الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنْ يَحْصُلَ لِلْعَبْدِ كَمَالُ التَّوْحِيدِ وَتَقْرِيرُهُ، وَهُوَ أَنَّ الْعَبْدَ وَإِنْ كَانَ يَعْتَقِدُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، وَأَنَّهُ لَا مُدَبِّرَ إِلَّا اللَّه تَعَالَى، إِلَّا أَنَّ هَذَا الْعَالَمَ عَالَمُ الْأَسْبَابِ.
Altıncı mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ } “O, her şeye vekildir” kavlinden murat, kulda tevhidin kemalinin ve onun yerleşmesinin hasıl olmasıdır. O da şudur: Kul, O'ndan başka ilah olmadığına ve Allah Teâlâ'dan başka hiçbir müdebbir bulunmadığına inansa da, şu âlem sebepler âlemidir.
وَسَمِعْتُ الشَّيْخَ الْإِمَامَ الزَّاهِدَ الْوَالِدَ ﵀ يَقُولُ: لَوْلَا الْأَسْبَابُ لَمَا ارْتَابَ مُرْتَابٌ. وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَقَدْ يُعَلِّقُ الرَّجُلُ الْقَلْبَ بِالْأَسْبَابِ الظَّاهِرَةِ، فَتَارَةً يَعْتَمِدُ عَلَى الْأَمِيرِ، وَتَارَةً يَرْجِعُ فِي تَحْصِيلِ مُهِمَّاتِهِ إِلَى الْوَزِيرِ، فَحِينَئِذٍ لَا يَنَالُ إِلَّا الْحِرْمَانَ وَلَا يَجِدُ إِلَّا تَكْثِيرَ الْأَحْزَانِ، وَالْحَقُّ تَعَالَى قَالَ: وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ وَالْمَقْصُودُ أَنْ يَعْلَمَ الرَّجُلُ أَنَّهُ لَا حَافِظَ إِلَّا اللَّه، وَلَا مُصْلِحَ لِلْمُهِمَّاتِ إِلَّا اللَّه، فَحِينَئِذٍ يَنْقَطِعُ طَمَعُهُ عَنْ كُلِّ مَا سِوَاهُ، وَلَا يَرْجِعُ فِي مُهِمٍّ مِنَ الْمُهِمَّاتِ إِلَّا إليه.
Şeyh, İmam, Zâhid [olan] babamı rahimehullâh şöyle derken işittim: "Sebepler olmasaydı hiçbir şüpheci şüpheye düşmezdi." Durum böyle olunca, insan kalbini zahirî sebeplere bağlayabilir; bazen emîre güvenir, bazen de mühim işlerini elde etmede vezire başvurur. O takdirde mahrumiyetten başka bir şeye nail olamaz ve hüzünlerin çoğalmasından başka bir şey bulamaz. Hak Teâlâ ise: { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ } “O, her şeye vekildir” buyurmuştur. Maksat, insanın Allah'tan başka koruyucu ve Allah'tan başka mühim işleri düzeltici olmadığını bilmesidir. O vakit onun tamahı O'nun dışındaki her şeyden kesilir ve mühim işlerden hiçbirinde O'ndan başkasına yönelmez.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: أَنَّهُ قَالَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ بقليل وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ [الأنعام: ١٠١] وَقَالَ هَاهُنَا خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهَذَا كَالتَّكْرَارِ.
Yedinci mesele: [Allah Teâlâ] bu ayetten az önce: { وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ } [el-En'âm: 101] “Ve her şeyi yaratmıştır” buyurmuş, burada ise: { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyin yaratıcısıdır” buyurmuştur. Bu ise tekrar gibidir.
وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَاضِي.
Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: O'nun: { وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ } “Ve her şeyi yaratmıştır” kavli geçmişe işarettir.
أَمَّا قَوْلُهُ: خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَهُوَ اسْمُ الْفَاعِلِ، وَهُوَ يَتَنَاوَلُ الْأَوْقَاتَ كُلَّهَا، وَالثَّانِي: وَهُوَ التَّحْقِيقُ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هُنَاكَ قَوْلَهُ: وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ ليجعله مقدمة في بيان نفي الأولاد، وهاهنا ذَكَرَ قَوْلَهُ: خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لِيَجْعَلَهُ مُقَدِّمَةً فِي بَيَانِ أَنَّهُ لَا مَعْبُودَ إِلَّا هُوَ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ مُقَدِّمَةٌ تُوجِبُ أَحْكَامًا كَثِيرَةً وَنَتَائِجَ مُخْتَلِفَةً، فَهُوَ تَعَالَى يَذْكُرُهَا مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ، لِيُفَرِّعَ عَلَيْهَا فِي كُلِّ مَوْضِعٍ مَا يَلِيقُ بِهَا مِنَ النَّتِيجَةِ.
O'nun: { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyin yaratıcısıdır” kavli ise ism-i fâildir ve bütün vakitleri içine alır. İkincisi -ki tahkik olan da budur- Allah Teâlâ orada çocuk edinmenin nefyini beyanda bir öncül kılmak için: { وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ } “Ve her şeyi yaratmıştır” kavlini zikretmiş, burada ise O'ndan başka hiçbir mabut olmadığını beyanda bir öncül kılmak için: { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyin yaratıcısıdır” kavlini zikretmiştir. Hâsılı, bu öncül pek çok hükmü ve farklı neticeleri gerektiren bir öncüldür. Bu sebeple Allah Teâlâ, her makamda ona layık olan neticeyi üzerine bina etmek için onu tekrar tekrar zikretmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الْإِلَهُ هُوَ الَّذِي يَسْتَحِقُّ أَنْ يَكُونَ مَعْبُودًا، فَقَوْلُهُ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ مَعْنَاهُ لَا يَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ إِلَّا هُوَ، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ بَعْدَ ذَلِكَ فَاعْبُدُوهُ فَإِنَّ هَذَا يُوهِمُ التَّكْرِيرَ.
Sekizinci mesele: Bir kimse şöyle diyebilir: İlah, ibadet edilmeyi hak eden zattır. Dolayısıyla O'nun: { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” kavlinin anlamı, O'ndan başka ibadete müstahak olan yoktur demektir. O halde bundan sonra: { فَاعْبُدُوهُ } “O'na kulluk edin” buyurmasının faydası nedir? Çünkü bu, tekrar vehmini doğurmaktadır.
وَالْجَوَابُ: قَوْلُهُ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ أَيْ لَا يَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ إِلَّا هُوَ، وَقَوْلُهُ: فَاعْبُدُوهُ أَيْ لَا تَعْبُدُوا غَيْرَهُ.
Cevap: O'nun: { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” kavli, yani O'ndan başka ibadete müstahak olan yoktur [demektir]; { فَاعْبُدُوهُ } “O'na kulluk edin” kavli ise O'ndan başkasına ibadet etmeyin demektir.
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: الْقَوْمُ كَانُوا مُعْتَرِفِينَ بِوُجُودِ اللَّه تَعَالَى كَمَا قَالَ: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لُقْمَانَ: ٢٥] وَمَا أَطْلَقُوا لَفْظَ اللَّه عَلَى أَحَدٍ سِوَى اللَّه سُبْحَانَهُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا [مَرْيَمَ: ٦٥] فَقَالَ: ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ أَيِ الشَّيْءُ الْمَوْصُوفُ بِالصِّفَاتِ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا هُوَ اللَّه تَعَالَى، ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: رَبُّكُمْ يَعْنِي الذي يربيكم وَيُحْسِنُ إِلَيْكُمْ بِأَصْنَافِ التَّرْبِيَةِ وَوُجُوهِ الْإِحْسَانِ، وَهِيَ أَقْسَامٌ بَلَغَتْ فِي الْكَثْرَةِ إِلَى حَيْثُ يَعْجِزُ الْعَقْلُ عَنْ ضَبْطِهَا، كَمَا قَالَ: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها [إِبْرَاهِيمَ: ٣٤] .
Dokuzuncu mesele: O kavim, [Allah Teâlâ'nın]: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } [Lokmân: 25] “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, elbette 'Allah' diyeceklerdir” buyurduğu üzere Allah Teâlâ'nın varlığını itiraf etmekte idiler. Allah Teâlâ'nın: { هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا } [Meryem: 65] “O'nun hiçbir adaşı olduğunu bilir misin?” buyurduğu gibi, Allah Sübhânehu'dan başkasına da "Allah" lafzını ıtlak etmemişlerdi. Bunun üzerine: { ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ } “İşte Rabbiniz olan Allah budur” buyurmuştur; yani zikri geçen sıfatlarla muttasıf olan zat, Allah Teâlâ'dır. Sonra ardından: { رَبُّكُمْ } “Rabbinizdir” buyurmuştur; yani sizi terbiye eden ve türlü türlü terbiyelerle ve ihsan çeşitleriyle size lütufta bulunandır. Bunlar öyle çok kısımlardır ki, [Allah Teâlâ'nın]: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها } [İbrâhîm: 34] “Eğer Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayıp bitiremezsiniz” buyurduğu gibi akıl onları zapt etmekten aciz kalır.
ثُمَّ قَالَ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ يَعْنِي أَنَّكُمْ لَمَّا عَرَفْتُمْ وُجُودَ الْإِلَهِ الْمُحْسِنِ الْمُتَفَضِّلِ الْمُتَكَرِّمِ فَاعْلَمُوا أَنَّهُ لَا إِلَهَ سِوَاهُ وَلَا مَعْبُودَ سِوَاهُ.
Sonra: { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” buyurmuştur; yani ihsan eden, lütuf ve kerem sahibi olan İlah'ın varlığını bildiğinize göre, O'ndan başka hiçbir ilah ve O'ndan başka hiçbir mabut olmadığını da bilin.
ثُمَّ قَالَ: خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ يَعْنِي إِنَّمَا صَحَّ قَوْلُنَا: لَا إِلَهَ سِوَاهُ، لِأَنَّهُ لَا خَالِقَ لِلْخَلْقِ سِوَاهُ، وَلَا مُدَبِّرَ لِلْعَالَمِ إِلَّا هو. فهذا الترتيب ترتيب مناسب مفيد.
Sonra: { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyin yaratıcısıdır” buyurmuştur; yani: "O'ndan başka ilah yoktur" sözümüz ancak O'ndan başka mahlûkatın yaratıcısı ve O'ndan başka âlemin müdebbiri olmadığı için sahih olmuştur. Dolayısıyla bu tertip, münasip ve faydalı bir tertiptir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٠٣]
[En'âm Suresi (6), Âyet 103]
لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (١٠٣)
{ لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ } “Gözler O'nu idrak edemez; O ise bütün gözleri idrak eder. O, latiftir, her şeyden haberdardır.” (103)
فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bu ayette [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى تَجُوزُ رُؤْيَتُهُ وَالْمُؤْمِنِينَ يَرَوْنَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ من وجوه: الْأَوَّلُ: فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْمَطْلُوبِ أَنْ نَقُولَ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى تَجُوزُ رُؤْيَتُهُ.
Birinci mesele: Arkadaşlarımız Allah Teâlâ'nın görülmesinin caiz olduğuna ve müminlerin kıyamet gününde O'nu göreceklerine bu ayeti birkaç vecihten delil getirmişlerdir: Bu maksadın takririnde birinci vecih şudur: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın görülmesinin caiz olduğuna delalet eder.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَرَوْنَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
Bu sabit olunca, müminlerin kıyamet gününde O'nu göreceklerini kesin olarak kabul etmek vacip olur.
أَمَّا الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: فَتَقْرِيرُهُ: أَنَّهُ تَعَالَى تَمَدَّحَ بِقَوْلِهِ: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَذَلِكَ مِمَّا يُسَاعِدُ الْخَصْمَ عَلَيْهِ، وَعَلَيْهِ بَنَوُا اسْتِدْلَالَهُمْ فِي إِثْبَاتِ مَذْهَبِهِمْ فِي نَفْيِ الرُّؤْيَةِ.
Birinci makama gelince, onun takriri şudur: Allah Teâlâ: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” kavliyle Kendisini övmüştür. Bu, hasmın da kabul ettiği bir husustur ve onlar rüyeti nefyetme konusundaki mezheplerini ispatta istidlallerini bunun üzerine kurmuşlardır.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَوْ لَمْ يَكُنْ تَعَالَى جَائِزَ الرُّؤْيَةِ لَمَا حَصَلَ التَّمَدُّحُ بِقَوْلِهِ: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ أَلَا تَرَى أَنَّ الْمَعْدُومَ لَا تَصِحُّ رُؤْيَتُهُ. وَالْعُلُومُ وَالْقُدْرَةُ وَالْإِرَادَةُ وَالرَّوَائِحُ وَالطُّعُومُ لَا يَصِحُّ رُؤْيَةُ شَيْءٍ مِنْهَا، وَلَا مَدْحٌ لِشَيْءٍ مِنْهَا فِي كَوْنِهَا بِحَيْثُ لَا تَصِحُّ رُؤْيَتُهَا، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ يُفِيدُ الْمَدْحَ، وَثَبَتَ أَنَّ ذَلِكَ
Bu sabit olunca deriz ki: Şayet Allah Teâlâ'nın görülmesi caiz olmasaydı, O'nun: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” kavliyle övgü hasıl olmazdı. Görmez misin ki ma'dumun (yok olanın) görülmesi sahih değildir; keza ilimlerin, kudretin, iradenin, kokuların ve tatların hiçbirinin görülmesi sahih değildir ve görülmelerinin sahih olmamasında bunlar için hiçbir övgü yoktur. Böylece O'nun: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” kavlinin övgü ifade ettiği ve bunun da
إِنَّمَا يُفِيدُ الْمَدْحَ لَوْ كَانَ صَحِيحَ الرُّؤْيَةِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ يُفِيدُ كَوْنَهُ تَعَالَى جَائِزَ الرُّؤْيَةِ، وَتَمَامُ التَّحْقِيقِ فِيهِ أَنَّ الشَّيْءَ إِذَا كَانَ فِي نَفْسِهِ بِحَيْثُ يَمْتَنِعُ رُؤْيَتُهُ، فَحِينَئِذٍ لَا يَلْزَمُ مِنْ عَدَمِ رُؤْيَتِهِ مَدْحٌ وَتَعْظِيمٌ لِلشَّيْءِ. أَمَّا إِذَا كَانَ فِي نَفْسِهِ جَائِزَ الرُّؤْيَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ قَدَرَ عَلَى حَجْبِ الْأَبْصَارِ عَنْ رُؤْيَتِهِ وَعَنْ إِدْرَاكِهِ كَانَتْ هَذِهِ الْقُدْرَةُ الْكَامِلَةُ دَالَّةً عَلَى الْمَدْحِ وَالْعَظَمَةِ. فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى جَائِزُ الرُّؤْيَةِ بِحَسَبِ ذَاتِهِ.
ancak görülmesi sahih olduğu takdirde övgü ifade edeceği sabit olmuştur. Bu da Allah Teâlâ'nın: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” kavlinin O'nun görülmesinin caiz olduğunu ifade ettiğini gösterir. Bu konudaki tam tahkik şudur: Bir şey zatında görülmesi imkânsız olan bir mahiyette ise, o takdirde onun görülmemesinden o şey için bir övgü ve yüceltme gerekmez. Fakat eğer zatında görülmesi caiz olur da ardından gözleri Kendisini görmekten ve idrak etmekten perdelemeye kadir olursa, bu kâmil kudret övgüye ve azamete delalet eder. Böylece bu ayetin, Allah Teâlâ'nın zatı itibarıyla görülmesinin caiz olduğuna delalet ettiği sabit olmuştur.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يُرَوْنَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الْقَائِلَ قَائِلَانِ: قَائِلٌ قَالَ بِجَوَازِ الرُّؤْيَةِ مَعَ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَرَوْنَهُ، وَقَائِلٌ قَالَ لَا يَرَوْنَهُ وَلَا تَجُوزُ رُؤْيَتُهُ. فَأَمَّا الْقَوْلُ بِأَنَّهُ تَعَالَى تَجُوزُ رُؤْيَتُهُ مَعَ أَنَّهُ لَا يَرَاهُ أَحَدٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَهُوَ قَوْلٌ لَمْ يَقُلْ بِهِ أَحَدٌ مِنَ الْأُمَّةِ فَكَانَ بَاطِلًا. فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى جَائِزُ الرُّؤْيَةِ فِي ذَاتِهِ، وَثَبَتَ أَنَّهُ مَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، وَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَرَوْنَهُ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا دَلَالَةُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى حُصُولِ الرُّؤْيَةِ وَهَذَا اسْتِدْلَالٌ لَطِيفٌ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ.
Bu sabit olunca, müminlerin kıyamet gününde O'nu göreceklerini kesin olarak kabul etmek vacip olur. Bunun delili şudur: Görüş bildirenler iki kısımdır: Müminlerin O'nu görecekleriyle birlikte rüyetin caiz olduğunu söyleyenler ve O'nu görmeyeceklerini ve görülmesinin de caiz olmadığını söyleyenler. Allah Teâlâ'nın görülmesinin caiz olmasıyla birlikte müminlerden hiçbirinin O'nu görmeyeceğini söylemeye gelince; bu, ümmetten hiçbir kimsenin söylemediği bir sözdür, dolayısıyla batıldır. Zikrettiğimiz şeylerle bu ayetin, Allah Teâlâ'nın zatında görülmesinin caiz olduğuna delalet ettiği sabit olmuş; durum böyle olduğunda müminlerin O'nu göreceğini kesin olarak kabul etmenin vacip olduğu da sabit olmuştur. Zikrettiğimiz şeylerle bu ayetin rüyetin gerçekleşmesine delaleti sabit olmuştur ki bu, bu ayetten çıkarılmış latif bir istidlaldır.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ نَقُولَ الْمُرَادُ بِالْأَبْصَارِ فِي قَوْلِهِ: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ لَيْسَ هُوَ نَفْسَ الْإِبْصَارِ فَإِنَّ الْبَصَرَ لَا يُدْرِكُ شَيْئًا الْبَتَّةَ فِي مَوْضِعٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ. بَلِ الْمُدْرِكُ هُوَ الْمُبْصِرُ فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ هُوَ أَنَّهُ لَا يُدْرِكُهُ الْمُبْصِرُونَ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ قَوْلُهُ: وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ الْمُرَادُ مِنْهُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْمُبْصِرِينَ، وَمُعْتَزِلَةُ الْبَصْرَةِ يُوَافِقُونَنَا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُبْصِرُ الْأَشْيَاءَ فَكَانَ هُوَ تَعَالَى مِنْ جُمْلَةِ الْمُبْصِرِينَ فَقَوْلُهُ:
İkinci vecih: Deriz ki: O'nun: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” kavlinde ebsâr (الْأَبْصارُ) ile murat görmenin kendisi değildir; zira göz hiçbir yerde hiçbir şeyi bizzat idrak etmez. Bilakis idrak eden, görendir. Bu sebeple: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } kavlinden muradın, "görenler O'nu idrak edemez" şeklinde olduğunu kesin olarak kabul etmek vacip olmuştur. Durum böyle olunca, O'nun: { وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ } “O ise bütün gözleri idrak eder” kavlinden murat, "O ise görenleri idrak eder" demek olur. Basra Mu'tezilesi de Allah Teâlâ'nın şeyleri gördüğü hususunda bizimle hemfikirdir; dolayısıyla Allah Teâlâ da görenlerin cümlesindendir. Bu durumda O'nun:
وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ يَقْتَضِي كَوْنَهُ تَعَالَى مُبْصِرًا لِنَفْسِهِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ تَعَالَى جَائِزَ الرُّؤْيَةِ فِي ذَاتِهِ، وَكَانَ تَعَالَى يَرَى نَفْسَهُ. وَكُلُّ مَنْ قَالَ إِنَّهُ تَعَالَى جَائِزُ الرُّؤْيَةِ فِي نَفْسِهِ، قَالَ: إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَرَوْنَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَصَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى أَنَّهُ جَائِزُ الرُّؤْيَةِ وَعَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَرَوْنَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَإِنْ أَرَدْنَا أَنْ نَزِيدَ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ اخْتِصَارًا قُلْنَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ الْمُرَادُ مِنْهُ إِمَّا نَفْسُ الْبَصَرِ أَوِ الْمُبْصِرِ، وَعَلَى/ التَّقْدِيرَيْنِ: فَيَلْزَمُ كَوْنُهُ تَعَالَى مُبْصِرًا لِأَبْصَارِ نَفْسِهِ، وَكَوْنُهُ مُبْصِرًا لِذَاتِ نَفْسِهِ. وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ أَنْ يَرَاهُ الْمُؤْمِنُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ضَرُورَةَ أَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ.
{ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ } “O ise bütün gözleri idrak eder” kavli, Allah Teâlâ'nın Kendisini görücü olmasını gerektirir. Durum böyle olunca Allah Teâlâ'nın zatında görülmesi caiz olur ve O Kendisini görür. Allah Teâlâ'nın zatında görülmesinin caiz olduğunu söyleyen herkes, müminlerin kıyamet gününde O'nu göreceğini de söylemiştir. Böylece bu ayet hem O'nun görülmesinin caiz olduğuna hem de müminlerin kıyamet gününde O'nu göreceklerine delalet etmiş olur. Şayet bu istidlali daha da kısaltmak istersek deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ } kavlinden murat ya görme yetisinin kendisidir ya da görendir. Her iki takdirde de Allah Teâlâ'nın Kendi görmelerini görücü olması ve Kendi zatını görücü olması gerekir. Bu sabit olunca, aralarında fark gözeten kimse bulunmadığı zaruretinden ötürü müminlerin kıyamet gününde O'nu görmeleri vacip olur.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي الِاسْتِدْلَالِ بِالْآيَةِ أَنَّ لَفْظَ الْأَبْصارُ صِيغَةُ جَمْعٍ دَخَلَ عَلَيْهَا الْأَلِفُ وَاللَّامُ فَهِيَ تُفِيدُ الِاسْتِغْرَاقَ فَقَوْلُهُ: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ يُفِيدُ أَنَّهُ لَا يَرَاهُ جَمِيعُ الْأَبْصَارِ، فَهَذَا يُفِيدُ سَلْبَ الْعُمُومِ وَلَا يُفِيدُ عُمُومَ السَّلْبِ.
Ayetle istidlalde üçüncü vecih şudur: el-Ebsâr (الْأَبْصارُ) lafzı, başına elif-lam dahil olmuş bir cemi sıygasıdır; dolayısıyla istiğrak (kapsayıcılık) ifade eder. Bu durumda O'nun: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” kavli, gözlerin tamamının O'nu göremeyeceğini ifade eder; bu ise umumun selbini ifade eder, selbin umumunu ifade etmez.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: تَخْصِيصُ هَذَا السَّلْبِ بِالْمَجْمُوعِ يَدُلُّ عَلَى ثُبُوتِ الْحُكْمِ فِي بَعْضِ أَفْرَادِ الْمَجْمُوعِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا قَالَ إِنَّ زَيْدًا مَا ضَرَبَهُ كُلُّ النَّاسِ فَإِنَّهُ يُفِيدُ أَنَّهُ ضَرَبَهُ بَعْضُهُمْ.
Bunu bildiğine göre deriz ki: Bu selbin topluluğa tahsis edilmesi, hükmün topluluğun bazı fertlerinde sabit olduğuna delalet eder. Görmez misin ki bir kimse: "Zeyd'i bütün insanlar dövmedi" dediğinde, bu onların bazısının onu dövdüğünü ifade eder.
فَإِذَا قِيلَ: إِنَّ مُحَمَّدًا ﵌ مَا آمَنَ بِهِ كُلُّ النَّاسِ أَفَادَ أَنَّهُ آمَنَ بِهِ بَعْضُ النَّاسِ، وَكَذَا قَوْلُهُ: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ مَعْنَاهُ: أَنَّهُ لَا تُدْرِكُهُ جَمِيعُ الْأَبْصَارِ، فَوَجَبَ أَنْ يُفِيدَ أَنَّهُ تُدْرِكُهُ بَعْضُ الْأَبْصَارِ. أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ: هَذَا تَمَسُّكٌ بِدَلِيلِ الْخِطَابِ. فَنَقُولُ: هَبْ أَنَّهُ كَذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُ دَلِيلٌ صَحِيحٌ لِأَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ لَا يَحْصُلُ الْإِدْرَاكُ لِأَحَدٍ الْبَتَّةَ كَانَ تَخْصِيصُ هَذَا السَّلْبِ بِالْمَجْمُوعِ مِنْ حَيْثُ هُوَ مَجْمُوعٌ عَبَثًا، وَصَوْنُ كَلَامِ اللَّه تَعَالَى عَنِ الْعَبَثِ وَاجِبٌ.
Nitekim: "Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem bütün insanlar iman etmedi" denildiğinde, insanların bazısının ona iman ettiğini ifade eder. Aynı şekilde O'nun: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” kavlinin anlamı da: "Gözlerin tamamı O'nu idrak edemez" demektir; dolayısıyla bazı gözlerin O'nu idrak edeceğini ifade etmesi vacip olur. Bu konuda söylenebilecek en ileri söz şudur: "Bu, delîlü'l-hitâba tutunmaktır." Biz de deriz ki: Farz edelim ki öyledir, fakat o sahih bir delildir; çünkü idrakin kesinlikle hiç kimse için hasıl olmayacağı takdirde, bu selbi mecmu olması haysiyetiyle mecmua tahsis etmek abes olurdu. Allah Teâlâ'nın kelamını abesten korumak ise vaciptir.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِي التَّمَسُّكِ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَا نُقِلَ أَنَّ ضِرَارَ بْنَ عَمْرٍو الْكُوفِيَّ كَانَ يَقُولُ: إِنَّ اللَّه تَعَالَى لَا يَرَى بِالْعَيْنِ، وَإِنَّمَا يَرَى بِحَاسَّةٍ سَادِسَةٍ يَخْلُقُهَا اللَّه تَعَالَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَاحْتُجَّ عَلَيْهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى تَخْصِيصِ نَفِي إِدْرَاكِ اللَّه تَعَالَى بِالْبَصَرِ، وَتَخْصِيصُ الْحُكْمِ بِالشَّيْءِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحَالَ فِي غَيْرِهِ بِخِلَافِهِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ إِدْرَاكُ اللَّه بِغَيْرِ الْبَصَرِ جَائِزًا فِي الْجُمْلَةِ، وَلَمَّا ثَبَتَ أَنَّ سَائِرَ الْحَوَاسِّ الْمَوْجُودَةِ الْآنَ لَا تَصْلُحُ لِذَلِكَ ثَبَتَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى يَخْلُقُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَاسَّةً سَادِسَةً بِهَا تَحْصُلُ رُؤْيَةُ اللَّه تَعَالَى وَإِدْرَاكُهُ، فَهَذِهِ وُجُوهٌ أَرْبَعَةٌ مُسْتَنْبَطَةٌ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ يمكن العويل عَلَيْهَا فِي إِثْبَاتِ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَرَوْنَ اللَّه فِي الْقِيَامَةِ.
Bu ayete tutunmada dördüncü vecih: Dırâr b. Amr el-Kûfî'den nakledildiğine göre o şöyle diyordu: "Allah Teâlâ gözle görülmez; O ancak Allah Teâlâ'nın kıyamet gününde yaratacağı altıncı bir duyu ile görülür." Kendisine bu ayetle itiraz edildiğinde ise şöyle demiştir: "Bu ayet, Allah Teâlâ'yı idrak etmenin nefiy edilmesini göze tahsis etmeye delalet etmiştir. Hükmün bir şeye tahsis edilmesi ise başkasındaki durumun bunun hilafına olduğuna delalet eder. Dolayısıyla Allah'ın gözün dışındaki bir şeyle idrak edilmesinin genel olarak caiz olması vacip olur. Şu anda mevcut olan diğer duyuların buna elverişli olmadığı sabit olunca, Allah Teâlâ'nın kıyamet gününde kendisiyle Allah Teâlâ'nın rüyet ve idrakinin hasıl olacağı altıncı bir duyu yaratacağını söylemek sabit olmuştur." İşte bunlar, müminlerin kıyamette Allah'ı göreceklerini ispat hususunda kendilerine itimat edilebilecek bu ayetten çıkarılmış dört vecihtir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي حِكَايَةِ اسْتِدْلَالِ الْمُعْتَزِلَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي نَفْيِ الرُّؤْيَةِ.
İkinci mesele: Rüyetin nefyedilmesi hususunda Mu'tezile'nin bu ayetle yaptığı istidlalin nakli hakkındadır.
اعْلَمْ أَنَّهُمْ يَحْتَجُّونَ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ قَالُوا: الْإِدْرَاكُ بِالْبَصَرِ عِبَارَةٌ عَنِ الرُّؤْيَةِ، بِدَلِيلِ أَنَّ قَائِلًا لَوْ قَالَ أَدْرَكْتُهُ بِبَصَرِي وَمَا رَأَيْتُهُ، أَوْ قَالَ رَأَيْتُهُ وَمَا أَدْرَكْتُهُ بِبَصَرِي فَإِنَّهُ يَكُونُ كَلَامُهُ مُتَنَاقِضًا، فَثَبَتَ أَنَّ الْإِدْرَاكَ بِالْبَصَرِ عِبَارَةٌ عَنِ الرُّؤْيَةِ.
Bil ki onlar bu ayeti iki vecihten delil getirirler: Birincisi: Onlar şöyle demişlerdir: Gözle idrak etmek rüyetten ibarettir; bunun delili şudur: Bir kimse: "Onu gözümle idrak ettim ama görmedim" yahut "Onu gördüm ama gözümle idrak etmedim" dese, onun sözü çelişkili olur. Böylece gözle idrakin rüyetten ibaret olduğu sabit olmuştur.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ يَقْتَضِي أَنَّهُ لَا يَرَاهُ شَيْءٌ مِنَ الْأَبْصَارِ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَحْوَالِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْعُمُومِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: يَصِحُّ اسْتِثْنَاءُ جَمِيعِ الْأَشْخَاصِ وَجَمِيعِ الْأَحْوَالِ عَنْهُ فَيُقَالُ: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ إِلَّا بَصَرَ فُلَانٍ، وَإِلَّا فِي الْحَالَةِ الفلانية والاستثناء/ يخرج من الكلام ما لو لاه لَوَجَبَ دُخُولُهُ. فَثَبَتَ أَنَّ عُمُومَ هَذِهِ الْآيَةِ يُفِيدُ عُمُومَ النَّفْيِ عَنْ كُلِّ الْأَشْخَاصِ فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ. وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَحَدًا لَا يَرَى اللَّه تَعَالَى فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَحْوَالِ.
Bu sabit olunca deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” kavli, hiçbir gözün hiçbir durumda O'nu görmemesini iktiza eder. Bu umumun sıhhatine delil iki yöndendir: Birincisi: Bütün şahısların ve bütün durumların bundan istisna edilmesi sahihtir; nitekim: "Falanın gözü müstesna, gözler O'nu idrak edemez" ve "Filan durum müstesna [gözler O'nu idrak edemez]" denilebilir. İstisna ise, o olmasaydı söze girmesi vacip olan şeyi sözden çıkarır. Böylece bu ayetin umumunun, bütün şahıslardan her durumda nefiy umumunu ifade ettiği sabit olmuştur. Bu da hiç kimsenin hiçbir durumda Allah Teâlâ'yı görmeyeceğine delalet eder.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي بَيَانِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تُفِيدُ الْعُمُومَ أَنَّ عَائِشَةَ ﵂ لَمَّا أَنْكَرَتْ قَوْلَ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي أن محمدا ﵌ رَأَى رَبَّهُ لَيْلَةَ الْمِعْرَاجِ تَمَسَّكَتْ فِي نُصْرَةِ مَذْهَبِ نَفْسِهَا بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَلَوْ لَمْ تَكُنْ هَذِهِ الْآيَةُ مُفِيدَةً لِلْعُمُومِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى كُلِّ الْأَشْخَاصِ وَكُلِّ الْأَحْوَالِ لَمَا تَمَّ ذَلِكَ الِاسْتِدْلَالُ، وَلَا شَكَّ أَنَّهَا كَانَتْ مِنْ أَشَدِّ النَّاسِ عِلْمًا بِلُغَةِ الْعَرَبِ. فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى النَّفْيِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى كُلِّ الْأَشْخَاصِ وَذَلِكَ يُفِيدُ الْمَطْلُوبَ.
Bu ayetin umum ifade ettiğini beyanda ikinci vecih: Âişe radıyallâhu anhâ, İbn Abbâs'ın Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem miraç gecesinde Rabbini gördüğüne dair sözünü inkâr ettiğinde kendi mezhebini desteklemek için bu ayete sarılmıştır. Şayet bu ayet bütün şahıslara ve bütün durumlara nispetle umum ifade etmeseydi bu istidlal tamam olmazdı; şüphe yok ki o, Arap dilini insanların en iyi bilenlerindendi. Böylece bu ayetin bütün şahıslara nispetle nefyetmeye delalet ettiği sabit olmuştur ki bu da istenen neticeyi verir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَقْرِيرِ اسْتِدْلَالِ الْمُعْتَزِلَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّ مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ مُشْتَمِلٌ عَلَى الْمَدْحِ وَالثَّنَاءِ، وَقَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ: وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ أَيْضًا مَدْحٌ وَثَنَاءٌ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ:
Mu'tezile'nin bu ayetle yaptığı istidlalin takririnde ikinci vecih: Onlar şöyle demişlerdir: Bu ayetten öncesi bu yere kadar övgü ve senayı içermektedir; bundan sonraki: { وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ } “O ise bütün gözleri idrak eder” kavli de bir övgü ve senadır. Dolayısıyla O'nun:
لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ مَدْحًا وَثَنَاءً، وَإِلَّا لَزِمَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ مَا لَيْسَ بِمَدْحٍ وَثَنَاءٍ وَقَعَ فِي خِلَالِ مَا هُوَ مَدْحٌ وَثَنَاءٌ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الرَّكَاكَةَ وَهِيَ غَيْرُ لَائِقَةٍ بِكَلَامِ اللَّه.
{ لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” kavlinin de övgü ve sena olması vacip olmuştur; aksi takdirde övgü ve sena olmayan şeyin, övgü ve sena olan şeylerin arasına girdiği söylenmesi gerekir ki bu da tutarsızlık ve kusur doğurur; bu ise Allah'ın kelamına yakışmaz.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: كُلُّ مَا كَانَ عَدَمُهُ مَدْحًا وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مِنْ بَابِ الْفِعْلِ كَانَ ثُبُوتُهُ نَقْصًا فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى، وَالنَّقْصُ عَلَى اللَّه تَعَالَى مُحَالٌ، لِقَوْلِهِ: لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] وَقَوْلِهِ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشُّورَى: ١١] وَقَوْلُهُ: لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ [الْإِخْلَاصِ: ٣] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ. فَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ كَوْنُهُ تَعَالَى مَرْئِيًّا مُحَالٌ.
Bu sabit olunca deriz ki: Yokluğu övgü olan ve fiil kabilinden olmayan her şeyin varlığı Allah Teâlâ hakkında noksanlıktır. Noksanlık ise: { لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ } [el-Bakara: 255] “O'nu ne bir uyuklama tutar ne de bir uyku”, { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } [eş-Şûrâ: 11] “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” ve { لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ } [el-İhlâs: 3] “O, doğurmamış ve doğurulmamıştır” ayetleri ile diğer deliller gereğince Allah Teâlâ hakkında muhaldir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın görülür olmasının muhal olduğunu söylemek vacip olmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ إِنَّمَا قَيَّدُوا ذَلِكَ بِمَا لَا يَكُونُ مِنْ بَابِ الْفِعْلِ لِأَنَّهُ تَعَالَى تَمَدَّحَ بِنَفْيِ الظُّلْمِ عَنْ نَفْسِهِ فِي قَوْلِهِ: وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٠٨] وَقَوْلِهِ: وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [فُصِّلَتْ: ٤٦] مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى الظُّلْمِ عِنْدَهُمْ، فَذَكَرُوا هَذَا الْقَيْدَ دَفْعًا لِهَذَا النَّقْضِ عَنْ كَلَامِهِمْ. فَهَذَا غَايَةُ تَقْرِيرِ كَلَامِهِمْ فِي هَذَا الْبَابِ.
Bil ki bu topluluk, Allah Teâlâ'nın: { وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ } [Âl-i İmrân: 108] “Allah âlemler için bir zulüm istemez” ve { وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } [Fussilet: 46] “Rabbin kullara asla zulmedici değildir” kavillerinde zulmü Kendisinden nefyetmekle övündüğü ve onlara göre Allah Teâlâ zulme kadir olduğu halde bunu fiil kabilinden olmayan şeylerle kayıtlamışlardır; dolayısıyla bu nakzı sözlerinden defetmek için bu kaydı zikretmişlerdir. İşte onların bu babdaki sözlerinin en ileri takriri budur.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْوَجْهِ الْأَوَّلِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ إِدْرَاكَ الْبَصَرِ عِبَارَةٌ عَنِ الرُّؤْيَةِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ: أَنَّ لَفْظَ الْإِدْرَاكِ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ اللُّحُوقِ وَالْوُصُولِ قَالَ تَعَالَى: قالَ أَصْحابُ مُوسى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ [الشُّعَرَاءِ: ٦١] أَيْ لَمُلْحَقُونَ وَقَالَ: حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ [يُونُسَ: ٩٠] أَيْ لَحِقَهُ، وَيُقَالُ: أَدْرَكَ فُلَانٌ فُلَانًا، وَأَدْرَكَ الْغُلَامُ أَيْ بَلَغَ الْحُلُمَ، وَأَدْرَكَتِ الثَّمَرَةُ أَيْ نَضِجَتْ. فَثَبَتَ أَنَّ الْإِدْرَاكَ هُوَ الْوُصُولُ إِلَى الشَّيْءِ.
Birinci veche cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Gözün idrakinin rüyetten ibaret olduğunu kabul etmiyoruz. Bunun delili şudur: İdrak lafzı dilin aslında yetişmek ve ulaşmaktan ibarettir. Nitekim Allah Teâlâ: { قالَ أَصْحابُ مُوسى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ } [eş-Şuarâ: 61] “Musa'nın arkadaşları: 'Biz muhakkak yakalandık' dediler”, yani yetiştik [demişlerdir]. Yine: { حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ } [Yûnus: 90] “Nihayet boğulma ona yetişince”, yani ona ulaştı buyurmuştur. Yine: "Falan falana yetişti", "Çocuk bülûğa erdi" ve "Meyve olgunlaştı" denilir. Böylece idrakin bir şeye ulaşmak olduğu sabit olmuştur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْمَرْئِيُّ إِذَا كَانَ لَهُ حَدٌّ وَنِهَايَةٌ وَأَدْرَكَهُ الْبَصَرُ بِجَمِيعِ حُدُودِهِ وَجَوَانِبِهِ وَنِهَايَاتِهِ. صَارَ كَأَنَّ ذَلِكَ الْإِبْصَارَ أَحَاطَ بِهِ فَتُسَمَّى هَذِهِ الرُّؤْيَةُ إِدْرَاكًا، أَمَّا إِذَا لَمْ يُحِطِ الْبَصَرُ بِجَوَانِبِ الْمَرْئِيِّ لَمْ تُسَمَّ تِلْكَ الرُّؤْيَةُ إِدْرَاكًا. فَالْحَاصِلُ أَنَّ الرُّؤْيَةَ جِنْسٌ تَحْتَهَا نَوْعَانِ: رُؤْيَةٌ مَعَ الْإِحَاطَةِ وَرُؤْيَةٌ لَا مَعَ الْإِحَاطَةِ. وَالرُّؤْيَةُ مَعَ الْإِحَاطَةِ هِيَ الْمُسَمَّاةُ بِالْإِدْرَاكِ فَنَفْيُ الْإِدْرَاكِ يُفِيدُ نَفْيَ نَوْعٍ وَاحِدٍ مِنْ/ نَوْعَيِ الرُّؤْيَةِ، وَنَفْيُ النَّوْعِ لَا يُوجِبُ نَفْيَ الْجِنْسِ.
Bunu bildiğine göre deriz ki: Görülen şeyin bir sınırı ve sonu olduğunda ve göz onu bütün sınırları, tarafları ve sonlarıyla idrak ettiğinde; sanki bu görme onu kuşatmış gibi olur ve bu görmeye "idrak" adı verilir. Göz görülen şeyin taraflarını kuşatmadığında ise o görmeye idrak adı verilmez. Hâsılı rüyet bir cinstir, altında iki tür vardır: İhata ile birlikte olan rüyet ve ihata olmaksızın olan rüyet. İhata ile birlikte olan rüyet "idrak" diye isimlendirilen rüyettir. Dolayısıyla idrakin nefyedilmesi, rüyetin iki türünden bir türün nefyedilmesini ifade eder; türün nefyedilmesi ise cinsin nefyedilmesini gerektirmez.
فَلَمْ يَلْزَمْ مِنْ نَفْيِ الْإِدْرَاكِ عَنِ اللَّه تَعَالَى نَفْيُ الرُّؤْيَةِ عَنِ اللَّه تَعَالَى، فَهَذَا وَجْهٌ حَسَنٌ مَقْبُولٌ في الاعتراض على كلام الخصم.
Bu sebeple Allah Teâlâ'dan idrakin nefyedilmesinden, Allah Teâlâ'dan rüyetin nefyedilmesi gerekmez. Bu, hasmın sözüne itirazda güzel ve makbul bir vecihtir.
فإن قالوا لما بينتم أن الإدراك أمر مغاير للرؤية فقد أفسدتم على أنفسكم الوجوه الأربعة التي تمسكتم بها في هذه الآية في إثبات الرؤية على اللَّه تعالى.
Eğer: "İdrakin rüyetten farklı bir şey olduğunu açıkladığınızda, Allah Teâlâ hakkında rüyeti ispatta bu ayette sarıldığınız dört vechi kendi aleyhinize bozmuş oldunuz" derlerse,
قُلْنَا: هَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ الْإِدْرَاكَ أَخَصُّ مِنَ الرُّؤْيَةِ وَإِثْبَاتُ الْأَخَصِّ يُوجِبُ إِثْبَاتَ الْأَعَمِّ. وَأَمَّا نَفْيُ الْأَخَصِّ لَا يُوجِبُ نَفْيَ الْأَعَمِّ. فَثَبَتَ أَنَّ الْبَيَانَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ يُبْطِلُ كَلَامَكُمْ وَلَا يُبْطِلُ كَلَامَنَا.
deriz ki: Bu uzaktır; çünkü idrak rüyetten daha hastır ve daha has olanın ispatı daha âm olanın ispatını gerektirir. Daha has olanın nefyi ise daha âm olanın nefyini gerektirmez. Böylece zikrettiğimiz açıklamanın sizin sözünüzü iptal ettiği, bizim sözümüzü ise iptal etmediği sabit olmuştur.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الِاعْتِرَاضِ أَنْ نَقُولَ: هَبْ أَنَّ الْإِدْرَاكَ بِالْبَصَرِ عِبَارَةٌ عَنِ الرُّؤْيَةِ، لَكِنْ لِمَ قُلْتُمْ أَنَّ قَوْلَهُ لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ يُفِيدُ عُمُومَ النَّفْيِ عَنْ كُلِّ الْأَشْخَاصِ وَعَنْ كُلِّ الْأَحْوَالِ وَفِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ؟ وَأَمَّا الِاسْتِدْلَالُ بِصِحَّةِ الِاسْتِثْنَاءِ عَلَى عُمُومِ النَّفْيِ فَمُعَارَضٌ بِصِحَّةِ الِاسْتِثْنَاءِ عَنْ جَمْعِ الْقِلَّةِ مَعَ أَنَّهَا لَا تُفِيدُ عُمُومَ النَّفْيِ بَلْ نُسَلِّمُ أَنَّهُ يُفِيدُ الْعُمُومَ إِلَّا أَنَّ نَفْيَ الْعُمُومِ غَيْرٌ، وَعُمُومَ النَّفْيِ غَيْرٌ، وَقَدْ دَلَلْنَا عَلَى أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ لَا يُفِيدُ إِلَّا نَفْيَ الْعُمُومِ، وَبَيَّنَّا أَنَّ نَفْيَ الْعُمُومِ يُوجِبُ ثُبُوتَ الْخُصُوصِ، وَهَذَا هُوَ الَّذِي قَرَّرْنَاهُ فِي وَجْهِ الِاسْتِدْلَالِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ إِنَّ عَائِشَةَ ﵂ تَمَسَّكَتْ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي نَفْيِ الرُّؤْيَةِ فَنَقُولُ: مَعْرِفَةُ مُفْرَدَاتِ اللُّغَةِ إِنَّمَا تُكْتَسَبُ مِنْ عُلَمَاءِ اللُّغَةِ، فَأَمَّا كَيْفِيَّةُ الِاسْتِدْلَالِ بِالدَّلِيلِ فَلَا يَرْجِعُ فِيهِ إِلَى التَّقْلِيدِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالدَّلِيلُ الْعَقْلِيُّ دَلَّ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ يُفِيدُ نَفْيَ الْعُمُومِ. وَثَبَتَ بِصَرِيحِ الْعَقْلِ أَنَّ نفي العموم مغاير لعموم والنفي وَمَقْصُودُهُمْ إِنَّمَا يَتِمُّ لَوْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى عُمُومِ النَّفْيِ، فَسَقَطَ كَلَامُهُمْ.
İtirazdaki ikinci vecih: Şöyle deriz: Farz edelim ki gözle idrak rüyetten ibarettir; fakat O'nun: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” kavlinin bütün şahıslardan, bütün hallerden ve bütün vakitlerden nefiy umumunu ifade ettiğini nereden çıkardınız? İstisnanın sahih oluşuyla nefiy umumuna istidlal edilmesine gelince; bu, nefiy umumunu ifade etmediği halde cemi kılletten istisnanın sahih olmasıyla çürütülmüştür. Bilakis bunun umum ifade ettiğini kabul edelim; ne var ki umumun nefyi başkadır, nefiy umumu başkadır. Biz bu lafzın ancak umumun nefyini ifade ettiğini delillendirdik ve umumun nefyinin hususun sübutunu gerektirdiğini beyan ettik; istidlal vechinde takrir ettiğimiz şey de işte budur. Âişe'nin radıyallâhu anhâ rüyetin nefyinde bu ayete tutunduğu sözüne gelince; deriz ki: Dilin müfredatının bilinmesi ancak lügat âlimlerinden elde edilir; delille istidlal etmenin keyfiyetine gelince, bu hususta taklide başvurulmaz. Hâsılı, aklî delil O'nun: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } kavlinin umumun nefyini ifade ettiğine delalet etmiştir. Açık akılla sabit olmuştur ki umumun nefyi, nefiy umumundan farklıdır. Onların maksadı ise ancak ayet nefiy umumuna delalet ettiği takdirde tamam olur; böylece onların sözü düşmüştür.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنْ نَقُولَ صِيغَةُ الْجَمْعِ كَمَا تُحْمَلُ عَلَى الِاسْتِغْرَاقِ فَقَدْ تُحْمَلُ عَلَى الْمَعْهُودِ السَّابِقِ أَيْضًا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَقَوْلُهُ: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ يُفِيدُ أَنَّ الْأَبْصَارَ الْمَعْهُودَةَ فِي الدُّنْيَا لَا تُدْرِكُهُ، وَنَحْنُ نَقُولُ بِمُوجَبِهِ فَإِنَّ هَذِهِ الْأَبْصَارَ وَهَذِهِ الْأَحْدَاقَ مَا دَامَتْ تَبْقَى عَلَى هَذِهِ الصِّفَاتِ الَّتِي هِيَ مَوْصُوفَةٌ بِهَا فِي الدُّنْيَا لَا تُدْرِكُ اللَّه تَعَالَى، وَإِنَّمَا تُدْرِكُ اللَّه تَعَالَى إِذَا تَبَدَّلَتْ صِفَاتُهَا وَتَغَيَّرَتْ أَحْوَالُهَا فَلِمَ قُلْتُمْ أَنَّ عِنْدَ حُصُولِ هَذِهِ التَّغَيُّرَاتِ لَا تُدْرِكُ اللَّه؟
Üçüncü vecih: Şöyle deriz: Cemi sıygası istiğraka hamledildiği gibi daha önceki ahde de hamledilebilir. Durum böyle olunca O'nun: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” kavli, dünyada bilinen gözlerin O'nu idrak edemeyeceğini ifade eder. Biz de bunun gereğini kabul ederiz; nitekim bu gözler ve bu göz bebekleri dünyada muttasıf oldukları bu sıfatlar üzere kaldıkları müddetçe Allah Teâlâ'yı idrak edemezler. Onlar ancak sıfatları değişip halleri başkalaştığında Allah Teâlâ'yı idrak ederler. O halde bu değişiklikler hasıl olduğunda da Allah'ı idrak edemeyeceklerini nereden çıkardınız?
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: سَلَّمْنَا أَنَّ الْأَبْصَارَ الْبَتَّةَ لَا تُدْرِكُ اللَّه تَعَالَى فَلِمَ لَا يَجُوزُ حُصُولُ إِدْرَاكِ اللَّه تَعَالَى بِحَاسَّةٍ سَادِسَةٍ مُغَايِرَةٍ لِهَذِهِ الْحَوَاسِّ كَمَا كَانَ ضِرَارُ بْنُ عَمْرٍو يَقُولُ بِهِ؟ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا يَبْقَى فِي التَّمَسُّكِ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَائِدَةٌ.
Dördüncü vecih: Gözlerin Allah Teâlâ'yı kesinlikle idrak edemeyeceğini kabul ettik; peki Dırâr b. Amr'ın söylediği gibi, Allah Teâlâ'nın idrakinin bu duyulardan farklı altıncı bir duyu ile hasıl olması neden caiz olmasın? Bu takdirde bu ayete tutunmanın hiçbir faydası kalmaz.
الْوَجْهُ الْخَامِسُ: هَبْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ عَامَّةٌ إِلَّا أَنَّ الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى إِثْبَاتِ رُؤْيَةِ اللَّه تَعَالَى خَاصَّةٌ وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ، وَحِينَئِذٍ يَنْتَقِلُ الْكَلَامُ مِنْ هَذَا الْمَقَامِ إِلَى بَيَانِ أَنَّ تِلْكَ الْآيَاتِ هَلْ تَدُلُّ عَلَى حُصُولِ رُؤْيَةِ اللَّه تَعَالَى أَمْ لَا؟
Beşinci vecih: Farz edelim ki bu ayet âmdır; ne var ki Allah Teâlâ'nın görülmesini ispata delalet eden ayetler hastır ve has olan âm olana takdim edilir. Bu takdirde söz bu makamdan, o ayetlerin Allah Teâlâ'nın görülmesinin gerçekleşmesine delalet edip etmediğinin beyanına intikal eder.
الْوَجْهُ السَّادِسُ: أَنْ نَقُولَ بِمُوجَبِ الْآيَةِ فَنَقُولُ: سَلَّمْنَا أَنَّ الْأَبْصَارَ لَا تُدْرِكُ اللَّه تَعَالَى، فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ الْمُبْصِرِينَ لَا يُدْرِكُونَ اللَّه تَعَالَى؟ فَهَذَا مَجْمُوعُ الْأَسْئِلَةِ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ، وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي فَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ يَمْتَنِعُ حُصُولُ التَّمَدُّحِ بِنَفْيِ الرُّؤْيَةِ لَوْ كَانَ تَعَالَى فِي ذَاتِهِ بِحَيْثُ تَمْتَنِعُ رُؤْيَتُهُ، بَلْ إِنَّمَا يَحْصُلُ التَّمَدُّحُ لَوْ كَانَ بِحَيْثُ تَصِحُّ رُؤْيَتُهُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يَحْجُبُ الْأَبْصَارَ عَنْ رُؤْيَتِهِ، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ يَسْقُطُ كَلَامُهُمْ بِالْكُلِّيَّةِ، ثُمَّ نَقُولُ: إِنَّ النَّفْيَ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ سَبَبًا لِحُصُولِ الْمَدْحِ وَالثَّنَاءِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ النَّفْيَ الْمَحْضَ وَالْعَدَمَ الصِّرْفَ لَا يَكُونُ مُوجِبًا لِلْمَدْحِ وَالثَّنَاءِ وَالْعِلْمُ بِهِ ضَرُورِيٌّ، بَلْ إِذَا كَانَ النَّفْيُ دَلِيلًا عَلَى حُصُولِ صِفَةٍ ثَابِتَةٍ مِنْ صِفَاتِ الْمَدْحِ وَالثَّنَاءِ. قِيلَ: بِأَنَّ ذَلِكَ النَّفْيَ يُوجِبُ الْمَدْحَ. وَمِثَالُهُ أَنَّ قَوْلَهُ: لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ لَا يُفِيدُ الْمَدْحَ نَظَرًا إِلَى هَذَا النَّفْيِ. فَإِنَّ الْجَمَادَ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ إِلَّا أَنَّ هَذَا النَّفْيَ فِي حَقِّ الْبَارِي تَعَالَى يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ أَبَدًا مِنْ غَيْرِ تَبَدُّلٍ وَلَا زَوَالٍ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ [الْأَنْعَامِ: ١٤] يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ قَائِمًا بِنَفْسِهِ غَنِيًّا فِي ذَاتِهِ لِأَنَّ الْجَمَادَ أَيْضًا لَا يَأْكُلُ وَلَا يَطْعَمُ.
Altıncı vecih: Ayetin gereğini kabul ederek deriz ki: Gözlerin Allah Teâlâ'yı idrak edemeyeceğini kabul ettik; peki görenlerin Allah Teâlâ'yı idrak edemeyeceğini nereden çıkardınız? İşte bunlar birinci veche yöneltilen soruların toplamıdır. İkinci veche gelince; Allah Teâlâ zatında görülmesi imkânsız olan bir mahiyette olsaydı rüyetin nefyi ile övgünün hasıl olmasının imkânsız olduğunu, bilakis övgünün ancak O'nun görülmesi sahih olup da ardından gözleri Kendisini görmekten perdelediğinde hasıl olacağını açıklamıştık. Bu yolla onların sözü tamamen düşer. Sonra deriz ki: Nefyin, övgü ve senanın hasıl olmasına sebep olması imkânsızdır; çünkü sırf nefiy ve katıksız yokluk övgü ve senayı gerektirici olamaz, bunun bilinmesi zaruridir. Ancak nefiy, övgü ve sena sıfatlarından sabit bir sıfatın varlığına delil olduğunda o nefyin övgüyü gerektirdiği söylenir. Bunun misali şudur: O'nun: { لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ } “O'nu ne bir uyuklama tutar ne de bir uyku” kavli, sırf bu nefiy bakımından övgü ifade etmez; zira cansız varlığı da ne bir uyuklama ne de bir uyku tutar. Fakat Bârî Teâlâ hakkındaki bu nefiy, Allah Teâlâ'nın hiçbir değişiklik ve zeval olmaksızın ebediyen bütün malûmatı bilen olduğuna delalet eder. Aynı şekilde O'nun: { وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ } [el-En'âm: 14] “O doyurur fakat Kendisi doyurulmaz” kavli de O'nun zatıyla kaim ve zatında ganî olduğuna delalet eder; zira cansız varlık da ne yer ne de doyurulur.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ يَمْتَنِعُ أَنْ يُفِيدَ الْمَدْحَ وَالثَّنَاءَ إِلَّا إِذَا دَلَّ عَلَى مَعْنًى مَوْجُودٍ يُفِيدُ الْمَدْحَ وَالثَّنَاءَ، وَذَلِكَ هُوَ الَّذِي قُلْنَاهُ، فَإِنَّهُ يُفِيدُ كَوْنَهُ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى حَجْبِ الْأَبْصَارِ وَمَنْعِهَا عَنْ إِدْرَاكِهِ وَرُؤْيَتِهِ. وَبِهَذَا التَّقْرِيرِ فَإِنَّ الْكَلَامَ يَنْقَلِبُ عَلَيْهِمْ حُجَّةً فَسَقَطَ اسْتِدْلَالُ الْمُعْتَزِلَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ.
Bu sabit olunca deriz ki: O'nun: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” kavlinin, övgü ve senayı ifade eden mevcut bir anlama delalet etmedikçe övgü ve sena ifade etmesi imkânsızdır. O da bizim söylediğimiz şeydir; zira bu, Allah Teâlâ'nın gözleri Kendisini idrak ve rüyetten perdelemeye ve engellemeye kadir olduğunu ifade eder. Bu takrirle söz onların aleyhine bir hüccete dönüşür ve Mu'tezile'nin bu ayetle istidlali her bakımdan düşmüş olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْقَاضِيَ ذَكَرَ فِي «تَفْسِيرِهِ» وُجُوهًا أُخْرَى تَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الرُّؤْيَةِ وَهِيَ فِي الْحَقِيقَةِ خَارِجَةٌ عَنِ التَّمَسُّكِ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَمُنْفَصِلَةٌ عَنْ عِلْمِ التَّفْسِيرِ وَخَوْضٌ فِي عِلْمِ الْأُصُولِ، وَلَمَّا فَعَلَ الْقَاضِي ذَلِكَ فَنَحْنُ نَنْقُلُهَا وَنُجِيبُ عَنْهَا ثُمَّ نَذْكُرُ لِأَصْحَابِنَا وُجُوهًا دَالَّةً عَلَى صِحَّةِ الرُّؤْيَةِ. أَمَّا الْقَاضِي فَقَدْ تَمَسَّكَ بِوُجُوهٍ عَقْلِيَّةٍ أَوَّلُهَا: أَنَّ الْحَاسَّةَ إِذَا كَانَتْ سَلِيمَةً وَكَانَ الْمَرْئِيُّ حَاضِرًا وَكَانَتِ الشَّرَائِطُ الْمُعْتَبَرَةُ حَاصِلَةً وَهِيَ أَنْ لَا يَحْصُلَ الْقُرْبُ الْقَرِيبُ وَلَا الْبُعْدُ الْبَعِيدُ وَلَا يَحْصُلَ الْحِجَابُ وَيَكُونَ الْمَرْئِيُّ مُقَابِلًا أَوْ فِي حُكْمِ الْمُقَابِلِ فَإِنَّهُ يَجِبُ حُصُولُ الرُّؤْيَةِ، إِذْ لَوْ جَازَ مَعَ حُصُولِ هَذِهِ الْأُمُورِ أَنْ لَا تَحْصُلَ الرُّؤْيَةُ جَازَ أَنْ يَكُونَ بِحَضْرَتِنَا بُوقَاتٌ وَطَبْلَاتٌ وَلَا نَسْمَعُهَا وَلَا نَرَاهَا وَذَلِكَ يُوجِبُ السَّفْسَطَةَ.
Üçüncü mesele: Bil ki Kadı, tefsirinde rüyetin nefyine delalet eden başka vecihler zikretmiştir ki bunlar hakikatte bu ayete tutunmanın dışındadır, tefsir ilminden ayrıdır ve usûl ilmine dalmaktır. Kadı bunu yaptığı için biz de bunları nakledip cevaplayacak, sonra da arkadaşlarımızın rüyetin sıhhatine delalet eden vecihlerini zikredeceğiz. Kadı'ya gelince; o aklî vecihlere tutunmuştur. Bunların birincisi şudur: Duyu sağlam olduğunda, görülen şey hazır bulunduğunda ve muteber şartlar tahakkuk ettiğinde -ki bunlar aşırı yakınlığın, aşırı uzaklığın ve perdenin bulunmaması, görülen şeyin de karşıda veya karşıda olma hükmünde bulunmasıdır- rüyetin gerçekleşmesi vacip olur. Zira bu hususların gerçekleşmesiyle birlikte rüyetin hasıl olmaması caiz olsaydı, yanımızda borazanlar ve davullar bulunduğu halde onları ne işitmemiz ne de görmemiz caiz olurdu; bu ise safsataya yol açar.
قَالُوا إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ انْتِفَاءَ الْقُرْبِ الْقَرِيبِ وَالْبُعْدِ الْبَعِيدِ وَالْحِجَابِ وَحُصُولِ الْمُقَابَلَةِ فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى مُمْتَنِعٌ، فَلَوْ صَحَّتْ رُؤْيَتُهُ لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُقْتَضِي لِحُصُولِ تِلْكَ الرُّؤْيَةِ هُوَ سَلَامَةَ الْحَاسَّةِ وَكَوْنَ الْمَرْئِيِّ تَصِحُّ رُؤْيَتُهُ. وَهَذَانِ الْمَعْنَيَانِ حَاصِلَانِ فِي هَذَا الْوَقْتِ. فَلَوْ كَانَ بِحَيْثُ تَصِحُّ رُؤْيَتُهُ لَوَجَبَ أَنْ تَحْصُلَ رُؤْيَتُهُ فِي هَذَا الْوَقْتِ. وَحَيْثُ لَمْ تَحْصُلْ هَذِهِ الرُّؤْيَةُ عَلِمْنَا أَنَّهُ مُمْتَنِعُ الرُّؤْيَةِ.
[Mu'tezile] şöyle demiştir: Bu sabit olunca deriz ki: Allah Teâlâ hakkında aşırı yakınlığın, aşırı uzaklığın, perdenin yokluğu ve karşıda bulunmanın hasıl olması imkânsızdır. Dolayısıyla O'nun görülmesi sahih olsaydı, bu rüyetin gerçekleşmesini gerektiren şeyin duyunun sağlamlığı ile görülen şeyin görülmesi sahih bir şey olması gerekirdi. Bu iki mana ise şu anda mevcuttur. Eğer O görülmesi sahih olacak bir mahiyette olsaydı, şu anda O'nun görülmesinin gerçekleşmesi vacip olurdu. Bu rüyet gerçekleşmediğine göre, O'nun görülmesinin imkânsız olduğunu anladık.
وَالْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ مَرْئِيًّا كَانَ مُقَابِلًا أَوْ فِي حُكْمِ الْمُقَابِلِ واللَّه تَعَالَى لَيْسَ كَذَلِكَ، فَوَجَبَ أَنْ تَمْتَنِعَ رُؤْيَتُهُ.
İkinci delil: Görülen her şey ya karşıda yahut karşıda olma hükmündedir; Allah Teâlâ ise böyle değildir. Dolayısıyla O'nun görülmesinin imkânsız olması vacip olmuştur.
وَالْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْقَاضِي: وَيُقَالُ لَهُمْ كَيْفَ يَرَاهُ أَهْلُ الْجَنَّةِ دُونَ أَهْلِ النَّارِ؟ إِمَّا أَنْ يَقْرُبَ منهم أو
Üçüncü delil: Kadı şöyle demiştir: Onlara: "Cehennem ehli görmezken cennet ehli O'nu nasıl görecek? Ya onlara yaklaşacak yahut
يُقَابِلَهُمْ فَيَكُونَ حَالُهُمْ مَعَهُ بِخِلَافِ أَهْلِ النَّارِ وَهَذَا يُوجِبُ أَنَّهُ جِسْمٌ يَجُوزُ عَلَيْهِ الْقُرْبُ وَالْبُعْدُ وَالْحِجَابُ.
karşılarında bulunacaktır ki O'nunla olan durumları cehennem ehlinin hilafına olsun. Bu ise O'nun hakkında yakınlığın, uzaklığın ve perdenin caiz olduğu bir cisim olmasını gerektirir" denilir.
وَالْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الْقَاضِي: إِنْ قُلْتُمْ إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ يَرَوْنَهُ فِي كُلِّ حَالٍ حَتَّى عِنْدَ الْجِمَاعِ وَغَيْرِهِ فَهُوَ بَاطِلٌ، أَوْ يَرَوْنَهُ فِي حَالٍ دُونَ حَالٍ وَهَذَا أَيْضًا بَاطِلٌ، لِأَنَّ ذَلِكَ يُوجِبُ أَنَّهُ تَعَالَى مَرَّةً يَقْرُبُ وَأُخْرَى يَبْعُدُ. وَأَيْضًا فَرُؤْيَتُهُ أَعْظَمُ اللَّذَّاتِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونُوا مُشْتَهِينَ لِتِلْكَ الرُّؤْيَةِ أَبَدًا. فَإِذَا لَمْ يَرَوْهُ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ وَقَعُوا فِي الْغَمِّ وَالْحُزْنِ وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِصِفَاتِ أَهْلِ الْجَنَّةِ. فَهَذَا مَجْمُوعُ مَا ذَكَرَهُ فِي «كِتَابِ التَّفْسِيرِ» .
Dördüncü delil: Kadı şöyle demiştir: Şayet cennet ehlinin O'nu cima anında ve diğer her durumda göreceğini söylerseniz bu batıldır; yahut bazı hallerde görüp bazı hallerde görmeyeceklerini söylerseniz bu da batıldır; çünkü bu, Allah Teâlâ'nın bazen yaklaşıp bazen uzaklaşmasını iktiza eder. Ayrıca O'nun görülmesi lezzetlerin en büyüğüdür; durum böyle olunca onların o rüyeti ebediyen arzuluyor olmaları vacip olur. Bazı vakitlerde O'nu görmezlerse keder ve hüzne düşerler; bu ise cennet ehlinin vasıflarına yakışmaz. İşte onun Tefsir Kitabı'nda zikrettiği hususların toplamı budur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ فِي غَايَةِ الضَّعْفِ.
Bil ki bu gerekçeler son derece zayıftır.
أَمَّا الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: فَيُقَالُ لَهُ هَبْ أَنَّ رُؤْيَةَ الْأَجْسَامِ وَالْأَعْرَاضِ عِنْدَ حُصُولِ سَلَامَةِ الْحَاسَّةِ وَحُضُورِ الْمَرْئِيِّ وَحُصُولِ سَائِرِ الشَّرَائِطِ وَاجِبَةٌ، فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّهُ يَلْزَمُ مِنْهُ أَنْ يَكُونَ رُؤْيَةُ اللَّه تَعَالَى عِنْدَ سَلَامَةِ الْحَاسَّةِ وَعِنْدَ كَوْنِ الْمَرْئِيِّ بِحَيْثُ يَصِحُّ رُؤْيَتُهُ وَاجِبَةً؟ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ ذَاتَهُ تَعَالَى مُخَالِفَةٌ لِسَائِرِ الذَّوَاتِ، وَلَا يَلْزَمُ مِنْ ثُبُوتِ حُكْمٍ فِي شَيْءٍ ثُبُوتُ مِثْلِ ذَلِكَ الْحُكْمِ فِيمَا يُخَالِفُهُ، وَالْعَجَبُ مِنْ هَؤُلَاءِ الْمُعْتَزِلَةِ أَنَّ أَوَّلَهُمْ وَآخِرَهُمْ عَوَّلُوا عَلَى هَذَا الدَّلِيلِ وَهُمْ يَدَّعُونَ الْفِطْنَةَ التَّامَّةَ وَالْكِيَاسَةَ الشَّدِيدَةَ وَلَمْ يَتَنَبَّهْ أَحَدٌ مِنْهُمْ لِهَذَا السُّؤَالِ وَلَمْ يَخْطُرْ بِبَالِهِ رَكَاكَةُ هَذَا الْكَلَامِ.
Birinci gerekçeye gelince: Ona şöyle denilir: Duyu organının sağlam olması, görülecek şeyin hazır bulunması ve diğer şartların gerçekleşmesi anında cisimlerin ve arazların görülmesinin vacip olduğunu bir an kabul etsek bile, bundan duyu organının sağlam olması ve görülenin görülmesi sahih bir şey olması anında Allah Teâlâ'nın görülmesinin de vacip olmasının gerekeceğini nereden çıkardınız? O'nun zâtının diğer bütün zâtlardan farklı olduğunu bilmiyor musunuz? Bir şeyde bir hükmün sabit olmasından, ona zıt olan bir şeyde de aynı hükmün sabit olması gerekmez. Bu Mu'tezile'nin ilkinden sonuncusuna kadar tamamının tam bir anlayış ve keskin bir zekâ iddia ettikleri halde bu delile dayanmaları, içlerinden hiçbirinin bu itirazın farkına varmaması ve bu sözün tutarsızlığının akıllarına bile gelmemiş olması cidden şaşılacak şeydir.
وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي: فَيُقَالُ لَهُ إِنَّ النِّزَاعَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ وَقَعَ فِي أَنَّ الْمَوْجُودَ الَّذِي لَا يَكُونُ مُخْتَصًّا بِمَكَانٍ وَجِهَةٍ هَلْ يَجُوزُ رُؤْيَتُهُ أَمْ لَا؟ فَإِمَّا أَنْ تَدَّعُوا أَنَّ الْعِلْمَ بِامْتِنَاعِ رُؤْيَةِ هَذَا الْمَوْجُودِ الْمَوْصُوفِ بِهَذِهِ الصِّفَةِ عِلْمٌ بَدِيهِيٌّ أَوْ تَقُولُوا إِنَّهُ عِلْمٌ اسْتِدْلَالِيٌّ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْعِلْمُ بِهِ بَدِيهِيًّا لَمَا وَقَعَ الْخِلَافُ فِيهِ بَيْنَ الْعُقَلَاءِ. وَأَيْضًا فَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْعِلْمُ بَدِيهِيًّا كَانَ الِاشْتِغَالُ بِذِكْرِ الدَّلِيلِ عَبَثًا فَاتْرُكُوا الِاسْتِدْلَالَ وَاكْتَفُوا بِادِّعَاءِ الْبَدِيهَةِ. وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ فَنَقُولُ: قَوْلُكُمْ الْمَرْئِيُّ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُقَابِلًا أَوْ فِي حُكْمِ الْمُقَابِلِ إِعَادَةٌ لَعَيْنِ الدَّعْوَى، لِأَنَّ حَاصِلَ الْكَلَامِ أَنَّكُمْ قُلْتُمْ: الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ مَا لَا يَكُونُ مُقَابِلًا وَلَا فِي حُكْمِ الْمُقَابِلِ لَا تَجُوزُ رُؤْيَتُهُ، أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ مرثيا فَإِنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُقَابِلًا أَوْ فِي حُكْمِ الْمُقَابِلِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا فَائِدَةَ فِي هَذَا الْكَلَامِ إِلَّا إِعَادَةُ الدَّعْوَى.
İkinci gerekçeye gelince: Ona şöyle denilir: Bizimle senin arandaki ihtilaf, bir mekâna ve yöne özgü olmayan bir varlığın görülmesinin caiz olup olmadığı konusundadır. Siz ya bu nitelikle nitelenmiş olan bir varlığın görülmesinin imkânsızlığına dair bilginin apaçık (bedîhî) bir bilgi olduğunu iddia edeceksiniz yahut onun istidlâlî (akıl yürütmeyle ulaşılan) bir bilgi olduğunu söyleyeceksiniz. Birincisi batıldır; çünkü buna dair bilgi bedîhî olsaydı, akıl sahipleri arasında bu konuda ihtilaf vuku bulmazdı. Ayrıca bu bilginin bedîhî olduğu varsayıldığında, delil zikretmekle meşgul olmak abes olurdu; o halde akıl yürütmeyi bırakınız da apaçıklık iddiasıyla yetininiz! Şayet ikincisi ise deriz ki: 'Görülenin karşıda veya karşıda olma hükmünde olması vaciptir' sözünüz iddianın aynısını tekrarlamaktan ibarettir. Zira sözün özü şudur ki siz: 'Karşıda veya karşıda olma hükmünde olmayanın görülmesinin caiz olmadığına delil, görülen her şeyin karşıda veya karşıda olma hükmünde olmasının vacip oluşudur' demiş oluyorsunuz. Malumdur ki bu sözde iddiayı tekrarlamaktan başka bir fayda yoktur.
وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فَيُقَالُ لَهُ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ يَرَوْنَهُ وَأَهْلَ النَّارِ لَا يَرَوْنَهُ؟ لَا لِأَجْلِ الْقُرْبِ وَالْبُعْدِ كَمَا ذَكَرْتَ، بَلْ لِأَنَّهُ تَعَالَى يَخْلُقُ الرُّؤْيَةَ فِي عُيُونِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَلَا يَخْلُقُهَا/ فِي عُيُونِ أَهْلِ النَّارِ فَلَوْ رَجَعْتَ فِي إِبْطَالِ هَذَا الْكَلَامِ إِلَى أَنَّ تَجْوِيزَهُ يُفْضِي إِلَى تَجْوِيزِ أَنْ يَكُونَ بِحَضْرَتِنَا بُوقَاتٌ وَطَبْلَاتٌ وَلَا نَرَاهَا وَلَا نَسْمَعُهَا، كَانَ هَذَا رُجُوعًا إِلَى الطَّرِيقَةِ الْأُولَى، وَقَدْ سَبَقَ جَوَابُهَا.
Üçüncü gerekçeye gelince: Ona şöyle denilir: Cennet ehlinin O'nu göreceği, cehennem ehlinin ise görmeyeceği; ancak bunun senin zikrettiğin gibi yakınlık ve uzaklıktan ötürü değil, Allah Teâlâ'nın rüyeti cennet ehlinin gözlerinde yaratıp / cehennem ehlinin gözlerinde yaratmamasından dolayı olduğu neden söylenemez olsun? Eğer bu sözü iptal etmede, bunu caiz görmenin yanımızda borazanlar ve davullar bulunduğu halde onları görmememizi ve işitmememizi caiz görmeye varacağı noktasına geri dönersen, bu birinci yönteme geri dönüş olur ki onun cevabı daha önce geçmişti.
وَأَمَّا الْوَجْهُ الرَّابِعُ: فَيُقَالُ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَرَوْنَ اللَّه تَعَالَى فِي حَالٍ دُونَ حَالٍ. أَمَّا قَوْلُهُ فَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى مَرَّةً يَقْرُبُ وَمَرَّةً يَبْعُدُ، فَيُقَالُ هَذَا عَوْدٌ إِلَى أَنَّ الْإِبْصَارَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ الشَّرَائِطِ الْمَذْكُورَةِ، وَهُوَ عَوْدٌ إِلَى الطَّرِيقِ الْأَوَّلِ، وَقَدْ سَبَقَ جَوَابُهُ، وَقَوْلُهُ ثَانِيًا: الرُّؤْيَةُ أَعْظَمُ اللَّذَّاتِ، فَيُقَالُ لَهُ إِنَّهَا وَإِنْ كَانَتْ كَذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ يَشْتَهُونَهَا فِي حَالٍ دُونَ حَالٍ، بِدَلِيلِ أَنَّ سَائِرَ لَذَّاتِ الْجَنَّةِ وَمَنَافِعِهَا طَيِّبَةٌ وَلَذِيذَةٌ ثُمَّ إِنَّهَا تَحْصُلُ فِي حَالٍ دُونَ حَالٍ فَكَذَا هَاهُنَا. فَهَذَا تَمَامُ الْكَلَامِ فِي الْجَوَابِ عَنِ الْوُجُوهِ الَّتِي ذَكَرَهَا فِي هَذَا الْبَابِ.
Dördüncü gerekçeye gelince: [Ona da] şöyle denilir: Müminlerin Allah Teâlâ'yı her halde değil de bazı hallerde görecekleri neden söylenemez olsun? Onun: 'Bu durum, Allah Teâlâ'nın bazen yaklaşıp bazen uzaklaştığının söylenmesini iktiza eder' sözüne gelince; buna 'Bu, görmenin ancak zikredilen şartlar vuku bulduğunda hasıl olacağı fikrine geri dönüştür; yani birinci yola dönüştür ve onun cevabı daha önce geçmişti' denilir. İkinci olarak söylediği: 'Rüyet lezzetlerin en büyüğüdür' sözüne ise şöyle denilir: O her ne kadar böyle olsa da cennetin diğer lezzet ve faydalarının son derece hoş ve lezzetli olmasına rağmen bazı hallerde hasıl olup bazı hallerde hasıl olmaması deliliyle, onların o rüyeti her halde değil de bazı hallerde arzuladıklarının söylenmesi uzak bir ihtimal değildir; burada da durum böyledir. İşte onun bu konuda zikrettiği gerekçelere verilen cevabın tamamı bundan ibarettir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي تَقْرِيرِ الْوُجُوهِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَرَوْنَ اللَّه تَعَالَى وَنَحْنُ نَعُدُّهَا هُنَا عَدًّا، وَنُحِيلُ تَقْرِيرَهَا إِلَى الْمَوَاضِعِ اللَّائِقَةِ بِهَا. فَالْأَوَّلُ: أَنَّ مُوسَى ﵇ طَلَبَ الرُّؤْيَةَ مِنَ اللَّه تَعَالَى، وَذَلِكَ يَدُلُّ على
Dördüncü Mesele: Müminlerin Allah Teâlâ'yı göreceklerine delalet eden gerekçelerin açıklanması hakkındadır. Biz bunları burada sadece sayacağız, genişçe açıklanmasını ise uygun yerlerine havale edeceğiz. Birincisi: Musa aleyhisselâm Allah Teâlâ'dan rüyeti talep etmiştir; bu ise
جَوَازِ رُؤْيَةِ اللَّه تَعَالَى: وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى عَلَّقَ الرُّؤْيَةَ عَلَى اسْتِقْرَارِ الْجَبَلِ حَيْثُ قَالَ: فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي [الْأَعْرَافِ: ١٤٣] وَاسْتِقْرَارُ الجبل جائز والمعلق على الجائز جايز، وَهَذَانِ الدَّلِيلَانِ سَيَأْتِي تَقْرِيرُهُمَا إِنْ شَاءَ اللَّه تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ.
Allah Teâlâ'nın görülmesinin caiz olduğuna delalet eder. İkincisi: Allah Teâlâ: { فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي } “...Eğer o yerinde durabilirse sen de beni göreceksin...” [A'râf 143] buyurarak rüyeti dağın yerinde durmasına bağlamıştır. Dağın yerinde durması ise mümkündür (caizdir); mümkün olan bir şeye bağlanan şey de mümkündür. Bu iki delilin açıklaması inşallah A'râf Suresi'nde gelecektir.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ مِنَ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ.
Üçüncü Delil: Zikredilen yönlerden { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” ayetine tutunmaktır.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى [يونس: ٢٦] وزيادة وَتَقْرِيرُهُ قَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي سُورَةِ يُونُسَ.
Dördüncü Delil: Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ } “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır...” [Yûnus 26] ayetine tutunmaktır. Bunun açıklaması Yûnus Suresi'nde zikredilmişti.
الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ [الْكَهْفِ: ١١٠] وَكَذَا الْقَوْلُ فِي جَمِيعِ الْآيَاتِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى اللِّقَاءِ وَتَقْرِيرُهُ قَدْ مَرَّ فِي هَذَا التَّفْسِيرِ مِرَارًا وَأَطْوَارًا.
Beşinci Delil: Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ } “...Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa...” [Kehf 110] ayetine tutunmaktır. Likâ (kavuşma) lafzını içeren bütün ayetler hakkındaki söz de böyledir; bunun açıklaması bu tefsirde defalarca ve türlü şekillerde geçmiştir.
الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيماً وَمُلْكاً كَبِيراً [الإنسان: ٢٠] فإن إحدى القراآت فِي هَذِهِ الْآيَةِ: مُلْكاً بِفَتْحِ الْمِيمِ وَكَسْرِ اللَّامِ، وَأَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْمَلِكَ لَيْسَ إِلَّا اللَّه تَعَالَى. وَعِنْدِي التَّمَسُّكُ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَقْوَى مِنَ التَّمَسُّكِ بِغَيْرِهَا.
Altıncı Delil: Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيماً وَمُلْكاً كَبِيراً } “Oraya baktığın zaman, bir nimet ve büyük bir mülk görürsün” [İnsân 20] ayetine tutunmaktır. Nitekim bu ayetteki kıraatlerden biri mim harfinin fethası ve lâm harfinin kesresiyle "meliken" (مَلِكاً) şeklindedir. Müslümanlar o Melik'in ancak Allah Teâlâ olduğu hususunda icma etmişlerdir. Bana göre bu ayete tutunmak diğerlerine tutunmaktan daha kuvvetlidir.
الْحُجَّةُ السَّابِعَةُ: التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ [الْمُطَفِّفِينَ: ١٥] وَتَخْصِيصُ الْكُفَّارِ بِالْحَجْبِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ لَا يَكُونُونَ مَحْجُوبِينَ عَنْ رُؤْيَةِ اللَّه ﷿.
Yedinci Delil: Allah Teâlâ'nın: { كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ } “Hayır! Şüphesiz onlar o gün Rablerinden perdelenmişlerdir” [Mutaffifîn 15] ayetine tutunmaktır. Perdelenmenin kâfirlere tahsis edilmesi, müminlerin aziz ve celil olan Allah'ı görmekten perdelenmeyeceklerine delalet eder.
الْحُجَّةُ الثَّامِنَةُ: التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى [النَّجْمِ: ١٣، ١٤] وَتَقْرِيرُ هَذِهِ الْحُجَّةِ سَيَأْتِي فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ النَّجْمِ.
Sekizinci Delil: Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى } “Andolsun ki onu bir başka inişte de Sidretü'l-Müntehâ'nın yanında gördü” [Necm 13-14] ayetine tutunmaktır. Bu delilin açıklaması Necm Suresi'nin tefsirinde gelecektir.
الْحُجَّةُ التَّاسِعَةُ: أَنَّ الْقُلُوبَ الصَّافِيَةَ مَجْبُولَةٌ عَلَى حُبِّ مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى عَلَى أَكْمَلِ الْوُجُوهِ، وَأَكْمَلُ طُرُقِ الْمَعْرِفَةِ هُوَ الرُّؤْيَةُ. فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ رُؤْيَةُ اللَّه تَعَالَى مَطْلُوبَةً لِكُلِّ أَحَدٍ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ الْقَطْعُ بِحُصُولِهَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَكُمْ فِيها مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ
Dokuzuncu Delil: Berrak kalpler, Allah Teâlâ'yı en mükemmel veçhile bilmeyi sevecek bir fıtratta yaratılmıştır. Marifetin en mükemmel yolu ise görmektir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın görülmesinin herkes tarafından arzulanan bir şey olması vacip olur. Bu sabit olunca, Allah Teâlâ'nın: { وَلَكُمْ فِيها مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ } “...Orada canlarınızın çektiği her şey sizindir...”
[فُصِّلَتْ: ٣١] .
[Fussilet 31] buyruğundan dolayı bunun gerçekleştiğine kesin olarak hükmetmek vacip olur.
الْحُجَّةُ الْعَاشِرَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا [الْكَهْفِ: ١٠٧] دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ جَمِيعَ جَنَّاتِ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا لِلْمُؤْمِنِينَ، وَالِاقْتِصَارُ فِيهَا عَلَى النُّزُلِ لَا يَجُوزُ، بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَحْصُلَ عَقِيبَ النُّزُلِ تَشْرِيفٌ أَعْظَمُ حَالًا مِنْ ذَلِكَ النُّزُلِ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا الرُّؤْيَةُ.
Onuncu Delil: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenlere gelince, konak olarak onlar için Firdevs cennetleri vardır” [Kehf 107] buyruğudur. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın bütün Firdevs cennetlerini müminler için bir nüzül (ağırlama ikramı) kıldığına delalet etmiştir. Cennette yalnızca bu nüzül ile yetinilmesi ise caiz değildir; bilakis nüzülün ardından bu nüzülden daha büyük mertebede bir taltifin hasıl olması gerekir ki bu da rüyetten başkası değildir.
الْحُجَّةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: قَوْلِهِ تَعَالَى: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ [الْقِيَامَةِ: ٢٢، ٢٣] وَتَقْرِيرُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ سَيَأْتِي فِي الْمَوْضِعِ اللَّائِقِ بِهِ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ. وَأَمَّا الْأَخْبَارُ فَكَثِيرَةٌ مِنْهَا الْحَدِيثُ الْمَشْهُورُ وَهُوَ
On Birinci Delil: Allah Teâlâ'nın: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ } “O gün birtakım yüzler ışıl ışıl parlar, Rablerine bakarlar” [Kıyâme 22-23] buyruğudur. Bu delillerin her birinin açıklaması bu kitabın uygun yerinde gelecektir. Rivayetlere gelince pek çoktur; meşhur hadis bunlardan biridir ki o da
قَوْلُهُ ﵇: «سَتَرَوْنَ رَبَّكُمْ كَمَا تَرَوْنَ الْقَمَرَ لَيْلَةَ الْبَدْرِ لَا تُضَامُّونَ فِي رُؤْيَتِهِ»
Hz. Peygamber aleyhisselâm'ın: { سَتَرَوْنَ رَبَّكُمْ كَمَا تَرَوْنَ الْقَمَرَ لَيْلَةَ الْبَدْرِ لَا تُضَامُّونَ فِي رُؤْيَتِهِ } “Siz dolunay gecesinde ayı gördüğünüz gibi Rabbinizi de göreceksiniz; O'nu görmede birbirinize bir engeliniz / izdihamınız olmayacaktır” buyruğudur.
وَاعْلَمْ أَنَّ التَّشْبِيهَ وَقَعَ فِي تَشْبِيهِ الرُّؤْيَةِ بِالرُّؤْيَةِ فِي الْجَلَاءِ وَالْوُضُوحِ لَا فِي تَشْبِيهِ الْمَرْئِيِّ بِالْمَرْئِيِّ، وَمِنْهَا مَا اتَّفَقَ الْجُمْهُورُ عَلَيْهِ مِنْ
Bil ki buradaki benzetme, görülenin görülene benzetilmesi değil, kapalılıktan uzaklık ve açıklık bakımından görmenin görmeye benzetilmesidir. Bu delillerden biri de cumhurun ittifak ettiği,
أَنَّهُ ﵌ قَرَأَ قَوْلَهُ تَعَالَى: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ [يُونُسَ: ٢٦] فَقَالَ الْحُسْنَى هِيَ الْجَنَّةُ، وَالزِّيَادَةُ النَّظَرُ إِلَى وَجْهِ اللَّه،
Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ } “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” [Yûnus 26] ayetini okuyup şöyle buyurmuş olmasıdır: { الْحُسْنَى هِيَ الْجَنَّةُ، وَالزِّيَادَةُ النَّظَرُ إِلَى وَجْهِ اللَّه } “Hüsnâ cennettir, ziyâde ise Allah'ın vechine bakmaktır.”
وَمِنْهَا أَنَّ الصَّحَابَةَ ﵃ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ النَّبِيَّ ﵌ هَلْ رَأَى اللَّه لَيْلَةَ الْمِعْرَاجِ، وَلَمْ يُكَفِّرْ بَعْضُهُمْ بَعْضًا بِهَذَا السَّبَبِ؟ وَمَا نَسَبَهُ إِلَى الْبِدْعَةِ وَالضَّلَالَةِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا مُجْمِعِينَ عَلَى أَنَّهُ لَا امْتِنَاعَ عَقْلًا فِي رُؤْيَةِ اللَّه تَعَالَى، فَهَذَا جُمْلَةُ الْكَلَامِ فِي سَمْعِيَّاتِ مَسْأَلَةِ الرُّؤْيَةِ.
Bu delillerden biri de sahabenin radıyallâhu anhum Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Miraç gecesinde Allah'ı görüp görmediği hususunda ihtilaf etmiş olmaları, buna rağmen bu sebeple birbirlerini tekfir etmeyip bidat ve dalâletle itham etmemiş olmalarıdır. Bu da onların Allah Teâlâ'nın görülmesinde aklen bir imkânsızlık bulunmadığı hususunda icma halinde olduklarına delalet eder. Rüyet meselesinin naklî delillerine dair sözlerin özeti işte bundan ibarettir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: دَلَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَرَى الْأَشْيَاءَ وَيُبْصِرُهَا وَيُدْرِكُهَا.
Beşinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ } “O ise bütün gözleri idrak eder” buyruğu, O'nun eşyayı gördüğüne, müşahede ettiğine ve idrak ettiğine delalet etmiştir.
وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْأَبْصَارِ عَيْنَ الْأَبْصَارِ. أَوِ الْمُرَادُ مِنْهُ الْمُبْصِرِينَ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ وَجَبَ الْحُكْمُ بِكَوْنِهِ تَعَالَى رَائِيًا لِرُؤْيَةِ الرَّائِينَ وَلِأَبْصَارِ الْمُبْصِرِينَ، وَكُلُّ مَنْ قَالَ ذَلِكَ قَالَ إِنَّهُ تَعَالَى يَرَى جَمِيعَ الْمَرْئِيَّاتِ وَالْمُبْصَرَاتِ. وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ وَجَبَ الْحُكْمُ بِكَوْنِهِ تَعَالَى رَائِيًا لِلْمُبْصِرِينَ، فَعَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ تَدُلُّ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى مُبْصِرًا لِلْمُبْصَرَاتِ رَائِيًا لِلْمَرْئِيَّاتِ.
Zira 'ebsâr' lafzından kastedilen ya bizzat görme duyuları / gözlerin kendisidir yahut görenlerdir. Eğer birincisi ise, Allah Teâlâ'nın görenlerin rüyetini ve bakanların görme duyularını gördüğüne hükmetmek vacip olur; bunu söyleyen herkes, Allah Teâlâ'nın görülen ve müşahede edilen her şeyi gördüğünü söyler. Şayet ikincisi ise, Allah Teâlâ'nın görenleri gördüğüne hükmetmek vacip olur. Dolayısıyla her iki ihtimale göre de bu ayet, O'nun görülenleri müşahede eden ve görülebilenleri gören olduğuna delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ يُفِيدُ الْحَصْرَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ وَلَا يُدْرِكُهَا غَيْرُ اللَّه تَعَالَى، وَالْمَعْنَى أَنَّ الْأَمْرَ الَّذِي بِهِ يَصِيرُ الْحَيُّ رَائِيًا لِلْمَرْئِيَّاتِ وَمُبْصِرًا لِلْمُبْصَرَاتِ وَمُدْرِكًا لِلْمُدْرَكَاتِ، أَمْرٌ عَجِيبٌ وَمَاهِيَّةٌ شَرِيفَةٌ، لَا يُحِيطُ الْعَقْلُ بِكُنْهِهَا. وَمَعَ ذَلِكَ فَإِنَّ اللَّه تَعَالَى مُدْرِكٌ لِحَقِيقَتِهَا مُطَّلِعٌ عَلَى مَاهِيَّتِهَا، فَيَكُونُ الْمَعْنَى مِنْ قَوْلِهِ: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ هُوَ أَنَّ شَيْئًا مِنَ الْقُوَى الْمُدْرَكَةِ لَا تُحِيطُ بِحَقِيقَتِهِ، وَأَنَّ عَقْلًا مِنَ الْعُقُولِ لَا يَقِفُ عَلَى كُنْهِ صَمَدِيَّتِهِ، فَكَلَّتِ الْأَبْصَارُ عَنْ إِدْرَاكِهِ، وَارْتَدَعَتِ الْعُقُولُ عَنِ الْوُصُولِ إِلَى مَيَادِينِ عِزَّتِهِ، / وَكَمَا أَنَّ شَيْئًا لَا يُحِيطُ بِهِ، فَعِلْمُهُ مُحِيطٌ بِالْكُلِّ، وَإِدْرَاكُهُ مُتَنَاوَلٌ لِلْكُلِّ، فَهَذَا كَيْفِيَّةُ نَظْمِ هَذِهِ الْآيَةِ.
Altıncı Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ } “O ise bütün gözleri idrak eder” buyruğu hasr bildirir; anlamı: Gözleri ancak Allah Teâlâ idrak eder, O'ndan başkası onları idrak edemez demektir. Mana şudur: Canlının görülenleri görür, müşahede edilenleri seyreder ve idrak olunanları idrak eder hale gelmesini sağlayan durum hayret verici bir iş ve şerefli bir mahiyettir ki akıl onun hakikatini kuşatamaz. Bununla birlikte Allah Teâlâ onun hakikatini idrak edici ve mahiyetine muttali olucudur. Buna göre O'nun: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” buyruğunun manası şudur: İdrak edici güçlerden hiçbiri O'nun hakikatini kuşatamaz ve akıllardan hiçbir akıl O'nun samediyetinin künhüne vakıf olamaz. Böylece gözler O'nu idrak etmekten âciz kalmış, akıllar da O'nun izzet meydanlarına ulaşmaktan geri durmuştur. / Hiçbir şey O'nu kuşatamadığı gibi O'nun ilmi her şeyi kuşatmış ve idraki her şeye şamil olmuştur. İşte bu ayetin nazmının keyfiyeti böyledir.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ اللَّطَافَةُ ضِدُّ الْكَثَافَةِ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ الرِّقَّةُ، وَذَلِكَ فِي حَقِّ اللَّه مُمْتَنِعٌ، فَوَجَبَ الْمَصِيرُ فِيهِ إِلَى التَّأْوِيلِ، وَهُوَ مِنْ وُجُوهٍ:
Yedinci Mesele: Ayette geçen: { وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ } “O lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır” kısmıdır. Letâfet kesâfetin zıddıdır ve bundan kastedilen inceliktir; bu ise Allah hakkında imkânsızdır. Dolayısıyla bu konuda tevil yoluna gitmek vacip olmuştur; bu da birkaç yöndendir:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ لُطْفُ صُنْعِهِ فِي تَرْكِيبِ أَبْدَانِ الْحَيَوَانَاتِ مِنَ الْأَجْزَاءِ الدَّقِيقَةِ، وَالْأَغْشِيَةِ الرَّقِيقَةِ وَالْمَنَافِذِ الضَّيِّقَةِ الَّتِي لَا يَعْلَمُهَا أَحَدٌ إِلَّا اللَّه تَعَالَى.
Birinci Yön: Hayvanların bedenlerini Allah Teâlâ'dan başka kimsenin bilemeyeceği ince parçalardan, zarif zarlardan ve dar geçitlerden yaratmasındaki sanatının inceliğidir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَطِيفٌ فِي الْإِنْعَامِ وَالرَّأْفَةِ وَالرَّحْمَةِ.
İkinci Yön: Şanı yüce Allah'ın nimet vermede, şefkat ve merhamette lütufkâr olmasıdır.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ لَطِيفٌ بِعِبَادِهِ، حَيْثُ يُثْنِي عَلَيْهِمْ عِنْدَ الطَّاعَةِ، وَيَأْمُرُهُمْ بِالتَّوْبَةِ عِنْدَ الْمَعْصِيَةِ، وَلَا يَقْطَعُ عَنْهُمْ سَوَادَ رحمته سواء كانوا مطيعين أو عُصَاةً.
Üçüncü Yön: İtaat ettiklerinde kendilerini övmesi, günah işlediklerinde onları tevbeye çağırması ve gerek itaatkâr gerekse günahkâr olsunlar rahmetinin gölgesini onlardan kesmemesi bakımından kullarına karşı Latîf olmasıdır.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ لَطِيفٌ بِهِمْ حَيْثُ لَا يَأْمُرُهُمْ فَوْقَ طَاقَتِهِمْ، وَيُنْعِمُ عَلَيْهِمْ بِمَا هُوَ فَوْقَ اسْتِحْقَاقِهِمْ. وَأَمَّا الْخَبِيرُ: فَهُوَ مِنَ الْخَبَرِ وَهُوَ الْعِلْمُ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَطِيفٌ بِعِبَادِهِ مَعَ كَوْنِهِ عَالِمًا بِمَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ ارْتِكَابِ الْمَعَاصِي وَالْإِقْدَامِ عَلَى الْقَبَائِحِ، وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» اللَّطِيفُ مَعْنَاهُ: أَنَّهُ يَلْطُفُ عَنْ أَنْ تُدْرِكَهُ الْأَبْصَارُ الْخَبِيرُ بِكُلِّ لَطِيفٍ، فَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ وَلَا يَلْطُفُ شَيْءٌ عَنْ إِدْرَاكِهِ، وَهَذَا وجه حسن.
Dördüncü Yön: Güçlerinin üstünde bir şeyle onları emretmemesi ve hak ettiklerinin çok üzerinde onlara nimet vermesi hasebiyle onlara Latîf olmasıdır. Habîr (الْخَبِيرُ) ismine gelince: Bu haber kökünden olup ilim demektir; mana şudur: O, kullarının günahları işlemekte ve çirkin işlere cüret etmekte olduklarını bildiği halde onlara karşı lütufkârdır. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: el-Latîf'in manası: Gözlerin kendisini idrak edemeyeceği derecede latif olan demektir; el-Habîr ise her latif şeyden haberdar olan demektir. Dolayısıyla O gözleri idrak eder ve hiçbir şey O'nun idrakinden gizli/latif kalamaz. Bu da güzel bir izahtır.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٠٤]
[En'âm Suresi (6): Ayet 104]
قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (١٠٤)
{ قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Doğrusu size Rabbinizden basiretler gelmiştir. Artık kim görürse kendi lehine, kim de körlük ederse kendi aleyhinedir. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim.” (104)
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayetle ilgili birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَرَّرَ هَذِهِ الْبَيَانَاتِ الظَّاهِرَةَ، وَالدَّلَائِلَ الْقَاهِرَةَ فِي هَذِهِ الْمَطَالِبِ الْعَالِيَةِ الشَّرِيفَةِ الْإِلَهِيَّةِ. عَادَ إِلَى تَقْرِيرِ أَمْرِ الدَّعْوَى وَالتَّبْلِيغِ وَالرِّسَالَةِ فَقَالَ: قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَالْبَصَائِرُ جَمْعُ الْبَصِيرَةِ، وَكَمَا أَنَّ الْبَصَرَ اسْمٌ لِلْإِدْرَاكِ التَّامِّ الْكَامِلِ الْحَاصِلِ بِالْعَيْنِ الَّتِي فِي الرَّأْسِ، فَالْبَصِيرَةُ اسْمٌ لِلْإِدْرَاكِ التَّامِّ الْحَاصِلِ فِي الْقَلْبِ. قَالَ تَعَالَى: بَلِ الْإِنْسانُ عَلى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ bu yüce, şerefli ve ilahî meselelerde bu açık beyanları ve ezici delilleri ortaya koyunca, yeniden davet, tebliğ ve risalet meselesini açıklamaya dönerek: { قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ } “Doğrusu size Rabbinizden basiretler gelmiştir” buyurmuştur. Basâir (الْبَصَائِرُ), basîret kelimesinin çoğuludur. Baştaki gözle gerçekleşen tam ve kâmil idrakin adı 'basar' olduğu gibi, kalpte gerçekleşen tam idrakin adı da 'basîrettir'. Nitekim Allah Teâlâ: { بَلِ الْإِنْسانُ عَلى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ } “Doğrusu insan kendi nefsi üzerine bir basirettir”
[الْقِيَامَةِ: ١٤] أَيْ لَهُ مِنْ نَفْسِهِ مَعْرِفَةٌ تَامَّةٌ، وَأَرَادَ بِقَوْلِهِ: قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةَ، وَهِيَ فِي أَنْفُسِهَا لَيْسَتْ بَصَائِرَ إِلَّا أَنَّهَا لِقُوَّتِهَا وَجَلَالَتِهَا تُوجِبُ الْبَصَائِرَ لِمَنْ عَرَفَهَا، وَوَقَفَ عَلَى حَقَائِقِهَا، فَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ أَسْبَابًا لِحُصُولِ الْبَصَائِرِ.
[Kıyâme 14] yani kendisi hakkında tam bir bilgiye sahiptir buyurmuştur. O'nun: { قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ } “Doğrusu size Rabbinizden basiretler gelmiştir” sözüyle kastedilen geçmiş ayetlerdir. Bu ayetler bizzat kendileri basiretler olmasalar da kuvvetleri ve celalleri sebebiyle onları tanıyan ve hakikatlerine vakıf olan kimseler için basiretleri gerekli kılarlar. İşte bu ayetler basiretlerin meydana gelmesine sebep oldukları için,
سُمِّيَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ أَنْفُسُهَا بِالْبَصَائِرِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ بَيَانُ مَا يَتَعَلَّقُ بِالرَّسُولِ وَمَا لَا يَتَعَلَّقُ بِهِ.
bu ayetlerin kendileri basiretler olarak adlandırılmıştır. Bu ayetten maksat, Peygamber'e taalluk eden ve etmeyen şeyleri beyan etmektir.
أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الَّذِي يَتَعَلَّقُ بِالرَّسُولِ، فَهُوَ الدَّعْوَةُ إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ، وَتَبْلِيغِ الدَّلَالَةِ وَالْبَيِّنَاتِ فِيهَا، وَهُوَ أَنَّهُ ﵇ مَا قَصَّرَ فِي تَبْلِيغِهَا وَإِيضَاحِهَا وَإِزَالَةِ الشُّبُهَاتِ عَنْهَا، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ.
Peygamber'e taalluk eden birinci kısma gelince: Bu, hak dine davet etmek, bu dindeki delil ve beyanları tebliğ etmektir. O da Hz. Peygamber'in aleyhisselâm bunları tebliğ etmekte, açıklamada ve bunlara dair şüpheleri gidermede hiçbir kusur etmemiş olmasıdır. { قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ } “Doğrusu size Rabbinizden basiretler gelmiştir” buyruğundan murat da budur.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ الَّذِي لَا يَتَعَلَّقُ بِالرَّسُولِ، فَإِقْدَامُهُمْ عَلَى الْإِيمَانِ وَتَرْكِ الْكُفْرِ، فَإِنَّ هَذَا لَا يَتَعَلَّقُ بِالرَّسُولِ، بَلْ يَتَعَلَّقُ بِاخْتِيَارِهِمْ، وَنَفْعُهُ وَضَرُّهُ عَائِدٌ إِلَيْهِمْ، وَالْمَعْنَى مَنْ أَبْصَرَ الْحَقَّ وَآمَنَ فَلِنَفْسِهِ أَبْصَرَ، وَإِيَّاهَا نَفَعَ، وَمَنْ عَمِيَ عَنْهُ فَعَلَى نَفْسِهِ عَمِيَ وَإِيَّاهَا ضَرَّ بِالْعَمَى وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ أَحْفَظُ أَعْمَالَكُمْ وَأُجَازِيكُمْ عَلَيْهَا. إِنَّمَا أَنَا مُنْذِرٌ واللَّه هُوَ الْحَفِيظُ عَلَيْكُمْ.
Peygamber'e taalluk etmeyen ikinci kısma gelince: Bu, onların imana yönelmeleri ve küfrü terk etmeleridir. Zira bu Peygamber'e ait bir durum olmayıp onların tercihlerine bağlıdır; faydası da zararı da kendilerine döner. Anlam şudur: Kim hakkı görür ve iman ederse kendi nefsi için görmüş ve ona fayda sağlamış olur; kim de haktan yana körlük ederse kendi nefsi aleyhine körlük etmiş ve bu körlükle ona zarar vermiş olur. { وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim” [ifadesinin anlamı ise]: Amellerinizi koruyup kaydedecek ve onlara karşılık verecek bir bekçi değilim. Ben sadece bir uyarıcıyım; sizin üzerinizdeki gerçek koruyucu ve gözetici ise Allah'tır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي أَحْكَامِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَهِيَ أَرْبَعَةٌ ذَكَرَهَا الْقَاضِي: فَالْأَوَّلُ: الْغَرَضُ بِهَذِهِ الْبَصَائِرِ أَنْ يَنْتَفِعَ بِهَا اخْتِيَارًا اسْتَحَقَّ بِهَا الثَّوَابَ لَا أَنْ يَحْمِلَ عَلَيْهَا أَوْ يَلْجَأَ إِلَيْهَا، لِأَنَّ ذَلِكَ يُبْطِلُ هَذَا الْغَرَضَ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا دَلَّنَا وَبَيَّنَ لَنَا مَنَافِعَ، وَأَغْرَاضُ الْمَنَافِعِ تَعُودُ إِلَيْنَا لَا لِمَنَافِعَ تَعُودُ إِلَى اللَّه تَعَالَى. وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْمَرْءَ بِعُدُولِهِ عَنِ النَّظَرِ وَالتَّدَبُّرِ يَضُرُّ بِنَفْسِهِ، وَلَمْ يُؤْتَ إِلَّا مِنْ قِبَلِهِ لَا مِنْ قِبَلِ رَبِّهِ. وَالرَّابِعُ: أَنَّهُ مُتَمَكِّنٌ مِنَ الْأَمْرَيْنِ، فَلِذَلِكَ قَالَ: فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها قَالَ: وَفِيهِ إِبْطَالُ قَوْلِ الْمُجْبِرَةِ فِي الْمَخْلُوقِ، وَفِي أَنَّهُ تَعَالَى يُكَلِّفُ بِلَا قُدْرَةٍ.
İkinci Mesele: Bu ayetin hükümleri hakkındadır ki Kadı'nın zikrettiği üzere bunlar dörttür: Birincisi: Bu basiretlerden maksat, kulun bunlardan ihtiyarî olarak faydalanıp bu sayede sevaba hak kazanmasıdır; zorlanması veya çaresiz bırakılması değildir. Çünkü böyle bir zorlama bu gayeyi iptal eder. İkincisi: Allah Teâlâ bize ancak faydaları göstermiş ve açıklamıştır; bu faydaların gayeleri ise Allah Teâlâ'ya dönen faydalar için değil, bize dönen faydalar içindir. Üçüncüsü: İnsan akıl yürütmeyi ve tefekkürü terk etmekle bizzat kendi nefsine zarar verir ve başına gelenler Rabbinden değil ancak kendisinden kaynaklanır. Dördüncüsü: İnsan her iki şeye de muktedirdir; nitekim Allah Teâlâ bundan ötürü: { فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها } “Artık kim görürse kendi lehine, kim de körlük ederse kendi aleyhinedir” buyurmuştur. Kadı şöyle demiştir: 'Bunda, Mücbire'nin yaratılmış hakkındaki ve Allah Teâlâ'nın güç yetirilemeyen şeyi teklif edeceği yönündeki görüşünün iptali vardır.'
وَاعْلَمْ أَنَّهُ مَتَى شَرَعَتِ الْمُعْتَزِلَةُ فِي الْحِكْمَةِ وَالْفَلْسَفَةِ وَالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ، فَلَا طَرِيقَ فِيهِ إِلَّا مُعَارَضَتُهُ بِسُؤَالِ الدَّاعِي فَإِنَّهُ يَهْدِمُ كُلَّ مَا يَذْكُرُونَهُ.
Bil ki Mu'tezile hikmet, felsefe, emir ve nehiy konularına her giriştiğinde, bunları 'dâî' (insanı fiile sevk eden saik) sorusuyla çürütmekten başka yol yoktur; zira bu soru onların zikrettikleri her şeyi yerle bir eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمُرَادُ مِنَ الْإِبْصَارِ هَاهُنَا الْعِلْمُ، وَمِنَ الْعَمَى الْجَهْلُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ [الْحَجِّ: ٤٦] .
Üçüncü Mesele: Buradaki görmekten maksat ilim, körlükten maksat ise cehalettir. Bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } “Gerçek şu ki gözler kör olmaz; fakat sinelerdeki kalpler kör olur” [Hac 46].
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ قَوْلُهُ: فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها مَعْنَاهُ لَا آخُذُكُمْ بِالْإِيمَانِ أَخْذَ الْحَفِيظِ عَلَيْكُمْ وَالْوَكِيلِ. قَالُوا: وَهَذَا إِنَّمَا كَانَ قَبْلَ الْأَمْرِ بِالْقِتَالِ، فَلَمَّا أَمَرَ بِالْقِتَالِ صَارَ حَفِيظًا عَلَيْهِمْ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ آيَةُ الْقِتَالِ نَاسِخَةٌ لِهَذِهِ الْآيَةِ، وَهُوَ بَعِيدٌ فَكَأَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُفَسِّرِينَ مَشْغُوفُونَ بِتَكْثِيرِ النَّسْخِ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ إِلَيْهِ، وَالْحَقُّ مَا تُقَرِّرُهُ أَصْحَابُ أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ الْأَصْلَ عَدَمُ النَّسْخِ، فوجب السعي في تقليله بقدر الإمكان.
Dördüncü Mesele: Müfessirler O'nun: { فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها } “Artık kim görürse kendi lehine, kim de körlük ederse kendi aleyhinedir” sözünün manasının: 'Ben sizi üzerinize bir bekçi ve vekil gibi imana zorla sevk edecek değilim' demek olduğunu söylemişlerdir. Onlar: 'Bu durum ancak savaş emrinden önceydi; savaş emredilince Hz. Peygamber onların üzerine bir koruyucu ve gözetici oldu' demişlerdir. İçlerinden bazıları kıtal ayetinin bu ayeti neshettiğini söylemektedir; fakat bu uzak bir ihtimaldir. Sanki bu müfessirler hiçbir ihtiyaç yokken neshin sayısını çoğaltmaya pek düşkündürler. Doğru olan ise fıkıh usulü âlimlerinin takrir ettiği üzere asıl olanın neshin bulunmaması oluşudur; dolayısıyla neshi elden geldiğince azaltmaya gayret etmek vaciptir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٠٥]
[En'âm Suresi (6): Ayet 105]
وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١٠٥)
{ وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “İşte biz ayetleri böyle türlü türlü açıklıyoruz ki hem onlar 'Sen ders almışsın' desinler hem de biz onu bilen bir topluluğa açıkça bildirelim.” (105)
[في قوله تعالى وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا تَمَّمَ الْكَلَامَ فِي الْإِلَهِيَّاتِ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ شَرَعَ مِنْ هَذَا الْمَوْضِعِ فِي إِثْبَاتِ/ النُّبُوَّاتِ فَبَدَأَ تَعَالَى بِحِكَايَةِ شُبُهَاتِ الْمُنْكِرِينَ لِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵌.
[Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ } “İşte biz ayetleri böyle türlü türlü açıklıyoruz” buyruğu hakkında] Bil ki Allah Teâlâ buraya kadar ilahiyatla ilgili konuları tamamlayınca, buradan itibaren / nübüvvetleri ispat etmeye başlamış ve Hz. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem nübüvvetini inkâr edenlerin şüphelerini aktarmakla söze başlamıştır.
فَالشُّبْهَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُمْ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ الَّذِي جِئْتَنَا بِهِ كَلَامٌ تَسْتَفِيدُهُ مِنْ مُدَارَسَةِ الْعُلَمَاءِ وَمُبَاحَثَةِ الْفُضَلَاءِ، وَتُنَظِّمُهُ مِنْ عند نفسك، ثم تقرأه عَلَيْنَا، وَتَزْعُمُ أَنَّهُ وَحْيٌ نَزَلَ عَلَيْكَ مِنَ اللَّه تَعَالَى، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَجَابَ عَنْهُ بِالْوُجُوهِ الْكَثِيرَةِ، فَهَذَا تَقْرِيرُ النَّظْمِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Birinci şüphe şudur: Onların: 'Ey Muhammed! Bize getirdiğin bu Kur'an, âlimlerden ders alarak ve faziletli kimselerle müzakere ederek edindiğin, sonra kendi katından düzüp tanzim ettiğin, ardından da bize okuyup Allah Teâlâ'dan sana indirilmiş bir vahiy olduğunu iddia ettiğin bir sözdür' demeleridir. Sonra Allah Teâlâ buna pek çok yönden cevap vermiştir. İşte nazmın takriri budur. Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ يَعْنِي أَنَّهُ تَعَالَى يَأْتِي بِهَا مُتَوَاتِرَةً حَالًا بَعْدَ حَالٍ، ثُمَّ قَالَ: وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَفِيهِ مَبَاحِثُ:
Birinci Mesele: Bil ki O'nun: { وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ } “İşte biz ayetleri böyle türlü türlü açıklıyoruz” sözünden murat; Allah Teâlâ'nın ayetleri birbiri ardınca, halden hale getirerek getirmesidir. Sonra: { وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ } “Ve 'Sen ders almışsın' desinler diye...” buyurmuştur. Bunda birkaç inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: حَكَى الْوَاحِدِيُّ: فِي قَوْلِهِ دَرَسَ الْكِتَابَ قَوْلَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْأَصْمَعِيُّ أَصْلُهُ مِنْ قَوْلِهِمْ:
Birinci İnceleme: Vâhidî, 'derese'l-kitâb' (كتابı okudu/inceledi) ifadesi hakkında iki görüş nakletmiştir: Birincisi: Asmaî şöyle demiştir: Bunun aslı Arapların şu sözünden gelir:
دَرَسَ الطَّعَامَ إِذَا دَاسَهُ، يَدْرُسُهُ دِرَاسًا وَالدِّرَاسُ الدِّيَاسُ بِلُغَةِ أَهْلِ الشَّامِ قَالَ: وَدَرَسَ الْكَلَامَ مِنْ هَذَا أَيْ يَدْرُسُهُ فَيَخِفُّ عَلَى لِسَانِهِ. وَالثَّانِي: قَالَ أَبُو الْهَيْثَمِ دَرَسْتُ الْكِتَابَ أَيْ ذَلَّلْتُهُ بِكَثْرَةِ الْقِرَاءَةِ حَتَّى خَفَّ حِفْظُهُ، مِنْ قَوْلِهِمْ دَرَسْتُ الثَّوْبَ أَدْرُسُهُ دَرْسًا فَهُوَ مَدْرُوسٌ وَدَرِيسٌ، أَيْ أَخَلَقْتُهُ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلثَّوْبِ الْخَلِقِ دَرِيسٌ لِأَنَّهُ قَدْ لَانَ، وَالدِّرَاسَةُ الرِّيَاضَةُ، وَمِنْهُ دَرَسْتُ السُّورَةَ حَتَّى حَفِظْتُهَا، ثُمَّ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَهَذَا الْقَوْلُ قَرِيبٌ مِمَّا قَالَهُ الْأَصْمَعِيُّ بَلْ هُوَ نَفْسُهُ لأن المعنى يعود فيه إلى الدليل وَالتَّلْيِينِ.
'Derese't-taâm' (دَرَسَ الطَّعَامَ) yani ekini harman edip çiğnediğinde 'yedrusuhû dirâsen' (يَدْرُسُهُ دِرَاسًا) denir. Şam ehlinin dilinde 'dirâs' (دِرَاس), dövüp çiğnemek manasındaki 'diyâs' (دِيَاس) demektir. Asmaî şöyle devam etmiştir: 'Derese'l-kelâm' ifadesi de buradan gelir; yani sözü tekrar tekrar okur ve böylece söz diline kolay gelir. İkincisi: Ebu'l-Heysem şöyle demiştir: 'Derestü'l-kitâb' (دَرَسْتُ الْكِتَابَ), yani 'Ezberlenmesi kolaylaşıncaya kadar onu çok okuyarak boyun eğdirdim/yumuşattım' demektir. Bu da Arapların elbiseyi yıprattıklarında söyledikleri 'derestü's-sevb edrusuhû dersen fe-hüve medrûsun ve derîs' (دَرَسْتُ الثَّوْبَ أَدْرُسُهُ دَرْسًا فَهُوَ مَدْرُوسٌ وَدَرِيسٌ) yani 'elbiseyi yıprattım/eskittim' sözünden alınmıştır. Nitekim eski elbiseye yumuşadığı için 'derîs' (دَرِيس) denilmiştir; dirâset (دِرَاسَة) ise alıştırma ve temrin demektir. 'Ezberleyinceye kadar sureyi dersettim' sözü de buradandır. Sonra Vâhidî şöyle demiştir: Bu görüş Asmaî'nin söylediğine yakındır; hatta manası kolaylaştırma ve yumuşatmaya dayandığı için onun aynısıdır.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عمر ودارست بِالْأَلِفِ وَنَصْبِ التَّاءِ، وَهُوَ قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَتَفْسِيرُهَا قَرَأْتَ عَلَى الْيَهُودِ وَقَرَءُوا عَلَيْكَ، وَجَرَتْ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُمْ مُدَارَسَةٌ وَمُذَاكَرَةٌ، وَيُقَوِّي هَذِهِ القراءة قوله تعالى: إِنْ هَذا إِلَّا إِفْكٌ افْتَراهُ وَأَعانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ [الْفُرْقَانِ: ٤] وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ دَرَسْتَ أَيْ هَذِهِ الْأَخْبَارُ الَّتِي تَلَوْتَهَا عَلَيْنَا قَدِيمَةٌ قَدْ دَرَسَتْ وَانْمَحَتْ، وَمَضَتْ مِنَ الدَّرْسِ الَّذِي هُوَ تُعَفِّي الْأَثَرِ وَإِمْحَاءُ الرَّسْمِ، قَالَ الْأَزْهَرِيُّ مَنْ قَرَأَ دَرَسْتَ فَمَعْنَاهُ تَقَادَمَتْ أَيْ هَذَا الَّذِي تَتْلُوهُ عَلَيْنَا قَدْ تَقَادَمَ وَتَطَاوَلَ وَهُوَ مِنْ قَوْلِهِمْ دَرَسَ الْأَثَرُ يَدْرِسُ دُرُوسًا.
İkinci İnceleme: İbn Kesîr ve Ebû Amr elif ile ve tâ'nın üstünüyle 'dâraste' (دَارَسْتَ) şeklinde okumuşlardır; bu İbn Abbâs ile Mücâhid'in de kıraatidir. Bunun tefsiri: 'Sen Yahudilere okudun, onlar da sana okudular; böylece seninle onlar arasında bir karşılıklı ders ve müzakere cereyan etti' demektir. Allah Teâlâ'nın: { إِنْ هَذا إِلَّا إِفْكٌ افْتَراهُ وَأَعانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ } “Bu Kur'an, onun uydurduğu bir yalandan başkası değildir; bu hususta ona başka bir topluluk da yardım etmiştir” [Furkân 4] buyruğu bu kıraati desteklemektedir. İbn Âmir ise 'dereset' (دَرَسَتْ) şeklinde [müennes gayb sigasıyla] okumuştur; yani 'Bize okuduğun bu haberler eskidir; geçmiş, silinmiş ve gitmiştir' demektir ki bu izin silinmesi ve eserin kaybolması manasındaki 'ders' (دَرْس) kökündendir. Ezherî şöyle demiştir: 'Dereset' şeklinde okuyanın verdiği mana 'eskidi' şeklindedir; yani 'Bize okuduğun bu şey eskimiş ve üzerinden uzun zaman geçmiştir' demektir ve bu, izin silinip kaybolması hakkında söylenen 'derese'l-eser yedrisu durûsen' (دَرَسَ الْأَثَرُ يَدْرِسُ دُرُوسًا) sözünden alınmıştır.
وَاعْلَمْ أَنَّ صَاحِبَ «الْكَشَّافِ» رَوَى هَاهُنَا قِرَاءَاتٍ أُخْرَى: فَإِحْدَاهَا: دَرُسَتْ بِضَمِّ الرَّاءِ مُبَالَغَةٌ فِي دَرَسَتْ أَيِ اشْتَدَّ دُرُوسُهَا. وَثَانِيهَا: دُرِسَتْ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ بِمَعْنَى قَدُمَتْ وَعَفَتْ. وَثَالِثُهَا:
Bil ki el-Keşşâf sahibi burada başka kıraatler de rivayet etmiştir: Bunlardan birincisi: Râ harfinin zammesiyle 'deruset' (دَرُسَتْ) şeklindedir ki 'dereset' kıraatinde mübalağadır; yani eskimesi ve silinmesi iyice şiddetlendi demektir. İkincisi: Meçhul sîgada 'duriset' (دُرِسَتْ) şeklindedir ki eskidi ve izi silindi manasındadır. Üçüncüsü: