ لِأَنَّ الزَّرْعَ غِذَاءٌ، وَثِمَارُ الْأَشْجَارِ فَوَاكِهٌ، وَالْغِذَاءُ مُقَدَّمٌ عَلَى الْفَاكِهَةِ، وَإِنَّمَا قَدَّمَ النَّخْلَ عَلَى سَائِرِ الْفَوَاكِهِ لِأَنَّ التَّمْرَ يَجْرِي مَجْرَى الْغِذَاءِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْعَرَبِ وَلِأَنَّ الْحُكَمَاءَ بَيَّنُوا أَنَّ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْحَيَوَانِ مُشَابَهَةً فِي خَوَاصَّ كَثِيرَةٍ بِحَيْثُ لَا تُوجَدُ تِلْكَ الْمُشَابَهَةُ فِي سَائِرِ أَنْوَاعِ النَّبَاتِ، وَلِهَذَا الْمَعْنَى
Üçüncü Bahis: Bil ki Allah Teâlâ burada ağaçlardan dört türü zikretmiştir: Hurma, üzüm, zeytin ve nar. Ekini ağaçtan önce zikretmiştir; çünkü ekin temel gıdadır, ağaçların meyveleri ise meyvedir (tatlı/çerezdir) ve temel gıda meyveden öncedir. Hurmayı diğer meyvelerden önce zikretmiştir; çünkü kuru hurma Araplara göre temel gıda mesabesindedir ve bilgeler hurma ile hayvan arasında, diğer bitki türlerinde bulunmayan birçok özellikte bir benzerlik olduğunu açıklamışlardır. Bu manadan dolayıdır ki
قَالَ ﵊: «أَكْرِمُوا عَمَّتَكُمُ النَّخْلَةَ، فَإِنَّهَا خُلِقَتْ مِنْ بَقِيَّةِ طِينَةِ آدَمَ»
[Peygamber] aleyhisselâm: «Halanız hurmaya ikram ediniz; zira o, Âdem'in balçığının artakalanından yaratılmıştır» buyurmuştur.
وَإِنَّمَا ذَكَرَ الْعِنَبَ عَقِيبَ النَّخْلِ لِأَنَّ الْعِنَبَ أَشْرَفُ أَنْوَاعِ الْفَوَاكِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ مِنْ أَوَّلِ مَا يَظْهَرُ يَصِيرُ مُنْتَفَعًا بِهِ إِلَى آخِرِ الْحَالِ فَأَوَّلُ مَا يَظْهَرُ عَلَى الشَّجَرِ يَظْهَرُ خُيُوطٌ خُضْرٌ دَقِيقَةٌ حَامِضَةُ الطَّعْمِ لَذِيذَةُ الْمَطْعَمِ، وَقَدْ يُمْكِنُ اتِّخَاذُ الطَّبَائِخِ مِنْهُ، ثُمَّ بَعْدَهُ يَظْهَرُ الْحِصْرِمُ، وَهُوَ طَعَامٌ شَرِيفٌ لِلْأَصِحَّاءِ وَالْمَرْضَى، وَقَدْ يُتَّخَذُ الْحِصْرِمُ أَشْرِبَةً لَطِيفَةَ الْمَذَاقِ نَافِعَةً لِأَصْحَابِ الصَّفْرَاءِ، وَقَدْ يُتَّخَذُ الطَّبِيخُ مِنْهُ، فَكَأَنَّهُ أَلَذُّ الطَّبَائِخِ الْحَامِضَةِ. ثُمَّ إِذَا تَمَّ الْعِنَبُ فَهُوَ أَلَذُّ الْفَوَاكِهِ وَأَشْهَاهَا، وَيُمْكِنُ ادِّخَارُ الْعِنَبِ الْمُعَلَّقِ سَنَةً أَوْ أَقَلَّ أَوْ أَكْثَرَ، وَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ أَلَذُّ الْفَوَاكِهِ الْمُدَّخَرَةِ ثُمَّ يَبْقَى مِنْهُ أَرْبَعَةُ أَنْوَاعٍ مِنَ الْمُتَنَاوَلَاتِ، وَهِيَ الزَّبِيبُ وَالدِّبْسُ وَالْخَمْرُ وَالْخَلُّ، وَمَنَافِعُ هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ لَا يُمْكِنُ ذكرها إلى فِي الْمُجَلَّدَاتِ، وَالْخَمْرُ، وَإِنْ كَانَ الشَّرْعُ قَدْ حَرَّمَهَا، وَلَكِنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي صِفَتِهَا: وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ ثم قال: وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما فَأَحْسَنُ مَا فِي الْعِنَبِ عَجَمُهُ. وَالْأَطِبَّاءُ يَتَّخِذُونَ مِنْهُ جُوَارِشَنَاتٍ عَظِيمَةَ النَّفْعِ لِلْمَعِدَةِ الضَّعِيفَةِ الرَّطْبَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْعِنَبَ كَأَنَّهُ سُلْطَانُ الْفَوَاكِهِ، وَأَمَّا الزَّيْتُونُ/ فَهُوَ أَيْضًا كَثِيرُ النَّفْعِ لِأَنَّهُ يُمْكِنُ تَنَاوُلُهُ كَمَا هُوَ، وَيَنْفَصِلُ أَيْضًا عَنْهُ دُهْنٌ كَثِيرٌ عَظِيمُ النَّفْعِ فِي الْأَكْلِ وَفِي سَائِرِ وُجُوهِ الِاسْتِعْمَالِ. وَأَمَّا الرُّمَّانُ فَحَالُهُ عَجِيبٌ جِدًّا، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ جِسْمٌ مُرَكَّبٌ مِنْ أَرْبَعَةِ أَقْسَامٍ: قِشْرُهُ وَشَحْمُهُ وَعَجَمُهُ وَمَاؤُهُ.
Hurmanın hemen ardından üzümü zikretmiştir; çünkü üzüm meyve türlerinin en şereflisidir. Zira o, ilk belirdiği andan son durumuna kadar kendisinden faydalanılan bir meyvedir. Ağaçta ilk belirdiğinde ince, ekşi tatlı ve lezzetli yeşil filizler çıkar ki bundan yemekler yapmak mümkündür. Ardından koruk belirir; o hem sağlıklılar hem de hastalar için kıymetli bir gıdadır. Koruktan safra hastalarına faydalı, hoş lezzetli içecekler yapılır, ondan yemek de yapılır ki ekşi yemeklerin adeta en lezzetlisidir. Üzüm olgunlaştığında ise meyvelerin en lezzetlisi ve en iştah açıcısıdır. Asılmış üzümü bir yıl veya daha az ya da daha çok saklamak mümkündür ve o, hakikatte saklanan meyvelerin en lezzetlisidir. Sonra ondan tüketilen dört tür [madde] geriye kalır ki bunlar: Kuru üzüm, pekmez, şarap ve sirkedir. Bu dördünün faydaları ancak ciltler dolusu kitapta zikredilebilir. Şarap, her ne kadar dinen haram kılınmış olsa da Allah Teâlâ onun niteliği hakkında: { وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ } “...ve insanlar için bazı faydaları vardır...” buyurmuş, sonra da: { وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما } “...fakat günahları faydalarından daha büyüktür” buyurmuştur. Üzümün en güzel şeylerinden biri de çekirdeğidir; hekimler ondan zayıf ve rutubetli mide için pek faydalı devâlar (macunlar) yaparlar. Böylece üzümün adeta meyvelerin sultanı olduğu sabit olmuştur. Zeytine gelince; onun faydası da çoktur; zira olduğu gibi tüketilmesi mümkündür, ayrıca ondan hem yiyeceklerde hem de diğer kullanım alanlarında son derece faydalı bol miktarda yağ elde edilir. Nara gelince, onun durumu pek acayiptir; çünkü o dört kısımdan meydana gelmiş bir cisimdir: Kabuğu, iç zarı (eti), çekirdeği ve suyu.
أَمَّا الْأَقْسَامُ الثَّلَاثَةُ الْأُوَلُ وَهِيَ: الْقِشْرُ وَالشَّحْمُ وَالْعَجَمُ، فَكُلُّهَا بَارِدَةٌ يَابِسَةٌ أَرْضِيَّةٌ كَثِيفَةٌ قَابِضَةٌ عَفْصَةٌ قَوِيَّةٌ فِي هَذِهِ الصِّفَاتِ، وَأَمَّا مَاءُ الرُّمَّانِ، فَبِالضِّدِّ مِنْ هَذِهِ الصِّفَاتِ. فَإِنَّهُ أَلَذُّ الْأَشْرِبَةِ وَأَلْطَفُهَا وَأَقْرَبُهَا إِلَى الِاعْتِدَالِ وَأَشَدُّهَا مُنَاسَبَةً لِلطِّبَاعِ الْمُعْتَدِلَةِ، وَفِيهِ تَقْوِيَةٌ لِلْمِزَاجِ الضَّعِيفِ، وَهُوَ غِذَاءٌ مِنْ وَجْهٍ وَدَوَاءٌ مِنْ وَجْهٍ، فَإِذَا تَأَمَّلْتَ فِي الرُّمَّانِ وَجَدْتَ الْأَقْسَامَ الثَّلَاثَةَ مَوْصُوفَةً بِالْكَثَافَةِ التَّامَّةِ الْأَرْضِيَّةِ، وَوَجَدْتَ الْقِسْمَ الرَّابِعَ وَهُوَ مَاءُ الرُّمَّانِ مَوْصُوفًا بِاللَّطَافَةِ وَالِاعْتِدَالِ فَكَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ جَمَعَ فِيهِ بَيْنَ الْمُتَضَادَّيْنِ الْمُتَغَايِرَيْنِ، فَكَانَتْ دَلَالَةُ الْقُدْرَةِ وَالرَّحْمَةِ فِيهِ أَكْمَلَ وَأَتَمَّ.
İlk üç kısım, yani kabuğu, iç zarı ve çekirdeği; hepsi de soğuk, kuru, topraksı, yoğun, kabız yapıcı, buruk ve bu sıfatlarda güçlüdür. Narın suyuna gelince; bu sıfatların tam zıddıdır. Zira o, içeceklerin en lezzetlisi, en latifi, itidale en yakını ve dengeli mizaçlara en uygun olanıdır. Onda zayıf mizacı güçlendirme özelliği vardır; o bir yönüyle gıda, bir yönüyle devadır. Nar üzerinde düşündüğünde, üç kısmın tam bir topraksı kesafetle (yoğunlukla) nitelendiğini, dördüncü kısım olan nar suyunun ise letafet ve itidalle nitelendiğini görürsün. Sanki Allah Sübhânehû onda birbirine zıt ve farklı iki şeyi bir araya getirmiştir; böylece onda kudret ve rahmet delaleti daha mükemmel ve daha tam olmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ أَنْوَاعَ النَّبَاتِ أَكْثَرُ مِنْ أَنْ تَفِيَ بِشَرْحِهَا مُجَلَّدَاتٌ، فَلِهَذَا السَّبَبِ ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْأَقْسَامَ الْأَرْبَعَةَ الَّتِي هِيَ أَشْرَفُ أَنْوَاعِ النَّبَاتِ، وَاكْتَفَى بِذِكْرِهَا تَنْبِيهًا عَلَى الْبَوَاقِي، وَلَمَّا ذَكَرَهَا قَالَ تَعَالَى: مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ وَفِيهِ مَبَاحِثُ: الْأَوَّلُ: فِي تَفْسِيرِ مُشْتَبِهاً وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الْفَوَاكِهَ قَدْ تَكُونُ مُتَشَابِهَةً فِي اللَّوْنِ وَالشَّكْلِ، مَعَ أَنَّهَا تَكُونُ مُخْتَلِفَةً فِي الطَّعْمِ وَاللَّذَّةِ، وَقَدْ تَكُونُ مُخْتَلِفَةً فِي اللَّوْنِ وَالشَّكْلِ، مَعَ أَنَّهَا تَكُونُ مُتَشَابِهَةً فِي الطَّعْمِ وَاللَّذَّةِ، فَإِنَّ الْأَعْنَابَ وَالرُّمَّانَ قَدْ تَكُونُ مُتَشَابِهَةً فِي الصُّورَةِ وَاللَّوْنِ وَالشَّكْلِ. ثُمَّ إِنَّهَا تَكُونُ مُخْتَلِفَةً فِي الْحَلَاوَةِ وَالْحُمُوضَةِ وَبِالْعَكْسِ. الثَّانِي: أَنَّ أَكْثَرَ الْفَوَاكِهِ يَكُونُ مَا فِيهَا مِنَ الْقِشْرِ وَالْعَجَمِ مُتَشَابِهًا فِي الطَّعْمِ وَالْخَاصِّيَّةِ. وَأَمَّا مَا فِيهَا مِنَ اللَّحْمِ وَالرُّطُوبَةِ فَإِنَّهُ يَكُونُ مُخْتَلِفًا فِي الطَّعْمِ، وَالثَّالِثُ: قَالَ قَتَادَةُ: أَوْرَاقُ الْأَشْجَارِ
Bil ki bitki türleri, شرحini ciltlerin karşılayamayacağı kadar çoktur. İşte bu sebeple Allah Teâlâ, bitki türlerinin en şereflisi olan bu dört kısmı zikretmiş ve diğerlerine dikkat çekmek üzere bunların zikriyle yetinmiştir. Onları zikredince Teâlâ: { مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ } “...birbirine benzeyen ve benzemeyen...” buyurmuştur. Bunda birkaç bahis vardır: Birincisi: «Müştebihen» (مُشْتَبِهاً) kelimesinin tefsirinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Bu meyveler tat ve lezzette farklı olmalarına rağmen renk ve şekilde birbirine benzer olabilir; renk ve şekilde farklı olmalarına rağmen tat ve lezzette birbirine benzer olabilir. Nitekim üzüm ve nar suret, renk ve şekilde birbirine benzer olabilir; sonra da tatlılık ve ekşilikte farklı olurlar veya bunun aksine olurlar. İkincisi: Meyvelerin çoğunun kabuk ve çekirdeğinde bulunan şeyler tat ve özellik bakımından birbirine benzer; etli ve sulu kısmında bulunan şeyler ise tat bakımından farklı olur. Üçüncüsü: Katâde şöyle demiştir: Ağaçların yaprakları
تَكُونُ قَرِيبَةً مِنَ التَّشَابُهِ. أَمَّا ثِمَارُهَا فَتَكُونُ مُخْتَلِفَةً، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: الْأَشْجَارُ مُتَشَابِهَةٌ وَالثِّمَارُ مُخْتَلِفَةٌ، وَالرَّابِعُ: أَقُولُ إِنَّكَ قَدْ تَأْخُذُ الْعُنْقُودَ مِنَ الْعِنَبِ فَتَرَى جَمِيعَ حَبَّاتِهِ مُدْرَكَةً نَضِيجَةً حُلْوَةً طَيِّبَةً إِلَّا حَبَّاتٍ مَخْصُوصَةً مِنْهَا بَقِيَتْ عَلَى أَوَّلِ حَالِهَا مِنَ الْخُضْرَةِ وَالْحُمُوضَةِ وَالْعُفُوصَةِ. وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَبَعْضُ حَبَّاتِ ذَلِكَ الْعُنْقُودِ مُتَشَابِهَةٌ وَبَعْضُهَا غَيْرُ مُتَشَابِهٍ.
birbirine benzemeye yakındır; meyveleri ise farklıdır. Onlardan bazıları da: «Ağaçlar birbirine benzer, meyveler ise farklıdır» derler. Dördüncüsü: Ben derim ki, sen bir üzüm salkımını alırsın; yeşillik, ekşilik ve burukluk bakımından ilk halinde kalan belirli taneleri müstesna, bütün tanelerinin ermiş, olgunlaşmış, tatlı ve hoş olduğunu görürsün. Bu takdire göre o salkımın bazı taneleri birbirine benzer, bazıları ise benzemez.
وَالْبَحْثُ الثَّانِي: يُقَالُ: اشْتَبَهَ الشَّيْئَانِ وَتَشَابَهَا كَقَوْلِكَ اسْتَوَيَا وَتَسَاوَيَا، وَالِافْتِعَالُ وَالتَّفَاعُلُ يَشْتَرِكَانِ كَثِيرًا، وَقُرِئَ مُتَشابِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ.
İkinci Bahis: Senin «isteveyâ» (اسْتَوَيَا) ve «tesâveyâ» (تَسَاوَيَا) demen gibi, «iştübehe'ş-şey'ân» (اشْتَبَهَ الشَّيْئَانِ) ve «teşâbehâ» (تَشَابَهَا) [iki şey birbirine benzedi] denilir; iftiâl ve tefâul bâbları çoğunlukla aynı manada ortak olurlar. [Ayrıca] { مُتَشابِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ } şeklinde de okunmuştur.
وَالْبَحْثُ الثَّالِثُ: إِنَّمَا قَالَ مُشْتَبِهًا وَلَمْ يَقُلْ مُشْتَبِهِينَ إِمَّا اكْتِفَاءً بِوَصْفِ أَحَدِهِمَا، أَوْ عَلَى تَقْدِيرِ: وَالزَّيْتُونَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ وَالرُّمَّانَ كَذَلِكَ كَقَوْلِهِ:
Üçüncü Bahis: «Müştebiheyn» (ikisi birbirine benzer olarak) demeyip «müştebihen» (مُشْتَبِهاً) [tekil] demesi; ya ikisinden birinin nitelenmesiyle yetinilmesindendir ya da şairin şu sözünde olduğu gibi: «Zeytini birbirine benzeyen ve benzemeyen olarak [çıkardık], narı da böyledir» takdirindedir:
رَمَانِي بِأَمْرٍ كُنْتُ مِنْهُ وَوَالِدِي ... بَرِيًّا وَمِنْ أَجْلِ الطَّوَى رَمَانِي
«Beni öyle bir işle itham etti ki, ben de babam da ondan / Berî idik (suçsuz idik); beni sırf açlık yüzünden itham etti.»
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ وَفِيهِ مَبَاحِثُ:
Sonra Teâlâ: { انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ } “...meyve verdiği zaman meyvesine ve onun olgunlaşmasına bakın” buyurmuştur. Bunda birkaç bahis vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ ثُمُرِهِ بِضَمِّ الثَّاءِ وَالْمِيمِ، وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو ثُمْرِهِ بِضَمِّ الثَّاءِ وَسُكُونِ الْمِيمِ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ الثَّاءِ وَالْمِيمِ. أَمَّا قِرَاءَةُ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ: فَلَهَا وَجْهَانِ:
Birinci Bahis: Hamza ve Kisâî peltek sâ ve mîm harflerinin zammesiyle «sümürıhî» (ثُمُرِهِ) okumuşlardır; Ebû Amr peltek sâ'nın zammesi ve mîm'in sükûnuyla «sümrihî» (ثُمْرِهِ) okumuştur; diğerleri ise peltek sâ ve mîm harflerinin fethasıyla [«semerihî»] okumuşlardır. Hamza ve Kisâî'nin kıraatine gelince, bunun iki vechi vardır:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْأَبْيَنُ أَنْ يَكُونَ جَمْعُ ثُمُرِهِ عَلَى ثُمُرٍ كَمَا قَالُوا: خَشَبَةٌ وَخُشُبٌ. قَالَ تَعَالَى: كَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ [الْمُنَافِقُونَ: ٤] وَكَذَلِكَ أَكَمَةٌ وَأُكُمٌ. ثُمَّ يُخَفِّفُونَ فَيَقُولُونَ أُكْمٌ. قَالَ الشَّاعِرُ:
Birinci vecih -ki en açık olanıdır-: Tıpkı «haşebe» ve «huşub» dedikleri gibi «semer»in (ثَمَرَة) çoğulunun «sümür» (ثُمُر) olmasıdır. Teâlâ: { كَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ } “Onlar sanki dayandırılmış kütükler gibidir” [Münâfikûn 4] buyurmuştur. Aynı şekilde «ekeme» ve «üküm» de böyledir; sonra hafifleterek «ükm» derler. Şair şöyle demiştir:
تَرَى الْأَكَمَ فِيهَا سُجَّدًا لِلْحَوَافِرِ وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ جَمَعَ ثُمُرَهُ عَلَى ثِمَارٍ. ثُمَّ جَمَعَ ثِمَارًا عَلَى ثُمُرٍ فَيَكُونُ ثُمُرٌ جَمْعَ الْجَمْعِ، وَأَمَّا قِرَاءَةُ أَبِي عَمْرٍو فَوَجْهُهَا أَنَّ تَخْفِيفَ ثُمُرٍ ثُمْرٌ كَقَوْلِهِمْ: رُسُلٌ وَرُسْلٌ. وَأَمَّا قِرَاءَةُ الْبَاقِينَ فَوَجْهُهَا: أَنَّ الثَّمَرَ جَمْعُ ثَمَرَةٍ، مِثْلُ بَقَرَةٍ وَبَقَرٍ، وَشَجَرَةٍ وَشَجَرٍ، وَخَرَزَةٍ وَخَرَزٍ.
«Oradaki tepeleri tırnaklara secde eder [boyun eğer] görürsün.» İkinci vecih: «Semere»nin çoğulunun «simâr» olması, sonra «simâr»ın çoğulunun «sümür» yapılmasıdır; bu durumda «sümür», cem'u'l-cem (çoğulun çoğulu) olur. Ebû Amr'ın kıraatine gelince, onun vechi tıpkı «rusul» ve «rusl» demeleri gibi «sümür»ün tahfifinin (hafifletilmesinin) «sümr» olmasıdır. Diğerlerinin kıraatine gelince, onun vechi: «Semer»in; «bakaratün-bakar», «şeceratün-şecer» ve «harazatün-haraz» gibi «semeratün» kelimesinin çoğulu olmasıdır.
وَالْبَحْثُ الثَّانِي: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْيَنْعُ النُّضْجُ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: يُقَالُ يَنَعَ يَيْنِعُ، بِالْفَتْحِ فِي الْمَاضِي وَالْكَسْرِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ. وَقَالَ اللَّيْثُ: يَنِعَتِ الثَّمَرَةُ بِالْكَسْرِ، وَأَيْنَعَتْ فَهِيَ تَيْنَعُ وَتُونِعُ إِينَاعًا وَيَنْعًا بِفَتْحِ الْيَاءِ، وَيُنْعًا بِضَمِّ الْيَاءِ، وَالنَّعْتُ يَانِعٌ وَمُونِعٌ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَقُرِئَ وَيَنْعِهِ بِضَمِّ الْيَاءِ، وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَيَانِعِهِ.
İkinci Bahis: Vâhidî şöyle demiştir: «Yen'» (الْيَنْعُ), olgunlaşmak demektir. Ebû Ubeyde demiştir ki: Mâzide fetha ve muzâride kesre ile «yenea yeyni'u» (يَنَعَ يَيْنِعُ) denilir. Leys ise şöyle demiştir: [Mâzide] kesre ile «yeni'ati's-semeratü» ve «eynea't» denilir; muzârisi «teyne'u» ve «tûni'u», masdarı «înâ'an» ve yâ harfinin fethasıyla «yen'an», yâ harfinin zammesiyle «yün'an» gelir; nitelemesi (ism-i fâili) de «yâni'» ve «mûni'»dir. «el-Keşşâf» sahibi demiştir ki: Yâ harfinin zammesiyle «ve yün'ıhî» okunmuştur; İbn Muheysın ise «ve yâni'ıhî» okumuştur.
وَالْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ أَمْرٌ بِالنَّظَرِ فِي حَالِ الثَّمَرِ فِي أَوَّلِ حُدُوثِهَا. وَقَوْلِهِ:
Üçüncü Bahis: O'nun: { انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ } “...meyve verdiği zaman meyvesine... bakın” kavli, meyvenin ilk meydana geliş halindeki durumuna bakmayı emretmektedir. O'nun:
وَيَنْعِهِ أَمْرٌ بِالنَّظَرِ فِي حَالِهَا عِنْدَ تَمَامِهَا وَكَمَالِهَا، وَهَذَا هُوَ مَوْضِعُ الِاسْتِدْلَالِ وَالْحُجَّةِ الَّتِي هِيَ تَمَامُ الْمَقْصُودِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ. ذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ الثِّمَارَ وَالْأَزْهَارَ تَتَوَلَّدُ فِي أَوَّلِ حُدُوثِهَا عَلَى صِفَاتٍ مَخْصُوصَةٍ، وَعِنْدَ تَمَامِهَا وَكَمَالِهَا لَا تَبْقَى عَلَى حَالَاتِهَا الْأُولَى، بَلْ تَنْتَقِلُ إِلَى أَحْوَالٍ مُضَادَّةٍ لِلْأَحْوَالِ السَّابِقَةِ، مِثْلِ أَنَّهَا كَانَتْ مَوْصُوفَةً بِلَوْنِ الْخُضْرَةِ فَتَصِيرُ مُلَوَّنَةً بِلَوْنِ السَّوَادِ أَوْ بِلَوْنِ الْحُمْرَةِ، وَكَانَتْ مَوْصُوفَةً بِالْحُمُوضَةِ فَتَصِيرُ مَوْصُوفَةً بِالْحَلَاوَةِ، وَرُبَّمَا كَانَتْ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ بَارِدَةً بِحَسَبِ الطَّبِيعَةِ، فَتَصِيرُ فِي آخِرِ الْأَمْرِ حَارَّةً بِحَسَبِ الطَّبِيعَةِ، فَحُصُولُ هَذِهِ التَّبَدُّلَاتِ وَالتَّغَيُّرَاتِ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ سَبَبٍ، وَذَلِكَ السَّبَبُ لَيْسَ هُوَ تَأْثِيرَ الطَّبَائِعِ وَالْفُصُولِ وَالْأَنْجُمِ وَالْأَفْلَاكِ، لِأَنَّ نِسْبَةَ هَذِهِ الْأَحْوَالِ بِأَسْرِهَا إِلَى جَمِيعِ هَذِهِ الْأَجْسَامِ الْمُتَبَايِنَةِ مُتَسَاوِيَةٌ مُتَشَابِهَةٌ، وَالنِّسَبُ الْمُتَشَابِهَةُ لَا يُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ أَسْبَابًا لِحُدُوثِ الْحَوَادِثِ الْمُخْتَلِفَةِ، وَلَمَّا بَطُلَ إِسْنَادُ حُدُوثِ هَذِهِ الْحَوَادِثِ إِلَى الطَّبَائِعِ وَالْأَنْجُمِ والأفلاك
{ وَيَنْعِهِ } “...ve onun olgunlaşmasına [bakın]” kavli ise, onun tamamlanıp kemale erdiği andaki durumuna bakmayı emretmektedir. İşte bu ayetten asıl maksat olan delil getirme ve hüccet yeri burasıdır. Zira bu meyveler ve çiçekler ilk meydana gelişte belirli sıfatlar üzere doğarlar; tamamlanıp kemale erdiklerinde ise ilk halleri üzere kalmazlar, bilakis önceki hallerine zıt durumlara intikal ederler. Mesela yeşil renkle nitelenmişken siyah veya kırmızı renkle renklenirler; ekşilikle nitelenmişken tatlılıkla nitelenirler; belki de ilk başta tabiatı gereği soğuk iken işin sonunda tabiatı gereği sıcak hale gelirler. Bu başkalaşımların ve değişimlerin meydana gelmesi için mutlaka bir sebep gerekir; o sebep ise tabiatların, mevsimlerin, yıldızların ve feleklerin tesiri değildir. Çünkü bütün bu hallerin bu farklı cisimlerin tamamına olan nispeti eşit ve birbirine benzerdir; benzer nispetlerin farklı hadiselerin meydana gelmesine sebep olması ise mümkün değildir. Bu hadiselerin meydana gelişini tabiatlara, yıldızlara ve feleklere isnat etmek batıl olunca,
وَجَبَ إِسْنَادُهَا إِلَى الْقَادِرِ الْمُخْتَارِ الْحَكِيمِ الرَّحِيمِ الْمُدَبِّرِ لِهَذَا الْعَالَمِ عَلَى وِفْقِ الرَّحْمَةِ وَالْمَصْلَحَةِ وَالْحِكْمَةِ.
onları, bu âlemi rahmet, maslahat ve hikmete uygun olarak çekip çeviren kādir, muhtar, hakîm ve rahîm olan [Allah]'a isnat etmek vacip olmuştur.
وَلَمَّا نَبَّهَ اللَّه سُبْحَانَهُ عَلَى مَا فِي هَذَا الْوَجْهِ اللَّطِيفِ مِنَ الدَّلَالَةِ قَالَ: إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ قَالَ الْقَاضِي: الْمُرَادُ لِمَنْ يَطْلُبُ الْإِيمَانَ باللَّه تَعَالَى، لِأَنَّهُ آيَةٌ لِمَنْ آمَنَ وَلِمَنْ لَمْ يُؤْمِنْ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ/ وَجْهُ تَخْصِيصِ الْمُؤْمِنِينَ بِالذِّكْرِ أَنَّهُمُ الَّذِينَ انْتَفَعُوا بِهِ دُونَ غَيْرِهِمْ كَمَا تقدم تقريره في قوله هُدىً لِلْمُتَّقِينَ.
Allah Sübhânehû bu latif vecihteki delalete dikkat çekince: { إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz bunlarda inanan bir kavim için ayetler (ibretler) vardır” buyurmuştur. Kādî şöyle demiştir: Muradı, Allah Teâlâ'ya imanı talep eden kimsedir; zira o, hem iman eden hem de iman etmeyen kimse için bir ayettir (delildir). Müminlerin zikrinin tahsis edilmesinin vechinin; { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “müttakiler için bir hidayettir” kavlinde daha önce açıklandığı üzere, başkaları değil ancak onların bundan faydalanmış olmaları olması da muhtemeldir.
وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ دَلَالَةَ هَذَا الدَّلِيلِ عَلَى إِثْبَاتِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ الْمُخْتَارِ ظَاهِرَةٌ قَوِيَّةٌ جَلِيَّةٌ، فَكَأَنَّ قَائِلًا قَالَ: لِمَ وَقَعَ الِاخْتِلَافُ بَيْنَ الْخَلْقِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مَعَ وُجُودِ مِثْلِ هَذِهِ الدَّلَالَةِ الْجَلِيَّةِ الظَّاهِرَةِ الْقَوِيَّةِ؟
Bir söz söyleyen şöyle de diyebilir: Bilakis bundan murat, bu delilin kādir ve muhtar olan ilâhın ispatına delaletinin açık, güçlü ve aşikâr olmasıdır. Sanki birisi: «Böylesine aşikâr, açık ve güçlü bir delalet varken bu meselede yaratılmışlar arasında niçin ihtilaf meydana gelmiştir?» demiştir.
فَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّ قُوَّةَ الدَّلِيلِ لَا تُفِيدُ وَلَا تَنْفَعُ إِلَّا إِذَا قَدَّرَ اللَّه لِلْعَبْدِ حُصُولَ الْإِيمَانِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: هَذِهِ الدَّلَالَةُ عَلَى قُوَّتِهَا وَظُهُورِهَا دَلَالَةٌ لِمَنْ سَبَقَ قَضَاءُ اللَّه فِي حَقِّهِ بِالْإِيمَانِ، فَأَمَّا مَنْ سَبَقَ قَضَاءُ اللَّه لَهُ بِالْكُفْرِ لَمْ يَنْتَفِعْ بِهَذِهِ الدَّلَالَةِ الْبَتَّةَ أَصْلًا، فَكَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا التَّخْصِيصِ التَّنْبِيهَ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ. واللَّه أعلم.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Delilin gücü, ancak Allah kul için imanın hasıl olmasını takdir ettiği zaman fayda verir ve yarar sağlar. Sanki şöyle denilmiştir: Bu delalet, gücüne ve açıklığına rağmen, hakkında Allah'ın iman hükmü önceden geçmiş olan kimse için bir delalettir. Hakkında Allah'ın küfür hükmü önceden geçmiş kimseye gelince, o bu delaletten kesinlikle hiçbir şekilde faydalanamaz. Dolayısıyla bu tahsisten maksat, zikrettiğimiz hususa dikkat çekmektir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٠٠]
[En'âm Suresi (6), Âyet 100]
وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ (١٠٠)
{ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ } “Bir de tuttular cinleri O'na ortak koştular; halbuki onları da O yaratmıştır. Bilgisizce O'na oğullar ve kızlar uydurdular. O, onların nitelemelerinden münezzeh ve yücedir.” (100)
في الآية مسائل:
Bu ayette birkaç mesele vardır:
[في قوله تعالى وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ] المسألة الأولى: [أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ أَثْبَتَ للَّه شُرَكَاءً] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْبَرَاهِينَ الْخَمْسَةَ مِنْ دَلَائِلِ الْعَالَمِ الْأَسْفَلِ وَالْعَالَمِ الْأَعْلَى عَلَى ثُبُوتِ الْإِلَهِيَّةِ، وَكَمَالِ الْقُدْرَةِ وَالرَّحْمَةِ. ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ أَثْبَتَ للَّه شُرَكَاءً، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا إِلَّا أَنَّ الْمَذْكُورَ هَاهُنَا غَيْرُ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ وَذَلِكَ لِأَنَّ الَّذِينَ أَثْبَتُوا الشَّرِيكَ للَّه فِرَقٌ وَطَوَائِفُ.
[Allah Teâlâ'nın { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ } “Bir de tuttular cinleri O'na ortak koştular...” kavli hakkında] Birinci Mesele: [İnsanlardan bazılarının Allah'a ortaklar koştuğu hakkında] Bil ki Teâlâ, ilahlığın sübûtuna, kudret ve rahmetin kemaline dair alt âlemin ve üst âlemin delillerinden bu beş bürhânı zikrettikten sonra, insanlardan bazılarının Allah'a ortaklar koştuğunu zikretmiştir. Bil ki bu mesele daha önce de geçmişti; ancak burada zikredilen şey, daha önce zikredilenden farklıdır. Çünkü Allah'a ortak koşanlar fırkalar ve zümreler halindedir.
فَالطَّائِفَةُ الْأُولَى: عَبَدَةُ الْأَصْنَامِ فَهُمْ يَقُولُونَ الْأَصْنَامُ شُرَكَاءُ للَّه فِي الْعُبُودِيَّةِ، وَلَكِنَّهُمْ مُعْتَرِفُونَ بِأَنَّ هَذِهِ الْأَصْنَامَ لَا قُدْرَةَ لَهَا عَلَى الْخَلْقِ وَالْإِيجَادِ وَالتَّكْوِينِ.
Birinci fırka: Puta tapanlardır; onlar putların kullukta Allah'ın ortakları olduğunu söylerler, ancak bu putların yaratmaya, var etmeye ve meydana getirmeye güçlerinin yetmediğini itiraf ederler.
وَالطَّائِفَةُ الثَّانِيَةُ: مِنَ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ يَقُولُونَ، مُدَبِّرُ هَذَا الْعَالَمِ هُوَ الْكَوَاكِبُ، وَهَؤُلَاءِ فَرِيقَانِ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهَا وَاجِبَةُ الْوُجُودِ لِذَاتِهَا، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهَا مُمْكِنَةُ الْوُجُودِ لِذَوَاتِهَا مُحْدَثَةٌ، وَخَالِقُهَا هُوَ اللَّه تَعَالَى، إِلَّا أَنَّهُ سُبْحَانَهُ فَوَّضَ تَدْبِيرَ هَذَا الْعَالَمِ الْأَسْفَلِ إِلَيْهَا وَهَؤُلَاءِ هُمُ الَّذِينَ حَكَى اللَّه عَنْهُمْ أَنَّ الْخَلِيلَ ﵌ نَاظَرَهُمْ بِقَوْلِهِ: لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ وَشَرْحُ هَذَا الدَّلِيلِ قَدْ مَضَى.
İkinci fırka: Bu âlemi çekip çevirenin yıldızlar olduğunu söyleyen müşriklerdir. Bunlar da iki gruptur: Onlardan bir kısmı yıldızların bizzat vacibü'l-vücud olduğunu söyler; bir kısmı ise onların bizzat mümkinü'l-vücud ve sonradan yaratılmış (muhdes) olduğunu, yaratıcılarının Allah Teâlâ olduğunu, fakat Allah Sübhânehû'nun bu alt âlemi çekip çevirmeyi onlara havale ettiğini söylerler. İşte bunlar, Allah'ın, Halîl [İbrahim] aleyhisselâm'ın kendileriyle: { لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “...Ben batanları sevmem” kavliyle münazara ettiğini naklettiği kimselerdir. Bu delilin açıklaması daha önce geçmişti.
وَالطَّائِفَةُ الثَّالِثَةُ: مِنَ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ قَالُوا لِجُمْلَةِ هَذَا الْعَالَمِ بِمَا فيه من السموات وَالْأَرَضِينَ إِلَهَانِ:
Üçüncü fırka: İçindeki gökler ve yerlerle birlikte bu âlemin tamamının iki ilâhı olduğunu söyleyen müşriklerdir:
/ أَحَدُهُمَا فَاعِلُ الْخَيْرِ. وَالثَّانِي فَاعِلُ الشَّرِّ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ حِكَايَةُ مَذْهَبِ هَؤُلَاءِ فَهَذَا تَقْرِيرُ نَظْمِ الْآيَةِ وَالتَّنْبِيهُ عَلَى مَا فِيهَا مِنَ الْفَوَائِدِ. فَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ نَزَلَتْ فِي الزَّنَادِقَةِ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّه وَإِبْلِيسَ أَخَوَانِ فاللَّه تَعَالَى خَالِقُ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعَامِ وَالْخَيْرَاتِ، وَإِبْلِيسُ خَالِقُ السِّبَاعِ وَالْحَيَّاتِ وَالْعَقَارِبِ وَالشُّرُورِ.
Biri hayrın faili, ikincisi ise şerrin failidir. Bu ayetten maksat bunların mezhebini hikaye etmektir. İşte bu, ayetin tertibinin tespiti ve onda bulunan faydalara dikkat çekilmesidir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ } “Bir de tuttular cinleri O'na ortak koştular...” kavli, «Allah ile İblis iki kardeştir; Allah Teâlâ insanların, bineklerin, davarların ve hayırların yaratıcısıdır; İblis ise yırtıcı hayvanların, yılanların, akreplerin ve şerlerin yaratıcısıdır» diyen zındıklar hakkında inmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ الَّذِي ذَكَرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ أَحْسَنُ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ بِهَذَا الْوَجْهِ يَحْصُلُ لِهَذِهِ الْآيَةِ مَزِيدُ فَائِدَةٍ مُغَايِرَةٍ لِمَا سَبَقَ ذِكْرُهُ فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَالَّذِي يُقَوِّي هَذَا الْوَجْهَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً [الصَّافَّاتِ: ١٥٨] وَإِنَّمَا وُصِفَ بِكَوْنِهِ مِنَ الْجِنِّ لِأَنَّ لَفْظَ الْجِنِّ مُشْتَقٌّ مِنَ الِاسْتِتَارِ، وَالْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحَانِيُّونَ لَا يُرَوْنَ بِالْعُيُونِ فَصَارَتْ كَأَنَّهَا مُسْتَتِرَةٌ مِنَ الْعُيُونِ، فَبِهَذَا التَّأْوِيلِ
Bil ki İbn Abbâs'ın zikrettiği bu görüş, bu ayette zikredilen vecihlerin en güzelidir. Çünkü bu vecihle, bu ayet için geçmiş ayetlerde zikredilenlerden farklı ilave bir fayda hasıl olmaktadır. İbn Abbâs demiştir ki: Bu vechi güçlendiren husus, Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } “O'nunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular” [Sâffât 158] kavlidir. Onun cinlerden olmakla nitelenmesi ise, «cin» lafzının gizlenmekten (istitâr) türetilmiş olmasındandır; melekler ve ruhanî varlıklar gözlerle görülmezler, dolayısıyla adeta gözlerden gizlenmiş olurlar; işte bu teville
أُطْلِقَ لَفْظُ الْجِنِّ عَلَيْهَا، وَأَقُولُ: هَذَا مَذْهَبُ الْمَجُوسِ، وَإِنَّمَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ هَذَا قَوْلُ الزَّنَادِقَةِ، لِأَنَّ الْمَجُوسَ يُلَقَّبُونَ بِالزَّنَادِقَةِ، لِأَنَّ الْكِتَابَ الَّذِي زَعَمَ زَرَادِشْتُ أَنَّهُ نَزَلَ عَلَيْهِ مِنْ عِنْدِ اللَّه مُسَمًّى بِالزَّنْدِ وَالْمَنْسُوبُ إِلَيْهِ يُسَمَّى زَنْدِيٌّ. ثُمَّ عُرِّبَ فَقِيلَ زِنْدِيقٌ. ثُمَّ جُمِعَ فَقِيلَ زَنَادِقَةٌ.
onlar hakkında cin lafzı kullanılmıştır. Ben de derim ki: Bu, Mecûsîlerin mezhebidir. İbn Abbâs'ın «Bu zındıkların sözüdür» demesi ise Mecûsîlerin zındıklar diye lakaplandırılmasından ötürüdür. Zira Zerdüşt'ün kendisine Allah katından indiğini iddia ettiği kitap «Zend» diye isimlendirilir; ona mensup olana «zendî» denir; sonra Araplaştırılarak «zındîk» denilmiş, sonra da çoğulu yapılarak «zenâdıka» denilmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَجُوسَ قَالُوا: كُلُّ مَا فِي هَذَا الْعَالَمِ مِنَ الْخَيْرَاتِ فَهُوَ مِنْ يَزْدَانَ وَجَمِيعُ مَا فِيهِ مِنَ الشُّرُورِ فَهُوَ مِنْ أَهْرِمَنْ، وَهُوَ الْمُسَمَّى بِإِبْلِيسَ فِي شَرْعِنَا، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَالْأَكْثَرُونَ مِنْهُمْ عَلَى أَنَّ أَهْرِمَنْ مُحْدَثٌ، وَلَهُمْ فِي كَيْفِيَّةِ حُدُوثِهِ أَقْوَالٌ عَجِيبَةٌ، وَالْأَقَلُّونَ مِنْهُمْ قَالُوا: إِنَّهُ قَدِيمٌ أَزَلِيٌّ، وَعَلَى الْقَوْلَيْنِ فَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ شَرِيكٌ للَّه فِي تَدْبِيرِ هَذَا الْعَالَمِ فَخَيْرَاتُ هَذَا الْعَالَمِ مِنَ اللَّه تَعَالَى وَشُرُورُهُ مِنْ إِبْلِيسَ فَهَذَا شَرْحُ مَا قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄.
Bil ki Mecûsîler şöyle demişlerdir: «Bu âlemdeki hayırların tamamı Yezdân'dandır; onda bulunan şerlerin bütünü ise Ehrimen'dendir ki o bizim şeriatımızda İblis diye isimlendirilendir.» Sonra ihtilaf etmişlerdir: Onların çoğunluğu Ehrimen'in sonradan yaratılmış (muhdes) olduğu görüşündedir ve onun meydana gelişi keyfiyeti hakkında acayip sözleri vardır; azınlığı ise onun kadîm ve ezelî olduğunu söylemiştir. Her iki görüşe göre de onun bu âlemi çekip çevirmede Allah'ın ortağı olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; dolayısıyla bu âlemin hayırları Allah Teâlâ'dan, şerleri ise İblis'tendir. İşte İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın söylediği sözün açıklaması budur.
فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: الْقَوْمُ أَثْبَتُوا للَّه شَرِيكًا وَاحِدًا وَهُوَ إِبْلِيسُ، فَكَيْفَ حَكَى اللَّه عَنْهُمْ أَنَّهُمْ أَثْبَتُوا للَّه شُرَكَاءَ؟
Eğer: «Bu takdire göre o kavim Allah'a bir tek ortak koşmuştur, o da İblis'tir; peki Allah Teâlâ onların Allah'a ortaklar koştuklarını nasıl hikaye etmiştir?» denilirse,
وَالْجَوَابُ: أَنَّهُمْ يَقُولُونَ عَسْكَرُ اللَّه هُمُ الْمَلَائِكَةُ، وَعَسْكَرُ إِبْلِيسَ هُمُ الشَّيَاطِينُ وَالْمَلَائِكَةُ فِيهِمْ كَثْرَةٌ عَظِيمَةٌ، وَهُمْ أَرْوَاحٌ طَاهِرَةٌ مُقَدَّسَةٌ وَهُمْ يُلْهِمُونَ تِلْكَ الْأَرْوَاحَ الْبَشَرِيَّةَ بِالْخَيْرَاتِ وَالطَّاعَاتِ. وَالشَّيَاطِينُ أَيْضًا فِيهِمْ كَثْرَةٌ عَظِيمَةٌ وَهِيَ تُلْقِي الْوَسَاوِسَ الْخَبِيثَةَ إِلَى الْأَرْوَاحِ الْبَشَرِيَّةِ، واللَّه مَعَ عَسْكَرِهِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ يُحَارِبُونَ إِبْلِيسَ مَعَ عَسْكَرِهِ مِنَ الشَّيَاطِينِ. فَلِهَذَا السَّبَبِ حَكَى اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ أَثْبَتُوا للَّه شُرَكَاءَ مِنَ الْجِنِّ فَهَذَا تَفْصِيلُ هَذَا الْقَوْلِ.
Cevap şudur: Onlar şöyle demektedir: Allah'ın askeri melekler, İblis'in askeri ise şeytanlardır. Melekler pek çoktur; onlar tertemiz, mukaddes ruhlardır ve şu beşerî ruhlara hayırları ve itaatleri ilham ederler. Şeytanlar da pek çoktur ve onlar beşerî ruhlara habis vesveseler fırlatırlar. Allah meleklerden oluşan askeriyle birlikte, şeytanlardan oluşan askeriyle birlikteki İblis ile savaşmaktadır. İşte bu sebeple Allah Teâlâ, onların cinlerden Allah'a ortaklar koştuklarını hikaye etmiştir. Bu görüşün tafsilatı budur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: وَخَلَقَهُمْ إِشَارَةٌ إِلَى الدَّلِيلِ الْقَاطِعِ الدَّالِّ عَلَى فَسَادِ كَوْنِ إِبْلِيسَ شَرِيكًا للَّه تَعَالَى فِي مُلْكِهِ، وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّا نَقَلْنَا عَنِ الْمَجُوسِ أَنَّ الْأَكْثَرِينَ مِنْهُمْ/ مُعْتَرِفُونَ بِأَنَّ إِبْلِيسَ لَيْسَ بِقَدِيمٍ بَلْ هُوَ مُحْدَثٌ.
Bunu bildiğinde deriz ki: O'nun { وَخَلَقَهُمْ } “...halbuki onları da O yaratmıştır” kavli, İblis'in mülkünde Allah Teâlâ'ya ortak olmasının batıl olduğuna delalet eden kesin delile işarettir. Bunun izahı iki vecihledir: Birincisi: Mecûsîlerden aktardığımız üzere, onların çoğunluğu İblis'in kadîm olmayıp bilakis sonradan yaratılmış (muhdes) olduğunu itiraf etmektedir.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ كُلَّ مُحْدَثٍ فَلَهُ خَالِقٌ وَمُوجِدٌ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا اللَّه ﷾ فَهَؤُلَاءِ الْمَجُوسُ يَلْزَمُهُمُ الْقَطْعُ بِأَنَّ خَالِقَ إِبْلِيسَ هُوَ اللَّه تَعَالَى، وَلَمَّا كَانَ إِبْلِيسُ أَصْلًا لِجَمِيعِ الشُّرُورِ وَالْآفَاتِ وَالْمَفَاسِدِ وَالْقَبَائِحِ، وَالْمَجُوسُ سَلَّمُوا أَنَّ خَالِقَهُ هُوَ اللَّه تَعَالَى، فَحِينَئِذٍ قَدْ سَلَّمُوا أَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ هُوَ الْخَالِقُ لِمَا هُوَ أَصْلُ الشُّرُورِ وَالْقَبَائِحِ وَالْمَفَاسِدِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ عَلَيْهِمْ أَنْ يَقُولُوا لَا بُدَّ مِنْ إِلَهَيْنِ يَكُونُ أَحَدُهُمَا فَاعِلًا لِلْخَيْرَاتِ، وَالثَّانِي يَكُونُ فَاعِلًا لِلشُّرُورِ لِأَنَّ بِهَذَا الطَّرِيقِ ثَبَتَ أَنَّ إِلَهَ الْخَيْرِ هُوَ بِعَيْنِهِ الْخَالِقُ لِهَذَا الَّذِي هُوَ الشَّرُّ الْأَعْظَمُ فَقَوْلُهُ تعالى: وَخَلَقَهُمْ إشارة إلى أن تَعَالَى هُوَ الْخَالِقُ لِهَؤُلَاءِ الشَّيَاطِينِ عَلَى مَذْهَبِ الْمَجُوسِ، وَإِذَا كَانَ خَالِقًا لَهُمْ فَقَدِ اعْتَرَفُوا بِكَوْنِ إِلَهِ الْخَيْرِ فَاعِلًا لِأَعْظَمِ الشُّرُورِ، وَإِذَا اعْتَرَفُوا بِذَلِكَ وَسَقَطَ قَوْلُهُمْ: لَا بُدَّ لِلْخَيْرَاتِ مِنْ إِلَهٍ، وَلِلشُّرُورِ مِنْ إِلَهٍ آخَرَ.
Bu sabit olunca deriz ki: Her sonradan yaratılanın (muhdesin) bir yaratıcısı ve var edicisi vardır; o da ancak aziz ve celil olan Allah'tır. Dolayısıyla bu Mecûsîlerin, İblis'in yaratıcısının Allah Teâlâ olduğunu kesin olarak kabul etmeleri gerekir. İblis bütün şerlerin, afetlerin, fesatların ve çirkinliklerin aslı olduğuna ve Mecûsîler de onun yaratıcısının Allah Teâlâ olduğunu teslim ettiklerine göre; bu durumda âlemin ilâhının, şerlerin, çirkinliklerin ve fesatların aslı olan varlığın yaratıcısı olduğunu teslim etmiş olurlar. Durum böyle olunca, onların: «Biri hayırların faili, ikincisi de şerlerin faili olan iki ilâh mutlaka lazımdır» demeleri imkânsız hale gelir. Çünkü bu yolla, hayır ilâhının bizzat kendisinin en büyük şer olan bu varlığın yaratıcısı olduğu sabit olmuştur. İşte Allah Teâlâ'nın: { وَخَلَقَهُمْ } “...halbuki onları da O yaratmıştır” kavli, Mecûsîlerin mezhebine göre de bu şeytanların yaratıcısının Teâlâ olduğuna işarettir. O bunların yaratıcısı olunca, onlar hayır ilâhının en büyük şerrin faili olduğunu itiraf etmiş olurlar; bunu itiraf edince de: «Hayırlar için bir ilâh, şerler için de başka bir ilâh mutlaka lazımdır» sözleri düşmüş olur.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي اسْتِنْبَاطِ الْحُجَّةِ مِنْ قَوْلِهِ: وَخَلَقَهُمْ مَا بَيَّنَّا فِي هَذَا الْكِتَابِ وَفِي كِتَابِ «الْأَرْبَعِينَ فِي أُصُولِ الدِّينِ» أَنَّ مَا سِوَى الْوَاحِدِ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ وَكُلُّ مُمْكِنٍ لِذَاتِهِ فَهُوَ مُحْدَثٌ، يُنْتِجُ أَنَّ مَا سِوَى الْوَاحِدِ الْأَحَدِ الْحَقِّ فَهُوَ مُحْدَثٌ، فَيَلْزَمُ الْقَطْعُ بِأَنَّ إِبْلِيسَ وَجَمِيعَ جُنُودِهِ يَكُونُونَ مَوْصُوفِينَ بِالْحُدُوثِ. وَحُصُولِ الْوُجُودِ بعدم الْعَدَمِ، وَحِينَئِذٍ يَعُودُ الْإِلْزَامُ الْمَذْكُورُ عَلَى مَا قَرَّرْنَاهُ، فَهَذَا تَقْرِيرُ الْمَقْصُودِ الْأَصْلِيِّ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ وباللَّه التَّوْفِيقُ.
{ وَخَلَقَهُمْ } “...halbuki onları da O yaratmıştır” kavlinden hüccet çıkarmanın ikinci vechi: Bu kitapta ve «el-Erbaîn fî Usûli'd-Dîn» adlı kitabımızda açıkladığımız üzere, Bir olandan (Vâhid'den) başkası bizzat mümkündür ve bizzat mümkün olan her şey muhdestir (sonradan olmadır); bu da el-Vâhid, el-Ehad ve el-Hak olandan başkasının muhdes olduğu sonucunu verir. Dolayısıyla İblis'in ve bütün ordularının hadis (sonradan olma) ve yokluktan sonra varlığa kavuşmuş olma vasfıyla nitelendiklerini kesin olarak kabul etmek gerekir. Bu durumda zikredilen ilzam (bağlayıcı delil) açıkladığımız şekilde geri döner. İşte bu ayetten asıl maksadın izahı budur; muvaffakiyet Allah'tandır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ مَعْنَاهُ: وَجَعَلُوا الْجِنَّ شركاء للَّه.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ } “Bir de tuttular cinleri O'na ortak koştular...” kavlinin manası: «Ve cealü'l-cinne şürakâe lillâh» (Cinleri Allah'a ortak kıldılar) şeklindedir.
فَإِنْ قِيلَ: فَمَا الْفَائِدَةُ فِي التَّقْدِيمِ؟
Eğer: «Öne almadaki fayda nedir?» denilirse,
قُلْنَا: قَالَ سِيبَوَيْهِ: إِنَّهُمْ يُقَدِّمُونَ الْأَهَمَّ الَّذِي هُمْ بِشَأْنِهِ أَعَنَى، فَالْفَائِدَةُ فِي هَذَا التَّقْدِيمِ اسْتِعْظَامُ أَنْ يُتَّخَذَ للَّه شَرِيكٌ سَوَاءٌ كَانَ مَلَكًا أَوْ جِنِّيًّا أَوْ إِنْسِيًّا أَوْ غَيْرَ ذَلِكَ. فَهَذَا هُوَ السَّبَبُ فِي تَقْدِيمِ اسْمِ اللَّه عَلَى الشُّرَكَاءِ.
Deriz ki: Sîbeveyh şöyle demiştir: «Onlar, durumuna daha çok önem verdikleri en mühim olanı öne alırlar.» Dolayısıyla bu öne almadaki fayda; ister melek, ister cin, ister insan isterse başka bir şey olsun, Allah'a ortak edinilmesini pek çirkin ve büyük bir cürüm saymaktır. İşte Allah'ın isminin ortaklardan (şürekâdan) öne alınmasının sebebi budur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قُرِئَ الْجِنَّ بِالنَّصْبِ وَالرَّفْعِ وَالْجَرِّ، أَمَّا وَجْهُ النَّصْبِ فَالْمَشْهُورُ أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: شُرَكاءَ قَالَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ: هَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ الْبَدَلَ مَا يَقُومُ مَقَامَ الْمُبْدَلِ، فَلَوْ قِيلَ: وَجَعَلُوا للَّه الْجِنَّ لَمْ يَكُنْ كَلَامًا مَفْهُومًا بَلِ الْأَوْلَى جَعْلُهُ عَطْفُ بَيَانٍ. أَمَّا وَجْهُ الْقِرَاءَةِ بِالرَّفْعِ فَهُوَ أَنَّهُ لَمَّا قِيلَ: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ فَهَذَا الْكَلَامُ لَوْ وَقَعَ الِاقْتِصَارُ عَلَيْهِ لَصَحَّ أَنْ يُرَادَ بِهِ الْجِنُّ وَالْأِنْسُ وَالْحَجَرُ وَالْوَثَنُ فَكَأَنَّهُ قِيلَ وَمَنْ أُولَئِكَ الشُّرَكَاءُ؟ فَقِيلَ: الْجِنُّ. وَأَمَّا وَجْهُ الْقِرَاءَةِ بِالْجَرِّ فَعَلَى الْإِضَافَةِ الَّتِي هِيَ لِلتَّبْيِينِ.
Bunu bildiğinde deriz ki: «el-Cinn» kelimesi nasb, ref ve cer ile okunmuştur. Nasb vechine gelince; meşhur olan, onun { شُرَكاءَ } kavlinden bedel olmasıdır. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: «Bu zayıftır; çünkü bedel, mübdelün minh'in yerine geçen şeydir. Şayet: 'Ve cealû lillâhi'l-cinne' denilseydi anlaşılır bir söz olmazdı; bilakis onu atf-ı beyan yapmak daha uygundur.» Ref ile okunuşun vechine gelince; { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ } denildiğinde, şayet bununla yetinilseydi bundan cinlerin, insanların, taşın ve putun murat edilmesi sahih olurdu; dolayısıyla sanki: «O ortaklar kimlerdir?» denilmiş ve «el-Cinnü» (cinlerdir) denilmiştir. Cer ile okunuşun vechine gelince; beyan için olan izafet üzeredir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الشِّرْكَةِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: فَالْأَوَّلُ: مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ حِكَايَةُ قَوْلِ مَنْ يُثْبِتُ لِلْعَالَمِ إِلَهَيْنِ أَحَدُهُمَا فَاعِلُ الْخَيْرِ وَالثَّانِي فَاعِلُ الشَّرِّ.
Üçüncü Mesele: Bu ortak koşmanın (şirkin) tefsirinde üç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Zikrettiğimiz üzere, bundan muradın âlem için biri hayrın faili, ikincisi şerrin faili olmak üzere iki ilâh kabul edenlerin görüşünü nakletmek olmasıdır.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا يَقُولُونَ الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّه وَهَؤُلَاءِ يَقُولُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْجِنِّ الْمَلَائِكَةُ، وَإِنَّمَا حَسُنَ إِطْلَاقُ هَذَا الِاسْمِ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّ لَفْظَ الْجِنِّ مُشْتَقٌّ مِنَ الِاسْتِتَارِ، وَالْمَلَائِكَةُ مُسْتَتِرُونَ عَنِ الْأَعْيُنِ، وَكَانَ يَجِبُ عَلَى هَذَا الْقَائِلِ أَنْ يُبَيِّنَ أَنَّهُ كَيْفَ يَلْزَمُ مِنْ قَوْلِهِمُ الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّه؟ قَوْلُهُمْ بِجَعْلِ الْمَلَائِكَةِ شُرَكَاءَ للَّه حَتَّى يَتِمَّ انْطِبَاقُ لَفْظِ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى، وَلَعَلَّهُ يُقَالُ إِنَّ هَؤُلَاءِ كَانُوا يَقُولُونَ الْمَلَائِكَةُ مَعَ أَنَّهَا بَنَاتُ اللَّه فَهِيَ مُدَبِّرَةٌ لِأَحْوَالِ هَذَا الْعَالَمِ وَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ الشِّرْكُ.
İkinci görüş: Kafirlerin «Melekler Allah'ın kızlarıdır» demeleridir; bunlar cinden muradın melekler olduğunu söylerler. Bu ismin onlara verilmesinin uygunluğu ise, cin lafzının gizlenmekten (istitâr) türetilmiş olması ve meleklerin de gözlerden gizli olması sebebiyledir. Ancak bu görüş sahibinin, ayetin lafzının bu manaya tam oturması için, onların «Melekler Allah'ın kızlarıdır» sözünden melekleri Allah'a ortak koşma sözünün nasıl gerekeceğini açıklaması gerekirdi. Belki de şöyle denilir: Bunlar meleklerin Allah'ın kızları olmasının yanı sıra bu âlemin hallerini çekip çeviren olduklarını da söylüyorlardı ve işte o zaman şirk meydana gelmektedir.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَطَائِفَةٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ إِنَّ الْمُرَادَ: أَنَّ الْجِنَّ دَعُوا الْكُفَّارَ إِلَى عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، وَإِلَى الْقَوْلِ بِالشِّرْكِ، فَقَبِلُوا مِنَ الْجِنِّ هَذَا الْقَوْلَ وَأَطَاعُوهُمْ، فَصَارُوا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ قَائِلِينَ: يَكُونُ الْجِنُّ شُرَكَاءَ للَّه تَعَالَى. وَأَقُولُ: الْحَقُّ هُوَ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ. وَالْقَوْلَانِ الْأَخِيرَانِ ضَعِيفَانِ جَدًّا. أما تفسير هذا الشرك يقول الْعَرَبِ الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّه، فَهَذَا بَاطِلٌ مِنْ وُجُوهٍ:
Üçüncü görüş: Hasan[-ı Basrî] ile müfessirlerden bir topluluğun görüşüdür ki murat şudur: Cinler kâfirleri putlara ibadet etmeye ve şirki benimsemeye davet etmiş, onlar da cinlerden bu sözü kabul edip onlara itaat etmişlerdir; böylece bu açıdan cinlerin Allah Teâlâ'ya ortaklar olduğunu söyleyen kimseler haline gelmişlerdir. Ben derim ki: Hak olan birinci görüştür; son iki görüş ise pek zayıftır. Bu şirkin Arapların «Melekler Allah'ın kızlarıdır» sözüyle tefsir edilmesine gelince, bu birkaç yönden batıldır:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا الْمَذْهَبَ قَدْ حَكَاهُ اللَّه تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ [الْأَنْعَامِ:
Birinci vecih: Allah Teâlâ bu mezhebi { وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ } [En'âm:
١٠٠] فَالْقَوْلُ بِإِثْبَاتِ الْبَنَاتِ للَّه لَيْسَ إِلَّا قَوْلَ مَنْ يَقُولُ الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّه، فَلَوْ فَسَّرْنَا قَوْلَهُ: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ بِهَذَا الْمَعْنَى يَلْزَمُ مِنْهُ التَّكْرَارُ فِي الْمَوْضِعِ الْوَاحِدِ مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ، وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ.
100] “...Bilgisizce O'na oğullar ve kızlar uydurdular” kavliyle hikaye etmiştir. Allah'a kızlar isnat etme sözü, «Melekler Allah'ın kızlarıdır» diyen kimsenin sözünden başkası değildir. Şayet O'nun: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ } “Bir de tuttular cinleri O'na ortak koştular...” kavlini bu mana ile tefsir edersek, bundan aynı yerde faydasız bir tekrar yapılması gerekir ki bu caiz değildir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي إِبْطَالِ هَذَا التَّفْسِيرِ أَنَّ الْعَرَبَ قَالُوا: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّه، وَإِثْبَاتُ الْوَلَدِ للَّه غَيْرٌ، وَإِثْبَاتُ الشَّرِيكِ لَهُ غَيْرٌ، وَالدَّلِيلُ عَلَى الْفَرْقِ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ أَنَّهُ تَعَالَى مَيَّزَ بَيْنَهُمَا فِي قَوْلِهِ: لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ [الْإِخْلَاصِ: ٣، ٤] وَلَوْ كَانَ أَحَدُهُمَا عَيْنَ الْآخَرِ لَكَانَ هَذَا التَّفْصِيلُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ عَبَثًا.
Bu tefsiri iptal etmenin ikinci vechi: Araplar «Melekler Allah'ın kızlarıdır» demişlerdir; Allah'a çocuk isnat etmek başka, O'na ortak isnat etmek başkadır. Bu iki husus arasındaki farkın delili ise Allah Teâlâ'nın: { لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ } “O doğurmamış ve doğmamıştır. Hiçbir şey O'na denk de olmamıştır” [İhlâs 3, 4] kavlinde ikisini birbirinden ayırt etmiş olmasıdır. Şayet biri diğerinin aynısı olsaydı bu suredeki bu tafsilat abes olurdu.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْقَائِلِينَ بِيَزْدَانَ وَأَهْرِمَنْ يُصَرِّحُونَ بِإِثْبَاتِ شَرِيكٍ لِإِلَهِ الْعَالَمِ فِي تَدْبِيرِ هَذَا الْعَالَمِ، فَصَرْفُ اللَّفْظِ عَنْهُ وَحَمْلُهُ عَلَى إِثْبَاتِ الْبَنَاتِ صَرْفٌ لِلَّفْظِ عَنْ حَقِيقَتِهِ إِلَى مَجَازِهِ مِنْ غَيْرِ ضَرُورَةٍ وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ.
Üçüncü vecih: Yezdân ve Ehrimen'i kabul edenler, bu âlemi çekip çevirmede âlemin ilâhına bir ortak isnat ettiklerini açıkça ifade etmektedirler. Dolayısıyla lafzı bundan çevirip kızlar isnat etmeye hamletmek, bir zorunluluk olmaksızın lafzı hakikatinden mecazına çevirmektir ki bu caiz değildir.
وَأَمَّا الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ مَنْ يَقُولُ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الشِّرْكَةِ: أَنَّ الْكُفَّارَ قَبِلُوا قَوْلَ الْجِنِّ فِي عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، فَهَذَا فِي غَايَةِ الْبُعْدِ لِأَنَّ الدَّاعِيَ إِلَى الْقَوْلِ بِالشِّرْكِ لَا يَجُوزُ تَسْمِيَتُهُ بِكَوْنِهِ شَرِيكًا للَّه لَا بِحَسَبِ حَقِيقَةِ اللَّفْظِ وَلَا بِحَسَبِ مَجَازِهِ، وَأَيْضًا فَلَوْ حَمَلْنَا هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى لَزِمَ وُقُوعُ التَّكْرِيرِ مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ، لأن الرد
İkinci görüşe, yani bu şirkten muradın: «Kâfirler putlara ibadet hususunda cinlerin sözünü kabul ettiler» olduğunu söyleyen kimsenin görüşüne gelince; bu son derece uzaktır. Çünkü şirk sözüne çağıran kimseyi ne lafzın hakikati bakımından ne de mecazı bakımından «Allah'a ortak» diye isimlendirmek caiz değildir. Ayrıca şayet bu ayeti bu manaya hamledersek faydasız bir tekrarın vuku bulması gerekir; çünkü reddiye...
عَلَى عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ وَعَلَى عَبَدَةِ الْكَوَاكِبِ قَدْ سَبَقَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِقْصَاءِ، فَثَبَتَ سُقُوطُ هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ، وَظَهَرَ أَنَّ الْحَقَّ هُوَ الْقَوْلُ الَّذِي نَصَرْنَاهُ وَقَوَّيْنَاهُ.
putlara tapanlara ve yıldızlara tapanlara yönelik [reddiye] etraflıca geçmişti. Böylece bu iki görüşün geçersizliği sabit olmuş ve hak olanın, bizim savunduğumuz ve güçlendirdiğimiz görüş olduğu ortaya çıkmıştır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَخَلَقَهُمْ فَفِيهِ بَحْثَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { وَخَلَقَهُمْ } “Hâlbuki onları O yaratmıştır” kavline gelince, bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: خَلَقَهُمْ إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟ عَلَى قَوْلَيْنِ:
Birinci inceleme: { خَلَقَهُمْ } kavlindeki zamirin nereye döndüğü hususunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir:
فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْجِنَّ وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ قَالُوا الْجِنُّ شُرَكَاءُ اللَّه، ثُمَّ إِنَّ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ اعْتَرَفُوا بِأَنَّ أَهْرِمَنْ مُحْدَثٌ، ثُمَّ إِنَّ فِي الْمَجُوسِ مَنْ يَقُولُ إِنَّهُ تَعَالَى تَفَكَّرَ فِي مَمْلَكَةِ نَفْسِهِ وَاسْتَعْظَمَهَا فَحَصَلَ نَوْعٌ مِنَ الْعَجَبِ، فَتَوَلَّدَ الشَّيْطَانُ عَنْ ذَلِكَ الْعَجَبِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ شَكَّ فِي قُدْرَةِ نَفْسِهِ فَتَوَلَّدَ مِنْ شَكِّهِ الشَّيْطَانُ، فَهَؤُلَاءِ مُعْتَرِفُونَ بِأَنَّ أَهْرِمَنْ مُحْدَثٌ، وَأَنَّ مُحْدِثَهُ هُوَ اللَّه تَعَالَى فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَخَلَقَهُمْ إِشَارَةٌ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى، وَمَتَى ثَبَتَ أَنَّ هَذَا الشَّيْطَانَ مَخْلُوقٌ للَّه تَعَالَى امْتَنَعَ جَعْلُهُ شَرِيكًا للَّه فِي تَدْبِيرِ الْعَالَمِ، لِأَنَّ الْخَالِقَ أَقْوَى وَأَكْمَلُ مِنَ الْمَخْلُوقِ، وَجَعْلُ الضَّعِيفِ النَّاقِصِ شَرِيكًا لِلْقَوِيِّ الْكَامِلِ مُحَالٌ فِي الْعُقُولِ.
Birinci görüş: Zamir cinlere dönmektedir. Mana şudur: Onlar cinlerin Allah'ın ortakları olduğunu söylediler; bununla birlikte bu topluluk Ehrimen'in sonradan yaratılmış (muhdes) olduğunu itiraf etmiştir. Nitekim Mecûsîler arasında, Allah Teâlâ'nın kendi mülkünü düşünüp onu büyük gördüğünü ve [bunun sonucunda] bir tür ucb (kendini beğenme) meydana geldiğini, şeytanın da bu ucbdan doğduğunu söyleyenler vardır. Onlardan bazısı da Allah'ın kendi kudretinde şüpheye düştüğünü ve şeytanın bu şüphesinden doğduğunu söyler. Dolayısıyla bunlar Ehrimen'in muhdes olduğunu ve onu ihdas edenin Allah Teâlâ olduğunu itiraf etmektedirler. Allah Teâlâ'nın: { وَخَلَقَهُمْ } “Hâlbuki onları O yaratmıştır” kavli işte bu manaya bir işarettir. Bu şeytanın Allah Teâlâ'nın bir mahlûku olduğu sabit olunca, âlemin idaresinde onun Allah'a ortak kılınması imkânsız hale gelir. Çünkü yaratıcı, mahlûktan daha güçlü ve daha kâmildir; zayıf ve noksan olanı güçlü ve kâmil olana ortak kılmak ise aklen imkânsızdır.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى الْجَاعِلِينَ، وَهُمُ الَّذِينَ أَثْبَتُوا الشَّرِكَةَ بَيْنَ اللَّه تَعَالَى وَبَيْنَ الْجِنِّ، وَهَذَا الْقَوْلُ عِنْدِي ضَعِيفٌ لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّا إِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ صَارَ ذَلِكَ اللَّفْظُ الْوَاحِدُ دَلِيلًا قَاطِعًا تَامًّا كَامِلًا فِي إِبْطَالِ ذَلِكَ الْمَذْهَبِ، وَإِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لَمْ يَظْهَرْ مِنْهُ فَائِدَةٌ وَثَانِيهِمَا: أَنَّ عَوْدَ الضَّمِيرِ إِلَى أَقْرَبِ الْمَذْكُورَاتِ وَاجِبٌ، وَأَقْرَبُ الْمَذْكُورَاتِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ الْجِنُّ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَيْهِ.
İkinci görüş: Zamir [ortak] koşanlara dönmektedir; bunlar da Allah Teâlâ ile cinler arasında ortaklık olduğunu iddia eden kimselerdir. Bu görüş bence iki yönden zayıftır: Birincisi: Ayeti zikrettiğimiz manaya hamlettiğimizde, bu tek lafız o mezhebi iptal etme hususunda kesin, tam ve kâmil bir delil haline gelir; şayet bu veche hamledersek bundan bir fayda ortaya çıkmaz. İkincisi: Zamirin zikredilenlerin en yakınına dönmesi vaciptir; bu ayette zikredilenlerin en yakını ise cinlerdir. Dolayısıyla zamirin ona dönmesi vacip olmuştur.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَالَ صَاحِبُ «الكشاف» : قرئ وَخَلَقَهُمْ أي اختلافهم لِلْإِفْكِ. يَعْنِي: وَجَعَلُوا اللَّه خَلْقَهُمْ حَيْثُ نَسَبُوا ذَبَائِحَهُمْ إِلَى اللَّه فِي قَوْلِهِمْ: وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها.
İkinci inceleme: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: [Bu lafız] { وَخَلَقَهُمْ } şeklinde [mastar olarak] da okunmuştur ki bu, «onların iftiraları/uydurmaları» demektir. Yani onlar: { وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها } “Allah da bize bunu emretti” sözlerinde kurbanlarını Allah'a nispet ederek [uydurma fiillerini] Allah'ın yaratması kıldılar.
ثُمَّ قَالَ: وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَفِيهِ مَبَاحِثُ:
Sonra [Allah Teâlâ]: { وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Bilgisizce O'na oğullar ve kızlar uydurdular” buyurdu. Bunda birkaç inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَقُولُ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ قَوْمٍ أَنَّهُمْ أَثْبَتُوا إِبْلِيسَ شَرِيكًا للَّه تَعَالَى. ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ حَكَى عَنْ أَقْوَامٍ آخَرِينَ أَنَّهُمْ أَثْبَتُوا للَّه بَنِينَ وَبَنَاتٍ. أَمَّا الَّذِينَ أَثْبَتُوا الْبَنِينَ فَهُمُ النَّصَارَى وَقَوْمٌ مِنَ الْيَهُودِ وَأَمَّا الَّذِينَ أَثْبَتُوا الْبَنَاتِ فَهُمُ الْعَرَبُ الَّذِينَ يَقُولُونَ الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّه وَقَوْلُهُ: بِغَيْرِ عِلْمٍ كَالتَّنْبِيهِ عَلَى مَا هُوَ الدَّلِيلُ الْقَاطِعُ فِي فَسَادِ هَذَا الْقَوْلِ وَفِيهِ وُجُوهٌ.
Birinci inceleme: Derim ki: Allah Teâlâ bir topluluğun İblis'i Allah Teâlâ'ya ortak kıldıklarını hikaye etmiştir. Bundan sonra da başka toplulukların Allah'a oğullar ve kızlar isnat ettiklerini hikaye etmiştir. Oğullar isnat edenler Hristiyanlar ve Yahudilerden bir gruptur. Kızlar isnat edenler ise «Melekler Allah'ın kızlarıdır» diyen Araplardır. O'nun: { بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Bilgisizce” kavli ise bu sözün tutarsızlığına dair kesin delilin ne olduğuna bir uyarı gibidir; bunda birkaç vecih vardır:
الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّ الْإِلَهَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ، فَوَلَدُهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ أَوْ لَا يَكُونَ، فَإِنْ كَانَ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ كَانَ مُسْتَقِلًّا بِنَفْسِهِ قَائِمًا بِذَاتِهِ لَا تَعَلُّقَ لَهُ فِي وُجُودِهِ بِالْآخَرِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ وَالِدٌ لَهُ الْبَتَّةَ لِأَنَّ الْوَلَدَ مُشْعِرٌ بِالْفَرْعِيَّةِ وَالْحَاجَةِ وَأَمَّا إِنْ كَانَ ذَلِكَ الْوَلَدُ مُمْكِنَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ فَحِينَئِذٍ يَكُونُ وَجُودُهُ بِإِيجَادِ وَاجِبِ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَيَكُونُ عَبْدًا لَهُ وَلَا وَلَدًا لَهُ، فَثَبَتَ أَنَّ مَنْ عَرَفَ أَنَّ الْإِلَهَ مَا هُوَ، امْتَنَعَ مِنْهُ أَنْ يُثْبِتَ لَهُ الْبَنَاتِ وَالْبَنِينَ.
Birinci delil: İlahın zâtı gereği vacibü'l-vücud (varlığı zorunlu) olması gerekir. Onun çocuğu ise ya zâtı gereği vacibü'l-vücud olur ya da olmaz. Şayet zâtı gereği vacibü'l-vücud olursa, kendi başına müstakil ve zâtıyla kaim olur; varlığında diğerine hiçbir bağlılığı bulunmaz. Böyle olan bir kimsenin ise kesinlikle babası/doğuranı olamaz; çünkü çocuk [kavramı] ikincilliği ve muhtaçlığı hissettirir. Şayet o çocuk zâtı gereği mümkinü'l-vücud (varlığı da yokluğu da mümkün) ise, bu durumda varlığı zâtı gereği vacibü'l-vücud olanın var etmesiyle olur. Böyle olan kimse ise O'nun kulu olur, çocuğu değil. Böylece sabit oldu ki, ilahın ne olduğunu bilen bir kimsenin O'na kızlar ve oğullar isnat etmesi imkânsızdır.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْوَلَدَ يَحْتَاجُ إِلَيْهِ أَنْ يَقُومَ مَقَامَهُ بَعْدَ فَنَائِهِ، وَهَذَا إِنَّمَا يُعْقَلُ فِي حَقِّ مَنْ يَفْنَى، أَمَّا مَنْ تَقَدَّسَ عَنْ ذَلِكَ لَمْ يُعْقَلِ الْوَلَدُ فِي حَقِّهِ.
İkinci delil: Çocuğa, kişinin yok oluşundan sonra kendi yerine geçmesi için ihtiyaç duyulur. Bu ise ancak fani olan kimse hakkında akla uygundur. Bundan münezzeh ve yüce olan kimse hakkında ise çocuk [edinmek] aklen muhaldir.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ الْوَلَدَ مُشْعِرٌ بِكَوْنِهِ مُتَوَلِّدًا عَنْ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْوَالِدِ، وَذَلِكَ إِنَّمَا يُعْقَلُ فِي حَقِّ مَنْ يَكُونُ مُرَكَّبًا وَيُمْكِنُ انْفِصَالُ بَعْضِ أَجْزَائِهِ عَنْهُ، وَذَلِكَ فِي حَقِّ الْوَاحِدِ الْفَرْدِ الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ مُحَالٌ، فَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّ
Üçüncü delil: Çocuk, babanın cüzlerinden bir cüzden doğup meydana geldiğini hissettirir. Bu ise ancak bileşik olan (mürekkep) ve bazı cüzlerinin kendisinden ayrılması mümkün olan kimse hakkında akla uygundur. Bu durum ise bir ve tek olan, zâtı gereği vacip olan [Allah] hakkında imkânsızdır. Sözün özü şudur:
مَنْ عَلِمَ أَنَّ الْإِلَهَ مَا حَقِيقَتُهُ اسْتَحَالَ أَنْ يَقُولَ لَهُ وَلَدٌ فَكَانَ قَوْلُهُ: وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِشَارَةً إِلَى هَذِهِ الدَّقِيقَةِ.
İlahın hakikatinin ne olduğunu bilen kimsenin O'nun çocuğu olduğunu söylemesi imkânsızdır. Dolayısıyla O'nun: { وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Bilgisizce O'na oğullar ve kızlar uydurdular” kavli işte bu ince manaya bir işarettir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَرَأَ نَافِعٌ وَخَرَقُوا مُشَدَّدَةَ الرَّاءِ. وَالْبَاقُونَ خَرَقُوا خَفِيفَةَ الرَّاءِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ:
İkinci inceleme: Nâfi, { وَخَرَّقُوا } lafzını rā harfini şeddeli olarak okumuştur. Diğerleri ise { خَرَقُوا } şeklinde rā harfini şeddesiz (hafif) okumuşlardır. Vâhidî şöyle demiştir:
الِاخْتِيَارُ التَّخْفِيفُ، لِأَنَّهَا أَكْثَرُ وَالتَّشْدِيدُ لِلْمُبَالَغَةِ وَالتَّكْثِيرِ.
Tercih edilen şeddesiz okuyuştur; çünkü daha yaygındır. Şedde ise mübalağa ve çokluk bildirmek içindir.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: مَعْنَى خَرَقُوا افتعلوا وافتروا. قال وخرقوا واخترقوا وخلقوا واختلفوا، وَافْتَرَوْا وَاحِدٌ. وَقَالَ اللَّيْثُ: يُقَالُ: تَخَرَّقَ الْكَذِبَ وَتَخَلَّقَهُ، وَحَكَى صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أَنَّهُ سُئِلَ الْحَسَنُ عَنْ هَذِهِ الْكَلِمَةِ فَقَالَ: كَلِمَةٌ عَرَبِيَّةٌ كَانَتْ تَقُولُهَا. كَانَ الرَّجُلُ إِذَا كَذَبَ كِذْبَةً فِي نَادِي الْقَوْمِ يَقُولُ لَهُ بَعْضُهُمْ قَدْ خَرَقَهَا، واللَّه أَعْلَمُ. ثُمَّ قَالَ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ خَرَقَ الثَّوْبَ إِذَا شَقَّهُ. أَيْ شَقُّوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ.
Üçüncü inceleme: Ferrâ şöyle demiştir: *Harakū* (خَرَقُوا) lafzının manası, «uydurdular ve iftira ettiler» demektir. O: «Harakū, ihtarakū, halakū, ihtelekū ve ifterav kelimeleri bir ve aynı manadadır» demiştir. Leys ise şöyle der: «Yalan uydurdu ve yalan düzdü anlamında *teharraka'l-kezibe ve tehallakahû* (تَخَرَّقَ الْكَذِبَ وَتَخَلَّقَهُ) denilir.» el-Keşşâf sahibi, Hasan[-ı Basrî]'ye bu kelime sorulduğunda onun şöyle dediğini nakletmiştir: «Bu, Arapların söylediği bir kelimedir; adam kavmin meclisinde bir yalan söylediğinde bazısı ona 'onu uydurdu (kad harakahâ)' derdi. En doğrusunu Allah bilir.» Sonra şöyle demiştir: Bu lafzın, elbiseyi yırttığı zaman söylenen *haraka's-sevb* (خَرَقَ الثَّوْبَ) ifadesinden gelmiş olması da caizdir; yani O'na oğullar ve kızlar yardılar/ayırdılar.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ الْآيَةَ فَقَالَ: سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ فَقَوْلُهُ سُبْحَانَهُ تَنْزِيهٌ للَّه عَنْ كُلِّ مَا لَا يَلِيقُ بِهِ.
Sonra Allah Teâlâ ayeti bitirerek şöyle buyurdu: { سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ } “O, onların niteledikleri şeylerden münezzehtir ve yücedir.” O'nun { سُبْحَانَهُ } kavli, Allah'ı Kendisine yakışmayan her şeyden tenzih etmektir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَتَعالى فَلَا شَكَّ أَنَّهُ لَا يُفِيدُ الْعُلُوَّ فِي الْمَكَانِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ هَاهُنَا تَنْزِيهُ اللَّه تَعَالَى عَنْ هَذِهِ الْأَقْوَالِ الْفَاسِدَةِ، وَالْعُلُوُّ فِي الْمَكَانِ لَا يُفِيدُ هَذَا الْمَعْنَى. فَثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ هَاهُنَا التَّعَالِي عَنْ كُلِّ اعْتِقَادٍ بَاطِلٍ. وَقَوْلٍ فَاسِدٍ.
O'nun: { وَتَعالى } “ve yücedir” kavline gelince, şüphesiz ki bu mekânca bir yüceliği ifade etmez; çünkü buradaki maksat, Allah Teâlâ'yı bu batıl sözlerden tenzih etmektir, mekânca yücelik ise bu manayı ifade etmez. Böylece sabit oldu ki buradaki murat, her türlü batıl inançtan ve bozuk sözden yüce olmaktır.
فَإِنْ قَالُوا: فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَبْقَى بَيْنَ قَوْلِهِ: «سُبْحَانَهُ» وَبَيْنَ قَوْلِهِ: «وَتَعَالَى» فَرْقٌ.
Eğer: «Bu takdire göre O'nun 'sübhânehu' kavli ile 've teâlâ' kavli arasında bir fark kalmaz» derlerse,
قُلْنَا: بَلْ يَبْقَى بَيْنَهُمَا فَرْقٌ ظَاهِرٌ، فَإِنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ أَنَّ هَذَا الْقَائِلَ يُسَبِّحُهُ وَيُنَزِّهُهُ عَمًّا لَا يَلِيقُ بِهِ وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَتَعالى كَوْنُهُ فِي ذَاتِهِ مُتَعَالِيًا مُتَقَدِّسًا عَنْ هَذِهِ الصِّفَاتِ سَوَاءٌ سَبَّحَهُ مُسَبِّحٌ أَوْ لَمْ يُسَبِّحْهُ، فَالتَّسْبِيحُ يَرْجِعُ إِلَى أَقْوَالِ الْمُسَبِّحِينَ، وَالتَّعَالِي يَرْجِعُ إِلَى صِفَتِهِ الذَّاتِيَّةِ الَّتِي حَصَلَتْ لَهُ لِذَاتِهِ لا لغيره.
Biz deriz ki: Bilakis aralarında açık bir fark kalır. Zira O'nun { سُبْحَانَهُ } kavlinden murat, bu sözü söyleyenin O'nu tesbih edip Kendisine yakışmayan şeylerden tenzih etmesidir. O'nun: { وَتَعالى } kavlinden murat ise, tesbih eden tesbih etsin veya etmesin, O'nun zâtında bu sıfatlardan yüce ve mukaddes olmasıdır. Dolayısıyla tesbih, tesbih edenlerin sözlerine racidir; yücelik (teâlî) ise başkası sebebiyle değil, bizzat zâtı için sabit olan zâtî sıfatına racidir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٠١]
[En'âm Suresi (6), Âyet 101]
بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٠١)
{ بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “O, göklerin ve yerin yoktan var edicisidir (bedî'). O'nun bir eşi olmadığı halde nasıl çocuğu olabilir? Her şeyi O yaratmıştır ve O her şeyi hakkıyla bilendir.” (101)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فَسَادَ قَوْلِ طَوَائِفِ أَهْلِ الدُّنْيَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ. شَرَعَ فِي إِقَامَةِ الدَّلَائِلِ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ مَنْ يُثْبِتُ لَهُ الْوَلَدَ فَقَالَ: بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ.
Bil ki Allah Teâlâ, dünya ehlinden olan müşrik fırkaların sözlerinin tutarsızlığını açıklayınca, O'na çocuk isnat edenlerin sözlerinin geçersizliğine dair deliller getirmeye başlayarak: { بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “O, göklerin ve yerin yoktan var edicisidir” buyurdu.
وَاعْلَمْ أَنَّ تَفْسِيرَ قَوْلِهِ: بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ إِلَّا أَنَّا نُشِيرُ هَاهُنَا إِلَى مَا هُوَ الْمَقْصُودُ الْأَصْلِيُّ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ. فَنَقُولُ: الْإِبْدَاعُ عِبَارَةٌ عَنْ تَكْوِينِ الشَّيْءِ مِنْ غَيْرِ سَبْقِ مِثَالٍ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّ مَنْ أَتَى فِي فَنٍّ مِنَ الْفُنُونِ بِطَرِيقَةٍ لَمْ يَسْبِقْهُ غَيْرُهُ فِيهَا، يُقَالُ: إِنَّهُ أَبْدَعَ فِيهِ.
Bil ki O'nun: { بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin yoktan var edicisidir” kavlinin tefsiri Bakara Suresi'nde geçmişti; ancak biz burada bu ayetin asıl maksadına işaret edeceğiz. Deriz ki: İbdâ (yoktan var etme), bir şeyi önceden bir örneği olmaksızın var etmekten ibarettir; bundan dolayı bir sanatta kendisinden önce kimsenin uygulamadığı bir yöntem ortaya koyan kimse hakkında «bu sanatta ibdâ etti (özgün bir şey ortaya koydu)» denilir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ اللَّه تَعَالَى سَلَّمَ لِلنَّصَارَى أَنَّ عِيسَى حَدَثَ مِنْ غَيْرِ أَبٍ وَلَا نُطْفَةٍ بَلْ إِنَّهُ إِنَّمَا حَدَثَ وَدَخَلَ فِي الْوُجُودِ. لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى أَخْرَجَهُ إِلَى الْوُجُودِ مِنْ غَيْرِ سَبْقِ الْأَبِ.
Bunu bildiğine göre deriz ki: Allah Teâlâ Hristiyanlara İsa'nın bir baba ve bir nutfe olmaksızın meydana geldiğini, bilakis onun ancak Allah Teâlâ'nın bir baba önceliği olmaksızın kendisini varlık sahasına çıkarması sebebiyle meydana gelip varlığa girdiğini kabul ettirmiştir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ أَنْ يُقَالَ إِنَّكُمْ إما أن تريدوا بكونه والدا للَّه تَعَالَى أَنَّهُ أَحْدَثَهُ عَلَى سَبِيلِ الْإِبْدَاعِ مِنْ غَيْرِ تَقَدُّمِ نُطْفَةٍ وَوَالِدٍ. وَإِمَّا أَنْ تريدوا بكونه ولد اللَّه تَعَالَى كَمَا هُوَ الْمَأْلُوفُ الْمَعْهُودُ مِنْ كَوْنِ الْإِنْسَانِ وَلَدًا لِأَبِيهِ، وَإِمَّا أَنْ تُرِيدُوا بِكَوْنِهِ وَلَدًا للَّه مَفْهُومًا ثَالِثًا مُغَايِرًا لِهَذَيْنِ الْمَفْهُومَيْنِ.
Bunu bildiğine göre deriz ki: Ayetten maksat [onlara] şöyle denilmesidir: Siz O'nun Allah Teâlâ'nın çocuğu olmasıyla ya bir nutfe ve baba önceliği olmaksızın onu ibdâ yoluyla (yoktan) var ettiğini kastediyorsunuzdur; ya insanın babasının çocuğu olması gibi alışılmış ve bilinen manada Allah Teâlâ'nın çocuğu olduğunu kastediyorsunuzdur; ya da O'nun Allah'ın çocuğu olmasıyla bu iki kavramdan farklı üçüncü bir mefhumu kastediyorsunuzdur.
أَمَّا الِاحْتِمَالُ الْأَوَّلُ: فَبَاطِلٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى وَإِنْ كَانَ يُحْدِثُ الْحَوَادِثَ فِي مِثْلِ هَذَا العالم الأسفل بناء على أسباب معلومة ووسائط مَخْصُوصَةٍ إِلَّا أَنَّ النَّصَارَى يُسَلِّمُونَ أَنَّ الْعَالَمَ الْأَسْفَلَ مُحْدَثٌ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ
Birinci ihtimale gelince, bu batıldır. Zira Allah Teâlâ şu süflî (aşağı) âlemde hadiseleri bilinen sebeplere ve özel vasıtalara dayalı olarak meydana getirse de, Hristiyanlar süflî âlemin sonradan yaratılmış (muhdes) olduğunu kabul etmektedirler. Durum böyle olunca,
كذلك. لزمهم الاعتراف بأنه تعالى خلق السموات وَالْأَرْضَ مِنْ غَيْرِ سَابِقَةِ مَادَّةٍ وَلَا مُدَّةٍ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ.
onların, Allah Teâlâ'nın gökleri ve yeri önceden bir madde ve bir süre olmaksızın yarattığını itiraf etmeleri gerekir. Durum böyle olunca da,
وَجَبَ أَنْ يَكُونَ إحداثه للسموات وَالْأَرْضِ إِبْدَاعًا فَلَوْ لَزِمَ مِنْ مُجَرَّدِ كَوْنِهِ مُبْدِعًا لِإِحْدَاثِ عِيسَى ﵇ كَوْنُهُ وَالِدًا له لزم من كونه مبدعا للسموات وَالْأَرْضِ كَوْنُهُ وَالِدًا لَهُمَا. وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ بَاطِلٌ بِالِاتِّفَاقِ، فَثَبَتَ أَنَّ مُجَرَّدَ كَوْنِهِ مُبْدِعًا لِعِيسَى ﵇ لَا يَقْتَضِي كَوْنَهُ وَالِدًا لَهُ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وإنما ذكر السموات وَالْأَرْضَ فَقَطْ وَلَمْ يَذْكُرْ مَا فِيهِمَا لِأَنَّ حدوث ما في السموات وَالْأَرْضِ لَيْسَ عَلَى سَبِيلِ الْإِبْدَاعِ، أَمَّا حُدُوثُ ذات السموات وَالْأَرْضِ فَقَدْ كَانَ عَلَى سَبِيلِ الْإِبْدَاعِ، فَكَانَ المقصود من الإلزام حاصلا بذكر السموات والأرض. لا بذكر ما في السموات وَالْأَرْضِ، فَهَذَا إِبْطَالُ الْوَجْهِ الْأَوَّلِ.
O'nun gökleri ve yeri var etmesinin ibdâ (örneksiz yaratma) olması vacip olur. Şayet O'nun sadece İsa aleyhisselâm'ı ibdâ yoluyla var etmesinden onun babası olması gerekseydi, gökleri ve yeri ibdâ yoluyla var etmesinden de onların babası olması gerekirdi. Bunun ittifakla batıl olduğu ise malumdur. Böylece O'nun sadece İsa aleyhisselâm'ı ibdâ yoluyla var etmiş olmasının, onun babası olmasını gerektirmediği sabit olmuştur. İşte: { بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin yoktan var edicisidir” kavlinden murat budur. Sadece gökleri ve yeri zikredip içindekileri zikretmemiştir; çünkü göklerde ve yerdeki şeylerin meydana gelişi ibdâ yoluyla değildir, göklerin ve yerin bizzat kendilerinin meydana gelişi ise ibdâ yoluyladır. Dolayısıyla ilzamdan (hasmı susturmaktan) maksat, göklerde ve yerdekilerin zikredilmesiyle değil, göklerin ve yerin zikredilmesiyle hâsıl olmuştur. İşte bu, birinci vechin iptalidir.
وَأَمَّا الِاحْتِمَالُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يَكُونَ مُرَادُ الْقَوْمِ مِنَ الْوِلَادَةِ هُوَ الْأَمْرَ الْمُعْتَادَ الْمَعْرُوفَ مِنَ الْوِلَادَةِ فِي الْحَيَوَانَاتِ، فَهَذَا أَيْضًا بَاطِلٌ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ:
İkinci ihtimale, yani topluluğun doğurma/çocuktan muradının canlılarda bilinen alışılagelmiş doğum hadisesi olmasına gelince, bu da batıldır ve buna birkaç vecih delalet eder:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ تِلْكَ الْوِلَادَةَ لَا تَصِحُّ إِلَّا مِمَّنْ كَانَتْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَشَهْوَةٌ، وَيَنْفَصِلُ عَنْهُ/ جُزْءٌ وَيُحْتَبَسُ ذَلِكَ الْجُزْءُ فِي بَاطِنِ تِلْكَ الصَّاحِبَةِ، وَهَذِهِ الْأَحْوَالُ إِنَّمَا تَثْبُتُ فِي حَقِّ الْجِسْمِ الَّذِي يَصِحُّ عَلَيْهِ الِاجْتِمَاعُ وَالِافْتِرَاقُ وَالْحَرَكَةُ وَالسُّكُونُ وَالْحَدُّ وَالنِّهَايَةُ وَالشَّهْوَةُ وَاللَّذَّةُ، وَكُلُّ ذَلِكَ عَلَى خَالِقِ الْعَالَمِ مُحَالٌ. وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ.
Birinci vecih: Bu tür bir doğurma/çocuk sahibi olma ancak bir eşi ve şehveti olan, kendisinden bir cüz ayrılıp o eşin rahminde alıkonulan kimseden sahih olur. Bu durumlar ise ancak birleşme, ayrılma, hareket, sükûn, sınır, son, şehvet ve lezzetin kendisi hakkında geçerli olabileceği bir cisim hakkında sabit olur. Bunların tümü ise âlemin yaratıcısı hakkında muhaldir. İşte: { أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ } “O'nun bir eşi olmadığı halde nasıl çocuğu olabilir?” kavlinden murat budur.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ تَحْصِيلَ الْوَلَدِ بِهَذَا الطَّرِيقِ إِنَّمَا يَصِحُّ فِي حَقِّ مَنْ لَا يَكُونُ قَادِرًا عَلَى الْخَلْقِ وَالْإِيجَادِ وَالتَّكْوِينِ دُفْعَةً وَاحِدَةً فَلَمَّا أَرَادَ الْوَلَدُ وَعَجَزَ عَنْ تَكْوِينِهِ دُفْعَةً وَاحِدَةً عَدَلَ إِلَى تَحْصِيلِهِ بِالطَّرِيقِ الْمُعْتَادِ. أَمَّا مَنْ كَانَ خَالِقًا لِكُلِّ الْمُمْكِنَاتِ قَادِرًا عَلَى كُلِّ الْمُحْدَثَاتِ، فَإِذَا أَرَادَ إِحْدَاثَ شَيْءٍ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ، وَمَنْ كَانَ هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا صِفَتَهُ وَنَعْتَهُ، امْتَنَعَ مِنْهُ إِحْدَاثُ شَخْصٍ بِطْرِيقِ الْوِلَادَةِ وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ.
İkinci vecih: Bu yolla çocuk elde etmek, ancak bir defada yaratmaya, var etmeye ve meydana getirmeye gücü yetmeyen kimse hakkında sahih olur; o, çocuk isteyip de onu bir defada var etmekten aciz kalınca alışılagelmiş yolla onu elde etmeye yönelmiştir. Bütün mümkünlerin yaratıcısı ve bütün sonradan olanlara gücü yeten kimseye gelince, O bir şeyin olmasını dilediğinde ona { كُنْ فَيَكُونُ } “Ol der, o da hemen oluverir”. Sıfat ve niteliğini zikrettiğimiz kimse için ise doğum yoluyla bir şahsı var etmek imkânsızdır. İşte: { وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ } “Ve her şeyi O yaratmıştır” kavlinden murat budur.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّ هَذَا الْوَلَدَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ قَدِيمًا أَوْ مُحْدَثًا، لَا جَائِزٌ أَنْ يَكُونَ قَدِيمًا لِأَنَّ الْقَدِيمَ يَجِبُ كَوْنُهُ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ. وَمَا كَانَ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ كَانَ غَنِيًّا عَنْ غَيْرِهِ فَامْتَنَعَ كَوْنُهُ وَلَدًا لِغَيْرِهِ. فَبَقِيَ أَنَّهُ لَوْ كَانَ وَلَدًا لَوَجَبَ كَوْنُهُ حَادِثًا، فَنَقُولُ إِنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ فَإِمَّا أَنْ يَعْلَمَ أَنَّ لَهُ فِي تَحْصِيلِ الْوَلَدِ كَمَالًا وَنَفْعًا أَوْ يَعْلَمَ أَنَّهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ فَلَا وَقْتَ يَفْرِضُ أَنَّ اللَّه تَعَالَى خَلَقَ هَذَا الْوَلَدَ فِيهِ إِلَّا وَالدَّاعِي إِلَى إِيجَادِ هَذَا الْوَلَدِ كَانَ حَاصِلًا قَبْلَ ذَلِكَ، وَمَتَى كَانَ الدَّاعِي إِلَى إِيجَادِهِ حَاصِلًا قَبْلَهُ وَجَبَ حُصُولُ الْوَلَدِ قَبْلَ ذَلِكَ، وَهَذَا يُوجِبُ كَوْنَ ذَلِكَ الْوَلَدِ أَزَلِيًّا وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ فَقَدْ ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِأَنَّهُ لَيْسَ لَهُ فِي تَحْصِيلِ الْوَلَدِ كَمَالُ حَالٍ وَلَا ازْدِيَادُ مَرْتَبَةٍ فِي الْإِلَهِيَّةِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ لَا يُحْدِثَهُ الْبَتَّةَ فِي وَقْتٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يُقَالَ الْوَلَدُ الْمُعْتَادُ إِنَّمَا يَحْدُثُ بِقَضَاءِ الشَّهْوَةِ، وَقَضَاءُ الشَّهْوَةِ يُوجِبُ اللَّذَّةَ، وَاللَّذَّةُ مَطْلُوبَةٌ لِذَاتِهَا، فَلَوْ صَحَّتِ اللَّذَّةُ عَلَى اللَّه تَعَالَى مَعَ أَنَّهَا مَطْلُوبَةٌ لِذَاتِهَا، وَجَبَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ لَا وَقْتٌ إِلَّا وَعِلْمُ اللَّه بِتَحْصِيلِ تِلْكَ اللَّذَّةِ يَدْعُوهُ إِلَى تَحْصِيلِهَا قَبْلَ ذَلِكَ الْوَقْتِ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا كَانَ عَالِمًا بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْمَعْنَى مَعْلُومًا، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، وَجَبَ أَنْ يُحَصِّلَ تِلْكَ اللَّذَّةِ فِي الْأَزَلِ، فَلَزِمَ كَوْنُ الْوَلَدِ أَزَلِيًّا، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ مُحَالٌ فَثَبَتَ أَنَّ كَوْنَهُ تَعَالَى عَالِمًا بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ مَعَ كَوْنِهِ تَعَالَى أَزَلِيًّا يَمْنَعُ مِنْ صِحَّةِ الْوَلَدِ عَلَيْهِ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
Üçüncü vecih: Bu çocuk ya kadîm (ezelî) ya da muhdes (sonradan var olan) olacaktır. Kadîm olması caiz değildir; çünkü kadîm olanın zâtı gereği vacibü'l-vücud olması gerekir. Zâtı gereği vacibü'l-vücud olan ise başkasından müstağnidir; dolayısıyla başkasının çocuğu olması imkânsızdır. Geriye, eğer çocuk olsaydı hadis olmasının vacip olacağı kalır. Biz deriz ki: Allah Teâlâ bilinen her şeyi bilendir; dolayısıyla ya çocuk edinmekte Kendisi için bir kemal ve menfaat olduğunu bilir ya da durumun böyle olmadığını bilir. Şayet birincisi ise, Allah Teâlâ'nın bu çocuğu yarattığı farz edilen öyle bir vakit yoktur ki bu çocuğu var etme saiki bundan önce mevcut olmasın; onu var etme saiki kendisinden önce mevcut olunca da çocuğun bundan önce var olması gerekirdi; bu ise o çocuğun ezelî olmasını gerektirir ki bu muhaldir. Şayet ikincisi ise, Allah Teâlâ'nın çocuk edinmekte Kendisi için bir kemal halinin ve ilahlıkta bir mertebe artışının bulunmadığını bildiği sabit olmuştur. Durum böyle olunca da onu hiçbir vakitte kesinlikle var etmemesi gerekirdi. İşte: { وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Ve O her şeyi hakkıyla bilendir” kavlinden murat budur. Bunda başka bir vecih daha vardır; o da şöyle denilmesidir: Alışılagelmiş çocuk ancak şehvetin giderilmesiyle meydana gelir, şehvetin giderilmesi ise lezzeti gerektirir, lezzet ise bizzat kendisi için istenir. Şayet lezzet -bizzat kendisi için istendiği halde- Allah Teâlâ hakkında sahih olsaydı, şöyle denilmesi gerekirdi: Öyle bir vakit yoktur ki Allah'ın o lezzeti elde etmeyi bilmesi, o vakitten önce onu elde etmeye sevk etmesin; çünkü Allah Teâlâ bilinen her şeyi bildiği için bu manayı da bilmiş olması gerekirdi. Durum böyle olunca da o lezzeti ezelde elde etmesi gerekirdi; bu da çocuğun ezelî olmasını gerektirirdi. Biz ise bunun muhal olduğunu açıklamıştık. Böylece sabit oldu ki, Allah Teâlâ'nın ezelî olmasıyla birlikte bilinen her şeyi biliyor olması, Kendisi hakkında çocuğun geçerli olmasına engeldir. İşte: { وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Ve O her şeyi hakkıyla bilendir” kavlinden murat budur.
فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ إِثْبَاتُ الْوَلَدِ للَّه تَعَالَى بِنَاءً عَلَى هَذَيْنِ الِاحْتِمَالَيْنِ الْمَعْلُومَيْنِ، فَأَمَّا إِثْبَاتُ الْوَلَدِ للَّه تَعَالَى بِنَاءً عَلَى احْتِمَالٍ ثَالِثٍ فَذَلِكَ بَاطِلٌ. لِأَنَّهُ غَيْرُ مُتَصَوَّرٍ وَلَا مَفْهُومٍ عِنْدِ الْعَقْلِ، فَكَانَ الْقَوْلُ بِإِثْبَاتِ الْوِلَادَةِ بِنَاءً عَلَى ذَلِكَ الِاحْتِمَالِ الَّذِي هُوَ غَيْرُ مُتَصَوَّرٍ خَوْضًا فِي مَحْضِ الْجَهَالَةِ وَأَنَّهُ بَاطِلٌ، فَهَذَا هُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ/ وَلَوْ أَنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخَرِينَ اجْتَمَعُوا عَلَى أَنْ يَذْكُرُوا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ كَلَامًا يُسَاوِيهِ فِي الْقُوَّةِ وَالْكَمَالِ لَعَجَزُوا عَنْهُ، فَالْحَمْدُ للَّه الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أن هدانا اللَّه.
Zikrettiğimiz hususlarla sabit oldu ki, bilinen bu iki ihtimale dayanarak Allah Teâlâ'ya çocuk isnat etmek mümkün değildir. Üçüncü bir ihtimale dayanarak Allah Teâlâ'ya çocuk isnat etmeye gelince, bu batıldır; çünkü akıl nezdinde tasavvur edilemez ve anlaşılamaz. Dolayısıyla tasavvur edilemeyen bu ihtimale dayanarak çocuk isnadında bulunmak, sırf cehalete dalmaktır ve batıldır. İşte bu ayetten maksat budur. Eğer öncekiler ve sonrakiler bu meselede güç ve yetkinlik bakımından buna denk bir söz söylemek üzere toplansalardı bunu yapmaktan aciz kalırlardı. Bizi buna hidayet eden Allah'a hamdolsun; { وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ } “Allah bize hidayet etmeseydi biz doğru yolu bulamazdık.”
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٠٢]
[En'âm Suresi (6), Âyet 102]
ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (١٠٢)
{ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ } “İşte Rabbiniz olan Allah budur. O'ndan başka ilâh yoktur. Her şeyin yaratıcısıdır; öyleyse O'na kulluk edin. O, her şeye vekildir.” (102)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَقَامَ الْحُجَّةَ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ الْمُخْتَارِ الْحَكِيمِ الرَّحِيمِ وَبَيَّنَ فَسَادَ قَوْلِ مَنْ ذَهَبَ إِلَى الْإِشْرَاكِ باللَّه، وَفَصَّلَ مَذَاهِبَهُمْ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ وَبَيَّنَ فَسَادَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا بِالدَّلَائِلِ اللَّائِقَةِ بِهِ. ثُمَّ حَكَى مَذْهَبَ مَنْ أَثْبَتَ للَّه الْبَنِينَ وَالْبَنَاتِ، وَبَيَّنَ بِالدَّلَائِلِ الْقَاطِعَةِ فَسَادَ الْقَوْلِ بِهَا فَعِنْدَ هَذَا ثَبَتَ أَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ فَرْدٌ وَاحِدٌ صَمَدٌ مُنَزَّهٌ عَنِ الشَّرِيكِ وَالنَّظِيرِ وَالضِّدِّ وَالنِّدِّ، وَمُنَزَّهٌ عَنِ الْأَوْلَادِ وَالْبَنِينَ وَالْبَنَاتِ، فَعِنْدَ هَذَا صَرَّحَ بِالنَّتِيجَةِ فَقَالَ: ذَلِكُمُ اللَّه رَبُّكُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ خَالِقُ كُلِّ مَا سِوَاهُ فَاعْبُدُوهُ وَلَا تَعْبُدُوا غَيْرَهُ أَحَدًا فَإِنَّهُ هُوَ الْمُصْلِحُ لِمُهِمَّاتِ جَمِيعِ الْعِبَادِ، وَهُوَ الَّذِي يَسْمَعُ دُعَاءَهُمْ وَيَرَى ذُلَّهُمْ وَخُضُوعَهُمْ، وَيَعْلَمُ حَاجَتَهُمْ، وَهُوَ الْوَكِيلُ لِكُلِّ أَحَدٍ عَلَى حُصُولِ مُهِمَّاتِهِ، وَمَنْ تَأَمَّلَ فِي هَذَا النَّظْمِ وَالتَّرْتِيبِ فِي تَقْرِيرِ الدَّعْوَةِ إِلَى التَّوْحِيدِ وَالتَّنْزِيهِ، وَإِظْهَارِ فَسَادِ الشِّرْكِ، عَلِمَ أَنَّهُ لَا طَرِيقَ أَوْضَحُ منه وَلَا أَصْلَحُ مِنْهُ. وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ; Kadîr, Muhtâr, Hakîm ve Rahîm olan ilahın varlığına delil getirip Allah'a şirk koşan kimselerin sözlerinin tutarsızlığını açıklayınca, onların mezheplerini en güzel şekilde tafsil edip her birinin batıllığını kendine uygun delillerle ortaya koyunca, ardından Allah'a oğullar ve kızlar isnat edenlerin mezhebini hikaye edip kesin delillerle bu sözün batıllığını açıklayınca, bu noktada âlemin ilahının tek, bir, Samed, ortaktan, benzerden, zıttan ve denkten münezzeh, evlatlardan, oğullardan ve kızlardan beri olduğu sabit oldu. İşte bu noktada neticeyi açıkça bildirerek: «İşte Rabbiniz olan Allah budur; O'ndan başka ilah yoktur, Kendisi dışındaki her şeyin yaratıcısıdır; öyleyse O'na kulluk edin, O'ndan başka hiç kimseye kulluk etmeyin; zira bütün kulların mühim işlerini yoluna koyan O'dur; onların dualarını işiten, zillet ve boyun eğişlerini gören, ihtiyaçlarını bilen O'dur; mühim işlerinin gerçekleşmesinde herkesin vekili O'dur» buyurdu. Tevhîd ve tenzîhe davetin takririnde ve şirkin batıllığının ortaya konulmasında bu tertip ve nazmı düşünen kimse, bundan daha açık ve daha uygun bir yol olmadığını anlar. Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : «ذَلِكُمْ» إِشَارَةٌ إِلَى الْمَوْصُوفِ بِمَا تَقَدَّمَ مِنَ الصِّفَاتِ وَهُوَ مُبْتَدَأٌ وَمَا بَعْدَهُ أَخْبَارٌ مُتَرَادِفَةٌ، وَهِيَ: اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ أَيْ ذَلِكَ الْجَامِعُ لِهَذِهِ الصِّفَاتِ فَاعْبُدُوهُ، عَلَى مَعْنَى أَنَّ مَنْ حَصَلَتْ لَهُ هَذِهِ الصِّفَاتُ كَانَ هُوَ الْحَقِيقَ بِالْعِبَادَةِ فَاعْبُدُوهُ، وَلَا تَعْبُدُوا أحدا سواء.
Birinci mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { ذلِكُمْ } lafzı, geçmiş sıfatlarla nitelenen zâta işarettir ve mübtedadır; bundan sonrakiler ise peş peşe gelen haberlerdir ki onlar da: { اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } ibareleridir. Yani «Bu sıfatları kendisinde toplayan zâta ibadet edin» demektir; manası ise bu sıfatlara sahip olan zât ibadete layık olandır, öyleyse O'na ibadet edin, O'ndan başka kimseye ibadet etmeyin demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ بِالدَّلَائِلِ الْكَثِيرَةِ افْتِقَارَ الْخَلْقِ إِلَى خَالِقٍ وَمُوجِدٍ، وَمُحْدِثٍ، وَمُبْدِعٍ، وَمُدَبِّرٍ، وَلَمْ يَذْكُرْ دَلِيلًا مُنْفَصِلًا يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الشُّرَكَاءِ، وَالْأَضْدَادِ وَالْأَنْدَادِ، ثُمَّ إِنَّهُ أَتْبَعَ الدَّلَائِلَ الدَّالَّةَ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ بِأَنْ نَقَلَ قَوْلَ مَنْ أَثْبَتَ للَّه شَرِيكًا، فَهَذَا الْقَدْرُ يَكُونُ أَوْجَبَ الْجَزْمَ بِالتَّشْرِيكِ مِنَ الْجِنِّ، ثُمَّ أَبْطَلَهُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ أَتَى بِالتَّوْحِيدِ الْمَحْضِ حَيْثُ قَالَ: ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَعِنْدَ هَذَا يَتَوَجَّهُ السُّؤَالُ وَهُوَ أَنَّ حَاصِلَ مَا تَقَدَّمَ إِقَامَةُ الدَّلِيلِ عَلَى وُجُودِ الْخَالِقِ، وَتَزْيِيفُ دَلِيلِ مَنْ أَثْبَتَ للَّه شَرِيكًا، فَهَذَا/ الْقَدْرُ كَيْفَ أَوْجَبَ الْجَزْمَ بِالتَّوْحِيدِ الْمَحْضِ؟ فَنَقُولُ: لِلْعُلَمَاءِ فِي إِثْبَاتِ التَّوْحِيدِ طُرُقٌ كَثِيرَةٌ، وَمِنْ جُمْلَتِهَا هَذِهِ الطَّرِيقَةُ. وَتَقْرِيرُهَا مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْمُتَقَدِّمُونَ الصَّانِعُ الْوَاحِدُ كَافٍ وَمَا زَادَ عَلَى الْوَاحِدِ فَالْقَوْلُ فِيهِ مُتَكَافِئٌ، فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِالتَّوْحِيدِ أَمَّا قَوْلُنَا: الصَّانِعُ الْوَاحِدُ كَافٍ فَلِأَنَّ الْإِلَهَ الْقَادِرِ عَلَى كُلِّ الْمَقْدُورَاتِ الْعَالِمِ بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ كَافٍ فِي كَوْنِهِ إِلَهًا لِلْعَالَمِ، وَمُدَبِّرًا لَهُ. وَأَمَّا أَنَّ الزَّائِدَ عَلَى الْوَاحِدِ، فَالْقَوْلُ فِيهِ مُتَكَافِئٌ، فَلِأَنَّ الزَّائِدَ عَلَى الْوَاحِدِ لَمْ يَدُلَّ الدَّلِيلُ عَلَى ثُبُوتِهِ، فَلَمْ يَكُنْ إِثْبَاتُ عَدَدٍ أَوْلَى مِنْ إِثْبَاتِ عَدَدٍ آخَرَ، فَيَلْزَمُ إِمَّا إِثْبَاتُ آلِهَةٍ لَا نِهَايَةَ لَهَا، وَهُوَ مُحَالٌ، أَوْ إِثْبَاتُ عَدَدٍ مُعَيَّنٍ مَعَ أَنَّهُ لَيْسَ ذَلِكَ الْعَدَدُ أَوْلَى مِنْ سَائِرِ الْأَعْدَادِ، وَهُوَ أَيْضًا مُحَالٌ، وَإِذَا كَانَ الْقِسْمَانِ بَاطِلَيْنِ لَمْ يَبْقَ إِلَّا الْقَوْلُ بِالتَّوْحِيدِ.
İkinci mesele: Bil ki Allah Teâlâ bu surede mahlûkatın bir yaratıcıya, var ediciye, muhdise, yoktan var edene (mübdi') ve müdebbire olan ihtiyacını pek çok delille açıklamış, ancak ortakları, zıtları ve denkleri nefyeden müstakil bir delil zikretmemiştir; sonra Sâni'in varlığına delalet eden delillerin ardı sıra Allah'a ortak isnat eden kimsenin sözünü nakletmiştir. Bu miktar cinlerden ortak koşmayı gerektirmiş, sonra da onu iptal etmiştir. Daha sonra Allah Teâlâ bunun ardından: { ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ } “İşte Rabbiniz olan Allah budur. O'ndan başka ilâh yoktur. Her şeyin yaratıcısıdır; öyleyse O'na kulluk edin” buyurarak sırf tevhidi getirmiştir. İşte bu noktada şöyle bir soru yöneltilir: Geçenlerin özeti, Yaratıcı'nın varlığına delil getirmek ve Allah'a ortak isnat edenin delilini çürütmektir; bu kadarı sırf tevhîde kesin olarak inanmayı nasıl gerektirmiştir? Biz deriz ki: Tevhîdin ispatında âlimlerin pek çok yolu vardır; bu yol da onlardan biridir. Bunun takriri birkaç yöndendir: Birincisi: Önceki âlimler «Bir Sâni' yeterlidir; birden fazlası hakkında söylenecek sözler ise [delilsizlikte] birbirine eşittir; dolayısıyla tevhîdi söylemek vacip olmuştur» demişlerdir. «Bir Sâni' yeterlidir» sözümüze gelince; çünkü güç yetirilebilen her şeye kadir ve bilinen her şeyi bilen ilah, âlemin ilahı ve onun yöneticisi olma hususunda yeterlidir. «Birden fazlası hakkındaki sözler birbirine eşittir» sözümüze gelince; çünkü birden fazlasının sübutuna delil delalet etmemiştir; dolayısıyla bir sayıyı ispat etmek başka bir sayıyı ispat etmekten daha evla değildir. Bu durumda ya sonsuz ilah ispat etmek gerekir ki bu muhaldir; ya da diğer sayılardan daha evla olmadığı halde belirli bir sayı ispat etmek gerekir ki bu da muhaldir. Bu iki kısım batıl olunca tevhîdi söylemekten başka bir şey kalmaz.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَقْرِيرِ هَذِهِ الطَّرِيقَةِ أَنَّ الْإِلَهَ الْقَادِرَ عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ الْعَالِمَ بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ كَافٍ فِي تَدْبِيرِ الْعَالَمِ، فَلَوْ قَدَّرْنَا إِلَهًا ثَانِيًا لَكَانَ ذَلِكَ الثَّانِي إِمَّا أَنْ يَكُونَ فَاعِلًا وَمَوْجُودًا لِشَيْءٍ مِنْ حَوَادِثِ هَذَا الْعَالَمِ أَوْ لَا يَكُونَ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا قَادِرًا عَلَى جَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ فَكُلُّ فِعْلٍ يَفْعَلُهُ أَحَدُهُمَا صَارَ كَوْنُهُ فَاعِلًا لِذَلِكَ الْفِعْلِ مَانِعًا لِلْآخَرِ عَنْ تَحْصِيلِ مَقْدُورِهِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ كَوْنَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا سَبَبًا لِعَجْزِ الْآخَرِ وَهُوَ مُحَالٌ. وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ لَا يَفْعَلُ فِعْلًا وَلَا يُوجِدُ شَيْئًا كَانَ نَاقِصًا مُعَطِّلًا، وَذَلِكَ لَا يَصْلُحُ لِلْإِلَهِيَّةِ.
Bu yöntemin takririndeki ikinci vecih: Bütün mümkünlere kadir ve bütün malumatı bilen ilah, âlemin idaresinde yeterlidir. Şayet ikinci bir ilah varsaysak, o ikinci ilah bu âlemin hadiselerinden herhangi birinin faili ve var edicisi ya olur ya da olmaz. Birincisi batıldır; çünkü her ikisi de bütün mümkünlere kadir olduğu için, birinin yaptığı her bir fiilde onun o fiilin faili olması, diğerinin kendi makdurunu (güç yetirdiğini) gerçekleştirmesine engel olur; bu da her birinin diğerinin acziyetine sebep olmasını gerektirir ki bu muhaldir. Şayet ikincisi hiçbir fiil yapmıyor ve hiçbir şeyi var etmiyorsa, noksan ve atıl kalmış olur; bu ise ilahlığa elverişli değildir.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي تَقْرِيرِ هَذِهِ الطَّرِيقَةِ أَنْ نَقُولَ: إِنَّ هَذَا الْإِلَهَ الْوَاحِدَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ كَامِلًا فِي صِفَاتِ الْإِلَهِيَّةِ، فَلَوْ فَرَضْنَا إِلَهًا ثَانِيًا لَكَانَ ذَلِكَ الثَّانِي إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُشَارِكًا لِلْأَوَّلِ فِي جَمِيعِ صِفَاتِ الْكَمَالِ أَوْ لَا يَكُونَ فَإِنْ كَانَ مُشَارِكًا لِلْأَوَّلِ فِي جَمِيعِ صِفَاتِ الْكَمَالِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُتَمَيِّزًا عَنِ الْأَوَّلِ بِأَمْرٍ مَا، إِذْ لَوْ لَمْ يَحْصُلِ الِامْتِيَازُ بِأَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ لَمْ يَحْصُلِ التَّعَدُّدُ وَالِاثْنَيْنِيَّةُ، وَإِذَا حَصَلَ الِامْتِيَازُ بِأَمْرٍ مَا فَذَلِكَ الْأَمْرُ الْمُمَيَّزُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ أَوْ لَا يَكُونَ. فَإِنْ كَانَ مِنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ مَعَ أَنَّهُ حَصَلَ الِامْتِيَازُ بِهِ لَمْ يَكُنْ جَمِيعُ صِفَاتِ الْكَمَالِ مُشْتَرَكًا فِيهِ بَيْنَهُمَا، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ الْمُمَيَّزُ مِنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ، فَالْمَوْصُوفُ بِهِ يَكُونُ مَوْصُوفًا بِصِفَةٍ لَيْسَتْ مِنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ، وَذَلِكَ نُقْصَانٌ، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ أَنَّ الْإِلَهَ الْوَاحِدَ كَافٍ فِي تَدْبِيرِ الْعَالَمِ وَالْإِيجَادِ، وَأَنَّ الزَّائِدَ يَجِبُ نَفْيُهُ فَهَذِهِ الطَّرِيقَةُ هِيَ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّه تَعَالَى هَاهُنَا فِي تَقْرِيرِ التَّوْحِيدِ. وَأَمَّا التَّمَسُّكُ بِدَلِيلِ التَّمَانُعِ فَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Bu yöntemin takririndeki üçüncü vecih: Deriz ki: Bu tek ilahın, ilahlık sıfatlarında mutlaka kâmil olması gerekir. Şayet ikinci bir ilah varsayarsak, bu ikinci ilah ya bütün kemal sıfatlarında birinciye ortak olur ya da olmaz. Şayet bütün kemal sıfatlarında birinciye ortak olursa, mutlaka birinci ilâhtan bir özellikle ayrışması (mütemeyyiz olması) gerekir; zira herhangi bir hususla ayrışma gerçekleşmezse çokluk ve ikilik meydana gelmez. Bir hususla ayrışma gerçekleştiğinde ise o ayırt edici özellik ya kemal sıfatlarından olur ya da olmaz. Şayet kemal sıfatlarından olursa -onunla ayrışma gerçekleştiği için- bütün kemal sıfatları ikisi arasında ortak olmamış olur; şayet o ayırt edici özellik kemal sıfatlarından değilse, onunla nitelenen kimse kemal sıfatlarından olmayan bir sıfatla nitelenmiş olur ki bu da bir noksanlıktır. Bu üç vecihle sabit oldu ki, bir tek ilah âlemin idaresinde ve var edilmesinde yeterlidir ve fazlasını nefyetmek vaciptir. İşte Allah Teâlâ'nın burada tevhîdin takririnde zikrettiği yol budur. Temânu' deliline tutunmaya gelince, biz onu Bakara Suresi'nde zikretmiştik.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: تَمَسَّكَ أَصْحَابُنَا بِقَوْلِهِ: خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْخَالِقُ لِأَعْمَالِ الْعِبَادِ قَالُوا:
Üçüncü mesele: Arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), kulların amellerinin yaratıcısının Allah Teâlâ olduğuna dair { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyin yaratıcısıdır” kavlini delil getirmişler ve şöyle demişlerdir:
أَعْمَالُ الْعِبَادِ أَشْيَاءُ، واللَّه تَعَالَى خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ فَوَجَبَ كَوْنُهُ تَعَالَى خَالِقًا لَهَا/ وَاعْلَمْ أَنَّا أَطْنَبْنَا الْكَلَامَ فِي هَذَا الدَّلِيلِ فِي كِتَابِ «الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ» ، وَنَكْتَفِي هَاهُنَا مِنْ تِلْكَ الْكَلِمَاتِ بِنُكَتٍ قَلِيلَةٍ قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ:
Kulların amelleri de birer şeydir; Allah Teâlâ ise bu ayetin hükmü gereğince her şeyin yaratıcısıdır, öyleyse onların da yaratıcısı olması vaciptir. Bil ki biz bu delil hakkındaki sözü *el-Cebr ve'l-Kader* adlı kitabımızda etraflıca anlattık; burada o sözlerden birkaç nükte ile yetiniyoruz. Mu'tezile şöyle demiştir:
هَذَا اللَّفْظُ وَإِنْ كَانَ عَامًّا إِلَّا أَنَّهُ حَصَلَ مَعَ هَذِهِ الْآيَةِ وُجُوهٌ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَعْمَالَ الْعِبَادِ خَارِجَةٌ عَنْ هَذَا الْعُمُومِ.
Bu lafız her ne kadar umum ifade etse de, bu ayetle birlikte kulların amellerinin bu umumun dışında kaldığına delalet eden vecihler ortaya çıkmıştır:
فَأَحَدُهُمَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ فَلَوْ دَخَلَتْ أَعْمَالُ الْعِبَادِ تَحْتَ قَوْلِهِ: خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لَصَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: أَنَا خَلَقْتُ أَعْمَالَكُمْ فَافْعَلُوهَا بِأَعْيَانِهَا أَنْتُمْ مَرَّةً أُخْرَى. وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ فَاسِدٌ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ قَوْلَهُ: خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فِي مَعْرِضِ الْمَدْحِ وَالثَّنَاءِ عَلَى نَفْسِهِ، فَلَوْ دَخَلَ تَحْتَهُ أَعْمَالُ الْعِبَادِ لَخَرَجَ عَنْ كَوْنِهِ مَدْحًا وَثَنَاءً لِأَنَّهُ لَا يَلِيقُ بِهِ سُبْحَانَهُ أَنْ يَتَمَدَّحَ بِخَلْقِ الزِّنَا وَاللِّوَاطِ وَالسَّرِقَةِ وَالْكُفْرِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها، [الْأَنْعَامِ: ١٠٤] وَهَذَا تَصْرِيحٌ بِكَوْنِ الْعَبْدِ مُسْتَقِلًّا بِالْفِعْلِ وَالتَّرْكِ، وَأَنَّهُ لَا مَانِعَ لَهُ الْبَتَّةَ مِنَ الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ غَيْرُ مَخْلُوقٍ للَّه تَعَالَى إِذْ لَوْ كَانَ مَخْلُوقًا للَّه تَعَالَى لَمَا كَانَ الْعَبْدُ مُسْتَقِلًّا بِهِ، لِأَنَّهُ إِذَا أَوْجَدَهُ اللَّه تَعَالَى امْتَنَعَ مِنْهُ الدَّفْعُ، وَإِذَا لَمْ يُوجِدْهُ اللَّه تَعَالَى امْتَنَعَ مِنْهُ التَّحْصِيلُ. فَلَمَّا دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى كَوْنِ الْعَبْدِ مُسْتَقِلًّا بِالْفِعْلِ وَالتَّرْكِ وَثَبَتَ أَنَّ كَوْنَهُ كَذَلِكَ يَمْنَعُ أَنْ يُقَالَ فِعْلُ الْعَبْدِ مَخْلُوقٌ للَّه تَعَالَى، ثَبَتَ أَنَّ ذِكْرَ قَوْلِهِ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها يُوجِبُ تَخْصِيصَ ذَلِكَ الْعُمُومِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَذْكُورَةٌ عَقِيبَ قَوْلِهِ: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ رِوَايَةُ مَذْهَبِ الْمَجُوسِ فِي إِثْبَاتِ إِلَهَيْنِ لِلْعَالَمِ. أَحَدُهُمَا يَفْعَلُ اللَّذَّاتِ وَالْخَيْرَاتِ، وَالْآخَرُ يَفْعَلُ الْآلَامَ وَالْآفَاتِ فَقَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَحْمُولًا عَلَى إِبْطَالِ ذَلِكَ الْمَذْهَبِ وَذَلِكَ إِنَّمَا يَكُونُ إِذَا قُلْنَا إِنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْخَالِقُ لِكُلِّ مَا فِي هَذَا الْعَالَمِ مِنَ السِّبَاعِ وَالْحَشَرَاتِ
Birincisi: Allah Teâlâ: { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ } “Her şeyin yaratıcısıdır; öyleyse O'na kulluk edin” buyurmuştur. Şayet kulların amelleri { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyin yaratıcısıdır” kavlinin altına girseydi, ayetin takdiri şöyle olurdu: «Ben sizin amellerinizi yarattım; siz de onları bizzat kendiniz bir kez daha yapın.» Bunun ise tutarsız olduğu malumdur. İkincisi: Allah Teâlâ { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyin yaratıcısıdır” kavlini ancak Kendisini övme ve sena etme sadedinde zikretmiştir; şayet kulların amelleri bunun altına girseydi övgü ve sena olmaktan çıkardı; zira zina, livata, hırsızlık ve küfrü yaratmakla övünmek O'na yakışmaz. Üçüncüsü: Allah Teâlâ bu ayetten sonra: { قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها } [الأنعام: ١٠٤] “Doğrusu size Rabbinizden basiretler gelmiştir. Artık kim görürse kendi lehine, kim de körlük ederse kendi aleyhinedir” [En'âm 104] buyurmuştur. Bu, kulun yapma ve terk etmede müstakil olduğuna, yapmaktan ve terk etmekten kendisini alıkoyan hiçbir engelin bulunmadığına açık bir ifadedir. Bu da kulun fiilinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmadığına delalet eder; zira şayet Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olsaydı kul onda müstakil olamazdı; çünkü Allah onu var ettiğinde kulun onu savuşturması imkânsız olur, Allah onu var etmediğinde ise kulun onu gerçekleştirmesi imkânsız olurdu. Bu ayet kulun yapma ve terk etmede müstakil olduğuna delalet edip, onun böyle olmasının «kulun fiili Allah Teâlâ tarafından yaratılmıştır» denilmesine engel olduğu sabit olunca, { فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها } “Kim görürse kendi lehine, kim de körlük ederse kendi aleyhinedir” kavlinin zikredilmesinin bu umumu tahsis etmeyi gerektirdiği sabit olmuştur. Dördüncüsü: Bu ayet, { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ } “Bir de tuttular cinleri Allah'a ortak koştular” kavlinin hemen ardından zikredilmiştir. Biz bundan muradın, Mecûsîlerin âlem için iki ilah kabul eden mezheplerinin nakli olduğunu açıklamıştık; onlardan biri lezzetleri ve hayırları yapar, diğeri ise elemleri ve afetleri yapar. Dolayısıyla bundan sonra gelen: { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “O'ndan başka ilâh yoktur; O her şeyin yaratıcısıdır” kavlinin bu mezhebi iptal etmeye hamledilmesi vaciptir. Bu ise ancak Allah Teâlâ'nın bu âlemdeki yırtıcı hayvanların, haşeratın,
وَالْأَمْرَاضِ وَالْآلَامِ، فَإِذَا حَمَلْنَا قَوْلَهُ: خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ على هذا الوجه لم يدخل تحت أَعْمَالُ الْعِبَادِ. قَالُوا:
hastalıkların ve elemlerin tümünün yaratıcısı olduğunu söylediğimizde gerçekleşir. Dolayısıyla O'nun: { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyin yaratıcısıdır” kavlini bu veche hamlettiğimizde, kulların amelleri bunun altına girmez. [Mu'tezile] şöyle demiştir:
فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الدَّلَائِلَ الْأَرْبَعَةَ تُوجِبُ خُرُوجَ أَعْمَالِ الْعِبَادِ عَنْ عُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ.
Böylece sabit oldu ki bu dört delil, kulların amellerinin Allah Teâlâ'nın: { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyin yaratıcısıdır” kavlinin umumundan çıkmasını gerektirir.
وَالْجَوَابُ: أَنَّا نَقُولُ الدَّلِيلُ الْعَقْلِيُّ الْقَاطِعُ قَدْ سَاعَدَ عَلَى صِحَّةِ ظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ. وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الْفِعْلَ مَوْقُوفٌ عَلَى الدَّاعِي وَخَالِقُ الدَّاعِي هُوَ اللَّه تَعَالَى، وَمَجْمُوعُ الْقُدْرَةِ مَعَ الدَّاعِي يُوجِبُ الْفِعْلَ وَذَلِكَ يَقْتَضِي كَوْنَهُ تَعَالَى خَالِقًا لِأَفْعَالِ الْعِبَادِ، وَإِذَا تَأَكَّدَ هَذَا الظَّاهِرُ بِهَذَا الْبُرْهَانِ الْعَقْلِيِّ الْقَاطِعِ زَالَتِ الشُّكُوكُ وَالشُّبُهَاتُ.
Cevap: Biz deriz ki: Kesin aklî delil bu ayetin zahirinin sıhhatini desteklemiştir. Bunun takriri şudur: Fiil, saike (dâî/itici güce) bağlıdır; saiki yaratan ise Allah Teâlâ'dır. Kudret ile saikin toplamı ise fiili zorunlu kılar; bu da Allah Teâlâ'nın kulların fiillerinin yaratıcısı olmasını gerektirir. Bu zahir lafız, bu kesin aklî burhanla teyit edilince şüpheler ve tereddütler zail olur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ يَدُلُّ عَلَى تَرْتِيبِ الْأَمْرِ بِالْعِبَادَةِ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى خَالِقًا لِكُلِّ الْأَشْيَاءِ بِفَاءِ التَّعْقِيبِ وَتَرْتِيبُ الْحُكْمِ عَلَى الْوَصْفِ بِحَرْفِ الْفَاءِ مُشْعِرٌ بِالسَّبَبِيَّةِ، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ كَوْنُهُ تَعَالَى خَالِقًا لِلْأَشْيَاءِ هُوَ الْمُوجِبَ لِكَوْنِهِ مَعْبُودًا عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَالْإِلَهُ/ هُوَ الْمُسْتَحِقُّ لِلْمَعْبُودِيَّةِ، فَهَذَا يُشْعِرُ بِصِحَّةِ مَا يَذْكُرُهُ بَعْضُ أَصْحَابِنَا مِنْ أَنَّ الْإِلَهَ عِبَارَةٌ عَنِ الْقَادِرِ عَلَى الْخَلْقِ وَالْإِبْدَاعِ وَالْإِيجَادِ وَالِاخْتِرَاعِ.
Dördüncü mesele: Allah Teâlâ'nın: { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ } “Her şeyin yaratıcısıdır; öyleyse O'na kulluk edin” kavli, ta'kîb fâ'sı ile ibadet emrinin Allah Teâlâ'nın her şeyin yaratıcısı olmasına bağlandığına delalet eder; hükmün fâ harfiyle bir vasfa bağlanması ise sebeplilik ifade eder. Bu durum, Allah Teâlâ'nın eşyayı yaratan olmasının mutlak surette ibadete layık olmasını gerektirdiğini iktiza eder. İlah ise ibadete müstahak olandır. Bu da bazı arkadaşlarımızın «ilah; yaratmaya, yoktan var etmeye (ibdâ), icat etmeye ve ihtiraa kadir olandan ibarettir» şeklindeki ifadelerinin doğruluğunu hissettirir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: احْتَجَّ كَثِيرٌ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ بِقَوْلِهِ: خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ عَلَى نَفْيِ الصِّفَاتِ، وَعَلَى كَوْنِ الْقُرْآنِ مَخْلُوقًا. أَمَّا نَفْيُ الصِّفَاتِ فَلِأَنَّهُمْ قَالُوا: لَوْ كَانَ تَعَالَى عَالِمًا بِالْعِلْمِ قَادِرًا بِالْقُدْرَةِ، لَكَانَ ذَلِكَ الْعِلْمُ وَالْقُدْرَةُ إِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمَا قَدِيمَانِ. أَوْ مُحْدَثَانِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ. لِأَنَّ عُمُومَ قَوْلِهِ: خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ يَقْتَضِي كَوْنَهُ خَالِقًا لِكُلِّ الْأَشْيَاءِ أَدْخَلْنَا التَّخْصِيصَ فِي هَذَا الْعُمُومِ بِحَسَبِ ذَاتِهِ تَعَالَى ضَرُورَةَ أَنَّهُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ خَالِقًا لِنَفْسِهِ، فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى عَلَى عُمُومِهِ فِيمَا سِوَاهُ، وَالْقَوْلُ بِإِثْبَاتِ الصِّفَاتِ الْقَدِيمَةِ يَقْتَضِي مَزِيدَ التَّخْصِيصِ فِي هَذَا الْعُمُومِ، وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ. وَالثَّانِي: وَهُوَ الْقَوْلُ بِحُدُوثِ عِلْمِ اللَّه وَقُدْرَتِهِ. فَهُوَ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ، وَلِأَنَّهُ يَلْزَمُ افْتِقَارُ إِيجَادِ ذَلِكَ الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ إِلَى سَبْقِ عِلْمٍ آخَرَ وَقُدْرَةٍ أُخْرَى، وَأَنَّ ذَلِكَ مُحَالٌ. وَأَمَّا تَمَسُّكُهُمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى كَوْنِ الْقُرْآنِ مَخْلُوقًا. فَقَالُوا: الْقُرْآنُ شَيْءٌ وَكُلُّ شَيْءٍ فَهُوَ مَخْلُوقٌ للَّه تَعَالَى بِحُكْمِ هَذَا الْعُمُومِ. فَلَزِمَ كَوْنُ الْقُرْآنِ مَخْلُوقًا للَّه تَعَالَى أَقْصَى مَا فِي هَذَا الْبَابِ أَنَّ هَذَا الْعُمُومَ دَخَلَهُ التَّخْصِيصُ فِي ذَاتِ اللَّه تَعَالَى، إِلَّا أَنَّ الْعَامَّ الْمَخْصُوصَ حُجَّةٌ فِي غَيْرِ مَحَلِّ التَّخْصِيصِ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّ دُخُولَ هَذَا التَّخْصِيصِ فِي هَذَا الْعُمُومِ لَمْ يَمْنَعْ أَهْلَ السُّنَّةِ مِنَ التَّمَسُّكِ بِهِ فِي إِثْبَاتِ أَنَّ أَفْعَالَ الْعِبَادِ مَخْلُوقَةٌ للَّه تَعَالَى.
Beşinci mesele: Mu'tezile'den pek çoğu { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyin yaratıcısıdır” kavlini sıfatları nefyetmeye ve Kur'an'ın mahlûk olduğuna delil getirmiştir. Sıfatları nefyetmeye gelince; zira onlar şöyle demişlerdir: Şayet Allah Teâlâ ilimle bilen, kudretle kadir olsaydı, o ilim ve kudretin ya kadîm olduğu ya da muhdes olduğu söylenecekti. Birincisi batıldır; çünkü O'nun: { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } kavlinin umumu bütün şeylerin yaratıcısı olmasını gerektirir. Biz Allah Teâlâ'nın Kendisinin yaratıcısı olmasının imkânsızlığı zaruretinden ötürü O'nun zâtı bakımından bu umuma tahsis dahil ettik; dolayısıyla O'nun dışındakilerde umum üzere kalması vacip olmuştur. Kadîm sıfatları ispat etme sözü ise bu umumda ilave tahsis yapılmasını gerektirir ki bu caiz değildir. İkincisi, yani Allah'ın ilminin ve kudretinin hadis olduğunu söylemeye gelince; bu icma ile batıldır; çünkü o ilim ve kudretin var edilmesinin önceden başka bir ilme ve kudrete muhtaç olmasını gerektirir ki bu muhaldir. Kur'an'ın mahlûk olduğuna dair bu ayete tutunmalarına gelince; onlar şöyle demişlerdir: Kur'an bir şeydir ve her bir şey bu umumun hükmüyle Allah Teâlâ'nın mahlûkudur; dolayısıyla Kur'an'ın Allah Teâlâ'nın mahlûku olması gerekmiştir. Bu babda söylenebilecek en ileri söz, bu umuma Allah Teâlâ'nın zâtı hususunda tahsis girdiğidir; ne var ki tahsise uğramış umum, tahsis mahallinin dışındaki hususlarda hüccettir. Bundan dolayıdır ki bu umuma tahsisin dahil olması, Ehl-i Sünnet'in kulların fiillerinin Allah Teâlâ'nın mahlûku olduğunu ispatta bu ayete sarılmalarına engel olmamıştır.
وَجَوَابُ أَصْحَابِنَا عَنْهُ: أَنَّا نُخَصِّصُ هَذَا الْعُمُومَ بِالدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى عَالِمًا بِالْعِلْمِ قَادِرًا بِالْقُدْرَةِ، وَبِالدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ كَلَامَ اللَّه تَعَالَى قَدِيمٌ.
Arkadaşlarımızın buna cevabı şudur: Biz bu umumu, Allah Teâlâ'nın ilimle bilen, kudretle kadir olduğuna delalet eden delillerle ve Allah Teâlâ'nın kelamının kadîm olduğuna delalet eden delillerle tahsis ederiz.