Binûn

En'âm Suresi — 18. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

دَارَسَتْ وَفَسَّرُوهَا بِدَارَسَتِ الْيَهُودُ مُحَمَّدًا. وَرَابِعُهَا: دَرَسَ أَيْ دَرَسَ مُحَمَّدٌ. وَخَامِسُهَا: دَارِسَاتٌ عَلَى مَعْنَى هِيَ دَارِسَاتٌ أَيْ قَدِيمَاتٌ أَوْ ذَاتُ دَرْسٍ كَعِيشَةٍ رَاضِيَةٍ.

'Dâraset' (دَارَسَتْ) şeklindedir ve bunu 'Yahudiler Muhammed ile karşılıklı ders yaptı' diye tefsir etmişlerdir. Dördüncüsü: 'Derese' (دَرَسَ) şeklindedir; yani 'Muhammed ders gördü' demektir. Beşincisi: 'Dârisât' (دَارِسَاتٌ) şeklindedir ki 'Onlar eskidir' veya [fâil ismi mef'ul manasında olup] 'iyşetin râdıyeh' (عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ) ifadesinde olduğu gibi 'ders görülmüş/okunmuş şeylerdir' manasındadır.

الْبحُثُ الثَّالِثُ: «الْوَاوُ» فِي قَوْلِهِ: وَلِيَقُولُوا عَطْفٌ على مضمر والتقدير وكذلك نصرف الآيات لنلزمهم الْحُجَّةَ وَلِيَقُولُوا فَحُذِفَ الْمَعْطُوفُ عَلَيْهِ لِوُضُوحِ مَعْنَاهُ.

Üçüncü İnceleme: { وَلِيَقُولُوا } “ve 'Ders almışsın' desinler diye” buyruğundaki 'vâv' (الْوَاوُ), gizli bir ifadeye matuftur. Takdiri ise şöyledir: 'Kendilerine delili bağlayıcı kılalım ve onlar da [böyle] desinler diye ayetleri işte böyle türlü türlü açıklarız.' Anlamı açık olduğundan dolayı matuf aleyh hazfedilmiştir.

الْبَحْثُ الرَّابِعُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ ثُمَّ ذَكَرَ الْوَجْهَ الَّذِي لِأَجْلِهِ صَرَفَ هَذِهِ الْآيَاتِ وَهُوَ أَمْرَانِ: أَحَدُهُمَا قَوْلُهُ تعالى: وليقولوا دارست وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ أَمَّا هَذَا الْوَجْهُ الثَّانِي فَلَا إِشْكَالَ فِيهِ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الْحِكْمَةَ فِي هَذَا التَّصْرِيفِ أَنْ يَظْهَرَ مِنْهُ الْبَيَانُ وَالْفَهْمُ وَالْعِلْمُ. وَإِنَّمَا الْكَلَامُ في الوجه الأول وهو قوله: وليقولوا دارست لأن قولهم للرسول دارست كُفْرٌ مِنْهُمْ بِالْقُرْآنِ وَالرَّسُولِ، وَعِنْدَ هَذَا الْكَلَامِ عَادَ بَحْثُ مَسْأَلَةِ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ. فَأَمَّا أَصْحَابُنَا فَإِنَّهُمْ أَجْرَوُا الْكَلَامَ عَلَى ظَاهِرِهِ فَقَالُوا مَعْنَاهُ أَنَّا ذَكَرْنَا هَذِهِ الدَّلَائِلَ حَالًا بَعْدَ حَالٍ ليقول بعضهم دارست فَيَزْدَادَ كُفْرًا عَلَى كُفْرٍ، وَتَثْبِيتًا لِبَعْضِهِمْ فَيَزْدَادَ إِيمَانًا عَلَى إِيمَانٍ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً [الْبَقَرَةِ: ٢٦] وَقَوْلُهُ: وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ [التَّوْبَةِ: ١٢٥] وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَدْ تَحَيَّرُوا. قَالَ الْجُبَّائِيُّ وَالْقَاضِي: وَلَيْسَ فِيهِ إِلَّا أَحَدُ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يُحْمَلَ هَذَا الْإِثْبَاتُ عَلَى النَّفْيِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَكَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لِئَلَّا يَقُولُوا دَرَسْتَ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَمَعْنَاهُ: لِئَلَّا تَضِلُّوا. وَالثَّانِي: أَنْ تُحْمَلَ هَذِهِ اللَّامُ عَلَى

Dördüncü İnceleme: Bil ki Allah Teâlâ: { وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ } “İşte ayetleri böyle türlü türlü açıklarız” buyurmuş, sonra bu ayetleri açıklamasının gerekçesini zikretmiştir ki bu iki husustur: Birincisi Allah Teâlâ'nın: { وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ } “ve 'Ders almışsın' desinler diye” buyruğu; ikincisi ise: { وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “ve onu bilen bir topluluğa iyice açıklayalım diye” buyruğudur. Bu ikinci gerekçede hiçbir müşkilat yoktur; zira Allah Teâlâ bu açıklamanın hikmetinin açıklık, kavrayış ve ilmin ortaya çıkması olduğunu bildirmiştir. Söz konusu tartışma ancak birinci gerekçede, yani { وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ } “ve 'Ders almışsın' desinler diye” buyruğundadır. Çünkü onların Peygamber'e 'Ders almışsın' demeleri, Kur'an'ı ve Resul'ü inkâr etmeleridir. Bu söz üzerine cebr ve kader meselesi hakkındaki inceleme yeniden gündeme gelmiştir. Bizim mezhepdaşlarımız [Ehl-i Sünnet] ise bu ifadeyi zahiri üzere kabul edip şöyle demişlerdir: Bunun anlamı; 'Bazıları 'Ders almışsın' desin de küfür üstüne küfrü artsın, bazılarının da [kalpleri] pekişsin de iman üstüne imanı artsın diye bu delilleri farklı şekillerde zikrettik' demektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruklarıdır: { يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً } “Allah onunla birçoklarını saptırır, birçoklarını da doğru yola iletir” [Bakara 26] ve { وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ } “Kalplerinde hastalık olanlara gelince, [bu sureler] onların murdarlıklarına murdarlık katar” [Tevbe 125]. Mutezile ise hayrete düşmüştür. Cübbâî ve Kâdî [Abdülcebbâr] şöyle demişlerdir: Bu konuda iki yönden başkası söz konusu olamaz: Birincisi: Bu olumlu ifadenin olumsuza hamledilmesidir; takdiri: 'Onlar 'Ders almışsın' demesinler diye ayetleri böyle türlü türlü açıklarız' şeklindedir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } “Sapmayasınız diye Allah size açıklıyor” ayetidir ki anlamı 'sapmayasınız diye'dir. İkincisi ise bu lâm harfinin şu anlama hamledilmesidir:

لَامِ الْعَاقِبَةِ. وَالتَّقْدِيرُ: أَنَّ عَاقِبَةَ أَمْرِهِمْ عِنْدَ تَصْرِيفِنَا هَذِهِ الْآيَاتِ أَنْ يَقُولُوا هَذَا الْقَوْلَ مُسْتَنِدِينَ إِلَى اخْتِيَارِهِمْ، عَادِلِينَ عَمَّا يَلْزَمُ مِنَ النَّظَرِ فِي هَذِهِ الدَّلَائِلِ. هَذَا غَايَةُ كَلَامِ الْقَوْمِ فِي هَذَا الْبَابِ.

Âkıbet (sonuç bildiren) lâmına hamledilmesidir. Takdiri ise şöyledir: Bizim bu ayetleri türlü türlü açıklayışımız karşısında onların durumlarının akıbeti, bu deliller üzerinde düşünme gerekliliğinden yüz çevirip kendi iradelerine dayanarak bu sözü söylemeleridir. Bu fırkanın bu konudaki sözlerinin varacağı son nokta budur.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: أَمَّا الْجَوَابُ الْأَوَّلُ فَضَعِيفٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ حَمْلَ الْإِثْبَاتِ عَلَى النَّفْيِ تَحْرِيفٌ لِكَلَامِ اللَّه وَتَغْيِيرٌ لَهُ، وَفَتْحُ هَذَا الْبَابِ يُوجِبُ أَنْ لَا يَبْقَى وُثُوقٌ لَا بِنَفْيِهِ وَلَا بِإِثْبَاتِهِ، وَذَلِكَ يُخْرِجُهُ عَنْ كَوْنِهِ حُجَّةً وَأَنَّهُ بَاطِلٌ. وَالثَّانِي: أَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَجُوزَ هَذَا النَّوْعُ مِنَ التَّصَرُّفِ فِي الْجُمْلَةِ، إِلَّا أَنَّهُ غَيْرُ لَائِقٍ الْبَتَّةَ بِهَذَا الْمَوْضِعِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ النبي ﵌ كَانَ يُظْهِرُ آيَاتِ الْقُرْآنِ نَجْمًا نَجْمًا، وَالْكُفَّارُ كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّ مُحَمَّدًا يَضُمُّ هَذِهِ الْآيَاتِ بَعْضَهَا إِلَى بَعْضٍ وَيَتَفَكَّرُ فِيهَا وَيُصْلِحُهَا آيَةً فَآيَةً ثُمَّ يُظْهِرُهَا، وَلَوْ كَانَ هَذَا بِوَحْيٍ نَازِلٍ إِلَيْهِ مِنَ السَّمَاءِ، فَلِمَ لَا يَأْتِي بِهَذَا الْقُرْآنِ دَفْعَةً وَاحِدَةً؟ كَمَا أَنَّ مُوسَى ﵇ أَتَى بِالتَّوْرَاةِ دَفْعَةً وَاحِدَةً.

Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Birinci cevap iki bakımdan zayıftır: Birincisi: Olumlu ifadeyi olumsuza hamletmek Allah'ın kelamını tahrif etmek ve değiştirmektir; bu kapıyı açmak ise O'nun ne olumsuzuna ne de olumlusuna güven kalmamasını gerektirir ki bu da onu delil olmaktan çıkarır ve bu durum batıldır. İkincisi: Cümlede bu tür bir tasarrufun caiz olduğu varsayılsa bile, bu konuma kesinlikle uygun düşmez. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an ayetlerini parça parça (bölüm bölüm) ortaya koyuyordu. Kâfirler ise şöyle diyorlardı: 'Muhammed bu ayetleri birbirine ekliyor, üzerlerinde düşünüp ayet ayet düzeltiyor, sonra da ortaya koyuyor. Eğer bu gökten kendisine inen bir vahiy olsaydı, Mûsâ aleyhisselâm'ın Tevrat'ı bir defada getirdiği gibi o da bu Kur'an'ı neden bir defada getirmedi?'

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ تَصْرِيفَ هَذِهِ الْآيَاتِ حَالًا فَحَالًا هِيَ الَّتِي أَوْقَعَتِ الشُّبْهَةَ لِلْقَوْمِ فِي أَنَّ مُحَمَّدًا ﵌، إِنَّمَا يَأْتِي بِهَذَا الْقُرْآنِ عَلَى سَبِيلِ الْمُدَارَسَةِ مَعَ التَّفَكُّرِ وَالْمُذَاكَرَةِ مَعَ أَقْوَامٍ آخَرِينَ وَعَلَى مَا يَقُولُ الْجُبَّائِيُّ وَالْقَاضِي فَإِنَّهُ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ تَصْرِيفُ هَذِهِ الْآيَاتِ حَالًا بَعْدَ حَالٍ يُوجِبُ أَنْ يَمْتَنِعُوا مِنَ الْقَوْلِ بِأَنَّ مُحَمَّدًا ﵊ إِنَّمَا أَتَى بِهَذَا الْقُرْآنِ عَلَى سَبِيلِ الْمُدَارَسَةِ وَالْمُذَاكَرَةِ. فَثَبَتَ أَنَّ الْجَوَابَ الَّذِي ذَكَرَهُ إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ جَعَلْنَا تَصْرِيفَ الْآيَاتِ عِلَّةً لِأَنْ يَمْتَنِعُوا مِنْ ذَلِكَ الْقَوْلِ، مَعَ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ تَصْرِيفَ الْآيَاتِ، هُوَ الْمُوجِبُ لِذَلِكَ الْقَوْلِ فَسَقَطَ هَذَا الْكَلَامُ.

Bunu bildiğine göre biz deriz ki: Bu ayetlerin peyderpey türlü türlü açıklanması, o topluluğun içine Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu Kur'an'ı ancak başka topluluklarla düşünme ve müzakere ederek karşılıklı ders görme yoluyla getirdiğine dair şüpheyi düşüren şeyin ta kendisidir. Cübbâî ve Kâdî'nin söylediğine göre ise bu ayetlerin peyderpey türlü türlü açıklanmasının, onların Muhammed aleyhisselâm'ın bu Kur'an'ı ancak karşılıklı ders ve müzakere yoluyla getirdiğini söylemelerine engel olması gerekirdi. Böylece sabit oldu ki onun zikrettiği cevap, ancak ayetlerin türlü türlü açıklanmasını onların o sözden kaçınmalarının gerekçesi kılarsak sahih olur; oysa biz ayetlerin türlü türlü açıklanmasının o söze yol açan şey olduğunu beyan etmiştik; dolayısıyla bu söz düşmüştür (geçersizdir).

وَأَمَّا الْجَوَابُ الثَّانِي: وَهُوَ حَمْلُ اللَّامِ عَلَى لَامِ الْعَاقِبَةِ، فَهُوَ أَيْضًا بَعِيدٌ لِأَنَّ حَمْلَ هَذِهِ اللَّامِ عَلَى لَامِ الْعَاقِبَةِ مَجَازٌ، وَحَمْلُهُ عَلَى لَامِ الْغَرَضِ حَقِيقَةٌ، وَالْحَقِيقَةُ أَقْوَى مِنَ الْمَجَازِ فَلَوْ قُلْنَا: «اللَّامُ» فِي قَوْلِهِ: وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ لَامُ الْعَاقِبَةِ فِي قَوْلِهِ: وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ لِلْحَقِيقَةِ فَقَدْ حَصَلَ تَقْدِيمُ الْمَجَازِ عَلَى الْحَقِيقَةِ فِي الذِّكْرِ وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ. فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا ضَعْفُ هَذَيْنِ الْجَوَابَيْنِ وَأَنَّ الْحَقَّ مَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ عَيْنُ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَمِمَّا يُؤَكِّدُ هَذَا التَّأْوِيلَ قَوْلُهُ: وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ يَعْنِي أَنَّا مَا بَيَّنَّاهُ إِلَّا لِهَؤُلَاءِ، فَأَمَّا الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ فَمَا بَيَّنَّا هَذِهِ الْآيَاتِ لَهُمْ، وَلَمَّا دَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَا جَعَلَهُ بَيَانًا إِلَّا لِلْمُؤْمِنِينَ ثَبَتَ أَنَّهُ جَعَلَهُ ضَلَالًا لِلْكَافِرِينَ وَذَلِكَ مَا قُلْنَا. واللَّه أعلم.

İkinci cevaba, yani lâm harfini akıbet lâmına hamletmeye gelince; bu da uzaktır. Çünkü bu lâmı akıbet lâmına hamletmek mecaz, gaye (illet) lâmına hamletmek ise hakikattir. Hakikat ise mecazdan daha güçlüdür. Şayet { وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ } “'Ders almışsın' desinler diye” buyruğundaki lâmın akıbet için, { وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “ve onu bilen bir topluluğa iyice açıklayalım diye” buyruğundaki lâmın ise hakikat (gaye) için olduğunu söylersek, zikirde mecaz hakikatin önüne geçirilmiş olur ki bu caiz değildir. Zikrettiğimiz şeylerle bu iki cevabın zayıflığı ve hakkın bizim belirttiğimiz görüş olduğu sabit olmuştur; yani bundan murat edilen şey, Allah Teâlâ'nın: { يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً } “Allah onunla birçoklarını saptırır, birçoklarını da doğru yola iletir” buyruğunda zikredilenin aynısıdır. Bu yorumu pekiştiren delillerden biri de O'nun: { وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “ve onu bilen bir topluluğa iyice açıklayalım diye” buyruğudur; yani 'Biz onu ancak bunlara açıkladık, bilmeyenlere gelince biz bu ayetleri onlar için açıklamadık' demektir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın onu ancak müminler için bir açıklama kıldığına delalet edince, kâfirler için de bir sapıklık kıldığı sabit olmuş olur ki bizim söylediğimiz de budur. Doğrusunu Allah bilir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٠٦ الى ١٠٧]

[En'âm Suresi (6), 106-107. Âyetler]

اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (١٠٦) وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (١٠٧)

{ اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (١٠٦) وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (١٠٧) } “Rabbinden sana vahyolunana uy! O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Müşriklerden de yüz çevir! (106) Eğer Allah dileseydi onlar şirk koşmazlardı. Biz seni onların üzerine bir bekçi kılmadık; sen onların üzerinde bir vekil de değilsin. (107)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ.

Allah Teâlâ'nın: { اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “Rabbinden sana vahyolunana uy! O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Müşriklerden de yüz çevir!” buyruğu.

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنِ الْكُفَّارِ أَنَّهُمْ يَنْسُبُونَهُ فِي إِظْهَارِ هَذَا الْقُرْآنِ إِلَى الِافْتِرَاءِ أَوْ إِلَى أَنَّهُ يُدَارِسُ أَقْوَامًا وَيَسْتَفِيدُ هَذِهِ الْعُلُومَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْظِمُهَا قُرْآنًا وَيَدَّعِي أَنَّهُ نَزَلَ عَلَيْهِ مِنَ اللَّه تَعَالَى، أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لِئَلَّا يَصِيرَ ذَلِكَ الْقَوْلُ سَبَبًا لِفُتُورِهِ فِي تَبْلِيغِ الدَّعْوَةِ وَالرِّسَالَةِ، وَالْمَقْصُودُ تَقْوِيَةُ قَلْبِهِ وَإِزَالَةُ الْحُزْنِ الَّذِي حَصَلَ بِسَبَبِ سَمَاعِ تِلْكَ الشُّبْهَةِ، وَنَبَّهَ بِقَوْلِهِ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا كَانَ وَاحِدًا فِي الْإِلَهِيَّةِ فَإِنَّهُ يَجِبُ طَاعَتُهُ، وَلَا يَجُوزُ الْإِعْرَاضُ عَنْ تَكَالِيفِهِ بِسَبَبِ جَهْلِ الْجَاهِلِينَ وَزَيْغِ الزَّائِغِينَ.

Bil ki Allah Teâlâ kâfirlerin bu Kur'an'ı ortaya koyma hususunda Peygamber'i iftiraya veya birtakım topluluklarla karşılıklı ders yapıp bu ilimleri onlardan öğrenerek sonra bunları Kur'an halinde tertip ettiğine ve kendisine Allah Teâlâ'dan indiğini iddia ettiğine bağladıklarını nakledince, bu sözün daveti ve risaleti tebliğ etmede onun gevşemesine sebep olmaması için arkasından: { اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden sana vahyolunana uy!” buyurmuştur. Maksat onun kalbini kuvvetlendirmek ve o şüpheyi işitmekten dolayı meydana gelen hüznü gidermektir. { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” buyruğuyla da şuna dikkat çekmiştir: Kendisi ilahlıkta bir ve tek olduğuna göre O'na itaat etmek vaciptir; cahillerin cehaleti ve sapanların sapması yüzünden O'nun yükümlülüklerinden yüz çevirmek caiz değildir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ فَقِيلَ: الْمُرَادُ تَرْكُ الْمُقَابَلَةِ، فَلِذَلِكَ قَالُوا إِنَّهُ مَنْسُوخٌ، وَهَذَا ضَعِيفٌ

{ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “Müşriklerden de yüz çevir!” buyruğuna gelince; denildi ki: Bundan murat onlara karşılık vermeyi terk etmektir, bu yüzden de neshedildiğini söylemişlerdir. Fakat bu görüş zayıftır;

لِأَنَّ الْأَمْرَ بِتَرْكِ الْمُقَابَلَةِ فِي الْحَالِ لَا يُفِيدُ الْأَمْرَ بِتَرْكِهَا دَائِمًا، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَمْ يَجِبِ الْتِزَامُ النَّسْخِ. وَقِيلَ الْمُرَادُ تَرْكُ مُقَابَلَتِهِمْ فِيمَا يَأْتُونَهُ مِنْ سَفَهٍ، وَأَنْ يَعْدِلَ صَلَوَاتُ اللَّه عَلَيْهِ إِلَى الطَّرِيقِ الَّذِي يَكُونُ أَقْرَبَ إِلَى الْقَبُولِ وَأَبْعَدَ عَنِ التَّنْفِيرِ وَالتَّغْلِيظِ.

Çünkü o an için karşılık vermeyi terk etme emri, bunu sürekli terk etme emrini ifade etmez. Durum böyle olunca neshin kabul edilmesi zorunlu olmaz. Bir rivayette de şöyle denilmiştir: Murat, onların sergilediği beyinsizliklere karşı mukabelede bulunmayı terk etmesi ve Allah'ın salâtı üzerine olsun, kabule en yakın, nefret ettirmekten ve sertlikten en uzak olan yola yönelmesidir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ.

Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ } “Eğer Allah dileseydi onlar şirk koşmazlardı. Biz seni onların üzerine bir bekçi kılmadık; sen onların üzerinde bir vekil de değilsin” buyruğu.

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ أَيْضًا مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِمْ لِلرَّسُولِ ﵇ إِنَّمَا جَمَعْتَ هَذَا الْقُرْآنَ مِنْ مُدَارَسَةِ النَّاسِ.

Bil ki bu söz de onların Resul aleyhisselâm'a: 'Sen bu Kur'an'ı ancak insanlarla karşılıklı ders yaparak topladın...'

وَمُذَاكَرَتِهِمْ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ لَهُ لَا تَلْتَفِتْ إِلَى سَفَاهَاتِ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ، وَلَا يَثْقُلَنَّ عَلَيْكَ كُفْرُهُمْ، فَإِنِّي لَوْ أَرَدْتُ إِزَالَةَ الْكُفْرِ عَنْهُمْ لَقَدَرْتُ، وَلَكِنِّي تَرَكْتُهُمْ مَعَ كُفْرِهِمْ، فَلَا يَنْبَغِي أَنْ تَشْغَلَ قَلْبَكَ بِكَلِمَاتِهِمْ.

...ve onlarla müzakere ederek [topladın]' sözleriyle bağlantılıdır. Sanki Allah Teâlâ ona şöyle buyurmaktadır: Bu kâfirlerin beyinsizliklerine aldırış etme, onların küfrü sana ağır gelmesin; çünkü ben onlardan küfrü gidermeyi dileseydim buna güç yetirirdim, fakat onları küfürleriyle baş başa bıraktım. O halde kalbini onların sözleriyle meşgul etmemelisin.

وَاعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَنَا تَمَسَّكُوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا وَالْمَعْنَى: وَلَوْ شَاءَ اللَّه أَنْ لَا يُشْرِكُوا مَا أَشْرَكُوا، وَحَيْثُ لَمْ يَحْصُلِ الْجَزَاءُ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَمْ يَحْصُلِ الشَّرْطُ، فَعَلِمْنَا أَنَّ مَشِيئَةَ اللَّه تَعَالَى بِعَدَمِ إِشْرَاكِهِمْ غَيْرُ حَاصِلَةٍ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ مِنَ الْكُلِّ الْإِيمَانَ، وَمَا شَاءَ مِنْ أَحَدٍ الْكُفْرَ وَالشِّرْكَ، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَقْتَضِي أَنَّهُ تَعَالَى مَا شَاءَ مِنَ الْكُلِّ الْإِيمَانَ، فَوَجَبَ التَّوْفِيقُ بَيْنَ الدَّلِيلَيْنِ فَيُحْمَلُ مَشِيئَةُ اللَّه تَعَالَى لِإِيمَانِهِمْ عَلَى مَشِيئَةِ الْإِيمَانِ الِاخْتِيَارِيِّ الْمُوجِبِ لِلثَّوَابِ وَالثَّنَاءِ وَيُحْمَلُ عَدَمُ مَشِيئَتِهِ لِإِيمَانِهِمْ عَلَى الْإِيمَانِ الْحَاصِلِ بِالْقَهْرِ وَالْجَبْرِ وللإلجاء. يَعْنِي أَنَّهُ تَعَالَى مَا شَاءَ مِنْهُمْ أَنْ يَحْمِلَهُمْ عَلَى الْإِيمَانِ عَلَى سَبِيلِ الْقَهْرِ وَالْإِلْجَاءِ، لِأَنَّ ذَلِكَ يُبْطِلُ التَّكْلِيفَ وَيُخْرِجُ الْإِنْسَانَ عَنِ اسْتِحْقَاقِ الثَّوَابِ. هَذَا مَا عَوَّلَ الْقَوْمُ عَلَيْهِ فِي هَذَا الْبَابِ، وَهُوَ فِي غَايَةِ الضَّعْفِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: لَا شَكَّ أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي أَقْدَرَ الْكَافِرَ عَلَى الْكُفْرِ فَقُدْرَةُ الْكُفْرِ إِنْ لَمْ تَصْلُحْ لِلْإِيمَانِ فَخَالِقُ تِلْكَ الْقُدْرَةِ لَا شَكَّ أَنَّهُ كَانَ مُرِيدًا لِلْكُفْرِ، وَإِنْ كَانَتْ صَالِحَةً لِلْإِيمَانِ لَمْ يَتَرَجَّحْ جَانِبُ الْكُفْرِ عَلَى جَانِبِ الْإِيمَانِ إِلَّا عِنْدَ حُصُولِ دَاعٍ يَدْعُوهُ إِلَى الْإِيمَانِ وَإِلَّا لَزِمَ رُجْحَانُ أَحَدِ طَرَفَيِ الْمُمْكِنِ عَلَى الْآخَرِ لَا لِمُرَجِّحٍ وَهُوَ مُحَالٌ، وَمَجْمُوعُ الْقُدْرَةِ مَعَ الدَّاعِي إِلَى الْكُفْرِ يُوجِبُ الْكُفْرَ، وَإِذَا كَانَ خَالِقُ الْقُدْرَةِ وَالدَّاعِي هُوَ اللَّه تَعَالَى، وَثَبَتَ أَنَّ مَجْمُوعَهُمَا يُوجِبُ الْكُفْرَ. ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ أَرَادَ الْكُفْرَ مِنَ الْكَافِرِ. الثَّانِي: فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْكَلَامِ أَنْ نَقُولَ: إِنَّهُ تَعَالَى كَانَ عَالِمًا بِعَدَمِ الْإِيمَانِ مِنَ الْكَافِرِ، وَوُجُودُ الْإِيمَانِ مَعَ الْعِلْمِ بِعَدَمِ الْإِيمَانِ مُتَضَادَّانِ وَمَعَ وُجُودِ أَحَدِ الضِّدَّيْنِ كَانَ حُصُولُ الضِّدِّ الثَّانِي مُحَالًا، وَالْمَحَالُّ مَعَ الْعِلْمِ بِكَوْنِهِ مُحَالًا غَيْرُ مُرَادٍ، فَامْتَنَعَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى يُرِيدُ الْإِيمَانَ مِنَ الْكَافِرِ. الثَّالِثُ: هَبْ أَنَّ الْإِيمَانَ الِاخْتِيَارِيَّ أَفْضَلُ وَأَنْفَعُ مِنَ الْإِيمَانِ الْحَاصِلِ بِالْجَبْرِ وَالْقَهْرِ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَلِمَ أَنَّ ذَلِكَ الْأَنْفَعَ لَا يَحْصُلُ الْبَتَّةَ، فَقَدْ كَانَ يَجِبُ في حكمته ورحمته أن يحلق فِيهِ الْإِيمَانَ عَلَى سَبِيلِ الْإِلْجَاءِ، لِأَنَّ هَذَا الْإِيمَانَ وَإِنْ كَانَ لَا يُوجِبُ الثَّوَابَ الْعَظِيمَ، فَأَقَلُّ مَا فِيهِ أَنْ يُخَلِّصَهُ مِنَ الْعِقَابِ الْعَظِيمِ، فَتَرْكُ إِيجَادِ هَذَا الْإِيمَانِ فِيهِ عَلَى سَبِيلِ الْإِلْجَاءِ يُوجِبُ وُقُوعَهُ فِي أَشَدِّ الْعَذَابِ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِالرَّحْمَةِ وَالْإِحْسَانِ وَمِثَالُهُ أَنَّ مَنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ عَزِيزٌ وَكَانَ هَذَا الْأَبُ فِي غَايَةِ الشَّفَقَةِ وَكَانَ هَذَا الْوَلَدُ وَاقِفًا عَلَى طَرَفِ الْبَحْرِ فَيَقُولُ الْوَالِدُ لَهُ: غص في/ قعر هذا البحر لتستخرج اللآلي الْعَظِيمَةَ الرَّفِيعَةَ الْعَالِيَةَ مِنْهُ، وَعَلِمَ الْوَالِدُ قَطْعًا أَنَّهُ إِذَا غَاصَ فِي الْبَحْرِ هَلَكَ وَغَرِقَ، فَهَذَا الْأَبُ إِنْ كَانَ نَاظِرًا فِي حَقِّهِ مُشْفِقًا عَلَيْهِ وَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يَمْنَعَهُ مِنَ الْغَوْصِ فِي قَعْرِ الْبَحْرِ وَيَقُولُ لَهُ: اتْرُكْ طلب تلك اللآلي فإنك لا تحدها وَتَهْلِكُ، وَلَكِنَّ الْأَوْلَى لَكَ أَنْ تَكْتَفِيَ بِالرِّزْقِ الْقَلِيلِ مَعَ السَّلَامَةِ، فَأَمَّا أَنْ يَأْمُرَهُ بِالْغَوْصِ فِي قَعْرِ الْبَحْرِ مَعَ الْيَقِينِ التَّامِّ بِأَنَّهُ لَا يَسْتَفِيدُ مِنْهُ إِلَّا الْهَلَاكَ فَهَذَا يَدُلُّ على عدم الرحمة وعلى السعي في الإهلاك فَكَذَا هَاهُنَا واللَّه أَعْلَمُ.

Bil ki bizim mezhepdaşlarımız Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا } “Eğer Allah dileseydi onlar şirk koşmazlardı” buyruğuna tutunmuşlardır. Anlamı şudur: 'Eğer Allah onların şirk koşmamasını dileseydi, şirk koşmazlardı.' Ceza (şartın sonucu) gerçekleşmediğine göre şartın da gerçekleşmediğini anlarız; böylece biliriz ki Allah Teâlâ'nın onların şirk koşmaması yönündeki dilemesi vuku bulmamıştır. Mutezile ise şöyle demiştir: Delille sabittir ki Allah Teâlâ herkesten iman istemiş, hiç kimseden küfür ve şirk dilememiştir. Bu ayet ise O'nun herkesten imanı dilemediğini gerektirmektedir; dolayısıyla iki delili uzlaştırmak zorunlu olmuştur. Bu sebeple Allah Teâlâ'nın onların iman etmesini dilemesi, sevap ve övgüyü gerektiren ihtiyarî imanı dilemesine hamledilir; onların iman etmesini dilememesi ise zorlama, baskı ve mecbur bırakma (ilca) yoluyla gerçekleşen imana hamledilir. Yani Allah Teâlâ onları zorlama ve mecbur kılma yoluyla imana sevk etmeyi dilememiştir; çünkü bu durum mükellefiyeti iptal eder ve insanı sevap kazanma ehliyetinden çıkarır. Bu fırkanın bu konuda dayandığı gerekçe budur ve son derece zayıftır; buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Hiç şüphe yok ki kâfire küfre güç yetiren kudreti veren Allah Teâlâ'dır. Küfür kudreti şayet imana elverişli değilse, o kudretin yaratıcısının küfrü irade ettiği şüphesizdir. Eğer imana elverişli ise, onu küfre çağıran bir saik (dâî) bulunmadıkça küfür tarafı iman tarafına üstün gelemez; aksi takdirde mümkün olan iki taraftan birinin bir tercih edici olmaksızın diğerine üstün gelmesi gerekir ki bu imkânsızdır. Kudret ile küfre yönelten saikin bir araya gelmesi ise küfrü zorunlu kılar. Kudreti ve saiki yaratan Allah Teâlâ olduğuna ve ikisinin toplamının küfrü zorunlu kıldığı sabit olduğuna göre, Allah Teâlâ'nın kâfirden küfrü irade ettiği sabit olur. İkincisi: Bu sözü açıklarken deriz ki: Allah Teâlâ kâfirin iman etmeyeceğini bilmekteydi. İmanın varlığı ile iman etmeyeceğinin bilinmesi birbirine zıttır; zıt iki şeyden biri var olunca ikincisinin meydana gelmesi imkânsızdır. İmkânsız olduğu bilinen bir şey ise irade edilmez. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın kâfirden iman etmesini irade ettiği söylenemez. Üçüncüsü: İhtiyarî imanın, zorlama ve baskıyla elde edilen imandan daha faziletli ve daha faydalı olduğunu kabul edelim. Ne var ki Allah Teâlâ o daha faydalı olanın kesinlikle meydana gelmeyeceğini bildiğine göre, O'nun hikmeti ve rahmeti gereği onda mecbur bırakma (ilca) yoluyla imanı yaratması gerekirdi. Çünkü bu iman büyük bir sevabı gerektirmese bile, en azından onu büyük bir azaptan kurtarır. Bu imanı onda ilca yoluyla var etmeyi terk etmek ise onun en şiddetli azaba düşmesini netice verir ki bu da rahmet ve ihsana yakışmaz. Bunun misali şudur: Çok şefkatli bir babanın değerli bir evladı olsa ve bu evlat denizin kenarında dursa; babası ona: 'İçindeki o yüce, kıymetli ve büyük incileri çıkarmak için bu denizin dibine dal!' dese ve babası onun denize dalarsa kesinlikle helak olup boğulacağını bilse; eğer bu baba çocuğunun iyiliğini gözeten ve ona şefkat duyan biri ise, onu denizin dibine dalmaktan men etmesi ve ona: 'O incileri aramayı bırak, zira onları bulamazsın ve helak olursun; senin için en uygun olanı esenlikle birlikte az rızıkla yetinmendir' demesi gerekirdi. Fakat ondan ancak helak elde edeceğine kesin bir şekilde inandığı halde onu denizin dibine dalmaya emretmesine gelince, bu durum merhametsizliğe ve onu helak etmeye çabalamaya delalet eder. İşte buradaki durum da böyledir. Doğrusunu Allah bilir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ لَا قُدْرَةَ لِأَحَدٍ عَلَى إِزَالَةِ الْكُفْرِ عَنْهُمْ خَتَمَ الْكَلَامَ بِمَا يَكْمُلُ مَعَهُ تَبْصِيرُ الرَّسُولِ ﵇، وَذَلِكَ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ لَهُ قَدْرَ مَا جُعِلَ إِلَيْهِ فَذَكَرَ أَنَّهُ تَعَالَى مَا جَعَلَهُ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا وَلَا وَكِيلًا عَلَى سَبِيلِ الْمَنْعِ لَهُمْ، وَإِنَّمَا فَوَّضَ إِلَيْهِ الْبَلَاغَ بِالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ فِي الْعَمَلِ وَالْعِلْمِ وَفِي الْبَيَانِ بِذِكْرِ الدَّلَائِلِ وَالتَّنْبِيهِ عَلَيْهَا فَإِنِ انْقَادُوا لِلْقَبُولِ فَنَفْعُهُ عائد إليهم، وَإِلَّا فَضَرَرُهُ عَائِدٌ عَلَيْهِمْ وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَلَا يخرج ﵌ من الرسالة والنبوة والتبليغ.

Bil ki Allah Teâlâ onlardan küfrü gidermeye kimsenin gücünün yetmeyeceğini beyan edince, Resul aleyhisselâm'ın aydınlatılmasının kendisiyle tamamlanacağı husus ile sözü hitama erdirmiştir. Bu da şudur: Allah Teâlâ, kendisine verilen vazifenin miktarını ona açıklamış; onları [küfürden zorla] men etme anlamında kendisini onların üzerine bir bekçi ve bir vekil kılmadığını zikretmiştir. Ona ancak amel ve ilimde emir ve yasakla, delilleri zikredip onlara dikkat çekmek suretiyle açıklama yaparak tebliğ etmeyi havale etmiştir. Eğer kabul edip boyun eğerlerse faydası kendilerine döner; yoksa zararı kendilerine aittir. Her iki durumda da o sallallâhu aleyhi ve sellem risalet, nübüvvet ve tebliğden [vazifesinden] dışarı çıkmış olmaz.

[سورة الأنعام (٦) : آية ١٠٨]

[En'âm Suresi (6), 108. Âyet]

وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٠٨)

{ وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٠٨) } “Allah'tan başka yalvarıp yakardıklarına sövmeyin ki onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler. İşte böylece her ümmete kendi amelini süslü gösterdik. Sonra dönüşleri Rablerinedir; O da yaptıklarını kendilerine haber verecektir. (108)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ] اعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ أَيْضًا مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِمْ لِلرَّسُولِ ﵇: إِنَّمَا جَمَعْتَ هَذَا الْقُرْآنَ مِنْ مُدَارَسَةِ النَّاسِ وَمُذَاكَرَتِهِمْ، فَإِنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنَّ بَعْضَ الْمُسْلِمِينَ إِذَا سَمِعُوا ذَلِكَ الْكَلَامَ مِنَ الْكُفَّارِ غَضِبُوا وَشَتَمُوا آلِهَتَهُمْ عَلَى سَبِيلِ الْمُعَارَضَةِ، فَنَهَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْ هَذَا الْعَمَلِ، لِأَنَّكَ مَتَى شَتَمْتَ آلِهَتَهُمْ غَضِبُوا فَرُبَّمَا ذَكَرُوا اللَّهَ تَعَالَى بِمَا لَا يَنْبَغِي مِنَ الْقَوْلِ، فَلِأَجْلِ الِاحْتِرَازِ عَنْ هَذَا الْمَحْذُورِ وَجَبَ الِاحْتِرَازُ عَنْ ذَلِكَ الْمَقَالِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَهُوَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ خَصْمَكَ إِذَا شَافَهَكَ بِجَهْلٍ وَسَفَاهَةٍ لَمْ يَجُزْ لَكَ أَنْ تَقْدُمَ عَلَى مُشَافَهَتِهِ بِمَا يَجْرِي مَجْرَى كَلَامِهِ فَإِنَّ ذَلِكَ يُوجِبُ فَتْحَ بَابِ الْمُشَاتَمَةِ وَالسَّفَاهَةِ وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِالْعُقَلَاءِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Allah'tan başka yalvarıp yakardıklarına sövmeyin ki onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler” buyruğu hakkında] Bil ki bu söz de onların Resul aleyhisselâm'a: 'Sen bu Kur'an'ı ancak insanlarla karşılıklı ders yaparak ve onlarla müzakere ederek topladın' sözleriyle bağlantılıdır. Çünkü Müslümanlardan bazılarının kâfirlerden bu sözü işittiklerinde öfkelenip karşılık vermek amacıyla onların ilahlarına sövmüş olmaları uzak bir ihtimal değildir. Allah Teâlâ bu davranışı yasaklamıştır; çünkü sen onların ilahlarına sövdüğün zaman onlar da öfkelenir ve belki Allah Teâlâ hakkında uygunsuz sözler söylerler. Bu sakıncalı durumdan kaçınmak için o sözden de kaçınmak vacip olmuştur. Özetle bu, hasmın seninle cehalet ve beyinsizlikle yüz yüze konuştuğunda, senin de onun sözüne benzer bir şekilde karşılık vermeye kalkışmaman gerektiğine dair bir uyarıdır; çünkü bu durum karşılıklı sövüşme ve beyinsizlik kapısını açar ki bu da akıllı kimselere yakışmaz. Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا نَزَلَ إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٩٨] قَالَ الْمُشْرِكُونَ: لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ عَنْ سَبِّ آلِهَتِنَا وَشَتْمِهَا لَنَهْجُوَنَّ إِلَهَكَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، أَقُولُ: لِي هَاهُنَا إِشْكَالَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ النَّاسَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ نَزَلَتْ دَفْعَةً وَاحِدَةً فَكَيْفَ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ كَذَا وَكَذَا. الثَّانِي: أَنَّ/ الْكُفَّارَ كَانُوا مُقِرِّينَ بِالْإِلَهِ تَعَالَى وَكَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّمَا حَسُنَتْ عِبَادَةُ الْأَصْنَامِ لِتَصِيرَ شُفَعَاءَ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ، فَكَيْفَ يُعْقَلُ إِقْدَامُهُمْ عَلَى شَتْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَسَبِّهِ.

Birinci Mesele: Ayetin iniş sebebi hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: İbn Abbâs şöyle demiştir: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız” [Enbiyâ 98] ayeti inince müşrikler: 'Eğer ilahlarımıza hakaret etmekten ve onlara sövmekten vazgeçmezsen, biz de senin ilahını hicvedeceğiz' dediler; bunun üzerine bu ayet indi. Ben derim ki: Burada benim için iki müşkül vardır: Birincisi: Âlimler bu surenin bir defada indiği hususunda ittifak etmişlerdir; şu halde bu ayetin iniş sebebinin şu ve şu olduğu nasıl söylenebilir? İkincisi: Kâfirler Allah Teâlâ'nın varlığını ikrar ediyor ve putlara tapmanın sırf Allah Teâlâ katında kendilerine şefaatçi olmaları için güzel olduğunu söylüyorlardı. Durum böyle olunca onların Allah Teâlâ'ya hakaret etmeye ve sövmeye kalkışmaları nasıl tasavvur edilebilir?

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ.

Bu ayetin iniş sebebi hakkındaki ikinci görüş:

قَالَ السُّدِّيُّ: لَمَّا قَرُبَتْ وَفَاةُ أَبِي طَالِبٍ قَالَتْ قُرَيْشٌ: نَدْخُلُ عَلَيْهِ وَنَطْلُبُ مِنْهُ أَنْ يَنْهَى ابْنَ أَخِيهِ عَنَّا فَإِنَّا نَسْتَحِي أَنْ نَقْتُلَهُ بَعْدَ مَوْتِهِ فَتَقُولُ الْعَرَبُ: كَانَ يَمْنَعُهُ فَلَمَّا مَاتَ قَتَلُوهُ.

Süddî şöyle demiştir: Ebû Tâlib'in vefatı yaklaşınca Kureyşliler dediler ki: 'Onun yanına girelim ve yeğenini bizden men etmesini isteyelim; çünkü onun ölümünden sonra [Muhammed'i] öldürmekten utanırız; zira Araplar, «[Ebû Tâlib sağken] onu koruyordu, o ölünce hemen öldürdüler» derler.'

فَانْطَلَقَ أَبُو سُفْيَانَ وَأَبُو جَهْلٍ وَالنَّضْرُ بن الحرث مَعَ جَمَاعَةٍ إِلَيْهِ وَقَالُوا لَهُ: أَنْتَ كَبِيرُنَا وَخَاطَبُوهُ بِمَا أَرَادُوا. فَدَعَا مُحَمَّدًا ﵊ وَقَالَ: هَؤُلَاءِ قَوْمُكَ وَبَنُو عَمِّكَ يَطْلُبُونَ مِنْكَ أَنْ تَتْرُكَهُمْ عَلَى دِينِهِمْ، وَأَنْ يَتْرُكُوكَ عَلَى دِينِكَ فَقَالَ ﵊: «قُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» فَأَبَوْا فَقَالَ أَبُو طَالِبٍ: قُلْ غَيْرَ هَذِهِ الْكَلِمَةِ فَإِنَّ قَوْمَكَ يَكْرَهُونَهَا. فَقَالَ ﵊: «مَا أَنَا بِالَّذِي أَقُولُ غَيْرَهَا حَتَّى تَأْتُونِي بِالشَّمْسِ فَتَضَعُوهَا فِي يَدِي فَقَالُوا لَهُ اتْرُكْ شَتْمَ آلِهَتِنَا وَإِلَّا شَتَمْنَاكَ، وَمَنْ يَأْمُرُكَ بِذَلِكَ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ.

Bunun üzerine Ebû Süfyân, Ebû Cehil ve Nadr b. el-Hâris bir grupla birlikte onun yanına gittiler ve ona: 'Sen bizim büyüğümüzsün' diyerek istedikleri şeyleri söylediler. [Ebû Tâlib] Muhammed aleyhisselâm'ı çağırdı ve: 'İşte kavmin ve amcaoğulların, onları kendi dinleri üzerinde bırakmanı, onların da seni kendi dinin üzerinde bırakmasını istiyorlar' dedi. O aleyhisselâm ise: '«Lâ ilâhe illallâh» deyin!' buyurdu. Onlar bunu reddettiler. Ebû Tâlib: 'Bu kelimeden başkasını söyle, çünkü kavmin bundan hoşlanmıyor' dedi. O aleyhisselâm: 'Güneşi getirip elime koysanız bile bundan başkasını söyleyecek değilim' buyurdu. Bunun üzerine ona: 'İlahlarımıza sövmeyi bırak, aksi takdirde sana da sana bunu emredene de söveriz!' dediler. İşte bu, Allah Teâlâ'nın: { فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ } “onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler” buyruğudur.

وَاعْلَمْ أَنَّا قَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا مُقِرِّينَ بِوُجُودِ الْإِلَهِ تَعَالَى فَاسْتَحَالَ إِقْدَامُهُمْ عَلَى شَتْمِ الْإِلَهِ بَلْ هَاهُنَا احْتِمَالَاتٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ رُبَّمَا كَانَ بَعْضُهُمْ قَائِلًا بِالدَّهْرِ وَنَفْيِ الصَّانِعِ فيما كَانَ يُبَالِي بِهَذَا النَّوْعِ مِنَ السَّفَاهَةِ.

Bil ki biz o kavmin Allah Teâlâ'nın varlığını ikrar ettiklerini delillendirmiştik; dolayısıyla onların İlah'a sövmeye kalkışmaları imkânsızdır. Bilakis burada birtakım ihtimaller vardır: Birincisi: Belki onlardan bazıları dehrî (zamanın ebediliğine inanan) olup Yaratıcı'yı inkâr ediyordu; bu yüzden de bu tür bir beyinsizlik yapmaya aldırış etmiyordu.

وَثَانِيهَا: أَنَّ الصَّحَابَةَ مَتَى شَتَمُوا الْأَصْنَامَ فَهُمْ كَانُوا يَشْتُمُونَ الرَّسُولَ ﵊ فَاللَّهُ تَعَالَى أَجْرَى شَتْمَ الرَّسُولِ مَجْرَى شَتْمِ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ [الْفَتْحِ: ١٠] وَكَقَوْلِهِ: إِنَّ

İkincisi: Sahâbîler putlara sövdükleri zaman, onlar da Resul aleyhisselâm'a sövüyorlardı. Allah Teâlâ da: { إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ } “Sana biat edenler ancak Allah'a biat etmişlerdir” [Fetih 10] buyruğunda ve: { إِنَّ

الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ

الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ [Allah'ı incitenler]

[الْأَحْزَابِ: ٥٧] وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ رُبَّمَا كَانَ فِي جُهَّالِهِمْ مَنْ كَانَ يَعْتَقِدُ أَنَّ شَيْطَانًا يَحْمِلُهُ عَلَى ادِّعَاءِ النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ لِجَهْلِهِ كَانَ يُسَمِّي ذَلِكَ الشَّيْطَانَ بِأَنَّهُ إِلَهُ مُحَمَّدٍ ﵊ فَكَانَ يَشْتُمُ إِلَهَ مُحَمَّدٍ بِنَاءً عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ.

} “Şüphesiz Allah'ı incitenler...” [Ahzâb 57] buyruğunda olduğu gibi, Resul'e sövmeyi Allah Teâlâ'ya sövmek mesabesinde tutmuştur. Üçüncüsü: Belki de onların cahillerinden biri, bir şeytanın onu peygamberlik ve risalet iddiasına sevk ettiğine inanıyordu; sonra cehaleti yüzünden o şeytanı 'Muhammed aleyhisselâm'ın ilahı' diye adlandırıyor ve bu yoruma dayanarak Muhammed'in ilahına sövüyordu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ شَتْمَ الْأَصْنَامِ مِنْ أُصُولِ الطَّاعَاتِ، فَكَيْفَ يَحْسُنُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يَنْهَى عَنْهَا.

İkinci Mesele: Biri şöyle diyebilir: Putlara sövmek/hakaret etmek taatlerin esaslarındandır; öyleyse Allah Teâlâ'nın bunu yasaklaması nasıl uygun olur?

وَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذَا الشَّتْمَ، وَإِنْ كَانَ طَاعَةً. إِلَّا أَنَّهُ إِذَا وَقَعَ عَلَى وَجْهٍ يَسْتَلْزِمُ وُجُودَ مُنْكَرٍ عَظِيمٍ، وَجَبَ الِاحْتِرَازُ مِنْهُ، وَالْأَمْرُ هَاهُنَا كَذَلِكَ، لِأَنَّ هَذَا الشَّتْمَ كَانَ يَسْتَلْزِمُ إِقْدَامَهُمْ عَلَى شَتْمِ اللَّهِ وَشَتْمِ رَسُولِهِ، وَعَلَى فَتْحِ بَابِ السَّفَاهَةِ، وعلى تنفير هم عَنْ قَبُولِ الدِّينِ، وَإِدْخَالِ الْغَيْظِ وَالْغَضَبِ فِي قُلُوبِهِمْ، فَلِكَوْنِهِ مُسْتَلْزِمًا لِهَذِهِ الْمُنْكَرَاتِ، وَقَعَ النَّهْيُ عَنْهُ.

Cevap şudur: Bu sövme/hakaret her ne kadar bir taat olsa da büyük bir münkerin meydana gelmesini gerektirecek bir tarzda vuku bulduğunda ondan sakınmak vacip olur. Buradaki durum da böyledir; çünkü bu hakaret, onların Allah'a ve Resulü'ne sövmeye kalkışmalarını, beyinsizlik kapısının açılmasını, dinden nefret edip kabul etmemelerini ve kalplerine öfke ile kinin girmesini netice veriyordu. İşte bu münkerleri doğurduğu için yasaklanmıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ الْحَسَنُ: فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِضَمِّ الْعَيْنِ وَتَشْدِيدِ الْوَاوِ، وَيُقَالُ: عَدَا فُلَانٌ عَدْوًا وَعُدُوًّا وَعُدْوَانًا وَعِدًا. أَيْ ظَلَمَ ظُلْمًا جَاوَزَ الْقَدْرَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَعَدْوًا مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ، لِأَنَّ الْمَعْنَى فَيَعْدُوا عَدْوًا. قَالَ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِإِرَادَةِ اللَّامِ، وَالْمَعْنَى: فَيَنْسُبُوا اللَّهَ لِلظُّلْمِ.

Üçüncü Mesele: Hasan[-ı Basrî] ayeti, ayn harfinin zammesi ve vâv'ın şeddesiyle 'uduvven' (عُدُوًّا) şeklinde { فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً } okumuştur. 'Adâ fulânun adven ve uduvven ve udvânen ve idan' (عَدَا فُلَانٌ عَدْوًا وَعُدُوًّا وَعُدْوَانًا وَعِدًا) denir; yani 'haddi aşan bir zulümle zulmetti' demektir. Zeccâc şöyle demiştir: 'Adven' (عَدْوًا) kelimesi masdar olduğu için mansubdur; zira mana 'fe-ya'dû adven' (فَيَعْدُوا عَدْوًا) yani 'haddi aşarak saldırırlar' demektir. Zeccâc: 'Lâm harfi kastedilmiş olması da caizdir, bu takdirde mana: «Allah'ı zulme nispet ederler» olur' demiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُفْعَلَ بِالْكَفَّارِ مَا يَزْدَادُونَ بِهِ بُعْدًا عَنِ الْحَقِّ وَنُفُورًا. إِذْ لَوْ جَازَ أَنْ يَفْعَلَهُ لَجَازَ أَنْ يَأْمُرَ بِهِ، وَكَانَ لَا يَنْهَى عَمَّا ذَكَرْنَا، وَكَانَ لَا يَأْمُرُ بِالرِّفْقِ بِهِمْ عِنْدَ الدُّعَاءِ. كَقَوْلِهِ لِمُوسَى وَهَارُونَ: فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى [طه: ٤٤] وَذَلِكَ يُبَيِّنُ بُطْلَانَ مَذْهَبِ الْمُجْبِرَةِ.

Dördüncü Mesele: Cübbâî şöyle demiştir: Bu ayet, kâfirlere haktan daha da uzaklaşmalarına ve nefret etmelerine yol açacak bir muamelenin yapılmasının caiz olmadığına delalet eder. Çünkü [Allah'ın] bunu yapması caiz olsaydı, bunu emretmesi de caiz olurdu; zikrettiğimiz şeyden nehyetmez ve Mûsâ ile Hârûn'a: { فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى } “Ona yumuşak söz söyleyin, belki öğüt alır veya korkar” [Tâhâ 44] buyurduğu gibi, davet esnasında onlara yumuşak davranmayı emretmezdi. Bu da Mücbire (Cebriyye) mezhebinin batıllığını ortaya koyar.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالُوا هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْآمِرَ بِالْمَعْرُوفِ قَدْ يُقَبَّحُ إِذَا أَدَّى إِلَى ارْتِكَابِ مُنْكَرٍ، وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ يُقَبَّحُ إِذَا أَدَّى إِلَى زِيَادَةِ مُنْكَرٍ، وَغَلَبَةُ الظَّنِّ قَائِمَةٌ مَقَامَ الْعِلْمِ فِي هَذَا الْبَابِ وَفِيهِ تَأْدِيبٌ لِمَنْ يَدْعُو إِلَى الدِّينِ، لِئَلَّا يَتَشَاغَلَ بِمَا لَا فَائِدَةَ لَهُ فِي الْمَطْلُوبِ، لِأَنَّ وَصْفَ الْأَوْثَانِ بِأَنَّهَا جَمَادَاتٌ لَا تَنْفَعُ وَلَا تَضُرُّ يَكْفِي فِي الْقَدْحِ فِي إِلَهِيَّتِهَا، فَلَا حَاجَةَ مَعَ ذَلِكَ إِلَى شَتْمِهَا.

Beşinci Mesele: Dediler ki: Bu ayet, bir münkerin işlenmesine yol açtığı takdirde iyiliği emretmenin (emr-i bi'l-ma'rûf) çirkinleşebileceğine; bir münkerin artmasına yol açtığı takdirde de kötülükten sakındırmanın (nehy-i ani'l-münker) çirkinleşebileceğine delalet eder. Bu konuda zann-ı gâlib ilmin yerine geçer. Ayette dine davet eden kimse için bir edep vardır; ta ki maksat açısından hiçbir faydası olmayan şeylerle meşgul olmasın. Zira putların fayda ve zarar vermeyen cansız varlıklar olduğunu belirtmek, onların ilahlığını çürütmek için yeterlidir; bununla birlikte onlara sövmeye hiçbir ihtiyaç yoktur.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ فَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذَا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي زَيَّنَ لِلْكَافِرِ الْكُفْرَ، وَلِلْمُؤْمِنِ الْإِيمَانَ، وَلِلْعَاصِي الْمَعْصِيَةَ، وَلِلْمُطِيعِ الطَّاعَةَ. قَالَ الْكَعْبِيُّ: حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى مُحَالٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي يَقُولُ: الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ [مُحَمَّدٍ: ٢٥] وَيَقُولُ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٧] ثُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ ذَكَرُوا فِي الْجَوَابِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ:

Allah Teâlâ'nın: { كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ } “İşte böylece her ümmete kendi amelini süslü gösterdik” buyruğuna gelince; bizim mezhepdaşlarımız bununla, kâfire küfrü, mümine imanı, asiye isyanı ve itaatkâra itaati süslü gösterenin Allah Teâlâ olduğuna delil getirmişlerdir. Kâ'bî ise şöyle demiştir: Ayeti bu manaya hamletmek imkânsızdır; çünkü Allah Teâlâ bizzat şöyle buyurmaktadır: { الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ } “Şeytan onları ayarttı” [Muhammed 25] ve { وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ } “İnkâr edenlerin dostları ise tâğuttur; onları aydınlıktan karanlıklara çıkarırlar” [Bakara 257]. Sonra bu fırka cevap olarak birtakım vecihler zikretmiştir: Birincisi:

قَالَ الْجُبَّائِيُّ: الْمُرَادُ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ تَقَدَّمَتْ مَا أَمَرْنَاهُمْ بِهِ مِنْ قَبُولِ الْحَقِّ وَالْكَعْبِيُّ أَيْضًا ذَكَرَ عَيْنَ هَذَا الْجَوَابِ فَقَالَ: الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى زَيَّنَ لَهُمْ مَا يَنْبَغِي ان يعلموا وَهُمْ لَا يَنْتَهُونَ. الثَّانِي: قَالَ آخَرُونَ: الْمُرَادُ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ مِنْ أُمَمِ الْكُفَّارِ سُوءَ عَمَلِهِمْ، أَيْ خَلَّيْنَاهُمْ وَشَأْنَهُمْ وَأَمْهَلْنَاهُمْ حَتَّى حَسُنَ عِنْدَهُمْ سُوءُ عَمَلِهِمْ. وَالثَّالِثُ: أَمْهَلْنَا الشَّيْطَانَ حَتَّى زَيَّنَ لَهُمْ، وَالرَّابِعُ: زَيَّنَّاهُ فِي زَعْمِهِمْ وَقَوْلِهِمْ: إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنَا بِهَذَا وَزَيَّنَّهُ لَنَا. هَذَا مَجْمُوعُ التَّأْوِيلَاتِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَالْكُلُّ ضَعِيفٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ الدَّلِيلَ الْعَقْلِيَّ الْقَاطِعَ دَلَّ عَلَى صِحَّةِ مَا أَشْعَرَ بِهِ ظَاهِرُ هَذَا النَّصِّ، وَذَلِكَ لِأَنَّا بَيَّنَّا غَيْرَ مَرَّةٍ أَنَّ صُدُورَ الْفِعْلِ عَنِ الْعَبْدِ يَتَوَقَّفُ عَلَى حُصُولِ الدَّاعِي. وَبَيَّنَّا أَنَّ تِلْكَ الدَّاعِيَةَ لَا

Cübbâî şöyle demiştir: Muradı, 'Geçmiş her ümmete, hakkı kabul etmeleri yönünde kendilerine emrettiğimiz şeyi süsledik' demektir. Kâ'bî de bu cevabın aynısını zikredip şöyle demiştir: 'Murat, Allah Teâlâ'nın yapmaları gereken ameli onlara süslediği, onların ise vazgeçmediğidir.' İkincisi: Diğerleri şöyle demiştir: 'Murat, kâfir ümmetlerden her ümmete kötü amellerini süslediğimizdir; yani onları kendi hallerine bıraktık ve kötü amelleri kendilerine güzel görününceye kadar mühlet verdik demektir.' Üçüncüsü: 'Onlara süslü göstersin diye şeytana mühlet verdik.' Dördüncüsü: 'Onların zannında ve «Allah bize bunu emretti ve bize bunu süslü gösterdi» şeklindeki sözlerinde süsledik.' İşte bu ayet hakkında zikredilen tevil ve yorumların toplamı bunlardır ve hepsi de zayıftır. Çünkü kesin aklî delil, bu nassın zahirinin hissettirdiği şeyin doğruluğuna delalet etmiştir. Zira biz defalarca açıkladık ki bir fiilin kuldan sâdır olması bir saikin (dâiyenin) meydana gelmesine bağlıdır. Ve yine açıkladık ki bu saikin muhakkak...

بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَا مَعْنَى لِتِلْكَ الدَّاعِيَةِ إِلَّا عِلْمُهُ وَاعْتِقَادُهُ أَوْ ظَنُّهُ بِاشْتِمَالِ ذَلِكَ الْفِعْلِ عَلَى نَفْعٍ زَائِدٍ، وَمَصْلَحَةٍ رَاجِحَةٍ، وَإِذَا كَانَتْ تِلْكَ الدَّاعِيَةُ حَصَلَتْ بِفِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى، وَتِلْكَ الدَّاعِيَةُ لَا مَعْنَى لَهَا إِلَّا كَوْنُهُ مُعْتَقِدًا لِاشْتِمَالِ ذَلِكَ الْفِعْلِ عَلَى النَّفْعِ الزَّائِدِ، وَالْمَصْلَحَةِ الرَّاجِحَةِ.

...Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olması gerekir. O saikin manası ise kulun o fiilin fazladan bir menfaat ve üstün bir maslahat içerdiğini bilmesi, buna inanması veya zannetmesinden başka bir şey değildir. Bu saik Allah Teâlâ'nın fiiliyle meydana geldiğine ve bu saikin manası da o kulun o fiilin fazladan bir menfaat ve üstün bir maslahat içerdiğine inanmasından ibaret olduğuna göre...

ثَبَتَ أَنَّهُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَصْدُرَ عَنِ الْعَبْدِ فِعْلٌ، وَلَا قَوْلٌ وَلَا حَرَكَةٌ وَلَا سُكُونٌ، إِلَّا إِذَا زَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ الْفِعْلَ فِي قَلْبِهِ وَضَمِيرِهِ وَاعْتِقَادِهِ، وَأَيْضًا الْإِنْسَانُ لَا يَخْتَارُ الْكُفْرَ وَالْجَهْلَ ابْتِدَاءً مَعَ الْعِلْمِ بِكَوْنِهِ كُفْرًا وَجَهْلًا، وَالْعِلْمُ بِذَلِكَ ضَرُورِيٌّ بَلْ إِنَّمَا يَخْتَارُهُ لِاعْتِقَادِهِ كَوْنَهُ إِيمَانًا وَعِلْمًا وَصِدْقًا وَحَقًّا فَلَوْلَا سَابِقَةُ الْجَهْلِ الْأَوَّلِ لَمَا اخْتَارَ هَذَا الْجَهْلَ. الثَّانِي: ثُمَّ إِنَّا نَنْقُلُ الْكَلَامَ إِلَى أَنَّهُ لِمَ اخْتَارَ ذَلِكَ/ الْجَهْلَ السَّابِقَ، فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ لِسَابِقَةِ جَهْلٍ آخَرَ فَقَدْ لَزِمَ أَنْ يَسْتَمِرَّ ذَلِكَ إِلَى مَا لَا نِهَايَةَ لَهُ مِنَ الْجَهَالَاتِ وَذَلِكَ مُحَالٌ، وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ بَاطِلًا وَجَبَ انْتِهَاءُ تِلْكَ الْجَهَالَاتِ إِلَى جَهْلٍ أَوَّلَ يَخْلُقُهُ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ ابْتِدَاءً، وَهُوَ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْجَهْلِ ظَنَّ فِي الْكُفْرِ كَوْنَهُ إِيمَانًا وَحَقًّا وَعِلْمًا وَصِدْقًا، فَثَبَتَ أَنَّهُ يَسْتَحِيلُ مِنَ الْكَافِرِ اخْتِيَارُ الْجَهْلِ وَالْكُفْرِ إِلَّا إِذَا زَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ الْجَهْلَ فِي قَلْبِهِ، فَثَبَتَ بِهَذَيْنِ الْبُرْهَانَيْنِ الْقَاطِعَيْنِ الْقَطْعِيَّيْنِ أَنَّ الَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ الْحَقُّ الَّذِي لَا مَحِيدَ عَنْهُ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، فَقَدْ بَطَلَتِ التَّأْوِيلَاتُ الْمَذْكُورَةُ بِأَسْرِهَا، لِأَنَّ الْمَصِيرَ إِلَى التَّأْوِيلِ إِنَّمَا يَكُونُ عِنْدَ تَعَذُّرِ حَمْلِ الْكَلَامِ عَلَى ظَاهِرِهِ. أَمَّا لَمَّا قَامَ الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ الْعُدُولُ عَنِ الظَّاهِرِ، فَقَدْ سَقَطَتْ هَذِهِ التَّكْلِيفَاتُ بِأَسْرِهَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ تَعَالَى: كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ بَعْدَ قَوْلِهِ: فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ مُشْعِرٌ بِأَنَّ إِقْدَامَهُمْ عَلَى ذَلِكَ الْمُنْكَرِ إِنَّمَا كَانَ بِتَزْيِينِ اللَّهِ تَعَالَى. فَأَمَّا أَنْ يُحْمَلَ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى زَيَّنَ الْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ فِي قُلُوبِ الْأُمَمِ، فَهَذَا كَلَامٌ مُنْقَطِعٌ عَمَّا قَبْلَهُ، وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ: كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ يَتَنَاوَلُ الْأُمَمَ الْكَافِرَةَ وَالْمُؤْمِنَةَ، فَتَخْصِيصُ هَذَا الْكَلَامِ بِالْأُمَّةِ الْمُؤْمِنَةِ تَرْكٌ لِظَاهِرِ الْعُمُومِ، وَأَمَّا سَائِرُ التَّأْوِيلَاتِ، فَقَدْ ذَكَرَهَا صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَسُقُوطُهَا لَا يَخْفَى، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

...kuldan hiçbir fiilin, hiçbir sözün, hiçbir hareketin ve sükûnun, Allah Teâlâ o fiili onun kalbinde, iç dünyasında ve inancında süslü göstermedikçe sâdır olmasının imkânsız olduğu sabit olur. Ayrıca insan, küfür ve cehalet olduğunu bildiği halde baştan küfür ve cehaleti seçmez; bunu bilmek zarurîdir. Bilakis o, iman, ilim, doğruluk ve hak olduğuna inandığı için onu seçer; şayet önceki bir ilk cehalet olmasaydı bu ikinci cehaleti seçmezdi. İkinci olarak: Biz sözü, onun o önceki cehaleti neden seçtiği noktasına taşırız. Eğer bu başka bir önceki cehaletten ötürü ise, bunun sonsuz cehaletler silsilesi halinde sürüp gitmesi gerekir ki bu muhaldir. Bu batıl olunca, bu cehaletler zincirinin Allah Teâlâ'nın onda baştan yarattığı ilk bir cehalette son bulması vacip olur. O da bu cehalet sebebiyle küfrün iman, hak, ilim ve doğruluk olduğunu zannetmiştir. Böylece sabit oldu ki Allah Teâlâ o cehaleti kâfirin kalbinde süslemedikçe, onun cehaleti ve küfrü seçmesi imkânsızdır. Bu iki kesin ve kat'î bürhanla sabit olmuştur ki bu ayetin zahirinin delalet ettiği mana, kendisinden kaçış olmayan hakkın ta kendisidir. Durum böyle olunca zikredilen tevilllerin tamamı batıl olmuştur; zira tevile başvurmak ancak kelamı zahirine hamletmenin imkânsız olduğu durumlarda olur. Zahirden dönülemeyeceğine dair delil kaim olunca ise bütün bu zorlamalar düşmüştür. Doğrusunu Allah bilir. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ } “onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler” buyruğundan sonra: { كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ } “İşte böylece her ümmete kendi amelini süslü gösterdik” buyurması, onların o münkere kalkışmalarının ancak Allah Teâlâ'nın süslemesiyle olduğuna işaret eder. Bunun Allah Teâlâ'nın ümmetlerin kalbinde salih amelleri süslemesine hamledilmesine gelince; bu, önceki sözden kopuk bir lakırdı olur. Ayrıca O'nun: { كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ } “İşte böylece her ümmete kendi amelini süslü gösterdik” buyruğu kâfir ve mümin bütün ümmetleri kapsar; bu sözü mümin ümmete tahsis etmek ise umumun zahirini terk etmektir. Diğer tevilleri el-Keşşâf sahibi zikretmiştir ki onların da tutarsızlığı gizli değildir. Doğrusunu Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ فَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنَّ أَمْرَهُمْ مُفَوَّضٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَالِمٌ بِأَحْوَالِهِمْ. مُطَّلِعٌ عَلَى ضَمَائِرِهِمْ. وَرُجُوعِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَى اللَّهِ فَيُجَازِي كُلَّ أَحَدٍ بِمُقْتَضَى عَمَلِهِ ان خيرا فخير، وان شرا فشر.

Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Sonra dönüşleri Rablerinedir; O da yaptıklarını kendilerine haber verecektir” buyruğuna gelince; bundan maksat, onların işinin Allah Teâlâ'ya havale edilmiş olmasıdır. Şüphesiz Allah Teâlâ onların hallerini bilendir, iç dünyalarına muttalidir. Kıyamet günü dönüşleri Allah'adır; O da herkese amelinin gereğine göre karşılık verecektir: Hayır ise hayır, şer ise şer.

[سورة الأنعام (٦) : آية ١٠٩]

[En'âm Suresi (6), 109. Âyet]

وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٩)

{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٩) } “Kendilerine bir ayet (mucize) gelirse ona mutlaka inanacaklarına dair bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler. De ki: 'Ayetler (mucizeler) ancak Allah'ın katındadır.' [Ey müminler!] O geldiği zaman da inanmayacaklarını size bildiren nedir? (109)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنِ الْكُفَّارِ شُبْهَةً تُوجِبُ الطَّعْنَ فِي نُبُوَّتِهِ، وَهِيَ قَوْلُهُمْ إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ إِنَّمَا جِئْتَنَا بِهِ لِأَنَّكَ تُدَارِسُ الْعُلَمَاءَ، وَتُبَاحِثُ الْأَقْوَامَ الَّذِينَ عَرَفُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ. ثُمَّ تَجْمَعُ هَذِهِ السُّوَرَ وَهَذِهِ الْآيَاتِ بِهَذَا الطَّرِيقِ. ثُمَّ أَنَّهُ تَعَالَى أَجَابَ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ بِمَا سَبَقَ، وَهَذِهِ الْآيَةُ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى شُبْهَةٍ أُخْرَى وَهِيَ قَوْلُهُمْ لَهُ إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ كَيْفَمَا كَانَ أَمْرُهُ، فَلَيْسَ مِنْ جِنْسِ الْمُعْجِزَاتِ الْبَتَّةَ، وَلَوْ/ أَنَّكَ يَا مُحَمَّدُ جِئْتَنَا بمعجزة قاهرة وبينة ظاهرة لأنا بِكَ، وَحَلَفُوا عَلَى ذَلِكَ وَبَالَغُوا فِي تَأْكِيدِ ذَلِكَ الْحَلِفِ، فَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ تَقْرِيرُ هَذِهِ الشُّبْهَةِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ, kâfirlerden peygamberliğini ta'n etmeyi gerektiren bir şüpheyi nakletmiştir ki bu, onların: 'Sen bu Kur'an'ı ancak âlimlerle karşılıklı ders yaptığın, Tevrat ve İncil'i bilen topluluklarla müzakerede bulunduğun ve sonra bu sureler ile bu ayetleri bu yolla bir araya getirdiğin için bize getirdin' şeklindeki sözleridir. Sonra Allah Teâlâ bu şüpheye daha önce geçen açıklamalarla cevap vermiştir. Bu ayet ise başka bir şüpheyi içermektedir ki o da onların Peygamber'e: 'Bu Kur'an'ın durumu ne olursa olsun kesinlikle mucizeler cinsinden değildir. Ey Muhammed! Bize kahredici bir mucize ve apaçık bir delil getirseydin sana inanırdık' demeleridir. Onlar bu konuda yemin etmişler ve bu yemini pekiştirmede ileri gitmişlerdir. Dolayısıyla bu ayetten maksat bu şüpheyi ortaya koymaktır. Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: إِنَّمَا سَمَّى الْيَمِينَ بِالْقَسَمِ لِأَنَّ الْيَمِينَ مَوْضُوعَةٌ لِتَوْكِيدِ الْخَبَرِ الَّذِي يُخْبِرُ بِهِ الإنسان:

Birinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: Yemine 'kasem' (الْقَسَم) adının verilmesi şundandır: Yemin, insanın haber verdiği haberi pekiştirmek için konulmuştur...

إِمَّا مُثْبِتًا لِلشَّيْءِ، وَإِمَّا نَافِيًا. وَلَمَّا كَانَ الْخَبَرُ يَدْخُلُهُ الصِّدْقُ وَالْكَذِبُ احْتَاجَ الْمُخْبِرُ إِلَى طَرِيقٍ بِهِ يَتَوَسَّلُ إِلَى تَرْجِيحِ جَانِبِ الصِّدْقِ عَلَى جَانِبِ الْكَذِبِ وَذَلِكَ هُوَ الْحَلِفُ وَلَمَّا كَانَتِ الْحَاجَةُ إِلَى ذِكْرِ الْحَلِفِ إِنَّمَا تَحْصُلُ عِنْدَ انْقِسَامِ النَّاسِ عِنْدَ سَمَاعِ ذَلِكَ الْخَبَرِ إِلَى مُصَدِّقٍ بِهِ وَمُكَذِّبٍ بِهِ. سَمَّوُا الْحَلِفَ بِالْقَسَمِ وَبَنَوْا تِلْكَ الصِّيغَةَ عَلَى- أَفْعَلَ- فَقَالُوا: أَقْسَمَ فُلَانٌ يُقْسِمُ إِقْسَامًا: وَأَرَادُوا أَنَّهُ أَكَّدَ الْقَسَمَ الَّذِي اخْتَارَهُ وَأَحَالَ الصِّدْقَ إِلَى الْقَسَمِ الَّذِي اخْتَارَهُ بِوَاسِطَةِ الْحَلِفِ وَالْيَمِينِ.

...İster bir şeyi ispatlayıcı isterse nefyedici olsun. Habere doğruluk ve yalan girebildiği için haber veren kimse, doğruluk tarafını yalan tarafına üstün kılmak için vesile kılacağı bir yola ihtiyaç duymuştur ki bu da yemindir. Yemini zikretme ihtiyacı ise o haberi işittiklerinde insanların onu tasdik eden ve yalanlayan diye ikiye ayrılması (inkısâm) anında meydana geldiğinden, yemine 'kasem' adını vermişler ve bu kalıbı 'ef'ale' (أَفْعَلَ) vezni üzerine kurup 'Akseme fulânun yuksimu iksâmen' (أَقْسَمَ فُلَانٌ يُقْسِمُ إِقْسَامًا) demişlerdir. Bununla onun seçtiği kısmı (kısmı/kasemi) pekiştirdiğini ve yemin vasıtasıyla doğruluğu seçtiği kısma bağladığını kastetmişlerdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي سَبَبِ النُّزُولِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: قَالُوا لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٤] أَقْسَمَ الْمُشْرِكُونَ بِاللَّهِ لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لِيُؤْمِنُنَّ بِهَا فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. الثَّانِي:

İkinci Mesele: İniş sebebi hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Dediler ki: Allah Teâlâ'nın: { إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ } “Eğer dilersek onların üzerine gökten bir mucize indiririz de boyunları ona eğilip kalır” [Şuarâ 4] buyruğu inince, müşrikler kendilerine bir mucize gelirse ona mutlaka inanacaklarına dair Allah'a yemin ettiler; bunun üzerine bu ayet indi. İkincisi:

قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: إِنَّ الْمُشْرِكِينَ قالوا للنبي ﵌: تُخْبِرُنَا أَنَّ مُوسَى ضَرَبَ الْحَجَرَ بِالْعَصَا فَانْفَجَرَ الْمَاءُ وَأَنَّ عِيسَى أَحْيَا الْمَيِّتَ وَأَنَّ صَالِحًا أَخْرَجَ النَّاقَةَ مِنَ الْجَبَلِ فَأْتِنَا أَيْضًا أَنْتَ بِآيَةٍ لِنُصَدِّقَكَ فَقَالَ ﵊: «مَا الَّذِي تُحِبُّونَ» فَقَالُوا: أَنْ تَجْعَلَ لَنَا الصَّفَا ذَهَبًا وَحَلَفُوا لَئِنْ فَعَلَ لَيَتَّبِعُونَهُ أَجْمَعُونَ فَقَامَ ﵊ يَدْعُو فَجَاءَهُ جِبْرِيلُ ﵇ فَقَالَ: إِنْ شِئْتَ كَانَ ذَلِكَ وَلَئِنْ كَانَ فَلَمْ يُصَدِّقُوا عِنْدَهُ لَيُعَذِّبَنَّهُمْ وَإِنْ تُرِكُوا تَابَ عَلَى بَعْضِهِمْ. فَقَالَ ﵌: «بَلْ يَتُوبُ عَلَى بَعْضِهِمْ» فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.

Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî şöyle demiştir: Müşrikler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Bize Mûsâ'nın asâ ile taşa vurduğunu ve su fışkırdığını, Îsâ'nın ölüyü dirilttiğini, Sâlih'in dağdan deveyi çıkardığını haber veriyorsun; seni tasdik etmemiz için sen de bize bir mucize getir' dediler. O aleyhisselâm: 'Neyi seversiniz (ne istersiniz)?' buyurdu. 'Safâ tepesini bizim için altına çevirmeni' dediler ve eğer bunu yaparsa hep birlikte ona tâbi olacaklarına yemin ettiler. Bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm dua etmek üzere kalktı; Cebrâîl aleyhisselâm gelip: 'Dilersen bu olur; fakat bu olduktan sonra inanmazlarsa mutlaka onları azaplandırır; eğer bırakılırlarsa bazılarının tövbesini kabul eder' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bilakis bazılarının tövbesini kabul etsin' buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: جَهْدَ أَيْمانِهِمْ وُجُوهًا: قَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ: إِذَا حَلَفَ الرَّجُلُ بِاللَّهِ فَهُوَ جَهْدُ يَمِينِهِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: بَالَغُوا فِي الْأَيْمَانِ وَقَوْلُهُ: لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِهَذِهِ الْآيَةِ:

Üçüncü Mesele: { جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } “bütün güçleriyle [yemin ettiler]” buyruğunun tefsirinde birtakım vecihler zikretmişlerdir: Kelbî ve Mukâtil şöyle demişlerdir: 'Bir adam Allah'a yemin ettiğinde bu onun olanca gücüyle yemin etmesidir.' Zeccâc ise: 'Yeminlerinde mübalağa yaptılar (kuvvetle yemin ettiler)' demiştir. { لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ } “Kendilerine bir ayet (mucize) gelirse...” buyruğundaki bu ayetten (mucizeden) neyin murat edildiği hususunda ise ihtilaf etmişlerdir:

فَقِيلَ: مَا رَوَيْنَا مِنْ جَعْلِ الصَّفَا ذَهَبًا وَقِيلَ: هِيَ الْأَشْيَاءُ الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً [الْإِسْرَاءِ: ٩٠] وَقِيلَ: إِنَّ النبي ﵌ كَانَ يُخْبِرُهُمْ بِأَنَّ عَذَابَ الِاسْتِئْصَالِ كَانَ يَنْزِلُ بِالْأُمَمِ الْمُتَقَدِّمِينَ الَّذِينَ كَذَّبُوا أَنْبِيَاءَهُمْ فَالْمُشْرِكُونَ طَلَبُوا مِثْلَهَا.

Denildi ki: Rivayet ettiğimiz gibi Safâ tepesinin altına dönüştürülmesidir. Denildi ki: Allah Teâlâ'nın: { وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } “Dediler ki: 'Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız'” [İsrâ 90] buyruğunda zikredilen şeylerdir. Denildi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara peygamberlerini yalanlayan geçmiş ümmetlerin başına toptan yok edici (isti'sâl) azabın indiğini haber veriyordu; müşrikler de benzerini talep ettiler.

وَقَوْلُهُ: قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ لَفْظَةِ عِنْدَ وُجُوهًا فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْمُخْتَصُّ بِالْقُدْرَةِ عَلَى أَمْثَالِ هَذِهِ الْآيَاتِ دُونَ غَيْرِهِ لِأَنَّ الْمُعْجِزَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى النُّبُوَّاتِ شَرْطُهَا أَنْ لَا يَقْدِرَ عَلَى تَحْصِيلِهَا أَحَدٌ إِلَّا اللَّهُ ﷾ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ/ بِالْعِنْدِيَّةِ أَنَّ الْعِلْمَ بِأَنَّ إِحْدَاثَ هَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ هَلْ يَقْتَضِي إِقْدَامَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ عَلَى الْإِيمَانِ أَمْ لَا لَيْسَ إِلَّا عِنْدَ اللَّهِ؟ وَلَفْظُ الْعِنْدِيَّةِ بِهَذَا الْمَعْنَى كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ [الْأَنْعَامِ: ٥٩] وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهَا وَإِنْ كَانَتْ فِي الْحَالِ مَعْدُومَةً إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى مَتَى شَاءَ إِحْدَاثَهَا أَحْدَثَهَا فَهِيَ جَارِيَةٌ مَجْرَى الْأَشْيَاءِ الْمَوْضُوعَةِ عِنْدَ اللَّهِ يُظْهِرُهَا مَتَى شَاءَ وَلَيْسَ لَكُمْ أَنْ تَتَحَكَّمُوا فِي طَلَبِهَا وَلَفْظُ عِنْدَ بِهَذَا الْمَعْنَى هُنَا كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ [الْحِجْرِ: ٢١] .

O'nun: { قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ } “De ki: 'Ayetler (mucizeler) ancak Allah'ın katındadır'” buyruğunda geçen 'ınde' (عِنْدَ) lafzının tefsirinde birtakım vecihler zikretmişlerdir: Mananın, bu tür mucizelere güç yetirmenin başkasına değil sırf Allah Teâlâ'ya mahsus olduğu şeklinde olması muhtemeldir; çünkü peygamberliklere delalet eden mucizelerin şartı, Allah celle celâluhu'dan başka hiç kimsenin onları meydana getirmeye güç yetirememesidir. 'Indiyet'ten muradın; bu mucizeleri yaratmanın bu kâfirlerin iman etmesine yol açıp açmayacağı bilgisinin ancak Allah katında bulunması olması da muhtemeldir. Bu manadaki indiyet lafzı: { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır” [En'âm 59] buyruğunda olduğu gibidir. Muradı şu olması da muhtemeldir: Bu mucizeler şu anda mevcut olmasa da Allah Teâlâ onları ne zaman var etmeyi dilerse var eder; dolayısıyla bunlar Allah'ın katında konulmuş şeyler mesabesindedir, dilediği vakit onları ortaya çıkarır ve onları talep etmede sizin keyfî hüküm verme hakkınız yoktur. Buradaki bu manadaki 'ınde' lafzı: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ } “Hiçbir şey yoktur ki onun hazineleri bizim katımızda olmasın” [Hicr 21] buyruğunda olduğu gibidir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما يُشْعِرُكُمْ قَالَ أَبُو عَلِيٍّ «مَا» اسْتِفْهَامٌ وَفَاعِلُ يُشْعِرُكُمْ ضَمِيرُ «مَا» وَالْمَعْنَى: وَمَا يُدْرِيكُمْ إِيمَانُهُمْ؟ فَحُذِفَ الْمَفْعُولُ وَحَذْفُ الْمَفْعُولِ كَثِيرٌ. وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا يُدْرِيكُمْ إِيمَانُهُمْ أَيْ بِتَقْدِيرِ أَنْ تَجِيئَهُمْ هَذِهِ الْآيَاتُ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ. وَقَوْلُهُ: أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو أَنَّهَا بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ وَهِيَ الْقِرَاءَةُ الْجَيِّدَةُ. وَالتَّقْدِيرُ: أَنَّ الْكَلَامَ تَمَّ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَما يُشْعِرُكُمْ أَيْ وَمَا يُشْعِرُكُمْ مَا يَكُونُ مِنْهُمْ ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ: أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ قَالَ سِيبَوَيْهِ: سَأَلْتُ الْخَلِيلَ عَنِ الْقِرَاءَةِ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ فِي أَنَّ وَقُلْتُ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ مَا يُدْرِيكَ أَنَّهُ لَا يَفْعَلُ؟ فَقَالَ الْخَلِيلُ: إِنَّهُ لَا يَحْسُنُ ذَلِكَ هَاهُنَا لِأَنَّهُ لَوْ

Sonra Allah Teâlâ: { وَما يُشْعِرُكُمْ } “Size bildiren nedir?” buyurmuştur. Ebû Alî [el-Fârisî] şöyle demiştir: 'Mâ' (مَا) istifhamiyedir; 'yuş'irukum' fiilinin faili 'mâ'ya dönen zamirdir. Mana ise: 'Onların iman edeceğini size bildiren nedir?' şeklindedir. Meful hazfedilmiştir ki mefulün hazfi çokça vaki olur. Takdiri: 'Onların iman edeceğini size bildiren nedir? Yani bu ayetlerin onlara geldiği varsayılsa bile onlar inanmazlar' demektir. { أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ } buyruğuna gelince; İbn Kesîr ve Ebû Amr istînâf (yeni bir başlangıç) olarak hemzenin kesresiyle 'innehâ' (إِنَّهَا) şeklinde okumuşlardır ve bu güzel bir kıraattir. Takdiri şöyledir: Kelam { وَما يُشْعِرُكُمْ } buyruğunda tamamlanmıştır; yani 'Onlardan ne sâdır olacağını size bildiren nedir?' denilmiş, sonra yeni bir cümleye başlanarak: 'Şüphesiz o geldiğinde onlar inanmazlar' buyrulmuştur. Sîbeveyh şöyle demiştir: Halîl'e 'enne' (أَنَّ) kelimesindeki hemzenin fethasıyla olan kıraati sordum ve 'Takdirin «Onun yapmayacağını sana bildiren nedir?» şeklinde olması neden caiz olmasın?' dedim. Halîl: 'Bu burada uygun düşmez; çünkü eğer...

قَالَ: وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها بِالْفَتْحِ لَصَارَ ذَلِكَ عُذْرًا لَهُمْ هَذَا كَلَامُ الْخَلِيلِ. وَتَفْسِيرُهُ إِنَّمَا يَظْهَرُ بِالْمِثَالِ فَإِذَا اتَّخَذْتَ ضِيَافَةً وَطَلَبْتَ مِنْ رَئِيسِ الْبَلَدِ أَنْ يَحْضُرَ فَلَمْ يَحْضُرْ فَقِيلَ لَكَ لَوْ ذَهَبْتَ أَنْتَ بِنَفْسِكَ إِلَيْهِ لَحَضَرَ فَإِذَا قُلْتَ: وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنِّي لَوْ ذَهَبْتُ إِلَيْهِ لَحَضَرَ كَانَ الْمَعْنَى: أَنِّي لَوْ ذَهَبْتُ إِلَيْهِ بِنَفْسِي فَإِنَّهُ لَا يَحْضُرُ أَيْضًا فَكَذَا هَاهُنَا قَوْلُهُ: وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ مَعْنَاهُ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ آمَنُوا. وَذَلِكَ يُوجِبُ مَجِيءَ هَذِهِ الْآيَاتِ وَيَصِيرُ هَذَا الْكَلَامُ عُذْرًا لِلْكُفَّارِ فِي طَلَبِ الْآيَاتِ وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ دَفْعُ حُجَّتِهِمْ فِي طَلَبِ الْآيَاتِ فَهَذَا تَقْرِيرُ كَلَامِ الْخَلِيلِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ مِنَ الْقُرَّاءِ أَنَّها بِالْفَتْحِ وَفِي تَفْسِيرِهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْخَلِيلُ: (أَنَّ) بِمَعْنَى لَعَلَّ تَقُولُ الْعَرَبُ ائْتِ السُّوقَ أَنَّكَ تَشْتَرِي لَنَا شَيْئًا أَيْ لَعَلَّكَ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لَعَلَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: (أَنَّ) بِمَعْنَى لَعَلَّ كَثِيرٌ فِي كَلَامِهِمْ قَالَ الشَّاعِرُ:

Eğer [Allah Teâlâ]: { وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها } fetha ile [okunup takdir edilseydi], bu onlar için bir mazeret olurdu.' Bu, el-Halîl'in sözüdür. Bunun açıklaması ancak bir misalle anlaşılır: Sen bir ziyafet tertip edip şehrin reisinden teşrif etmesini istesen ve o da gelmese; sana da 'Eğer sen bizzat ona gitseydin gelirdi' dense; sen de 'Ben ona gitseydim geleceğini size bildiren nedir?' desen, bunun anlamı: 'Ben bizzat ona gitseydim bile o yine gelmezdi' olur. İşte burada da O'nun: { وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ } sözünün anlamı [bu takdire göre], 'O geldiğinde onların iman edecekleri' şeklinde olurdu. Bu da söz konusu ayetlerin gelmesini gerektirir ve bu söz, ayet talebinde kâfirler için bir mazeret haline gelirdi. Halbuki ayetten maksat, onların ayet talebindeki hüccetlerini çürütmektir. İşte el-Halîl'in sözünün tahlili budur. Diğer kurrâlar ise [hemzenin] fethasıyla { أَنَّها } şeklinde okumuşlardır. Bunun tefsirinde birtakım vecihler vardır: Birincisi: el-Halîl şöyle demiştir: 'Enne' (أَنَّ), 'lealle' (لَعَلَّ - umulur ki) anlamındadır. Araplar: 'Çarşıya git, umulur ki bize bir şey alırsın (ائْتِ السُّوقَ أَنَّكَ تَشْتَرِي لَنَا شَيْئًا)' yani 'lealleke' derler. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'Umulur ki o geldiğinde inanmazlar.' el-Vâhidî şöyle demiştir: Onların kelamında 'enne'nin 'lealle' anlamında olması pek çoktur. Şair şöyle demiştir:

أَرِينِي جَوَادًا مَاتَ هَوْلًا لِأَنَّنِي ... أَرَى مَا تُرِينِي أَوْ بَخِيلًا مُخَلَّدَا

Bana göster korkudan ölen bir cömert, ta ki göreyim bana gösterdiğini / Ya da göster bana ebedî kalan bir cimri.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

هَلْ أَنْتُمْ عَاجِلُونَ بِنَا لِأَنَّا ... نَرَى الْعَرَصَاتِ أَوْ أَثَرَ الْخِيَامِ

Bizi acele ettirecek misiniz, umulur ki / Açık alanları yahut çadırların izini görürüz?

وَقَالَ عَدِيُّ بْنُ حَاتِمٍ:

Adiy b. Hâtim de şöyle demiştir:

أَعَاذِلَ مَا يُدْرِيكَ أَنَّ مَنِيَّتِي ... إِلَى سَاعَةٍ فِي الْيَوْمِ أَوْ فِي ضُحَى الْغَدِ

Ey beni kınayan! Ecelimin bugünün bir vaktinde / Yahut yarının kuşluğunda olacağını sana bildiren nedir?

وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَفَسَّرَ عَلِيٌّ- لَعَلَّ مَنِيَّتِي- رَوَى صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» أَيْضًا فِي هَذَا الْمَعْنَى قَوْلَ امْرِئِ الْقَيْسِ:

el-Vâhidî şöyle demiştir: Alî bunu 'umulur ki ecelim' diye tefsir etmiştir. Keşşâf sahibi de bu manada İmruülkays'ın şu sözünü rivayet etmiştir:

عُوجًا عَلَى الطَّلَلِ الْمُحِيلِ لِأَنَّنَا ... نَبْكِي الدِّيَارَ كَمَا بَكَى ابْنُ خِذَامِ

Yıllar geçmiş yıkık dökük harabeye uğrayın, umulur ki / Biz de İbn Hızâm'ın ağladığı gibi yurtlara ağlarız.

قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَيُقَوِّي هَذَا الْوَجْهَ قِرَاءَةُ أُبَيٍّ لَعَلَّهَا إِذَا جَاءَتْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ.

Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Übeyy'in 'Umulur ki onlara geldiğinde inanmazlar (لَعَلَّهَا إِذَا جَاءَتْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ)' şeklindeki kıraati bu vechi kuvvetlendirmektedir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ أَنْ تَجْعَلَ (لَا) صِلَةً وَمِثْلَهُ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ [الْأَعْرَافِ: ١٢] مَعْنَاهُ أَنْ تَسْجُدَ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٩٥] أَيْ يَرْجِعُونَ فَكَذَا هَاهُنَا التَّقْدِيرُ وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ يُؤْمِنُونَ وَالْمَعْنَى: أَنَّهَا لَوْ جَاءَتْ لَمْ يُؤْمِنُوا قَالَ الزَّجَّاجُ وَهَذَا الْوَجْهُ ضَعِيفٌ لِأَنَّ مَا كَانَ لَغْوًا يَكُونُ لَغْوًا عَلَى جَمِيعِ التَّقْدِيرَاتِ وَمَنْ قَرَأَ إِنَّهَا بِالْكَسْرِ فَكَلِمَةُ (لَا) فِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ لَيْسَتْ بِلَغْوٍ فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ جَعْلُ هَذَا اللَّفْظِ لَغْوًا. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لَغْوًا عَلَى أَحَدِ التَّقْدِيرَيْنِ وَيَكُونُ مُفِيدًا عَلَى التَّقْدِيرِ الثَّانِي؟ وَاخْتَلَفَ القراءة أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: لَا يُؤْمِنُونَ فَقَرَأَ بَعْضُهُمْ بِالْيَاءِ وَهُوَ الْوَجْهُ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ إِنَّمَا يُرَادُ بِهِ قَوْمٌ مَخْصُوصُونَ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَلَيْسَ كُلُّ النَّاسِ بِهَذَا الْوَصْفِ وَالْمَعْنَى وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّهُمْ إذا جاءتهم الآية التي الَّتِي اقْتَرَحُوهَا لَمْ يُؤْمِنُوا فَالْوَجْهُ الْيَاءُ وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَابْنُ عَامِرٍ بِالتَّاءِ وَهُوَ عَلَى الِانْصِرَافِ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ وَالْمُرَادُ بِالْمُخَاطِبِينَ فِي تُؤْمِنُونَ هُمُ الْغَائِبُونَ الْمُقْسِمُونَ الَّذِينَ أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ وَذَهَبَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ زَيْدٍ إِلَى أَنَّ الْخِطَابَ فِي قَوْلِهِ: وَما يُشْعِرُكُمْ لِلْكُفَّارِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا. قَالَ مُجَاهِدٌ: وَمَا يُدْرِيكُمْ أَنَّكُمْ تُؤْمِنُونَ إِذَا جَاءَتْ وَهَذَا يُقَوِّي قِرَاءَةَ مَنْ قَرَأَ تُؤْمِنُونَ بِالتَّاءِ. عَلَى مَا ذَكَرْنَا أَوَّلًا: الْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: وَما يُشْعِرُكُمْ لِلْكُفَّارِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا. وَعَلَى مَا ذَكَرْنَا ثَانِيًا: الْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: وَما يُشْعِرُكُمْ لِلْمُؤْمِنِينَ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ تَمَنَّوْا نُزُولَ الْآيَةِ لِيُؤْمِنَ الْمُشْرِكُونَ وَهُوَ الْوَجْهُ كَأَنَّهُ قِيلَ لِلْمُؤْمِنِينَ تَتَمَنَّوْنَ ذَلِكَ وَمَا يُدْرِيكُمْ أَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ؟

Bu kıraatteki ikinci vecih: 'Lâ' (لَا) edatının sıla (pekiştirme edatı/zâid) kılınmasıdır. Nitekim: { مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ } “Secde etmene ne engel oldu?” [A'râf 12] ayetinin anlamı 'secde etmene' demektir; aynı şekilde: { وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ } “Helak ettiğimiz bir beldeye artık haramdır ki onlar dönmezler” [Enbiyâ 95] yani 'dönerler' demektir. İşte burada da takdir: 'Onlara geldiğinde iman edeceklerini size bildiren nedir?' şeklinde olup mana: 'O gelse bile inanmazlar' demektir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bu vecih zayıftır; çünkü lağv (zâid) olan şey her takdire göre lağv olur. { إِنَّهَا } şeklinde kesre ile okuyana göre ise bu kıraatteki 'lâ' kelimesi lağv değildir. Dolayısıyla bu lafzın lağv kılınmasının caiz olmadığı sabit olur. Ebû Alî el-Fârisî ise: 'İki takdirden birine göre lağv, ikinci takdire göre ise anlamlı olması neden caiz olmasın?' demiştir. Kurrâ { لَا يُؤْمِنُونَ } buyruğunda da ihtilaf etmişlerdir: Bazıları 'yâ' ile okumuştur ki doğru olan vecih budur; çünkü { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ } “Allah'a yemin ettiler” buyruğu ile ancak belirli bir topluluk kastedilmektedir. Bunun delili de Allah Teâlâ'nın bu ayetten sonra gelen: { وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ } “Eğer biz onlara melekleri indirseydik...” buyruğudur; zira bütün insanlar bu vasıfta değildir. Mana: 'Ey müminler! Size ne bildirir ki, belki de teklif ettikleri o ayet onlara geldiğinde inanmazlar' şeklindedir; dolayısıyla [tercih edilen] vecih 'yâ' iledir. Hamza ve İbn Âmir ise 'tâ' ile [tü'minûn şeklinde] okumuşlardır; bu da gayb sigasından hitap sigasına geçiş (iltifat) iledir. { تُؤْمِنُونَ } ifadesindeki muhataplardan murat, Allah'ın inanmayacaklarını haber verdiği yemin eden o gaiblerdir. Mücâhid ve İbn Zeyd ise { وَما يُشْعِرُكُمْ } buyruğundaki hitabın yemin eden kâfirlere yönelik olduğu görüşüne varmışlardır. Mücâhid: 'O geldiğinde iman edeceğinizi size bildiren nedir?' demiştir ki bu da 'tü'minûn'u 'tâ' ile okuyanların kıraatini kuvvetlendirir. İlk zikrettiğimize göre: { وَما يُشْعِرُكُمْ } buyruğundaki hitap yemin eden kâfirleredir. İkinci olarak zikrettiğimize göre ise: { وَما يُشْعِرُكُمْ } buyruğundaki hitap müminleredir; çünkü onlar müşrikler iman etsin diye ayetin inmesini temenni etmişlerdi. [Tercih edilen] vecih de budur; sanki müminlere: 'Siz bunu temenni ediyorsunuz ama onların iman edeceklerini size bildiren nedir?' denilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: حَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّ الْقَوْمَ طَلَبُوا مِنَ الرَّسُولِ مُعْجِزَاتٍ قَوِيَّةً وَحَلَفُوا أَنَّهَا لَوْ ظَهَرَتْ لَآمَنُوا فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُمْ وَإِنْ حَلَفُوا عَلَى ذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِأَنَّهَا لَوْ ظَهَرَتْ لَمْ يُؤْمِنُوا وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَمْ يَجِبْ فِي الْحِكْمَةِ إِجَابَتُهُمْ إِلَى هَذَا الْمَطْلُوبِ. قَالَ الْجُبَّائِيُّ وَالْقَاضِي: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَحْكَامٍ كَثِيرَةٍ مُتَعَلِّقَةٍ بِنُصْرَةِ الِاعْتِزَالِ.

Dördüncü Mesele: Sözün özü şudur: O kavim Resul'den kuvvetli mucizeler talep etmiş ve eğer bunlar zuhur ederse kesinlikle iman edeceklerine yemin etmişlerdir. Allah Teâlâ da onların buna yemin etmelerine rağmen, şayet o mucizeler zuhur etse bile iman etmeyeceklerini kendisinin bildiğini açıklamıştır. Durum böyle olunca, hikmet gereği onların bu talebine icabet etmek vacip olmamıştır. el-Cübbâî ve Kâdî [Abdülcebbâr] şöyle demişlerdir: Bu ayet, İ'tizâl mezhebini destekleyen birçok hükme delalet etmektedir.

الْحَكَمُ الْأَوَّلُ:

Birinci Hüküm:

أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَوْ كَانَ فِي الْمَعْلُومِ لُطْفٌ يُؤْمِنُونَ عِنْدَهُ لَفَعَلَهُ لَا مَحَالَةَ إِذْ لَوْ جَازَ أَنْ لَا يَفْعَلَهُ لَمْ يَكُنْ لِهَذَا الْجَوَابِ فَائِدَةٌ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ تَعَالَى لَا يُجِيبُهُمْ إِلَى مَطْلُوبِهِمْ سَوَاءٌ آمَنُوا أَوْ لَمْ يُؤْمِنُوا لَمْ يَكُنْ تَعْلِيقُ تَرْكِ الْإِجَابَةِ بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ عِنْدَهُ مُنْتَظِمًا مُسْتَقِيمًا فَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَفْعَلَ كُلَّ مَا هُوَ فِي مَقْدُورِهِ مِنَ الْأَلْطَافِ وَالْحِكْمَةِ.

Ayet, [Allah'ın] ilminde onların yanında iman edecekleri bir lütuf bulunsaydı, [Allah'ın] onu muhakkak yapacağına delalet eder. Çünkü onu yapmamasının caiz olması durumunda bu cevabın bir faydası olmazdı; zira Allah Teâlâ, ister iman etsinler ister etmesinler onların isteklerine icabet etmeyecek olsaydı, icabeti terk etmeyi onların o esnada iman etmeyecek olmalarına bağlamak tutarlı ve düzgün olmazdı. Dolayısıyla bu ayet, O'nun kudretinde bulunan her türlü lütuf ve hikmeti işlemesinin Allah Teâlâ'ya vacip olduğuna delalet eder.

الْحُكْمُ الثَّانِي:

İkinci Hüküm:

أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ إِنَّمَا يَسْتَقِيمُ لَوْ كَانَ لِإِظْهَارِ هَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ أَثَرٌ فِي حَمْلِهِمْ عَلَى الْإِيمَانِ وَعَلَى قَوْلِ الْمُجْبِرَةِ ذَلِكَ بَاطِلٌ لِأَنَّ عِنْدَهُمُ الْإِيمَانَ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى فَإِذَا خَلَقَهُ حَصَلَ وَإِذَا لَمْ يخلقه لم يحصل فلم يكن لفعل الألطاف اثر في حمل المكلف على الطاعات.

Bu kelam ancak söz konusu mucizelerin ortaya konulmasının onları imana sevketmede bir tesiri bulunduğu takdirde tutarlı olur. Mücbire'nin (Ehl-i Sünnet'in) kavline göre ise bu batıldır; çünkü onlara göre iman ancak Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana gelir. O yarattığında meydana gelir, yaratmadığında meydana gelmez; dolayısıyla lutufların işlenmesinin mükellefi taatlere sevk etmede hiçbir tesiri olmaz.

وأقول هذا الذي قاله القاضي غير لازم. اما الاول: فلان القوم قالوا: لو جئتنا يا محمد بآية لآمنا بك فهذا الكلام في الحقيقة مشتمل على مقدمتين: إحداهما: انك لو جئتنا بهذه المعجزات لآمنا بك. والثانية: انه متى كان الأمر كذلك وجب عليك ان تأتينا بها والله تعالى كذبهم في المقام الاول وبين انه تعالى وان أظهرها لهم فهم لا يؤمنون ولم يتعرض البتة للمقام الثاني وَلَكِنَّهُ فِي الْحَقِيقَةِ بَاقٍ.

Ben derim ki: Kâdî'nin bu söylediği zorunlu değildir. Birincisine gelince: Çünkü o kavim: 'Ey Muhammed! Bize bir ayet getirirsen sana kesinlikle inanırız' demişlerdi. Bu söz hakikatte iki öncülü içermektedir: Birincisi: 'Eğer sen bize bu mucizeleri getirirsen biz sana inanırız.' İkincisi: 'Durum böyle olduğunda, bunları bize getirmen sana vacip olur.' Allah Teâlâ birinci makamda onları yalanlamış ve kendisi bunları onlara gösterse bile onların inanmayacağını açıklamış, ikinci makama ise hiç temas etmemiştir; fakat o hakikatte bakidir.

فَإِنَّ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَبْ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ عِنْدَ إِظْهَارِ تِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ فَلِمَ لَمْ يَجِبْ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى إِظْهَارُهَا؟ اللَّهُمَّ إِلَّا إِذَا ثَبَتَ قَبْلَ هَذَا الْبَحْثِ أَنَّ اللُّطْفَ وَاجِبٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى فَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ هَذَا الْمَطْلُوبُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ إِلَّا أَنَّ الْقَاضِيَ جَعَلَ هَذِهِ الْآيَةَ دَلِيلًا عَلَى وُجُوبِ اللُّطْفِ فَثَبَتَ أَنَّ كَلَامَهُ ضَعِيفٌ.

Nitekim birisi şöyle diyebilir: 'Kabul edelim ki onlar o mucizelerin ortaya konulması anında inanmayacaklardır; peki onları ortaya koymak Allah Teâlâ'ya neden vacip olmasın?' Meğerki bu incelemeden önce lütfun Allah Teâlâ'ya vacip olduğu sabit kılınmış olsun; işte o vakit bu ayetten bu maksat elde edilir. Ne var ki Kâdî, bu ayetin kendisini lütfun vücûbuna delil yapmıştır; böylece onun sözünün zayıf olduğu sabit olmuştur.

وَأَمَّا الْبَحْثُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُهُ: إِذَا كَانَ الْكُلُّ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى لَمْ يَكُنْ لِهَذِهِ الْأَلْطَافِ أَثَرٌ فِيهِ فَنَقُولُ: الَّذِي نَقُولُ بِهِ أَنَّ الْمُؤَثِّرَ فِي الْفِعْلِ هُوَ مَجْمُوعُ الْقُدْرَةِ مَعَ الدَّاعِي وَالْعِلْمُ بِحُصُولِ هَذَا اللُّطْفِ أَحَدُ أَجْزَاءِ الدَّاعِي وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ. فَيَكُونُ لهذا اللطف اثر في حصول الفعل.

İkinci incelemeye, yani onun 'Her şey Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olduğuna göre bu lütufların onda bir tesiri olmaz' sözüne gelince; biz deriz ki: Bizim savunduğumuz görüş şudur: Fiilde müessir olan, saik (güdü/istek) ile birlikte kudretin toplamıdır. Bu lütfun meydana geldiğini bilmek ise saikin cüzlerinden biridir. Bu takdire göre, söz konusu lütfun fiilin meydana gelmesinde bir tesiri olur.

[سورة الأنعام (٦) : آية ١١٠]

[En'âm Suresi (6) : Ayet 110]

وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١١٠)

{ وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “Onların kalplerini ve gözlerini, ilk defa ona inanmadıkları gibi tersine çeviririz ve onları taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlarken bırakırız.” (110)

هَذَا أَيْضًا مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى قَوْلِنَا: إِنَّ الْكُفْرَ وَالْإِيمَانَ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ وَالتَّقَلُّبَ وَالْقَلْبَ وَاحِدٌ وَهُوَ تَحْوِيلُ الشَّيْءِ عَنْ وَجْهِهِ وَمَعْنَى تَقْلِيبِ الْأَفْئِدَةِ وَالْأَبْصَارِ: هُوَ أَنَّهُ إِذَا جَاءَتْهُمُ الْآيَاتُ الْقَاهِرَةُ الَّتِي اقْتَرَحُوهَا وَعَرَفُوا كَيْفِيَّةَ دَلَالَتِهَا عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى إِذَا قَلَّبَ قُلُوبَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ عَنْ ذَلِكَ الْوَجْهِ الصَّحِيحِ بقوا

Bu da küfrün ve imanın Allah'ın kaza ve kaderiyle olduğuna dair görüşümüze delalet eden ayetlerdendir. 'Takallub' (تَقَلُّب) ile 'kalb' (قَلْب) birdir; o da bir şeyi kendi yönünden çevirmektir. Kalplerin ve gözlerin tersyüz edilmesinin manası şudur: Onlara talep ettikleri o ezici ayetler geldiğinde ve bunların Resul'ün doğruluğuna nasıl delalet ettiğini bildiklerinde dahi, Allah Teâlâ onların kalplerini ve gözlerini o doğru yönden çevirince onlar

عَلَى الْكُفْرِ وَلَمْ يَنْتَفِعُوا بِتِلْكَ الْآيَاتِ وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ تَقْرِيرُ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي الْآيَةِ الْأُولَى مِنْ أَنَّ تِلْكَ الْآيَاتِ الْقَاهِرَةِ لَوْ جَاءَتْهُمْ لَمَا آمَنُوا بِهَا وَلَمَا انْتَفَعُوا بِظُهُورِهَا الْبَتَّةَ.

küfür üzere kalırlar ve o ayetlerden faydalanamazlar. Bu ayetten maksat, birinci ayette zikrettiğimiz şu hususu teyit etmektir: Şayet o ezici ayetler onlara gelseydi bile onlar bunlara iman etmezler ve onların ortaya çıkmasından kesinlikle yararlanamazlardı.

أَجَابَ الْجُبَّائِيُّ عَنْهُ بِأَنْ قَالَ: الْمُرَادُ وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ فِي جَهَنَّمَ عَلَى لهب النار وجمرها لنعذبهم كما لم يأمنوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فِي دَارِ الدُّنْيَا.

el-Cübbâî buna şöyle cevap vermiştir: Murat, 'Dünya yurdunda ilk defa ona iman etmedikleri gibi, onlara azap etmek için cehennemde ateşin alevi ve korları üzerinde onların kalplerini ve gözlerini evirip çeviririz' demektir.

وَأَجَابَ الْكَعْبِيُّ عَنْهُ: بِأَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ بِأَنَّا لَا نَفْعَلُ بِهِمْ مَا نَفْعَلُهُ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْفَوَائِدِ وَالْأَلْطَافِ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوا أَنْفُسَهُمْ عَنْ هَذَا الْحَدِّ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ.

el-Kâ'bî ise buna şöyle cevap vermiştir: O'nun: { وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ } buyruğundan murat, 'Onlar küfürleri sebebiyle kendilerini bu sınırın dışına çıkardıkları için, müminlere yaptığımız faydaları ve lütufları onlara yapmayız' demektir.

وَأَجَابَ الْقَاضِي: بِأَنَّ الْمُرَادَ وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ فِي الْآيَاتِ الَّتِي قَدْ ظَهَرَتْ فَلَا تَجِدُهُمْ يُؤْمِنُونَ بِهَا آخِرًا كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَا أَوَّلًا.

Kâdî ise şöyle cevap vermiştir: Murat, 'Ortaya çıkmış olan ayetler hususunda onların kalplerini ve gözlerini çeviririz de başta iman etmedikleri gibi sonda da onlara iman ettiklerini göremezsin' demektir.

وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ هَذِهِ الْوُجُوهِ فِي غَايَةِ الضَّعْفِ وَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَعِيبَنَا فَيَقُولَ: إِنَّكُمْ تُكَرِّرُونَ هَذِهِ الْوُجُوهَ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ فَإِنَّا نَقُولُ: إِنَّ هَؤُلَاءِ الْمُعْتَزِلَةَ لَهُمْ وُجُوهٌ مَعْدُودَةٌ فِي تَأْوِيلَاتِ آيَاتِ الْجَزَاءِ فَهُمْ يُكَرِّرُونَهَا فِي كُلِّ آيَةٍ فَنَحْنُ أَيْضًا نُكَرِّرُ الْجَوَابَ عَنْهَا فِي كُلِّ آيَةٍ فَنَقُولُ: قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْقُدْرَةَ الْأَصْلِيَّةَ صَالِحَةٌ لِلضِّدَّيْنِ وَلِلطَّرَفَيْنِ عَلَى السَّوِيَّةِ. فَإِذَا لَمْ يَنْضَمَّ عَلَى تِلْكَ الْقُدْرَةِ دَاعِيَةٌ مُرَجِّحَةٌ امْتَنَعَ حُصُولُ الرُّجْحَانِ فَإِذَا انْضَمَّتِ الدَّاعِيَةُ الْمُرَجِّحَةُ إِمَّا إِلَى جَانِبِ الْفِعْلِ أَوْ إِلَى جَانِبِ التَّرْكِ ظَهَرَ الرُّجْحَانُ وَتِلْكَ الدَّاعِيَةُ لَيْسَتْ إِلَّا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى قَطْعًا لِلتَّسَلْسُلِ. وَقَدْ ظَهَرَ صِحَّةُ هَذِهِ الْمُقَدِّمَاتِ بِالدَّلَائِلِ الْقَاطِعَةِ الْيَقِينِيَّةِ الَّتِي لَا يَشُكُّ فِيهَا الْعَاقِلُ. وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ

Bil ki bu vecihlerin tamamı son derece zayıftır. Hiç kimsenin bizi ayıplayıp: 'Siz bu vecihleri her yerde tekrarlıyorsunuz' demeye hakkı yoktur; zira biz deriz ki: Bu Mu'tezilîlerin ceza ayetlerinin tevilinde sayılı birtakım vecihleri vardır ve bunları her ayette tekrarlarlar; biz de her ayette bunlara cevabı tekrarlarız. Şöyle deriz: Biz asıl kudretin iki zıdda ve iki tarafa da eşit şekilde elverişli olduğunu beyan etmiştik. O kudrete tercih ettirici bir saik (dâiye) eklenmediği takdirde bir tarafın ağır basması imkânsız olur. Tercih ettirici saik gerek fiil tarafına gerekse terk tarafına eklendiğinde ise üstünlük ortaya çıkar; teselsülü kesmek için o saik de ancak Allah Teâlâ'dandır. Akıl sahibinin onda şüphe etmeyeceği kesin ve yakînî delillerle bu öncüllerin doğruluğu ortaya çıkmıştır. İşte

قَوْلِهِ ﵌: «قَلْبُ الْمُؤْمِنِ بَيْنَ أُصْبُعَيْنِ مِنْ أَصَابِعِ الرَّحْمَنِ يُقَلِّبُهُ كَيْفَ يَشَاءُ»

O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Müminin kalbi Rahman'ın parmaklarından iki parmak arasındadır, onu dilediği gibi evirip çevirir» sözünden murat da budur.

فَالْقَلْبُ كَالْمَوْقُوفِ بَيْنَ دَاعِيَةِ الْفِعْلِ وَبَيْنَ دَاعِيَةِ التَّرْكِ فَإِنْ حَصَلَ فِي الْقَلْبِ دَاعِي الْفِعْلِ تَرَجَّحَ جَانِبُ الْفِعْلِ وَإِنْ حَصَلَ فِيهِ دَاعِي التَّرْكِ تَرَجَّحَ جَانِبُ التَّرْكِ وَهَاتَانِ الدَّاعِيَتَانِ لَمَّا كَانَتَا لَا تَحْصُلَانِ إِلَّا بِإِيجَادِ اللَّهِ وَتَخْلِيقِهِ وَتَكْوِينِهِ عَبَّرَ عَنْهُمَا بِأُصْبُعَيِ الرَّحْمَنِ وَالسَّبَبُ فِي حُسْنِ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةِ أَنَّ الشَّيْءَ الَّذِي يَحْصُلُ بَيْنَ أُصْبُعَيِ الْإِنْسَانِ يَكُونُ كَامِلَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِ.

Kalp, fiil saiki ile terk saiki arasında durdurulmuş gibidir. Kalpte fiil saiki meydana gelirse fiil tarafı ağır basar; onda terk saiki meydana gelirse terk tarafı ağır basar. Bu iki saik ancak Allah'ın icadı, yaratması ve var etmesiyle meydana geldiği için, bunlardan Rahman'ın iki parmağı diye mecazen bahsedilmiştir. Bu istiarenin güzelliğinin sebebi şudur: İnsanın iki parmağı arasında bulunan şey üzerinde tam bir kudreti vardır.

فَإِنْ شَاءَ أَمْسَكَهُ وان شاء اسقطه فههنا أَيْضًا كَذَلِكَ الْقَلْبُ وَاقِفٌ بَيْنَ هَاتَيْنِ الدَّاعِيَتَيْنِ وَهَاتَانِ الدَّاعِيَتَانِ حَاصِلَتَانِ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى وَالْقَلْبُ مُسَخَّرٌ لِهَاتَيْنِ الدَّاعِيَتَيْنِ فَلِهَذَا السَّبَبِ حَسُنَتْ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةُ

Dilerse onu tutar, dilerse düşürür. İşte burada da durum böyledir; kalp bu iki saik arasında durmaktadır, bu iki saik Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla hâsıl olmaktadır ve kalp bu iki saike boyun eğmiştir. İşte bu sebepten ötürü bu istiare güzel olmuştur.

وَكَانَ ﵊ يَقُولُ: «يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ وَالْأَبْصَارِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِكَ»

Nitekim o aleyhisselâm şöyle derdi: «Ey kalpleri ve gözleri evirip çeviren! Kalbimi dinin üzere sabit kıl.»

وَالْمُرَادُ مِنْ

Onun:

قَوْلِهِ- مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ-

«Ey kalpleri evirip çeviren» sözünden murat,

أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُقَلِّبُهُ تَارَةً مِنْ دَاعِي الْخَيْرِ إِلَى دَاعِي الشَّرِّ وَبِالْعَكْسِ.

Allah Teâlâ'nın onu bazen hayır saikinden şer saikine, bazen de bunun aksine çevirmesidir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْقَاعِدَةَ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ مَحْمُولٌ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى الظَّاهِرِ الْجَلِيِّ الَّذِي يَشْهَدُ بِصِحَّتِهِ كُلُّ طَبْعٍ سَلِيمٍ وَعَقْلٍ مُسْتَقِيمٍ فَلَا حَاجَةَ الْبَتَّةَ إِلَى مَا ذَكَرُوهُ مِنَ التَّأْوِيلَاتِ الْمُسْتَكْرَهَةِ.

Bu kuralı bildiğinde, Allah Teâlâ'nın: { وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ } buyruğu, her selim fıtratın ve düzgün aklın doğruluğuna şahitlik ettiği bu açık ve berrak manaya hamledilir; dolayısıyla onların zikrettiği o zorlama tevillere kesinlikle hiçbir ihtiyaç yoktur.

وَإِنَّمَا قَدَّمَ اللَّهُ تَعَالَى ذِكْرَ تَقْلِيبِ الْأَفْئِدَةِ عَلَى تَقْلِيبِ الْأَبْصَارِ لِأَنَّ مَوْضِعَ الدَّوَاعِي وَالصَّوَارِفِ هُوَ الْقَلْبُ. فَإِذَا حَصَلَتِ الدَّاعِيَةُ فِي الْقَلْبِ انْصَرَفَ الْبَصَرُ إِلَيْهِ شَاءَ أَمْ أَبَى وَإِذَا حَصَلَتِ الصَّوَارِفُ فِي الْقَلْبِ انْصَرَفَ/ الْبَصَرُ عَنْهُ فَهُوَ وَإِنْ كَانَ يُبْصِرُهُ فِي الظَّاهِرِ. إِلَّا أَنَّهُ لَا يَصِيرُ ذَلِكَ الْإِبْصَارُ سَبَبًا لِلْوُقُوفِ عَلَى الْفَوَائِدِ الْمَطْلُوبَةِ. وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قوله تعالى: وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً فَلَمَّا كَانَ الْمَعْدِنُ هُوَ الْقَلْبَ وَأَمَّا السَّمْعُ وَالْبَصَرُ فَهُمَا آلَتَانِ لِلْقَلْبِ كَانَا لَا مَحَالَةَ تَابِعَيْنِ لِأَحْوَالِ الْقَلْبِ. فَلِهَذَا السَّبَبِ وَقَعَ الِابْتِدَاءُ بِذِكْرِ تَقْلِيبِ الْقُلُوبِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ تَقْلِيبِ الْبَصَرِ وَفِي الْآيَةِ الْأُخْرَى وقع

Allah Teâlâ'nın kalplerin çevrilmesini gözlerin çevrilmesinden önce zikretmesinin sebebi şudur: Saiklerin (sevk edicilerin) ve sariflerin (engelleyicilerin) mahalli kalptir. Kalpte saik meydana geldiğinde, istese de istemese de göz ona yönelir; kalpte engelleyiciler meydana geldiğinde ise göz ondan yüz çevirir. Dolayısıyla o, zahirde onu görse bile bu görme, arzulanan faydalara vâkıf olmanın sebebi haline gelmez. Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً } “Onlardan seni dinleyenler vardır. Halbuki biz, onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk” buyruğundan murat da budur. Asıl kaynak kalp olup işitme ve görme ise kalbin iki aleti durumunda bulunduğundan, bunlar kaçınılmaz olarak kalbin hallerine tâbi olurlar. İşte bu sebeple bu ayette söze kalplerin çevrilmesini zikretmekle başlanmış, ardından gözlerin çevrilmesi zikredilmiştir. Diğer ayette ise

الِابْتِدَاءُ بِذِكْرِ تَحْصِيلِ الْكِنَانِ فِي الْقَلْبِ ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ السَّمْعِ، فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ الْقَوِيُّ الْعَقْلِيُّ الْبُرْهَانِيُّ الَّذِي يَنْطَبِقُ عَلَيْهِ لَفْظُ الْقُرْآنِ، فَكَيْفَ يَحْسُنُ مَعَ ذَلِكَ حَمْلُ هَذَا اللَّفْظِ عَلَى التَّكَلُّفَاتِ الَّتِي ذَكَرُوهَا؟ وَلْنَرْجِعْ إِلَى مَا يَلِيقُ بِتِلْكَ الْكَلِمَاتِ الضَّعِيفَةِ فَنَقُولُ: أَمَّا الْوَجْهُ الَّذِي ذَكَرَهُ الْجُبَّائِيُّ فَمَدْفُوعٌ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ ثُمَّ عَطَفَ عَلَيْهِ فَقَالَ: وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ وَلَا شَكَّ أَنَّ قَوْلَهُ: وَنَذَرُهُمْ إِنَّمَا يَحْصُلُ فِي الدُّنْيَا، فَلَوْ قُلْنَا: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ إِنَّمَا يَحْصُلُ فِي الْآخِرَةِ، كَانَ هَذَا سوأ لِلنَّظْمِ فِي كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى حَيْثُ قَدَّمَ الْمُؤَخَّرَ وَأَخَّرَ الْمُقَدَّمَ مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ، وَأَمَّا الْوَجْهُ الَّذِي ذَكَرَهُ الْكَعْبِيُّ فَضَعِيفٌ أَيْضًا لِأَنَّهُ إِنَّمَا اسْتَحَقَّ الْحِرْمَانَ مِنْ تِلْكَ الْأَلْطَافِ وَالْفَوَائِدِ بِسَبَبِ إِقْدَامِهِ عَلَى الْكُفْرِ، فَهُوَ الَّذِي أَوْقَعَ نَفْسَهُ فِي ذَلِكَ الْحِرْمَانِ وَالْخُذْلَانِ فَكَيْفَ تَحْسُنُ إِضَافَتُهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ.

söze kalpte örtü kılınmasını zikretmekle başlanmış, ardından işitme zikredilmiştir. İşte Kur'an lafzının tam uyum sağladığı kuvvetli, aklî ve burhanî kelam budur; hal böyleyken bu lafzı onların zikrettiği külfetli yorumlara hamletmek nasıl uygun olabilir? Biz o zayıf sözlere layık olan cevaba dönelim ve şöyle diyelim: el-Cübbâî'nin zikrettiği vecih tutarsızdır; çünkü Allah Teâlâ: { وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ } buyurmuş, sonra buna atıfla: { وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } buyurmuştur. Şüphe yok ki O'nun: { وَنَذَرُهُمْ } 'onları bırakırız' buyruğu ancak dünyada vuku bulur. Eğer O'nun: { وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ } sözünden muradın ahirette vuku bulacağını söylersek, bu durum Allah Teâlâ'nın kelamında bir fayda olmaksızın sonranın öne alınması ve öncenin ertelenmesi suretiyle kötü bir nazım teşkil ederdi. el-Kâ'bî'nin zikrettiği vecih de zayıftır; çünkü o kimse küfre yönelmesi sebebiyle bu lütuflardan ve faydalardan mahrumiyeti hak etmiştir; dolayısıyla kendisini bu mahrumiyete ve hüsrana düşüren bizzat kendisidir. Hal böyleyken bunun Allah Teâlâ'nın: { وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ } buyruğunda Allah Teâlâ'ya nispet edilmesi nasıl uygun düşer?

وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي الَّذِي ذَكَرَهُ الْقَاضِي فَبَعِيدٌ أَيْضًا لِأَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ تَقْلِيبُ الْقَلْبِ مِنْ حَالَةٍ إِلَى حَالَةٍ وَنَقْلُهُ مِنْ صِفَةٍ إِلَى صِفَةٍ. وَعَلَى مَا يَقُولُهُ الْقَاضِي فَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ بَلِ الْقَلْبُ بَاقٍ عَلَى حَالَةٍ وَاحِدَةٍ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى أَدْخَلَ التَّقْلِيبَ وَالتَّبْدِيلَ فِي الدَّلَائِلِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْوُجُوهَ الَّتِي ذَكَرُوهَا فَاسِدَةٌ بَاطِلَةٌ بِالْكُلِّيَّةِ.

Kâdî'nin zikrettiği ikinci veche gelince; o da uzaktır. Çünkü O'nun: { وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ } sözünden murat, kalbin bir halden bir hale çevrilmesi ve bir vasıftan bir vasfa aktarılmasıdır. Kâdî'nin söylediğine göre ise durum böyle olmayıp bilakis kalp tek bir hal üzere kalmakta, fakat Allah Teâlâ delillerde bir çevirme ve değiştirme yapmaktadır. Böylece onların zikrettiği vecihlerin bütünüyle fasit ve batıl olduğu sabit olmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَقَالَ الْوَاحِدِيُّ فِيهِ وَجْهَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “İlk defa ona inanmadıkları gibi” buyruğuna gelince; el-Vâhidî bunda iki vecih olduğunu söylemiştir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: دَخَلَتِ الْكَافُ عَلَى مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ فَلَا يُؤْمِنُونَ بِهَذِهِ الْآيَاتِ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِظُهُورِ الْآيَاتِ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَتَتْهُمُ الْآيَاتُ مِثْلَ انْشِقَاقِ الْقَمَرِ وَغَيْرِهِ مِنَ الْآيَاتِ، وَالتَّقْدِيرُ فَلَا يُؤْمِنُونَ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ مِنْ ظُهُورِ الْآيَاتِ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى، وَأَمَّا الْكِنَايَةُ فِي بِهِ فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ عَائِدَةٌ إِلَى الْقُرْآنِ أَوْ إِلَى مُحَمَّدٍ ﵊، أَوْ إِلَى مَا طَلَبُوا مِنَ الْآيَاتِ.

Birinci Vecih: 'Kâf' (كَ) harfi mahzuf bir ifadeye dahil olmuştur ki takdiri şöyledir: 'Ayın yarılması ve diğer ayetler gibi ayetler ilk defa kendilerine geldiğinde bu ayetlerin zuhuruna inanmadıkları gibi bu ayetlere de inanmazlar.' Takdir şudur: 'İlk defasında ona inanmadıkları gibi, ayetlerin zuhurunun ikinci defasında da inanmazlar.' { بِهِ } ifadesindeki zamire gelince; bunun Kur'an'a veya Muhammed aleyhisselâm'a yahut talep ettikleri ayetlere dönmesi caizdir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: قَالَ بَعْضُهُمْ: الْكَافُ فِي قَوْلِهِ: كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ بِمَعْنَى الْجَزَاءِ، وَمَعْنَى الْآيَةِ وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ عُقُوبَةً لَهُمْ عَلَى تَرْكِهِمُ الْإِيمَانَ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى، يَعْنِي كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ، فَكَذَلِكَ نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَلَيْسَ فِي الْآيَةِ مَحْذُوفٌ وَلَا حَاجَةَ فِيهَا إِلَى الْإِضْمَارِ.

İkinci Vecih: Bazıları şöyle demiştir: { كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ } buyruğundaki 'kâf' harfi ceza (karşılık) anlamındadır; ayetin manası ise: 'İlk defasında imanı terk etmelerine bir ceza olarak onların kalplerini ve gözlerini çeviririz; yani ilk defa ona inanmadıkları gibi, ikinci defasında da onların kalplerini ve gözlerini öylece tersyüz ederiz' şeklindedir. Bu veche göre ayette hazfedilmiş bir şey yoktur ve onda bir takdire de ihtiyaç bulunmamaktadır.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ فَالْجُبَّائِيُّ قَالَ: وَنَذَرُهُمْ أَيْ لَا نَحُولُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ اخْتِيَارِهِمْ وَلَا نَمْنَعُهُمْ مِنْ ذَلِكَ بِمُعَاجَلَةِ الْهَلَاكِ وَغَيْرِهِ، لَكِنَّا نُمْهِلُهُمْ فَإِنْ أَقَامُوا عَلَى طُغْيَانِهِمْ فَذَلِكَ مِنْ قِبَلِهِمْ، وَهُوَ يُوجِبُ تَأْكِيدَ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ، وَقَالَ أَصْحَابُنَا: مَعْنَاهُ إِنَّا نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ مِنَ الْحَقِّ إِلَى الْبَاطِلِ وَنَتْرُكُهُمْ فِي ذَلِكَ الطُّغْيَانِ وَفِي ذَلِكَ الضَّلَالِ وَالْعَمَهِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “Onları taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlarken bırakırız” buyruğuna gelince; el-Cübbâî şöyle demiştir: { وَنَذَرُهُمْ } 'onları bırakırız' yani 'onlarla tercihleri arasına girmeyiz ve helaki çabuklaştırmak veya başka bir yolla onları bundan alıkoymayız; bilakis onlara mühlet veririz. Şayet taşkınlıkları üzere kalırlarsa bu kendilerindendir ve aleyhlerindeki hüccetin pekişmesini gerektirir.' Arkadaşlarımız (Eş'arîler) ise şöyle demiştir: Manası: 'Biz onların kalplerini haktan batıla çevirir ve onları o taşkınlıkta, o sapıklık ve körlük içinde bırakırız' demektir.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ لِلْجُبَّائِيِّ: إِنَّكَ تَقُولُ إِنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ مَا أَرَادَ بِعَبِيدِهِ إِلَّا الْخَيْرَ وَالرَّحْمَةَ، فَلِمَ تَرَكَ هَذَا الْمِسْكِينَ حَتَّى عَمِهَ فِي طُغْيَانِهِ؟ وَلِمَ لَا يُخَلِّصُهُ عَنْهُ عَلَى سَبِيلِ الْإِلْجَاءِ وَالْقَهْرِ؟ أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّهُ إِنْ فَعَلَ بِهِ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ مُسْتَحِقًّا لِلثَّوَابِ فَيَفُوتُهُ الِاسْتِحْقَاقُ فَقَطْ، وَلَكِنْ يَسْلَمُ مِنَ الْعِقَابِ، أَمَّا إِذَا تَرَكَهُ فِي ذَلِكَ الْعَمَهِ مَعَ عِلْمِهِ بِأَنَّهُ يَمُوتُ عَلَيْهِ، فَإِنَّهُ لَا يَحْصُلُ اسْتِحْقَاقُ الثَّوَابِ. وَيَحْصُلُ لَهُ الْعِقَابُ الْعَظِيمُ الدَّائِمُ، فَالْمَفْسَدَةُ الْحَاصِلَةُ عِنْدَ خَلْقِ الْإِيمَانِ فِيهِ عَلَى سَبِيلِ الْإِلْجَاءِ مَفْسَدَةٌ وَاحِدَةٌ وَهِيَ فَوْتُ اسْتِحْقَاقِ الثَّوَابِ، أَمَّا الْمَفْسَدَةُ الْحَاصِلَةُ عِنْدَ إِبْقَائِهِ عَلَى ذَلِكَ الْعَمَهِ وَالطُّغْيَانِ حَتَّى يَمُوتَ عَلَيْهِ فَهِيَ فَوْتُ اسْتِحْقَاقِ الثَّوَابِ مَعَ اسْتِحْقَاقِ الْعِقَابِ الشَّدِيدِ،

Bir kimsenin el-Cübbâî'ye şöyle deme hakkı vardır: Sen âlemlerin İlahının kulları için ancak hayır ve rahmet dilediğini söylüyorsun; öyleyse O, bu zavallıyı taşkınlığı içinde bocalar bir halde neden bıraktı? Mecbur kılma ve zorlama yoluyla onu bundan neden kurtarmadı? Bu husustaki en nihai durum şudur: Eğer ona bunu yapsaydı o kimse sevaba müstahak olmazdı ve sadece bu hak edişi kaçırmış olurdu; fakat azaptan kurtulurdu. Ama o taşkınlık üzere öleceğini bildiği halde onu bu şaşkınlıkta bıraktığında, sevap hak edişi gerçekleşmediği gibi kendisi için büyük ve sürekli bir azap meydana gelir. İmanı onda mecbur kılma yoluyla yaratması durumunda hâsıl olacak mefsedet tek bir mefsedettir, o da sevap hak edişinin kaçmasıdır. Oysa o şaşkınlık ve taşkınlık üzere ölecek şekilde bırakılmasında hâsıl olan mefsedet ise şiddetli azabı hak etmeyle birlikte sevap hak edişinin kaçmasıdır.

وَالرَّحِيمُ الْمُحْسِنُ النَّاظِرُ لِعِبَادِهِ لَا بُدَّ وَأَنْ يُرَجِّحَ الْجَانِبَ الَّذِي هُوَ أَكْثَرُ صَلَاحًا وَأَقَلُّ فَسَادًا، فَعَلِمْنَا أَنَّ إِبْقَاءَ ذَلِكَ الْكَافِرِ فِي ذَلِكَ الْعَمَهِ وَالطُّغْيَانِ يَقْدَحُ فِي أَنَّهُ لَا يريد به إلا الخير والإحسان.

Kullarına karşı merhametli, ihsan sahibi ve onların iyiliğini gözeten zat ise muhakkak daha çok maslahat ve daha az fesat içeren tarafı tercih etmelidir. Böylece anladık ki o kâfiri bu şaşkınlık ve taşkınlık içinde bırakması, O'nun o kul hakkında sadece hayır ve ihsan dilediği fikrini zedelemektedir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ١١١]

[En'âm Suresi (6) : Ayet 111]

وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلاً مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (١١١)

{ وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلاً مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ } “Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler de kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi. Fakat onların çoğu cahillik ediyorlar.” (111)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ تَفْصِيلَ مَا ذَكَرَهُ عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ بِقَوْلِهِ: وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ فَبَيَّنَ أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ أَعْطَاهُمْ مَا طَلَبُوهُ مِنْ إِنْزَالِ الْمَلَائِكَةِ وَإِحْيَاءِ الْمَوْتَى حَتَّى كَلَّمُوهُمْ بَلْ لَوْ زَادَ فِي ذَلِكَ مَا لَا يَبْلُغُهُ اقْتِرَاحُهُمْ بِأَنْ يَحْشُرَ عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهِ. وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلاً } “Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler de kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık...” buyruğuna dair] Bil ki Allah Teâlâ: { وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ } “O geldiğinde onların inanmayacaklarını size bildiren nedir?” buyruğu ile mücmel olarak zikrettiği hususun tafsilatını bu ayette beyan etmiştir. Nitekim Allah Teâlâ, meleklerin indirilmesi ve ölülerin diriltilip kendileriyle konuşması şeklindeki taleplerini onlara verse, hatta buna onların tekliflerinin dahi erişemeyeceği her şeyi karşılarına toplamak gibi bir fazlalık eklese bile Allah dilemedikçe onların inanacak olmadıklarını açıklamıştır. Ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمُسْتَهْزِئُونَ بِالْقُرْآنِ كَانُوا خَمْسَةً: الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ الْمَخْزُومِيُّ وَالْعَاصِي بْنُ وَائِلٍ السَّهْمِيُّ، وَالْأَسْوَدُ بْنُ عَبْدِ يَغُوثَ الزُّهْرِيُّ وَالْأَسْوَدُ بْنُ المطلب والحرث بْنُ حَنْظَلَةَ ثُمَّ إِنَّهُمْ أَتَوُا الرَّسُولَ ﵌ فِي رَهْطٍ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ وَقَالُوا لَهُ أَرِنَا الْمَلَائِكَةَ/ يَشْهَدُوا بِأَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ أَوِ ابْعَثْ لَنَا بَعْضَ مَوْتَانَا حَتَّى نَسْأَلَهُمْ أَحَقٌّ مَا تَقُولُهُ أَمْ بَاطِلٌ؟ أَوِ ائْتِنَا بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا أَيْ كَفِيلًا عَلَى مَا تَدَّعِيهِ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَقَدْ ذَكَرْنَا مِرَارًا أَنَّهُمْ لَمَّا اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ نَزَلَتْ دَفْعَةً وَاحِدَةً كَانَ الْقَوْلُ بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْوَاقِعَةِ الْفُلَانِيَّةِ مُشْكِلًا صَعْبًا فَأَمَّا عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي قَرَّرْنَاهُ وَهُوَ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ جَوَابُ مَا ذَكَرَهُ بَعْضُهُمْ وَهُوَ أَنَّهُمْ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَوْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَآمَنُوا بِمُحَمَّدٍ ﵊ فَذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْكَلَامَ بَيَانًا لِكَذِبِهِمْ وَأَنَّهُ لَا فَائِدَةَ فِي إِنْزَالِ الْآيَاتِ بَعْدَ الْآيَاتِ وَإِظْهَارِ الْمُعْجِزَاتِ بَعْدَ الْمُعْجِزَاتِ بَلِ الْمُعْجِزَةُ الْوَاحِدَةُ لَا بُدَّ مِنْهَا لِيَتَمَيَّزَ الصَّادِقُ عَنِ الْكَاذِبِ فَأَمَّا الزِّيَادَةُ عَلَيْهَا فَتَحَكُّمٌ مَحْضٌ وَلَا حَاجَةَ إِلَيْهِ وَإِلَّا فَلَهُمْ أَنْ يَطْلُبُوا بَعْدَ ظُهُورِ الْمُعْجِزَةِ الثَّانِيَةِ ثَالِثَةً وَبَعْدَ الثَّالِثَةِ رَابِعَةً وَيَلْزَمُ أَنْ لَا تَسْتَقِرَّ الْحُجَّةُ وَأَنْ لَا يَنْتَهِيَ الْأَمْرُ إِلَى مَقْطَعٍ وَمَفْصِلٍ وَذَلِكَ يُوجِبُ سَدَّ بَابِ النُّبُوَّاتِ.

Birinci Mesele: İbn Abbâs şöyle demiştir: Kur'an ile alay edenler beş kişiydi: el-Velîd b. el-Muğîre el-Mahzûmî, el-Âs b. Vâil es-Sehmî, el-Esved b. Abdiyeğûs ez-Zührî, el-Esved b. el-Muttalib ve el-Hâris b. Hanzale. Sonra bunlar Mekke halkından bir grup ile birlikte Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip ona şöyle dediler: 'Senin Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik etmeleri için bize melekleri göster yahut söylediklerinin hak mı batıl mı olduğunu sormamız için ölmüşlerimizden bazılarını bize dirilt veya iddia ettiğin şeye bir kefil (kabîl) olmak üzere bize Allah'ı ve melekleri getir!' Bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Biz bu surenin toptan bir defada indiği üzerinde icma ettiklerinde bu ayetin falan olay hakkında indiğini söylemenin müşkil ve zor olduğunu defalarca zikretmiştik. Bizim ortaya koyduğumuz veche göre ise maksat, bazılarının zikrettiği şu hususa cevaptır: Onlar kendilerine bir ayet gelirse Muhammed aleyhisselâm'a kesinlikle inanacaklarına var güçleriyle Allah'a yemin etmişlerdi. Allah Teâlâ da onların yalancılığını, ayet üstüne ayet indirmenin ve mucize üstüne mucize göstermenin hiçbir faydası olmadığını beyan etmek üzere bu sözü zikretmiştir. Bilakis doğru söyleyenin yalancıdan ayırt edilmesi için tek bir mucize zorunludur; bundan fazlası ise sırf keyfî bir dayatmadır ve ona ihtiyaç yoktur. Aksi takdirde, ikinci mucizenin zuhurundan sonra üçüncüyü, üçüncüsünden sonra da dördüncüyü talep etme hakkına sahip olurlar ve bu da hüccetin bir karara bağlanmamasını, meselenin kesin bir sonuca ve çözüme kavuşmamasını gerektirir ki bu durum peygamberlik kapısının kapanmasına yol açar.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ: قِبَلًا هَاهُنَا وَفِي الْكَهْفِ بِكَسْرِ الْقَافِ وَفَتْحِ الْبَاءِ وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِالضَّمِّ فِيهِمَا فِي السُّورَتَيْنِ وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو هَاهُنَا وَفِي الْكَهْفِ بِالْكَسْرِ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَالَ أَبُو زَيْدٍ يُقَالُ لَقِيتُ فُلَانًا قِبَلَا وَمُقَابَلَةً وَقُبُلًا وَقِبِلًا وَقَبِيلًا كُلُّهُ وَاحِدٌ. وَهُوَ الْمُوَاجَهَةُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: فَعَلَى قَوْلِ أَبِي زَيْدٍ الْمَعْنَى فِي الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدٌ وَإِنِ اخْتَلَفَ اللَّفْظَانِ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ أَثْبَتَ بَيْنَ اللَّفْظَيْنِ تَفَاوُتًا فِي الْمَعْنَى فَقَالَ أَمَّا مَنْ قَرَأَ قِبَلًا بِكَسْرِ الْقَافِ وَفَتْحِ الْبَاءِ فَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ عِيَانًا يُقَالُ لَقِيتُهُ قِبَلًا أَيْ مُعَايَنَةً

İkinci Mesele: Nâfi ve İbn Âmir burada ve Kehf Suresi'nde kâf'ın kesresi ve bâ'nın fethasıyla { قِبَلًا } şeklinde okumuşlardır. Âsım, Hamza ve el-Kisâî her iki surede de damme ile { قُبُلًا } şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr ve Ebû Amr ise burada ve Kehf'te kesre ile [kıbelen] okumuşlardır. el-Vâhidî şöyle demiştir: Ebû Zeyd: 'Falanla karşılaştım' anlamında 'لقيت فلانا قبلا ومقابلة وقبلا وقبلا وقبيلا' denir ki hepsi birdir; o da yüz yüze gelmektir, demiştir. el-Vâhidî der ki: Ebû Zeyd'in kavline göre, lafızlar farklı olsa da iki kıraatteki mana birdir. İnsanlardan bazıları ise iki lafız arasında manaca bir farklılık olduğunu tespit etmiş ve şöyle demişlerdir: Kâf'ın kesresi ve bâ'nın fethasıyla { قِبَلًا } şeklinde okuyana gelince; Ebû Ubeyde, el-Ferrâ ve ez-Zeccâc: 'Bunun manası bizzat, gözle görmektir. Onunla yüz yüze/göz göze karşılaştım manasında «لقيته قبلا» denir' demişlerdir.

وَرُوِيَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: قلت للنبي ﵌ أَكَانَ آدَمُ نَبِيًّا؟ قَالَ «نَعَمْ كَانَ نَبِيًّا كَلَّمَهُ اللَّهُ تَعَالَى قِبَلًا»

Ebû Zerr'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Âdem peygamber miydi?' dedim. O: «Evet, peygamberdi; Allah Teâlâ onunla yüz yüze (kıbelen) konuştu» buyurdu.

وَأَمَّا مَنْ قَرَأَ قُبُلًا فَلَهُ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ. أَحَدُهَا أَنْ يَكُونَ جَمْعَ قَبِيلٍ الَّذِي يُرَادُ بِهِ الْكَفِيلُ يُقَالُ قَبِلْتُ بِالرَّجُلِ أُقْبِلُ قُبَالَةً أَيْ كُلِّفْتُ بِهِ. وَيَكُونُ الْمَعْنَى لَوْ حَشَرَ عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ وَكُفِلُوا بِصِحَّةِ مَا يَقُولُ لَمَا آمَنُوا وَمَوْضِعُ الْإِعْجَازِ فِيهِ أَنَّ الْأَشْيَاءَ الْمَحْشُورَةَ مِنْهَا مَا يَنْطِقُ وَمِنْهَا مَا لَا يَنْطِقُ فَإِذَا أَنْطَقَ اللَّهُ الْكُلَّ وَأَطْبَقُوا عَلَى قَبُولِ هَذِهِ الْكَفَالَةِ كَانَ ذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ الْمُعْجِزَاتِ وَثَانِيهَا أَنْ يَكُونَ قُبُلًا جَمْعَ قُبَيْلٍ بِمَعْنَى الصِّنْفِ وَالْمَعْنَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبَيْلًا قُبَيْلًا وَمَوْضِعُ الْإِعْجَازِ فِيهِ هُوَ حَشْرُهَا بَعْدَ مَوْتِهَا ثُمَّ إِنَّهَا عَلَى اخْتِلَافِ طَبَائِعِهَا تَكُونُ مُجْتَمِعَةً فِي مَوْقِفٍ وَاحِدٍ. وَثَالِثُهَا أَنْ يَكُونَ قُبُلًا بِمَعْنَى قِبَلًا أَيْ مُوَاجَهَةً وَمُعَايَنَةً كَمَا فَسَّرَهُ ابو زيد.

{ قُبُلًا } şeklinde okuyanın kıraatine gelince, bunun üç vechi vardır: Birincisi: Bunun 'kefil' manasına gelen 'kabîl'in (قَبِيل) çoğulu olmasıdır. 'Adama kefil oldum' manasında 'قبلت بالرجل أقبل قبالة' denir. Mana: 'Onların karşısına her şeyi toplasaydık ve [toplananlar] onun söylediğinin doğruluğuna kefil olsalardı yine iman etmezlerdi' şeklinde olur. Buradaki mucize yönü şudur: Toplanan varlıklardan kimi konuşan, kimi konuşmayandır; Allah hepsini konuşturup da onlar bu kefaleti kabul etme üzerinde birleşselerdi bu en büyük mucizelerden olurdu. İkincisi: 'Grup, sınıf' manasındaki 'kubeyl'in (قُبَيْل) çoğulu olmasıdır. Mana: 'Her şeyi sınıf sınıf onların karşısına toplasaydık' demektir. Buradaki mucize yönü ise onların ölümlerinden sonra haşredilmeleri ve farklı tabiatlarına rağmen tek bir durakta bir araya getirilmeleridir. Üçüncüsü: Ebû Zeyd'in tefsir ettiği gibi 'kubulen'in 'kıbelen' manasında, yani yüz yüze ve göz göre göre olmasıdır.