أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ أَظْهَرَ جَمِيعَ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ الْعَجِيبَةِ الْغَرِيبَةِ لِهَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ فَإِنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ إِيمَانَهُمْ. قَالَ أَصْحَابُنَا فَلَمَّا لَمْ يُؤْمِنُوا دَلَّ ذَلِكَ الدَّلِيلُ عَلَى/ أَنَّهُ تَعَالَى مَا شَاءَ مِنْهُمُ الْإِيمَانَ وَهَذَا نَصٌّ فِي الْمَسْأَلَةِ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ دَلَّ الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ الْإِيمَانَ مِنْ جَمِيعِ الْكُفَّارِ وَالْجُبَّائِيُّ ذَكَرَ الْوُجُوهَ الْمَشْهُورَةَ الَّتِي لَهُمْ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ. أَوَّلُهَا أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ لَمْ يُرِدْ مِنْهُمُ الْإِيمَانَ لَمَا وَجَبَ عَلَيْهِمُ الْإِيمَانُ كَمَا لَوْ لَمْ يَأْمُرْهُمْ لَمْ يَجِبْ عَلَيْهِمْ. وَثَانِيهَا لَوْ أَرَادَ الْكُفْرَ مِنَ الْكَافِرِ لَكَانَ الْكَافِرُ مُطِيعًا لِلَّهِ بِفِعْلِ الْكُفْرِ لِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لِلطَّاعَةِ إِلَّا بِفِعْلِ الْمُرَادِ وَثَالِثُهَا لَوْ جَازَ مِنَ اللَّهِ أَنْ يُرِيدَ الْكُفْرَ لَجَازَ أَنْ يَأْمُرَ بِهِ وَرَابِعُهَا لَوْ جَازَ أَنْ يُرِيدَ مِنْهُمُ الْكُفْرَ لَجَازَ أَنَّهُ يَأْمُرُنَا بِأَنْ نُرِيدَ مِنْهُمُ الْكُفْرَ. قَالُوا فَثَبَتَ بِهَذِهِ الدَّلَائِلِ أَنَّهُ تَعَالَى مَا شَاءَ إِلَّا الْإِيمَانَ مِنْهُمْ وَظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّهُ تَعَالَى مَا شَاءَ الْإِيمَانَ مِنْهُمْ وَالتَّنَاقُضُ بَيْنَ الدَّلَائِلِ مُمْتَنِعٌ فَوَجَبَ التَّوْفِيقُ وَطَرِيقُهُ أَنْ نَقُولَ إِنَّهُ تَعَالَى شَاءَ مِنَ الْكُلِّ الْإِيمَانَ الَّذِي يَفْعَلُونَهُ عَلَى سَبِيلِ الِاخْتِيَارِ وَأَنَّهُ تَعَالَى مَا شَاءَ مِنْهُمُ الْإِيمَانَ الْحَاصِلَ عَلَى سَبِيلِ الْإِلْجَاءِ وَالْقَهْرِ وَبِهَذَا الطَّرِيقِ زَالَ الْإِشْكَالُ.
Allah Teâlâ'nın { مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe inanacak değillerdir” kavline gelince; bunda iki mesele vardır: Birinci Mesele: Ayetten kastedilen şudur: Allah Teâlâ bu kâfirlere o acayip ve garip şeylerin hepsini gösterseydi bile, Allah onların iman etmesini dilemedikçe onlar iman etmezlerdi. Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) şöyle demiştir: Onlar iman etmeyince bu delil gösterdi ki Allah Teâlâ onların iman etmesini dilememiştir. Bu husus, bu meselede açık bir nastır (hükümdür). Mutezile ise şöyle demiştir: Delil göstermiştir ki Allah Teâlâ bütün kâfirlerden iman etmelerini istemiştir. el-Cübbâî, onların bu meseledeki meşhur gerekçelerini zikretmiştir: Birincisi: Allah Teâlâ onlardan imanı istememiş olsaydı, onlara emretmediğinde iman etmek vacip olmadığı gibi, iman etmeleri de kendilerine vacip olmazdı. İkincisi: Kâfirden küfrü istemiş olsaydı, kâfir küfrü işlemekle Allah'a itaat etmiş olurdu; çünkü itaat, ancak murad edilen (istenen) şeyi yapmak demektir. Üçüncüsü: Allah'ın küfrü istemesi caiz olsaydı, küfrü emretmesi de caiz olurdu. Dördüncüsü: Onlardan küfrü istemesi caiz olsaydı, bizim de onlardan küfrü istememizi emretmesi caiz olurdu. Mutezile dedi ki: Bu delillerle sabit oldu ki Allah Teâlâ onlardan yalnızca imanı dilemiştir. Bu ayetin zahiri ise Allah Teâlâ'nın onlardan imanı dilemediğini iktiza etmektedir. Deliller arasında çelişki ise imkânsızdır; bu yüzden uzlaştırmak vacip olmuştur. Bunun yolu da şöyle demektir: Allah Teâlâ herkesin kendi ihtiyarî (özgür iradeye dayalı) yolla yapacağı imanı dilemiştir; ancak mecburiyet ve cebir yoluyla hâsıl olacak imanı onlardan dilememiştir. Bu yolla problem ortadan kalkmış olur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ أَيْضًا ضَعِيفٌ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ أَنَّ الْإِيمَانَ الَّذِي سَمَّوْهُ بِالْإِيمَانِ الِاخْتِيَارِيِّ إِنْ عَنَوْا بِهِ أَنَّ قُدْرَتَهُ صَالِحَةٌ لِلْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ عَلَى السَّوِيَّةِ ثُمَّ إِنَّهُ يَصْدُرُ عَنْهَا الْإِيمَانُ دُونَ الْكُفْرِ لَا لِدَاعِيَةٍ مُرَجِّحَةٍ وَلَا لِإِرَادَةٍ مُمَيِّزَةٍ فَهَذَا قَوْلٌ بِرُجْحَانِ أَحَدِ طَرَفَيِ الْمُمْكِنِ عَلَى الْآخَرِ لَا لِمُرَجِّحٍ وَهُوَ مُحَالٌ وَأَيْضًا فَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مَعْقُولًا فِي الْجُمْلَةِ إِلَّا أَنَّ حُصُولَ ذَلِكَ الْإِيمَانِ لَا يَكُونُ مِنْهُ بَلْ يَكُونُ حَادِثًا لَا لِسَبَبٍ وَلَا مُؤَثِّرَ أَصْلًا لِأَنَّ الْحَاصِلَ هُنَاكَ لَيْسَ إِلَّا الْقُدْرَةَ وَهِيَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الضِّدَّيْنِ عَلَى السَّوِيَّةِ وَلَمْ يَصْدُرْ مِنْ هَذَا الْقَدْرِ تَخْصِيصٌ لِأَحَدِ الطَّرَفَيْنِ عَلَى الْآخَرِ بِالْوُقُوعِ وَالرُّجْحَانِ ثُمَّ إِنَّ أَحَدَ الطَّرَفَيْنِ قَدْ حَصَلَ بِنَفْسِهِ فَهَذَا لَا يَكُونُ صَادِرًا مِنْهُ بَلْ يَكُونُ صَادِرًا لَا عَنْ سَبَبٍ الْبَتَّةَ وَذَلِكَ يُبْطِلُ الْقَوْلَ بِالْفِعْلِ وَالْفَاعِلِ وَالتَّأْثِيرِ وَالْمُؤَثِّرِ أَصْلًا وَلَا يَقُولُهُ عَاقِلٌ وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ هَذَا الَّذِي سَمَّوْهُ بِالْإِيمَانِ الِاخْتِيَارِيِّ هُوَ أَنَّ قُدْرَتَهُ وَإِنْ كَانَتْ صَالِحَةً لِلضِّدَّيْنِ إِلَّا أَنَّهَا لَا تَصِيرُ مَصْدَرًا لِلْإِيمَانِ إِلَّا إِذَا انْضَمَّ إِلَى تِلْكَ الْقُدْرَةِ حُصُولُ دَاعِيَةِ الْإِيمَانِ كَانَ هَذَا قَوْلًا بِأَنَّ مَصْدَرَ الْإِيمَانِ هُوَ مَجْمُوعُ الْقُدْرَةِ مَعَ الدَّاعِي وَذَلِكَ الْمَجْمُوعُ مُوجِبٌ لِلْإِيمَانِ فَذَلِكَ هُوَ عَيْنُ مَا يُسَمُّونَهُ بِالْجَبْرِ وَأَنْتُمْ تُنْكِرُونَهُ فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الَّذِي سَمَّوْهُ بِالْإِيمَانِ الِاخْتِيَارِيِّ لَمْ يَحْصُلْ مِنْهُ مَعْنًى مَعْقُولٌ مَفْهُومٌ وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ فِي غَايَةِ الْقُوَّةِ.
Bil ki bu söz de birkaç yönden zayıftır: Birincisi: Onların ihtiyarî iman dedikleri şeyle kastettikleri şayet kulun kudretinin iman ve küfre eşit derecede elverişli olması, ardından tercih edici bir saik (dâiye) ve tayin edici bir irade olmaksızın o kudretten küfrün değil de imanın sadır olması ise bu, mümkün olan iki taraftan birinin bir tercih edici olmaksızın üstün gelmesini (tercih bilâ müreccih) iddia etmektir ki bu imkânsızdır. Ayrıca faraza bu durum bir bütün olarak makul karşılansa bile, o imanın meydana gelişi kuldan kaynaklanmış olmaz; bilakis hiçbir sebep ve müessir (etki edici) olmaksızın sonradan meydana gelmiş olur. Çünkü orada var olan şey sadece kudrettir ve o da iki zıt kutba karşı eşit durumdadır. Bu kudretten, iki taraftan birinin gerçekleşmesi ve üstün gelmesi yönünde bir tahsis sadır olmamıştır; sonra da bu iki taraftan biri kendiliğinden meydana gelmiştir. Bu takdirde o fiil kuldan sadır olmuş olmaz, bilakis kesinlikle hiçbir sebebe bağlı olmadan sadır olmuş olur. Bu ise fiil, fail, tesir ve müessir kavramlarını kökten geçersiz kılar ki bunu hiçbir akıl sahibi söylemez. Eğer onların ihtiyarî iman dedikleri şey, kulun kudretinin iki zıt şeye elverişli olmakla birlikte, o kudrete iman etme saikı eklenmedikçe imanın kaynağı haline gelememesi ise bu, imanın kaynağının saik ile birlikte kudretin bütünü olduğunu söylemektir. O bütün ise imanı zorunlu kılar; bu da sizin inkâr ettiğiniz ve cebir adını verdiğiniz şeyin ta kendisidir. Böylece onların ihtiyarî iman adını verdikleri şeyden makul ve anlaşılır bir mananın ortaya çıkmadığı sabit olmuştur. Sen bu sözün son derece güçlü olduğunu anlamış bulunmaktasın.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي سَلَّمْنَا أَنَّ الْإِيمَانَ الِاخْتِيَارِيَّ مُمَيَّزٌ عَنِ الْإِيمَانِ الْحَاصِلِ بِتَكْوِينِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا أَنَّا نَقُولُ قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَذَا وَكَذَا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا مَعْنَاهُ مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِيمَانًا اخْتِيَارِيًّا بِدَلِيلِ أَنَّ عِنْدَ ظُهُورِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ لَا يَبْعُدُ أَنْ يُؤْمِنُوا إِيمَانًا عَلَى سَبِيلِ الْإِلْجَاءِ وَالْقَهْرِ فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا الْمُرَادُ مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا عَلَى سَبِيلِ الِاخْتِيَارِ ثُمَّ اسْتَثْنَى/ عَنْهُ فَقَالَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَالْمُسْتَثْنَى يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مِنْ جِنْسِ الْمُسْتَثْنَى عَنْهُ وَالْإِيمَانُ الْحَاصِلُ بِالْإِلْجَاءِ وَالْقَهْرِ لَيْسَ مِنْ جِنْسِ الْإِيمَانِ الِاخْتِيَارِيِّ فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ بِقَوْلِنَا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ الْإِيمَانُ الِاضْطِرَارِيُّ بَلْ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْإِيمَانَ الِاخْتِيَارِيَّ وَحِينَئِذٍ يَتَوَجَّهُ دَلِيلُ أَصْحَابِنَا وَيَسْقُطُ عَنْهُ سُؤَالُ الْمُعْتَزِلَةِ بِالْكُلِّيَّةِ.
İkinci yön: İhtiyarî imanın, Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla hâsıl olan imandan farklı olduğunu kabul etsek bile biz şöyle deriz: Allah Teâlâ'nın { وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ } [ve devamındaki sözlerinin] ardından { مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا } “inanacak değillerdir” buyurmasının manası, 'ihtiyarî bir imanla inanacak değillerdir' demektir. Bunun delili şudur: Bu şeyler ortaya çıktığında onların cebir ve mecburiyet yoluyla iman etmeleri uzak bir ihtimal değildir. Böylece { مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا } sözünden muradın, 'kendi tercihleriyle iman edecek değillerdir' manası olduğu sabit oldu. Sonra bundan istisna yaparak { إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe” buyurmuştur. Müstesnanın (istisna edilenin), kendisinden istisna yapılan şeyin cinsinden olması vaciptir. Mecburiyet ve baskı yoluyla hâsıl olan iman ise ihtiyarî imanın cinsinden değildir. Dolayısıyla { إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe” sözümüzle kastedilenin ıztırarî (zorunlu) iman olduğunu söylemenin caiz olmadığı, bilakis ondan muradın ihtiyarî iman olması gerektiği sabit olur. Bu durumda ashabımızın delili tam yerini bulur ve Mutezile'nin itirazı tamamen düşer.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ قَالَ الْجُبَّائِيُّ قَوْلُهُ تَعَالَى إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ يَدُلُّ عَلَى حُدُوثِ مَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ قَدِيمَةً لَمْ يُجِزْ أَنْ يُقَالَ ذَلِكَ كَمَا لَا يُقَالُ لَا يَذْهَبُ زَيْدٌ إِلَى الْبَصْرَةِ إِلَّا أَنْ يُوَحِّدَ اللَّهَ تَعَالَى وَتَقْرِيرُهُ أَنَّا
İkinci Mesele: el-Cübbâî şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın { إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe” kavli, Allah Teâlâ'nın meşietinin (dilemesinin) hâdis olduğuna (sonradan var olduğuna) delalet eder. Çünkü meşiet ezeli olsaydı, tıpkı 'Zeyd, Allah Teâlâ'yı birlemedikçe Basra'ya gitmez' denilemeyeceği gibi, böyle söylenmesi de caiz olmazdı. Bunun açıklaması şudur: Biz,
إِذَا قُلْنَا لَا يَكُونُ كَذَلِكَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ فَهَذَا يَقْتَضِي تَعْلِيقَ حُدُوثِ هَذَا الْجَزَاءِ عَلَى حُصُولِ الْمَشِيئَةِ فَلَوْ كَانَتِ الْمَشِيئَةُ قَدِيمَةً لَكَانَ الشَّرْطُ قَدِيمًا وَيَلْزَمُ مِنْ حُصُولِ الشَّرْطِ حُصُولُ الْمَشْرُوطِ فَيَلْزَمُ كَوْنُ الْجَزَاءِ قَدِيمًا.
'Allah dilemedikçe böyle olmaz' dediğimizde bu, bu cezanın (şartın sonucunun) meydana gelişini meşietin gerçekleşmesine bağlamayı iktiza eder. Eğer meşiet ezeli olsaydı şart da ezeli olurdu; şartın gerçekleşmesinden meşrutun (şarta bağlanan şeyin) gerçekleşmesi gerekeceğinden cezanın da ezeli olması gerekirdi.
وَالْحِسُّ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ مُحْدَثٌ فَوَجَبَ كَوْنُ الشَّرْطِ حَادِثًا وَإِذَا كَانَ الشَّرْطُ هُوَ الْمَشِيئَةَ لَزِمَ الْقَوْلُ بِكَوْنِ الْمَشِيئَةِ حَادِثَةً. هَذَا تَقْرِيرُ هَذَا الْكَلَامِ.
Hissiyat ise onun hâdis olduğunu göstermiştir; bu sebeple şartın da hâdis olması vacip olur. Şart meşiet olunca, meşietin hâdis olduğunu söylemek gerekir. Bu sözün açıklaması böyledir.
وَالْجَوَابُ أَنَّ الْمَشِيئَةَ وَإِنْ كَانَتْ قَدِيمَةً إِلَّا أَنَّ تَعَلُّقَهَا بِإِحْدَاثِ ذَلِكَ الْمُحْدَثِ فِي الْحَالِ إِضَافَةٌ حَادِثَةٌ وَهَذَا الْقَدْرُ يَكْفِي لِصِحَّةِ هَذَا الْكَلَامِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ هَذِهِ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ قَالَ أَصْحَابُنَا الْمُرَادُ يَجْهَلُونَ بِأَنَّ الْكُلَّ مِنَ اللَّهِ وَبِقَضَائِهِ وَقَدَرِهِ. وَقَالَ الْمُعْتَزِلَةُ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ جَهِلُوا أَنَّهُمْ يَبْقَوْنَ كُفَّارًا عِنْدَ ظُهُورِ الْآيَاتِ الَّتِي طَلَبُوهَا وَالْمُعْجِزَاتِ الَّتِي اقْتَرَحُوهَا وَكَانَ أَكْثَرُهُمْ يَظُنُّونَ ذلك.
Buna cevap şudur: Meşiet ezeli olsa da onun sonradan var olan o şeyi o anda var etmeye taalluk etmesi sonradan olan (hâdis) bir nisbettir; bu miktar da bu ifadenin sıhhati için yeterlidir. Sonra Allah Teâlâ bu ayeti { وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler” buyruğuyla noktalamıştır. Ashabımız şöyle demiştir: Murad, her şeyin Allah'tan olduğunu, O'nun kaza ve kaderiyle gerçekleştiğini bilmemeleridir. Mutezile ise şöyle demiştir: Murad, istedikleri ayetler ve talep ettikleri mucizeler ortaya çıktığında bile kâfir olarak kalacaklarını bilmemeleridir; zira onların çoğu [o mucizeler gelince iman edeceklerini] zannediyordu.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١١٢]
[En'âm Suresi (6), Âyet 112]
وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ (١١٢)
{ وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ (١١٢) } “Böylece biz, her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık. Bunlar, aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar. Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı. Artık onları ve uydurdukları şeyleri kendi hallerine bırak.”
[قَوْلُهُ تَعَالَى وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى قَوْلُهُ وَكَذلِكَ مَنْسُوقٌ عَلَى شَيْءٍ وَفِي تَعْيِينِ ذَلِكَ الشَّيْءِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ أَنَّهُ مَنْسُوقٌ عَلَى قَوْلِهِ كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ [الأنعام ١٠٨] اي كما فعلنا ذلك كَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا الثَّانِي مَعْنَاهُ جَعَلْنَا لَكَ عَدُوًّا كَمَا جَعَلْنَا لِمَنْ قَبْلَكَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فَيَكُونُ قَوْلُهُ كَذلِكَ عَطْفًا/ عَلَى مَعْنَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْكَلَامِ لِأَنَّ مَا تَقَدَّمَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ لَهُ أَعْدَاءً.
Allah Teâlâ'nın { وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِ } kavlinde meseleler vardır: Birinci Mesele: { وَكَذلِكَ } sözü bir şeye atfedilmiştir. O şeyin tayininde iki görüş vardır: Birincisi: { كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ } “Böylece her ümmete yaptıklarını süslü gösterdik” kavline atfedilmiş olmasıdır; yani bunu yaptığımız gibi, böylece her peygambere bir düşman da kıldık. İkincisi: Manası, senden önceki peygamberlere düşman kıldığımız gibi sana da bir düşman kıldık demektir. Bu durumda { كَذلِكَ } sözü, önceki kelamın manasına atfedilmiş olur; çünkü önceki söz, Allah Teâlâ'nın ona düşmanlar kıldığına delalet etmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ ظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي جَعَلَ أُولَئِكَ الْأَعْدَاءَ أَعْدَاءً لِلنَّبِيِّ ﵌ وَلَا شَكَّ أَنَّ تِلْكَ الْعَدَاوَةَ مَعْصِيَةٌ وَكُفْرٌ فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ خَالِقَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ وَالطَّاعَةِ وَالْمَعْصِيَةِ وَالْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى أَجَابَ الْجُبَّائِيُّ عَنْهُ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الْجَعْلِ الْحُكْمُ وَالْبَيَانُ فَإِنَّ الرَّجُلَ إِذَا حَكَمَ بِكُفْرِ إِنْسَانٍ قِيلَ إِنَّهُ كَفَّرَهُ وَإِذَا أَخْبَرَ عَنْ عَدَالَتِهِ قِيلَ إِنَّهُ عَدَّلَهُ فَكَذَا هَاهُنَا أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ لِلرَّسُولِ ﵊ كَوْنَهُمْ أَعْدَاءً لَهُ لَا جَرَمَ قَالَ إِنَّهُ جَعَلَهُمْ أَعْدَاءً لَهُ وَأَجَابَ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ عَنْهُ بِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَرْسَلَ مُحَمَّدًا ﵌ إِلَى الْعَالَمِينَ وَخَصَّهُ بِتِلْكَ الْمُعْجِزَةِ حَسَدُوهُ وَصَارَ ذَلِكَ الْحَسَدُ سَبَبًا لِلْعَدَاوَةِ الْقَوِيَّةِ فَلِهَذَا التَّأْوِيلِ قَالَ إِنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهُمْ أَعْدَاءً لَهُ وَنَظِيرُهُ قَوْلُ الْمُتَنَبِّي
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın { وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا } kavlinin zahiri, o düşmanları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşman kılanın Allah Teâlâ olduğunu göstermektedir. Şüphe yok ki o düşmanlık bir günah ve küfürdür; bu da hayrın ve şerrin, itaatin ve isyanın, imanın ve küfrün yaratıcısının Allah Teâlâ olduğunu iktiza eder. el-Cübbâî buna şöyle cevap vermiştir: Buradaki kılmaktan (ce'l) murad, hüküm ve beyandır. Nitekim bir kimse bir insanın küfrüne hükmettiğinde 'onu kâfir kıldı' denir; onun adaletini bildirdiğinde ise 'onu âdil kıldı' denir. Burada da böyledir; Allah Teâlâ Resul aleyhisselâm'a onların kendisine düşman olduklarını beyan edince şüphesiz onları ona düşman kıldığını söylemiştir. Ebû Bekir el-Esam ise şöyle cevap vermiştir: Allah Teâlâ Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i âlemlere gönderip onu o mucize ile seçkin kılınca ona haset ettiler ve bu haset güçlü bir düşmanlığın sebebi oldu; işte bu teville Allah Teâlâ'nın onları ona düşman kıldığı söylenmiştir. Mütenebbî'nin şu sözü de bunun benzeridir:
فَأَنْتَ الَّذِي صَيَّرْتَهُمْ لِي حُسَّدًا
'Onları bana hasetçi kılan sensin.'
وَأَجَابَ الْكَعْبِيُّ عَنْهُ بِأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الأنبياء بعداوتهم وَأَعْلَمَهُمْ كَوْنَهُمْ أَعْدَاءً لَهُمْ وَذَلِكَ يَقْتَضِي صَيْرُورَتَهُمْ أَعْدَاءً لِلْأَنْبِيَاءِ لِأَنَّ الْعَدَاوَةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا مِنَ الْجَانِبَيْنِ فَلِهَذَا الْوَجْهِ جَازَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهُمْ أَعْدَاءً لِلْأَنْبِيَاءِ ﵈.
el-Ka'bî ise şöyle cevap vermiştir: Allah Teâlâ peygamberlere onlara düşmanlık beslemelerini emretmiş ve onların kendilerine düşman olduğunu bildirmiştir. Bu da onların peygamberlere düşman olmalarını iktiza eder; zira düşmanlık ancak iki taraftan gerçekleşir. Bu vecihle Allah Teâlâ'nın onları peygamberlere aleyhimüsselâm düşman kıldığı söylenmesi caiz olmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْأَجْوِبَةَ ضَعِيفَةٌ جِدًّا لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ الْأَفْعَالَ مُسْتَنِدَةٌ إِلَى الدَّوَاعِي وَهِيَ حَادِثَةٌ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَقَدْ صَحَّ مَذْهَبُنَا.
Bil ki bu cevaplar son derece zayıftır; zira biz fiillerin saiklere dayandığını, bu saiklerin de Allah Teâlâ tarafından meydana getirildiğini açıklamıştık. Durum böyle olunca bizim mezhebimiz sahih olmuştur.
ثُمَّ هَاهُنَا بَحْثٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ الْعَدَاوَةَ وَالصَّدَاقَةَ يَمْتَنِعُ أَنْ تَحْصُلَ بِاخْتِيَارِ الْإِنْسَانِ فَإِنَّ الرَّجُلَ قَدْ يَبْلُغُ فِي عَدَاوَةِ غَيْرِهِ إِلَى حَيْثُ لَا يَقْدِرُ الْبَتَّةَ عَلَى إِزَالَةِ تِلْكَ الْحَالَةِ عَنْ قَلْبِهِ بَلْ قَدْ لَا يَقْدِرُ عَلَى إِخْفَاءِ آثَارِ تِلْكَ الْعَدَاوَةِ
Sonra burada başka bir inceleme daha vardır; o da düşmanlık ve dostluğun insanın ihtiyarıyla meydana gelmesinin imkânsız oluşudur. Zira kişi başkasına düşmanlıkta öyle bir dereceye varabilir ki o durumu kalbinden söküp atmaya kesinlikle güç yetiremez; hatta o düşmanlığın izlerini gizlemeye bile güç yetiremeyebilir.
وَلَوْ أَتَى بِكُلِّ تَكَلُّفٍ وَحِيلَةٍ لَعَجِزَ عَنْهُ وَلَوْ كَانَ حُصُولُ الْعَدَاوَةِ وَالصَّدَاقَةِ فِي الْقَلْبِ بِاخْتِيَارِ الْإِنْسَانِ لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ مُتَمَكِّنًا مِنْ قَلْبِ الْعَدَاوَةِ بِالصَّدَاقَةِ وَبِالضِّدِّ وَكَيْفَ لَا نَقُولُ ذَلِكَ وَالشُّعَرَاءُ عَرَفُوا أَنَّ ذَلِكَ خَارِجٌ عَنِ الْوُسْعِ؟ قَالَ الْمُتَنَبِّي
Bütün zorlamalara ve hilelere başvursa bile bunu yapmaktan âciz kalır. Kalpte düşmanlık ve dostluğun meydana gelişi insanın ihtiyarıyla olsaydı, insanın düşmanlığı dostluğa ya da tam tersine dönüştürmeye muktedir olması gerekirdi. Şairler bile bunun güç yetirilen sınırın dışında olduğunu bilmişken biz bunu nasıl söylemeyiz? Mütenebbî şöyle demiştir:
يُرَادُ مِنَ الْقَلْبِ نِسْيَانُكُمْ ... وَتَأْبَى الطِّبَاعُ عَلَى النَّاقِلِ
'Kalpten sizi unutması istenir... Oysa tabiatlar bunu değiştirene direnir.'
وَالْعَاشِقُ الَّذِي يَشْتَدُّ عِشْقُهُ قَدْ يَحْتَالُ بِجَمِيعِ الْحِيَلِ فِي إِزَالَةِ عِشْقِهِ وَلَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ وَلَوْ كَانَ حُصُولُ ذَلِكَ الْحُبِّ وَالْبُغْضِ بِاخْتِيَارِهِ لَمَا عَجَزَ عَنْ إِزَالَتِهِ.
Aşkı şiddetlenen âşık, aşkını yok etmek için her türlü çareye başvurabilir ama buna güç yetiremez. Şayet bu sevgi ve nefretin meydana gelişi onun ihtiyarıyla olsaydı, onu gidermekten âciz kalmazdı.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ النَّصْبُ فِي قَوْلِهِ شَياطِينَ فِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ أَنَّهُ مَنْصُوبٌ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ قَوْلِهِ عَدُوًّا وَالثَّانِي أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ عَدُوًّا مَنْصُوبًا عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ ثَانٍ وَالتَّقْدِيرُ وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ أَعْدَاءَ الْأَنْبِيَاءِ.
Üçüncü Mesele: { شَيَاطِينَ } kavlindeki nasb (üstün) hakkında iki vecih vardır: Birincisi: { عَدُوًّا } kelimesinden bedel olarak mensub olmasıdır. İkincisi: { عَدُوًّا } kelimesinin ikinci meful olarak mensub olmasıdır; takdiri de şöyledir: 'Böylece biz, insan ve cin şeytanlarını peygamberlerin düşmanları kıldık.'
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ اخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى شَيَاطِينِ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ عَلَى قَوْلَيْنِ الْأَوَّلُ أَنَّ الْمَعْنَى مَرَدَةُ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ وَالشَّيْطَانُ كُلُّ عَاتٍ مُتَمَرِّدٍ مِنَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ وَمُجَاهِدٍ وَالْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَهَؤُلَاءِ قَالُوا إِنَّ مِنَ الْجِنِّ شَيَاطِينَ وَمِنَ الْإِنْسِ شَيَاطِينَ وَإِنَّ الشَّيْطَانَ مِنَ الْجِنِّ إِذَا أَعْيَاهُ الْمُؤْمِنُ ذَهَبَ إِلَى مُتَمَرِّدٍ مِنَ الْإِنْسِ وَهُوَ شَيْطَانُ الْإِنْسِ فَأَغْرَاهُ بِالْمُؤْمِنِ لِيَفْتِنَهُ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا
Dördüncü Mesele: İnsan ve cin şeytanlarının manası hakkında iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Bunun manası, insan ve cinlerin azgınlarıdır; şeytan (şaytân), insan ve cinden her azgın ve serkeşe denir. Bu, Atâ'nın rivayetinde İbn Abbâs'ın, Mücâhid'in, Hasan'ın ve Katâde'nin görüşüdür. Bunlar şöyle demiştir: Cinlerden şeytanlar olduğu gibi insanlardan da şeytanlar vardır; cinden olan şeytan mümine güç yetiremeyince insandan olan bir serkeşe, yani insan şeytanına gider ve mümini ayartması için onu kışkırtır. Bunun delili şudur:
رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﵌ أَنَّهُ قَالَ لِأَبِي ذَرٍّ: «هَلْ تَعَوَّذْتَ بِاللَّهِ مِنْ شَرِّ شَيَاطِينِ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ؟» قَالَ قُلْتُ وَهَلْ لِلْإِنْسِ مِنْ شَيَاطِينَ؟ قَالَ «نَعَمْ هُمْ شَرٌّ مِنْ شَيَاطِينِ الْجِنِّ» .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre o, Ebû Zerr'e: «Cin ve insan şeytanlarının şerrinden Allah'a sığındın mı?» diye sormuş; [Ebû Zerr] şöyle demiştir: 'İnsanlardan da şeytanlar var mıdır?' dedim. O: «Evet, onlar cin şeytanlarından daha şerlidir» buyurmuştur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي أَنَّ الْجَمِيعَ مِنْ وَلَدِ إِبْلِيسَ إِلَّا أَنَّهُ جَعَلَ وَلَدَهُ قِسْمَيْنِ فَأَرْسَلَ أَحَدَ الْقِسْمَيْنِ إِلَى وَسْوَسَةِ الْإِنْسِ. وَالْقِسْمَ الثَّانِي إِلَى وَسْوَسَةِ الْجِنِّ فَالْفَرِيقَانِ شَيَاطِينُ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْآيَةِ الشِّكَايَةُ مِنْ سَفَاهَةِ الْكُفَّارِ الَّذِينَ هُمُ الْأَعْدَاءُ وَهُمُ الشَّيَاطِينُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ الْقَوْلُ الثَّانِي أَوْلَى لِأَنَّ لَفْظَ الْآيَةِ يَقْتَضِي إِضَافَةَ الشَّيَاطِينِ إِلَى الْإِنْسِ وَالْجِنِّ وَالْإِضَافَةُ تَقْتَضِي الْمُغَايَرَةَ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالشَّيَاطِينُ نَوْعٌ مُغَايِرٌ لِلْجِنِّ وَهُمْ أَوْلَادُ إِبْلِيسَ.
İkinci Görüş: Hepsi İblis'in soyundandır; ancak İblis çocuklarını iki kısma ayırmış, bir kısmını insanlara vesvese vermeye, diğer kısmını da cinlere vesvese vermeye göndermiştir. Dolayısıyla iki grup, insanların ve cinlerin şeytanlarıdır. İnsanlardan bazıları birinci görüşün daha evla olduğunu söylemiştir; çünkü ayetten maksat düşman olan ve şeytan niteliği taşıyan kâfirlerin sefahatine karşı şikâyette bulunmaktır. Bazıları da ikinci görüşün daha evla olduğunu söylemiştir; çünkü ayetin lafzı şeytanların insanlara ve cinlere izafe edilmesini gerektirmektedir, izafet ise başkalığı iktiza eder. Bu takdire göre şeytanlar cinlerden farklı bir türdür ve onlar İblis'in çocuklarıdır.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ قَالَ الزَّجَّاجُ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ قَوْلُهُ عَدُوًّا بِمَعْنَى أَعْدَاءً وَأَنْشَدَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ
Beşinci Mesele: ez-Zeccâc ve İbnü'l-Enbârî, { عَدُوًّا } lafzının 'düşmanlar' manasında olduğunu söylemişlerdir. İbnü'l-Enbârî şu beyti okumuştur:
إِذَا أَنَا لَمْ أَنْفَعْ صَدِيقِي بِوِدِّهِ ... فَإِنَّ عَدُوِّي لَنْ يَضُرُّهُمُو بُغْضِي
'Ben dostuma sevgimle fayda sağlayamazsam... Düşmanıma da nefretim kesinlikle zarar vermez.'
أَرَادَ أَعْدَائِي فَأَدَّى الْوَاحِدَ عَنِ الْجَمْعِ وَلَهُ نَظَائِرُ فِي الْقُرْآنِ. وَمِنْهَا قَوْلُهُ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ الْمُكْرَمِينَ [الذريات ٢٤] جَعَلَ الْمُكْرَمِينَ وَهُوَ جَمْعٌ نَعْتًا لِلضَّيْفِ وَهُوَ وَاحِدٌ وَثَانِيهَا قَوْلُهُ وَالنَّخْلَ باسِقاتٍ لَها طَلْعٌ [ق ١٠] وَثَالِثُهَا قَوْلُهُ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ [النُّورِ ٣١] وَرَابِعُهَا قَوْلُهُ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا [الْعَصْرِ ٢] وَخَامِسُهَا قَوْلُهُ كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ [آلِ عِمْرَانَ ٩٣] أَكَّدَ الْمُفْرِدَ بِمَا يُؤَكَّدُ الْجَمْعُ بِهِ وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ لَا حَاجَةَ إِلَى هَذَا التَّكَلُّفِ فَإِنَّ التَّقْدِيرَ وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ عَدُوًّا وَاحِدًا إذا لَا يَجِبُ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ أَكْثَرُ مِنْ عَدُوٍّ وَاحِدٍ.
'Düşmanlarım' demek istemiş, tekili çoğul yerine kullanmıştır. Bunun Kur'an'da benzerleri vardır: Bunlardan biri { ضَيْفِ إِبْراهِيمَ الْمُكْرَمِينَ } “İbrahim'in ağırlanan misafirleri” kavlidir; çoğul olan 'el-mükremîn' kelimesini tekil olan 'dayf' (misafir) kelimesine sıfat yapmıştır. İkincisi { وَالنَّخْلَ باسِقاتٍ لَها طَلْعٌ } “Tomurcukları üst üste binmiş uzun boylu hurma ağaçlarını” kavlidir. Üçüncüsü { أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ } “Yahut kadınların mahrem yerlerinin henüz farkında olmayan çocuklardan başkasına” kavlidir. Dördüncüsü { إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا } “Gerçekten insan hüsrandadır; ancak iman edenler müstesna” kavlidir. Beşincisi { كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ } “Tevrat indirilmeden önce İsrailoğullarına bütün yiyecekler helal idi” kavlidir; tekili çoğulun tekit edildiği lafızla tekit etmiştir. Bir kimse şöyle de diyebilir: Bu tekellüfe (zorlamaya) gerek yoktur; zira takdir şöyledir: 'Böylece peygamberlerden her biri için bir tek düşman kıldık'; çünkü peygamberlerin her biri için birden fazla düşman olması zorunlu değildir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً فَالْمُرَادُ أَنَّ أُولَئِكَ الشَّيَاطِينَ يُوَسْوِسُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا.
Allah Teâlâ'nın { يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً } “Aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar” kavline gelince; bundan murat, o şeytanların birbirlerine vesvese vermeleridir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا يَجِبُ أَنْ تَكُونَ كُلُّ مَعْصِيَةٍ تَصْدُرُ عَنْ إِنْسَانٍ فَإِنَّهَا تَكُونُ بِسَبَبِ وَسْوَسَةِ شَيْطَانٍ وَإِلَّا لَزِمَ دُخُولُ التَّسَلْسُلِ أَوِ الدَّوْرِ فِي هَؤُلَاءِ الشَّيَاطِينِ فَوَجَبَ الِاعْتِرَافُ بِانْتِهَاءِ هَذِهِ الْقَبَائِحِ وَالْمَعَاصِي إِلَى قَبِيحٍ أَوَّلَ وَمَعْصِيَةٍ سَابِقَةٍ حَصَلَتْ لَا بِوَسْوَسَةِ شَيْطَانٍ آخَرَ.
Bil ki insandan sadır olan her günahın mutlaka bir şeytanın vesvesesi sebebiyle olması gerekmez; aksi takdirde bu şeytanlar hakkında teselsül veya devir gerekir. Dolayısıyla bu çirkinliklerin ve günahların, başka bir şeytanın vesvesesi olmaksızın meydana gelen ilk bir çirkinliğe ve önceki bir günaha dayandığını itiraf etmek vacip olmuştur.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا الْأَصْلُ فَنَقُولُ إِنَّ أُولَئِكَ الشَّيَاطِينَ كَمَا أَنَّهُمْ يُلْقُونَ الْوَسَاوِسَ إِلَى الْإِنْسِ وَالْجِنِّ فَقَدْ يُوَسْوِسُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَلِلنَّاسِ فِيهِ مَذَاهِبُ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ الْأَرْوَاحُ إِمَّا فَلَكِيَّةٌ وَإِمَّا أَرْضِيَّةٌ وَالْأَرْوَاحُ الْأَرْضِيَّةُ مِنْهَا طَيِّبَةٌ طَاهِرَةٌ خَيِّرَةٌ آمِرَةٌ بِالطَّاعَةِ وَالْأَفْعَالِ الْحَسَنَةِ وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ الْأَرْضِيَّةُ وَمِنْهَا خَبِيثَةٌ قَذِرَةٌ شِرِّيرَةٌ آمِرَةٌ بِالْقَبَائِحِ وَالْمَعَاصِي وَهُمُ الشَّيَاطِينُ. ثُمَّ إِنَّ تِلْكَ الْأَرْوَاحَ الطَّيِّبَةَ كَمَا أَنَّهَا تَأْمُرُ النَّاسَ بِالطَّاعَاتِ وَالْخَيْرَاتِ فَكَذَلِكَ قَدْ يَأْمُرُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا بِالطَّاعَاتِ وَالْأَرْوَاحُ الْخَبِيثَةُ كَمَا أَنَّهَا تَأْمُرُ النَّاسَ بِالْقَبَائِحِ وَالْمُنْكَرَاتِ فَكَذَلِكَ قَدْ يَأْمُرُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا بِتِلْكَ الْقَبَائِحِ وَالزِّيَادَةِ فِيهَا وَمَا لَمْ يَحْصُلْ نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ الْمُنَاسَبَةِ بَيْنَ النُّفُوسِ الْبَشَرِيَّةِ وَبَيْنَ تِلْكَ الْأَرْوَاحِ لَمْ يَحْصُلْ ذَلِكَ الِانْضِمَامُ فَالنُّفُوسُ الْبَشَرِيَّةُ إِذَا كَانَتْ طَاهِرَةً نَقِيَّةً عَنِ الصِّفَاتِ الذَّمِيمَةِ كَانَتْ مِنْ جِنْسِ الْأَرْوَاحِ الطَّاهِرَةِ فَتَنْضَمُّ إِلَيْهَا وَإِذَا كَانَتْ خَبِيثَةً مَوْصُوفَةً بِالصِّفَاتِ الذَّمِيمَةِ كَانَتْ مِنْ جِنْسِ الْأَرْوَاحِ الْخَبِيثَةِ فَتَنْضَمُّ إِلَيْهَا. ثُمَّ إِنَّ صِفَاتِ الطَّهَارَةِ كَثِيرَةٌ وَصِفَاتِ الْخُبْثِ وَالنُّقْصَانِ كَثِيرَةٌ وَبِحَسَبِ كُلِّ نَوْعٍ مِنْهَا طَوَائِفُ مِنَ الْبَشَرِ وَطَوَائِفُ مِنَ الْأَرْوَاحِ الْأَرْضِيَّةِ بِحَسَبِ تِلْكَ الْمُجَانَسَةِ وَالْمُشَابَهَةِ وَالْمُشَاكَلَةِ يَنْضَمُّ الْجِنْسُ إِلَى جِنْسِهِ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ فِي أَفْعَالِ الْخَيْرِ كَانَ الْحَامِلُ عَلَيْهَا مَلَكًا وَكَانَ تَقْوِيَةُ ذَلِكَ الْخَاطِرِ إِلْهَامًا وَإِنْ كَانَ فِي بَابِ الشَّرِّ كَانَ الْحَامِلُ عَلَيْهَا شَيْطَانًا وَكَانَ تَقْوِيَةُ ذَلِكَ الْخَاطِرِ وَسْوَسَةً.
Bu asıl sabit olunca deriz ki: Bu şeytanlar insanlara ve cinlere vesveseler fısıldadıkları gibi bazen birbirlerine de vesvese verirler. İnsanların bu konuda mezhepleri (farklı görüşleri) vardır: Bazıları şöyle demiştir: Ruhlar ya felekîdir (gökseldir) ya da arzîdir (yeryüzüne aittir). Arzî ruhların bir kısmı iyi, temiz, hayırlı, itaati ve güzel amelleri emreden ruhlardır ki bunlar yeryüzü melekleridir; bir kısmı da habis, pis, şerli, çirkinlikleri ve günahları emreden ruhlardır ki bunlar şeytanlardır. Sonra bu temiz ruhlar insanlara itaatleri ve hayırları emrettiği gibi bazen birbirlerine de itaatleri emrederler. Habis ruhlar da insanlara çirkinlikleri ve münkerleri emrettiği gibi bazen birbirlerine de bu çirkinlikleri ve bunları artırmayı emrederler. Beşerî nefisler ile bu ruhlar arasında bir tür münasebet meydana gelmedikçe bu birleşme gerçekleşmez. Beşerî nefisler kötü sıfatlardan arınmış ve temiz olduğunda, temiz ruhların cinsinden olur ve onlara katılır. Kötü sıfatlarla nitelenmiş ve habis olduğunda ise habis ruhların cinsinden olur ve onlara katılır. Sonra temizlik sıfatları pek çok olduğu gibi habaset ve noksanlık sıfatları da pek çoktur; bu türlerin her birine göre insanlardan gruplar ve arzî ruhlardan fırkalar vardır. Bu türdeşlik, benzerlik ve şekil ortaklığına göre her cins kendi cinsine katılır. Eğer bu hayır fiillerinde olursa, ona yönelten bir melektir ve o düşüncenin güçlendirilmesi ilhamdır; eğer şer kapısında olursa, ona yönelten bir şeytandır ve o düşüncenin güçlendirilmesi vesvesedir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا الْأَصْلَ فَنَقُولُ إِنَّهُ تَعَالَى عَبَّرَ عَنْ هَذِهِ الْحَالَةِ الْمَذْكُورَةِ بِقَوْلِهِ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً فَيَجِبُ عَلَيْنَا تَفْسِيرُ أَلْفَاظٍ ثَلَاثَةٍ الْأَوَّلُ الْوَحْيُ وَهُوَ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِيمَاءِ وَالْقَوْلِ السَّرِيعِ.
Bu aslı bildiğinde deriz ki: Allah Teâlâ zikredilen bu durumu { يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً } “Aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar” kavliyle ifade etmiştir. Bu durumda bize üç lafzı tefsir etmek gerekir: Birincisi: Vahiy (el-Vahy), işaret etmekten ve hızlı söz söylemekten ibarettir.
وَالثَّانِي الزُّخْرُفُ وَهُوَ الَّذِي يَكُونُ بَاطِنُهُ بَاطِلًا وَظَاهِرُهُ مُزَيَّنًا ظَاهِرًا يُقَالُ فُلَانٌ يُزَخْرِفُ كَلَامَهُ إِذَا زَيَّنَهُ بِالْبَاطِلِ وَالْكَذِبِ وَكُلُّ شَيْءٍ حَسَنٍ مُمَوَّهٍ فَهُوَ مُزَخْرَفٌ.
İkincisi: Zuhruf (ez-Zuhruf), bâtını bozuk, zâhiri ise süslü ve gösterişli olan şeydir. 'Falan kişi sözünü batıl ve yalanla süslediğinde «سözünü tezyin etti/yaldızladı (yüzahrifu kelâmehu)» denir.' Güzel gösterilmiş ve yaldızlanmış her şeye 'müzehraf' (زُخْرُف) denir.
وَاعْلَمْ أَنَّ تَحْقِيقَ الْكَلَامِ فِيهِ أَنَّ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْتَقِدْ فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ كَوْنَهُ مُشْتَمِلًا عَلَى خَيْرٍ رَاجِحٍ وَنَفْعٍ زَائِدٍ فَإِنَّهُ لَا يَرْغَبُ فِيهِ وَلِذَلِكَ سُمِّيَ الْفَاعِلُ الْمُخْتَارُ مُخْتَارًا لِكَوْنِهِ طَالِبًا لِلْخَيْرِ وَالنَّفْعِ ثُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا الِاعْتِقَادُ مُطَابِقًا لِلْمُعْتَقَدِ فَهُوَ الْحَقُّ وَالصِّدْقُ وَالْإِلْهَامُ وَإِنْ كَانَ صَادِرًا مِنَ الْمَلَكِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُعْتَقَدًا مُطَابِقًا لِلْمُعْتَقَدِ فَحِينَئِذٍ يَكُونُ ظَاهِرُهُ مُزَيَّنًا لِأَنَّهُ فِي اعْتِقَادِهِ سَبَبٌ لِلنَّفْعِ الزَّائِدِ وَالصَّلَاحِ الرَّاجِحِ وَيَكُونُ بَاطِنُهُ فَاسِدًا بَاطِلًا لِأَنَّ هَذَا الِاعْتِقَادَ غَيْرُ مُطَابِقٍ لِلْمُعْتَقَدِ فَكَانَ مُزَخْرَفًا فَهَذَا تَحْقِيقُ هَذَا الْكَلَامِ. وَالثَّالِثُ قَوْلُهُ غُرُوراً قَالَ الْوَاحِدِيُّ غُرُوراً مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ وَهَذَا الْمَصْدَرُ مَحْمُولٌ عَلَى الْمَعْنَى لِأَنَّ مَعْنَى إِيحَاءِ الزُّخْرُفِ مِنَ الْقَوْلِ مَعْنَى الْغُرُورِ فَكَأَنَّهُ قَالَ/ يَغُرُّونَ غُرُورًا وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِيهِ أَنَّ الْمَغْرُورَ هُوَ الَّذِي يَعْتَقِدُ فِي الشَّيْءِ كَوْنَهُ مُطَابِقًا لِلْمَنْفَعَةِ وَالْمَصْلَحَةِ مَعَ أَنَّهُ فِي نَفْسِهِ لَيْسَ كَذَلِكَ فَالْغُرُورُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ عِبَارَةً عَنْ عَيْنِ هَذَا الْجَهْلِ أَوْ عَنْ حَالَةٍ مُتَوَلِّدَةٍ عَنْ هَذَا الْجَهْلِ فَظَهَرَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ تَأْثِيرَ هَذِهِ الْأَرْوَاحِ الْخَبِيثَةِ بَعْضُهَا فِي بَعْضٍ لَا يُمْكِنُ أَنْ يُعَبَّرَ عَنْهُ بِعِبَارَةٍ أَكْمَلَ وَلَا أَقْوَى دَلَالَةً عَلَى تَمَامِ الْمَقْصُودِ مِنْ قَوْلِهِ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً.
Bil ki bu konudaki sözün tahkiki şudur: İnsan bir işin üstün bir hayır ve fazla bir menfaat içerdiğine inanmadıkça ona rağbet etmez. Bu sebeple muhtar fail, hayır ve menfaati talep ettiği için 'muhtar' (seçen) olarak isimlendirilmiştir. Sonra bu inanç inanılan şeye uygun olursa, o hak, sadakat ve ilhamdır; bu melekten sadır olmuştur. Eğer inanılan şeye uygun bir inanç değilse, o takdirde onun zahiri süslüdür; çünkü onun inancına göre fazla bir menfaatin ve üstün bir maslahatın sebebidir; bâtını ise fasit ve batıldır, çünkü bu inanç inanılan şeye uygun değildir; dolayısıyla yaldızlı (müzehraf) olmuştur. Bu sözün tahkiki budur. Üçüncüsü: { غُرُوراً } kavlidir. el-Vâhidî şöyle demiştir: { غُرُوراً } meful-i mutlak olarak mensubdur; bu masdar manaya hamledilmiştir, zira yaldızlı söz fısıldamanın manası aldatma (el-gurûr) manasındadır. Sanki 'aldattıkça aldatırlar' demiş gibidir. Bu konudaki sözün tahkiki şudur: Aldatılan (mağrur), bir şeyin bizzat kendisinde öyle olmamasına rağmen, menfaat ve maslahata uygun olduğuna inanan kimsedir. Gurur (aldanış) ise ya bu cehaletin bizzat kendisinden ya da bu cehaletten doğan bir halden ibarettir. Zikrettiğimiz açıklamalarla ortaya çıktı ki bu habis ruhların birbirine olan tesiri, { يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً } kavlinden daha mükemmel ve kastedilenin tamamına daha güçlü delalet eden başka bir ifadeyle anlatılamaz.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ وَأَصْحَابُنَا يَحْتَجُّونَ بِهِ عَلَى أَنَّ الْكُفْرَ وَالْإِيمَانَ بِإِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَالْمُعْتَزِلَةُ يَحْمِلُونَهُ عَلَى مَشِيئَةِ الْإِلْجَاءِ وَقَدْ سَبَقَ تَقْرِيرُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ عَلَى الِاسْتِقْصَاءِ فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ.
Sonra Allah Teâlâ { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ } “Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı” buyurmuştur. Ashabımız küfrün ve imanın Allah Teâlâ'nın iradesiyle olduğuna dair bu ayeti delil getirirler. Mutezile ise bunu cebir meşietine hamleder. Bu meselenin etraflıca açıklaması daha önce geçtiği için tekrarlamakta fayda yoktur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مَعْنَاهُ يُرِيدُ مَا زَيَّنَ لَهُمْ إِبْلِيسُ وَغَرَّهُمْ بِهِ قَالَ الْقَاضِيَ هَذَا الْقَوْلُ يَتَضَمَّنُ التَّحْذِيرَ الشَّدِيدَ مِنَ الْكُفْرِ وَالتَّرْغِيبَ الْكَامِلَ فِي الْإِيمَانِ وَيَقْتَضِي زَوَالَ الْغَمِّ عَنْ قَلْبِ الرَّسُولِ مِنْ حَيْثُ يَتَصَوَّرُ مَا أَعَدَّ اللَّهُ لِلْقَوْمِ عَلَى كُفْرِهِمْ مِنْ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ وَمَا أَعَدَّ لَهُ مِنْ مَنَازِلِ الثَّوَابِ بِسَبَبِ صَبْرِهِ على سفاهتهم ولطفه بهم.
Sonra Allah Teâlâ { فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ } “Artık onları ve uydurdukları şeyleri kendi hallerine bırak” buyurmuştur. İbn Abbâs bunun manasının, 'İblis'in kendilerine süslediği ve onları aldattığı şeyleri kastetmektedir' olduğunu söylemiştir. el-Kâdî şöyle demiştir: Bu söz, küfürden şiddetle sakındırmayı ve imana tam bir rağbeti içermektedir; ayrıca Allah'ın o kavme küfürleri sebebiyle hazırladığı azap çeşitlerini ve onların sefihliklerine sabretmesi ve onlara lütufkâr davranması sebebiyle Resul için hazırladığı sevap derecelerini tasavvur etmesi yönünden Peygamber'in kalbinden kederin yok olmasını gerektirir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١١٣]
[En'âm Suresi (6), Âyet 113]
وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ (١١٣)
{ وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ (١١٣) } “Bir de ahirete inanmayanların kalpleri ona meyletsin, ondan hoşlansınlar ve işleyecekleri günahları işlesinler diye [bunu yaparlar].”
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى اعْلَمْ أَنَّ الصَّغْوَ فِي اللُّغَةِ مَعْنَاهُ الْمَيْلُ. يُقَالُ فِي الْمُسْتَمِعِ إِذَا مَالَ بِحَاسَّتِهِ إِلَى نَاحِيَةِ الصَّوْتِ أَنَّهُ يُصْغِي وَيُقَالُ أَصْغَى الْإِنَاءَ إِذَا أَمَالَهُ حَتَّى انْصَبَّ بَعْضُهُ فِي الْبَعْضِ وَيُقَالُ لِلْقَمَرِ إِذَا مَالَ إِلَى الْغُرُوبِ صَغَا وَأَصْغَى. فَقَوْلُهُ وَلِتَصْغى أَيْ وَلِتَمِيلَ.
Ayette meseleler vardır: Birinci Mesele: Bil ki lügatte sağv (الصَّغْو), meyletmek demektir. Dinleyen kimse işitme duyusunu sesin geldiği tarafa yönelttiğinde 'kulak veriyor (yusğî)' denir. Birbirine dökülsün diye kabı eğdiğinde 'kabı eğdi (asğâ'l-inâe)' denir. Ay batmaya yöneldiğinde de 'meyletti (sağâ ve asğâ)' denir. { وَلِتَصْغى } kavli ise 'meyletsin diye' demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ «اللَّامُ» فِي قَوْلِهِ وَلِتَصْغى لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُتَعَلِّقٍ. فَقَالَ أَصْحَابُنَا التَّقْدِيرُ وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنْ شَيَاطِينِ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَمِنْ صِفَتِهِ أَنَّهُ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا وَإِنَّمَا فَعَلْنَا ذَلِكَ لِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ أَيْ وَإِنَّمَا أَوْجَدْنَا الْعَدَاوَةَ فِي قَلْبِ الشَّيَاطِينِ الَّذِينَ مِنْ صِفَتِهِمْ مَا ذَكَرْنَاهُ لِيَكُونَ كَلَامُهُمُ الْمُزَخْرَفُ مَقْبُولًا عِنْدَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ قَالُوا وَإِذَا حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ يُظْهِرُ أَنَّهُ تَعَالَى يُرِيدُ الْكُفْرَ مِنَ الْكَافِرِ أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَدْ أَجَابُوا عَنْهُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ.
İkinci Mesele: { وَلِتَصْغى } kavlindeki lâm harfinin (lâm-ı ta'lîl) mutlaka bir müteallakı (bağlandığı bir fiil) olmalıdır. Ashabımız şöyle demiştir: İfadenin takdiri şöyledir: 'Böylece biz her peygambere, vasıfları birbirlerine aldatmak amacıyla yaldızlı sözler fısıldamak olan cin ve insan şeytanlarından bir düşman kıldık; bunu da sırf ahirete inanmayanların kalpleri ona meyletsin diye yaptık.' Yani vasıfları zikrettiğimiz gibi olan şeytanların kalbinde düşmanlığı sırf onların yaldızlı sözleri bu kâfirler nezdinde makbul olsun diye var ettik. Ashabımız dedi ki: Ayeti bu veçhe hamlettiğimizde, Allah Teâlâ'nın kâfirden küfrü irade ettiği açıkça ortaya çıkar. Mutezile ise buna üç vecihle cevap vermiştir:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ الْجُبَّائِيُّ قَالَ إِنَّ هَذَا الْكَلَامَ خَرَجَ مَخْرَجَ الْأَمْرِ وَمَعْنَاهُ الزَّجْرُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ [الْإِسْرَاءِ ٦٤] وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا [الانعام ١١٣] وَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ كَأَنَّهُ قَالَ لِلرَّسُولِ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ ثُمَّ قَالَ لَهُمْ عَلَى سَبِيلِ التَّهْدِيدِ وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَتُهُمْ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ.
Birinci Vecih: el-Cübbâî'nin zikrettiği vecihtir; o şöyle demiştir: Bu kelam emir kipinde çıkmış olup manası sakındırmadır (zecrettir); tıpkı Allah Teâlâ'nın { وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ } “Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynat ve [süvarilerini] topla” kavli ve aynı şekilde { وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا } “Ondan hoşlansınlar ve işleyecekleri günahları işlesinler” kavli gibi. Kelamın takdiri sanki Resul'e { فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ } “Artık onları ve uydurdukları şeyleri kendi hallerine bırak” demiş, sonra da onlara tehdit yollu: 'Kalpleri ona meyletsin, ondan hoşlansınlar ve işleyecekleri günahları işlesinler [bakalım]!' buyurmuştur.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ الْكَعْبِيُّ أَنَّ هذه اللام لام العاقبة اي ستئول عَاقِبَةُ أَمْرِهِمْ إِلَى هَذِهِ الْأَحْوَالِ. قَالَ الْقَاضِي وَيَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ هَذِهِ الْعَاقِبَةُ تَحْصُلُ فِي الْآخِرَةِ لِأَنَّ الْإِلْجَاءَ حَاصِلٌ فِي الْآخِرَةِ فَلَا يَجُوزُ أَنْ تَمِيلَ قُلُوبُ الْكُفَّارِ إِلَى قَبُولِ الْمَذْهَبِ الْبَاطِلِ وَلَا أَنْ يَرْضَوْهُ وَلَا أَنْ يَقْتَرِفُوا الذَّنْبَ بَلْ يَجِبُ أَنْ تُحْمَلَ عَلَى ان عاقبة أمرهم تؤل إِلَى أَنْ يَقْبَلُوا الْأَبَاطِيلَ وَيَرْضَوْا بِهَا وَيَعْمَلُوا بِهَا.
İkinci Vecih: el-Ka'bî'nin tercih ettiği vecihtir; bu lâm, lâm-ı âkıbedir (akıbet bildiren lâm), yani işlerinin akıbeti bu hallere varacaktır demektir. el-Kâdî şöyle demiştir: Bu akıbetin ahirette gerçekleşeceğini söylemek uzaktır; çünkü ahirette mecburiyet (ilcâ) hâsıl olacaktır, bu yüzden kâfirlerin kalplerinin batıl mezhebi kabul etmeye meyletmesi, ondan razı olması ve günah işlemesi caiz değildir. Bilakis bu, işlerinin akıbetinin batılları kabul etmeye, onlardan razı olmaya ve onlarla amel etmeye varacağına hamledilmelidir.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَبُو مُسْلِمٍ. قَالَ «اللَّامُ» فِي قَوْلِهِ وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً [الانعام ١١٢] وَالتَّقْدِيرُ أَنَّ بَعْضَهُمْ يُوحِي إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ لِيُغْرَوْا بِذَلِكَ وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا الذُّنُوبَ وَيَكُونُ الْمُرَادُ أَنَّ مَقْصُودَ الشَّيَاطِينِ مِنْ ذَلِكَ الْإِيحَاءِ هُوَ مَجْمُوعُ هَذِهِ الْمَعَانِي. فَهَذَا جُمْلَةُ مَا ذَكَرُوهُ فِي هَذَا الْبَابِ.
Üçüncü Vecih: Ebû Müslim'in tercih ettiği vecihtir; o şöyle demiştir: { وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } kavlindeki lâm, { يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً } “Aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar” kavline bağlıdır. Takdiri şöyledir: Birbirlerine yaldızlı sözleri onunla aldatılsınlar, ahirete inanmayanların kalpleri ona meyletsin, ondan razı olsunlar ve günahları işlesinler diye fısıldarlar. Murad da şeytanların bu fısıldamadan maksadının bu manaların tamamı olmasıdır. İşte bu konuda zikrettikleri görüşlerin özeti budur.
أَمَّا الْوَجْهُ الْأَوَّلُ وَهُوَ الَّذِي عَوَّلَ عَلَيْهِ الْجُبَّائِيُّ فَضَعِيفٌ مِنْ وُجُوهٍ ذَكَرَهَا الْقَاضِي. فَأَحَدُهَا أَنَّ «الْوَاوَ» فِي قَوْلِهِ وَلِتَصْغى تَقْتَضِي تَعَلُّقَهُ بِمَا قَبْلَهُ فَحَمْلُهُ عَلَى الِابْتِدَاءِ بِعِيدٌ. وَثَانِيهَا أَنَّ «اللَّامَ» فِي قَوْلِهِ وَلِتَصْغى لَامُ كَيْ فَيَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهَا لَامُ الْأَمْرِ وَيَقْرُبُ ذَلِكَ مِنْ أَنْ يَكُونَ تَحْرِيفًا لِكَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَنَّهُ لَا يجوز.
el-Cübbâî'nin dayandığı birinci veche gelince; bu, el-Kâdî'nin zikrettiği birkaç yönden zayıftır: Birincisi: { وَلِتَصْغى } kavlindeki vâv harfi, onun kendisinden öncekine bağlanmasını gerektirir; dolayısıyla onu yeni bir başlangıç cümlesine (istînâfa) hamletmek uzaktır. İkincisi: { وَلِتَصْغى } kavlindeki lâm lâm-ı key'dir (sebep bildiren lâm); bu yüzden onun lâm-ı emir olduğunu söylemek uzaktır ve bu, Allah Teâlâ'nın kelamını tahrif etmeye yaklaşır ki bu caiz değildir.
وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ هَذِهِ اللَّامُ لَامُ الْعَاقِبَةِ فَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ هَذَا مَجَازٌ وَحَمْلُهُ عَلَى «كَيْ» حَقِيقَةٌ فَكَانَ قَوْلُنَا أَوْلَى.
İkinci veche, yani bu lâmın lâm-ı âkıbe olduğunu söylemeye gelince, bu da zayıftır; çünkü âlimler bunun mecaz olduğunda, 'key' manasına hamletmenin ise hakikat olduğunda icma etmişlerdir, bu sebeple bizim görüşümüz daha evladır.
وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ أَبُو مُسْلِمٍ فَهُوَ أَحْسَنُ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذَا الْبَابِ لِأَنَّا نَقُولُ إِنَّ قَوْلَهُ: يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْغَرَضُ مِنْ ذَلِكَ الْإِيحَاءِ هُوَ التَّغْرِيرَ وَإِذَا عَطَفْنَا عَلَيْهِ قوله: وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فَهَذَا أَيْضًا عَيْنُ التَّغْرِيرِ لَا مَعْنَى التَّغْرِيرِ إِلَّا أَنَّهُ يَسْتَمِيلُهُ إِلَى مَا يَكُونُ بَاطِنُهُ قَبِيحًا وَظَاهِرُهُ حَسَنًا وَقَوْلُهُ: وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ عَيْنُ هَذِهِ الِاسْتِمَالَةِ فَلَوْ عَطَفْنَا لَزِمَ أَنْ يَكُونَ الْمَعْطُوفُ عَيْنَ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ أَمَّا إِذَا قُلْنَا تَقْدِيرُ الْكَلَامِ وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُوحِيَ/ زُخْرُفَ الْقَوْلِ لِأَجْلِ التَّغْرِيرِ وَإِنَّمَا جَعَلْنَا مِثْلَ هَذَا الشَّخْصِ عَدُوًّا لِلنَّبِيِّ لِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الْكُفَّارِ فَيَبْعُدُوا بِذَلِكَ السَّبَبِ عَنْ قَبُولِ دَعْوَةِ ذَلِكَ النَّبِيِّ وَحِينَئِذٍ لَا يَلْزَمُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ عَطْفُ الشَّيْءِ عَلَى نَفْسِهِ فَثَبَتَ أَنَّ مَا ذَكَرْنَاهُ أَوْلَى الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ زَعَمَ أَصْحَابُنَا أَنَّ الْبِنْيَةَ لَيْسَتْ مَشْرُوطًا لِلْحَيَاةِ فَالْحَيُّ هُوَ الْجُزْءُ الَّذِي قَامَتْ بِهِ الْحَيَاةُ وَالْعَالِمُ هُوَ الْجُزْءُ الَّذِي قَامَ بِهِ الْعِلْمُ وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ الْحَيُّ وَالْعَالِمُ هُوَ الْجُمْلَةُ لَا ذَلِكَ الْجُزْءُ.
Üçüncü veche, yani Ebû Müslim'in zikrettiği görüşe gelince: Bu, bu babda zikredilen vecihlerin en güzelidir. Çünkü biz şöyle deriz: Allah Teâlâ'nın { يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً } sözü, bu fısıldamanın amacının aldatmak olmasını iktiza eder. Buna { وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ } kavlini atfettiğimizde bu da aldatmanın ta kendisi olur; zira aldatmanın manası, kişiyi bâtını çirkin zâhiri güzel olan şeye meylettirmekten başka bir şey değildir. { وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } sözü de bu meylettirmenin ta kendisidir. Eğer atfedersek, matufun bizzat matufun aleyh olması gerekir ki bu caiz değildir. Ancak kelamın takdirini şöyle yaparsak durum farklıdır: 'Böylece biz her peygambere, aldatmak maksadıyla yaldızlı sözler fısıldamak tabiatında olan bir düşman kıldık; kâfirlerin kalpleri ona meyletsin ve bu sebeple o peygamberin davetini kabul etmekten uzaklaşsınlar diye böyle bir şahsı peygambere düşman kıldık.' O zaman bu takdire göre bir şeyin bizzat kendisine atfedilmesi gerekmez. Böylece bizim zikrettiğimiz görüşün daha evla olduğu sabit oldu. Üçüncü Mesele: Ashabımız bünyenin (organik bedenin) hayat için şart olmadığını, canlı olanın hayatın kendisiyle kaim olduğu cüz olduğunu, âlim olanın da ilmin kendisiyle kaim olduğu cüz olduğunu ileri sürmüşlerdir. Mutezile ise canlı ve âlim olanın o cüz değil, bütün beden olduğunu söylemiştir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ لِأَنَّهُ قَالَ تَعَالَى: وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فَجُعِلَ الْمَوْصُوفُ بِالْمَيْلِ وَالرَّغْبَةِ هُوَ الْقَلْبُ لَا جُمْلَةُ الْحَيِّ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى قَوْلِنَا.
Bunu bildiğinde deriz ki: Ashabımız kendi görüşlerinin sıhhatine bu ayetle delil getirmişlerdir; çünkü Allah Teâlâ { وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } buyurmuş, meyletme ve arzu duyma ile nitelenen varlığı canlının bütünü değil kalp kılmıştır; bu da bizim görüşümüze delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الَّذِينَ قَالُوا الْإِنْسَانُ شَيْءٌ مُغَايِرٌ لِلْبَدَنِ اخْتَلَفُوا مِنْهُمْ مَنْ قَالَ الْمُتَعَلِّقُ الْأَوَّلُ هُوَ الْقَلْبُ وَبِوَاسِطَتِهِ تَتَعَلَّقُ النَّفْسُ بِسَائِرِ الْأَعْضَاءِ كَالدِّمَاغِ وَالْكَبِدِ وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ الْقَلْبُ مُتَعَلِّقُ النَّفْسِ الْحَيَوَانِيَّةِ وَالدِّمَاغُ مُتَعَلِّقُ النَّفْسِ الناطقة والكبد مُتَعَلِّقُ النَّفْسِ الطَّبِيعِيَّةِ وَالْأَوَّلُونَ تَعَلَّقُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ فَإِنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ مَحَلَّ الصَّغْوِ الَّذِي هُوَ عِبَارَةٌ عَنِ الْمَيْلِ وَالْإِرَادَةِ الْقَلْبَ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُتَعَلِّقَ بِالنَّفْسِ الْقَلْبُ.
Dördüncü Mesele: İnsanın bedenden farklı bir şey olduğunu söyleyenler ihtilaf etmişlerdir: Onlardan kimi, ilk irtibat yerinin kalp olduğunu ve nefsin onun vasıtasıyla beyin ve karaciğer gibi diğer organlara bağlandığını söylemiştir. Kimi de kalbin hayvani nefsin, beynin natık (düşünen) nefsin, karaciğerin ise tabii nefsin irtibat yeri olduğunu söylemiştir. Birinciler bu ayete dayanmışlardır; zira Allah Teâlâ meyletmek ve irade etmekten ibaret olan sağvın (meylin) mahallini kalp kılmıştır. Bu da nefsin irtibat yerinin kalp olduğunu gösterir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الكناية في قوله: وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ [الانعام: ١١٣] عَائِدَةٌ إِلَى زُخْرُفِ الْقَوْلِ وَكَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَلِيَرْضَوْهُ وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ فَاعْلَمْ أَنَّ الِاقْتِرَافَ هُوَ الِاكْتِسَابُ يُقَالُ فِي الْمَثَلِ الِاعْتِرَافُ يُزِيلُ الِاقْتِرَافَ كَمَا يُقَالُ التَّوْبَةُ تَمْحُو الْحَوْبَةَ وَقَالَ الزَّجَّاجُ: لِيَقْتَرِفُوا أَيْ لِيَخْتَلِفُوا وليكذبوا والاول أصح.
Beşinci Mesele: { وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ } kavlindeki zamir yaldızlı söze racidir; aynı şekilde { وَلِيَرْضَوْهُ } kavlindeki zamir de öyledir. { وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ } kavline gelince, bil ki iktirâf (الِاقْتِرَاف), iktisap etmek (kazanmak) demektir. Darbımeselde, 'Tevbe günahı siler' dendiği gibi, 'İtiraf günah kazanmayı giderir' denir. ez-Zeccâc: { لِيَقْتَرِفُوا } yani 'uydursunlar ve yalan söylesinler diye' demiştir; ancak birinci görüş daha sahihtir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١١٤]
[En'âm Suresi (6), Âyet 114]
أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلاً وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١١٤)
{ أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلاً وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١١٤) } “Allah size Kitab’ı açıklanmış olarak indirmişken, O’ndan başka bir hakem mi arayayım? Kendilerine Kitap verdiklerimiz, onun gerçekten Rabbin tarafından indirilmiş olduğunu bilirler. Sakın şüpheye düşenlerden olma!”
فِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنِ الْكُفَّارِ أَنَّهُمْ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لِيُؤْمِنُنَّ بِهَا أَجَابَ عَنْهُ بِأَنَّهُ لَا فَائِدَةَ فِي إِظْهَارِ تِلْكَ الْآيَاتِ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَوْ أَظْهَرَهَا لَبَقَوْا مُصِرِّينَ عَلَى كُفْرِهِمْ ثُمَّ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الدَّلِيلَ الدَّالَّ عَلَى نُبُوَّتِهِ قَدْ حَصَلَ وَكَمُلَ فَكَانَ مَا يَطْلُبُونَهُ طَلَبًا لِلزِّيَادَةِ وَذَلِكَ مِمَّا
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ kâfirlerin, kendilerine bir ayet (mucize) gelirse mutlaka ona inanacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiklerini nakledince; buna, o ayetleri göstermede hiçbir fayda bulunmadığı, çünkü Allah Teâlâ onları gösterse bile onların küfürlerinde ısrar etmeyi sürdürecekleri şeklinde cevap vermiştir. Sonra Allah Teâlâ bu ayette onun peygamberliğine delalet eden delilin hâsıl olup kemale erdiğini, bu yüzden onların istedikleri şeyin bir fazlalık talebi olduğunu ve bunun da...
لَا يَجِبُ الِالْتِفَاتُ إِلَيْهِ وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ الدَّلِيلَ الدَّالَّ عَلَى نُبُوَّتِهِ قَدْ حَصَلَ لِوَجْهَيْنِ الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بِنُبُوَّتِهِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ أَنْزَلَ إِلَيْهِ الْكِتَابَ الْمُفَصَّلَ الْمُبينَ الْمُشْتَمِلَ عَلَى الْعُلُومِ الْكَثِيرَةِ وَالْفَصَاحَةِ الْكَامِلَةِ وَقَدْ عَجَزَ الْخَلْقُ عَنْ مُعَارَضَتِهِ فَظُهُورُ مِثْلِ هَذَا الْمُعْجِزِ عَلَيْهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ حَكَمَ بِنُبُوَّتِهِ فَقَوْلُهُ: أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً يَعْنِي قُلْ يَا مُحَمَّدُ إِنَّكُمْ تَتَحَكَّمُونَ فِي طَلَبِ سَائِرِ الْمُعْجِزَاتِ فَهَلْ يَجُوزُ فِي الْعَقْلِ أَنْ يُطْلَبَ غَيْرُ اللَّهِ حَكَمًا؟ فَإِنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَقُولُ إِنَّ ذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ ثُمَّ قُلْ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ بِصِحَّةِ نُبُوَّتِي حَيْثُ خَصَّنِي بِمِثْلِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُفَصَّلِ الْكَامِلِ الْبَالِغِ إِلَى حَدِّ الْإِعْجَازِ.
iltifat edilmesi gerekmeyen bir şey olduğunu beyan etmiştir. Onun peygamberliğine delalet eden delilin hâsıl olduğunu iki vecihten dolayı söyledik: Birinci vecih: Allah, kendisine pek çok ilimleri ve eksiksiz bir fesahati içeren, mahlukatın da benzerini getirmekten aciz kaldığı açıklanmış, beyan edici Kitab'ı indirmesi hasebiyle onun peygamberliğine hükmetmiştir. Böyle bir mucizenin onun eliyle ortaya çıkması, Allah Teâlâ'nın onun peygamberliğine hükmettiğini gösterir. Dolayısıyla O'nun: { أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً } “Allah'tan başka bir hakem mi arayayım?” kavli; yani de ki [ey Muhammed]: "Sizler diğer mucizeleri istemekte keyfî davranıyorsunuz. Aklî bakımdan Allah'tan başka birinin hakem tayin edilmesi caiz midir? Şüphesiz herkes bunun caiz olmadığını söyler. Sonra de ki: Allah Teâlâ beni mucize derecesine ulaşan böylesine açıklanmış, eksiksiz bir Kitap ile muhatap kılmak suretiyle peygamberliğimin doğruluğuna hükmetmiştir."
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: مِنَ الْأُمُورِ الدَّالَّةِ عَلَى نُبُوَّتِهِ اشْتِمَالَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ عَلَى الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ مُحَمَّدًا ﵊ رَسُولٌ حَقٌّ وَعَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ كِتَابٌ حَقٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ وَبِالْجُمْلَةِ فَالْوَجْهَانِ مَذْكُورَانِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ [الرَّعْدِ: ٤٣] .
İkinci vecih: Onun peygamberliğine delalet eden hususlardan [biri de] Tevrat ve İncil'in, Muhammed aleyhisselâm'ın hak bir elçi olduğuna ve Kur'an'ın da Allah Teâlâ katından [indirilen] hak bir kitap olduğuna delalet eden ayetleri içermesidir. O'nun: { وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ } “Kendilerine Kitap verdiklerimiz, onun gerçekten Rabbin tarafından indirilmiş olduğunu bilirler” kavlinden murat da budur. Özetle, bu iki vecih Allah Teâlâ'nın şu kavlinde zikredilmiştir: { قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } “De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında Kitap ilmi bulunanlar yeter!” [Ra'd Suresi, 43].
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آخِرِ الْآيَةِ: فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ فَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ أَنَّ هَذَا مِنْ بَابِ التَّهْيِيجِ وَالْإِلْهَابِ كَقَوْلِهِ: وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ [الْأَنْعَامِ: ١١٤] وَالثَّانِي: التَّقْدِيرُ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ فِي أَنَّ أَهْلَ الكتاب يعلمون أنه منزل من ربك بالحق وَالثَّالِثُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: فَلا تَكُونَنَّ خِطَابًا لِكُلِّ وَاحِدٍ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَمَّا ظَهَرَتِ الدَّلَائِلُ فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَمْتَرِيَ فِيهَا أَحَدٌ والرابع قِيلَ هَذَا الْخِطَابُ وَإِنْ كَانَ فِي الظَّاهِرِ لِلرَّسُولِ إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أُمَّتُهُ.
Allah Teâlâ'nın ayetin sonundaki: { فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “Sakın şüpheye düşenlerden olma!” kavline gelince; bunda vecihler vardır: Birincisi: Bu, tıpkı O'nun { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Sakın müşriklerden olma!” [En'âm Suresi, 114] kavli gibi gayrete getirme ve teşvik etme kabilindendir. İkincisi: Takdiri, 'Kitap ehlinin onun Rabbin tarafından hak olarak indirildiğini bildikleri hususunda sakın şüphe edenlerden olma!' şeklindedir. Üçüncüsü: O'nun { فَلا تَكُونَنَّ } “Sakın olma!” kavlinin her bir ferde hitap olması caizdir. Anlamı ise; deliller ortaya çıkmışken artık hiç kimsenin bunlarda şüpheye düşmemesi gerektiğidir. Dördüncüsü: Bu hitap zahirde Resul'e yönelik olsa da, bundan muradın onun ümmeti olduğu söylenmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ مُنَزَّلٌ بِالتَّشْدِيدِ وَالْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ وَالْفَرْقُ بَيْنَ التَّنْزِيلِ وَالْإِنْزَالِ قَدْ ذَكَرْنَاهُ مِرَارًا.
İkinci Mesele: O'nun: { وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ } “Kendilerine Kitap verdiklerimiz, onun gerçekten Rabbin tarafından indirilmiş olduğunu bilirler” kavlinde İbn Âmir ve Hafs, { مُنَزَّلٌ } kelimesini şeddeli olarak, diğerleri ise şeddesiz (muhafefe) olarak okumuşlardır. Tenzîl ile inzâl arasındaki farkı daha önce defalarca zikretmiştik.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً الْحَكَمُ وَالْحَاكِمُ وَاحِدٌ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ غَيْرَ أَنَّ بَعْضَ أَهْلِ التَّأْوِيلِ قَالَ الْحَكَمُ أَكْمَلُ مِنَ الْحَاكِمِ لِأَنَّ الْحَاكِمَ كُلُّ مَنْ يَحْكُمُ وَأَمَّا الْحَكَمُ فَهُوَ الَّذِي لَا يَحْكُمُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى حَكَمٌ حَقٌّ لَا يَحْكُمُ إِلَّا بِالْحَقِّ فَلَمَّا أَظْهَرَ الْمُعْجِزَ الْوَاحِدَ وَهُوَ الْقُرْآنُ فَقَدْ حَكَمَ بِصِحَّةِ هَذِهِ النُّبُوَّةِ وَلَا مَرْتَبَةَ فَوْقَ حُكْمِهِ فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِصِحَّةِ هَذِهِ النُّبُوَّةِ فَأَمَّا/ أَنَّهُ هَلْ يُظْهِرُ سَائِرَ الْمُعْجِزَاتِ أَمْ لَا؟
Üçüncü Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: { أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً } Hakem ve hâkim, lügat ehli nezdinde birdir. Ne var ki tevil ehlinden bazıları hakemin hâkimden daha kâmil olduğunu söylemişlerdir; zira hâkim hüküm veren her kimsedir, hakem ise ancak hak ile hüküm verendir. Anlamı şudur: Allah Teâlâ ancak hak ile hükmeden hak bir Hakemdir. Dolayısıyla O, tek bir mucizeyi -ki o da Kur'an'dır- izhar edince, bu peygamberliğin sıhhatine hükmetmiş demektir. O'nun hükmünün fevkinde bir mertebe yoktur; bu sebeple bu peygamberliğin sıhhatine kesin olarak inanmak vacip olmuştur. O'nun diğer mucizeleri izhar edip etmemesine gelince;
فَلَا تَأْثِيرَ لَهُ فِي هَذَا الْبَابِ بَعْدَ أَنْ ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ بِصِحَّةِ هَذِهِ النُّبُوَّةِ بِوَاسِطَةِ إِظْهَارِ الْمُعْجِزِ الْوَاحِدِ.
Allah Teâlâ'nın tek bir mucizeyi izhar etmesi vasıtasıyla bu peygamberliğin sıhhatine hükmettiği sabit olduktan sonra, bunun bu meselede hiçbir etkisi yoktur.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١١٥]
[En'âm Suresi (6), Âyet 115]
وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلاً لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١١٥)
{ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلاً لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١١٥) } “Rabbinin kelimesi doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır. O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
وفيه مسائل [في قُوْلُهُ تَعَالَى وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلًا] الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ بِغَيْرِ أَلِفٍ عَلَى الْوَاحِدِ وَالْبَاقُونَ كَلِمَاتُ عَلَى الْجَمْعِ قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي الْكَلِمَةُ وَالْكَلِمَاتُ مَعْنَاهُمَا مَا جَاءَ مِنْ وَعْدٍ وَوَعِيدٍ وَثَوَابٍ وَعِقَابٍ فَلَا تَبْدِيلَ فِيهِ وَلَا تَغْيِيرَ لَهُ كَمَا قَالَ: مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ [ق: ٢٩] فَمَنْ قَرَأَ: كَلِمَاتُ بِالْجَمْعِ قَالَ لِأَنَّ معناها الْجَمْعُ فَوَجَبَ أَنْ يُجْمَعَ فِي اللَّفْظِ وَمَنْ قَرَأَ عَلَى الْوَحْدَةِ فَلِأَنَّهُمْ قَالُوا الْكَلِمَةُ قَدْ يُرَادُ بِهَا الْكَلِمَاتُ الْكَثِيرَةُ إِذَا كَانَتْ مَضْبُوطَةً بِضَابِطٍ وَاحِدٍ كَقَوْلِهِمْ قَالَ زُهَيْرٌ فِي كَلِمَتِهِ يَعْنِي قَصِيدَتَهُ وَقَالَ قُسٌّ فِي كَلِمَتِهِ أَيْ خُطْبَتِهِ فَكَذَلِكَ مَجْمُوعُ الْقُرْآنِ كَلِمَةٌ وَاحِدَةٌ فِي كَوْنِهِ حَقًّا وَصِدْقًا وَمُعْجِزًا.
Bunda meseleler vardır: [Allah Teâlâ'nın { وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلًا } kavli hakkında] Birinci Mesele: Âsım, Hamza ve Kisâî, { وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ } ibaresini elifsiz olarak tekil (müfred); diğerleri ise { كَلِمَاتُ } şeklinde çoğul (cem'i) olarak okumuşlardır. Meanî ehli şöyle demiştir: Kelime ve kelimatın manası; vaat, tehdit, sevap ve cezadan gelenlerdir ki, bunlarda tebdil ve değişiklik olmaz; nitekim Allah Teâlâ: { مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ } “Benim katımda söz değiştirilmez” [Kâf Suresi, 29] buyurmuştur. { كَلِمَاتُ } şeklinde çoğul okuyanlar, bunun manası çoğul olduğu için lafızda da çoğul yapılmasının vacip olduğunu söylemişlerdir. Tekil okuyanlar ise; tek bir kural altına girdiği zaman kelime ile pek çok kelimenin kastedilebileceğini söylemişlerdir. Nitekim Arapların 'Züheyr kelimesinde -yani kasidesinde- şöyle dedi', 'Kuss kelimesinde -yani hutbesinde- şöyle dedi' demeleri böyledir. İşte aynı şekilde Kur'an'ın bütünü de hak, doğru ve mucize oluşu bakımından tek bir kelimedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ تَعَلُّقَ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ أَنَّ الْقُرْآنَ مُعْجِزٌ فَذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ وَالْمُرَادُ بِالْكَلِمَةِ- الْقُرْآنُ- أَيْ تَمَّ الْقُرْآنُ فِي كَوْنِهِ مُعْجِزًا دَالًّا عَلَى صِدْقِ مُحَمَّدٍ ﵇ وَقَوْلُهُ: صِدْقاً وَعَدْلًا أَيْ تَمَّتْ تَمَامًا صِدْقًا وَعَدْلًا وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: صِدْقاً وَعَدْلًا مَصْدَرَانِ يُنْصَبَانِ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْكَلِمَةِ تَقْدِيرُهُ صَادِقَةً عَادِلَةً فَهَذَا وَجْهُ تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا.
İkinci Mesele: Bu ayetin öncekiyle irtibatı şöyledir: Allah Teâlâ önceki ayette Kur'an'ın mucize olduğunu beyan edince, bu ayette { تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ } “Rabbinin kelimesi tamamlanmıştır” buyurmuştur. Kelimeden murat Kur'an'dır; yani Kur'an, Muhammed aleyhisselâm'ın doğruluğuna delalet eden bir mucize oluşu bakımından tamamlanmıştır. O'nun: { صِدْقاً وَعَدْلاً } kavli, yani doğruluk ve adalet olarak tam bir kemale ermiştir, demektir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: { صِدْقاً وَعَدْلاً } kelimeden hâl olarak mansub kılınan iki masdardır; takdiri ise 'doğru ve adil olarak' şeklindedir. İşte bu ayetin öncekiyle irtibat vechi budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ كَلِمَةَ اللَّهِ تَعَالَى مَوْصُوفَةٌ بِصِفَاتٍ كَثِيرَةٍ فَالصِّفَةُ الْأُولَى: كَوْنُهَا تَامَّةً وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ وَفِي تَفْسِيرِ هَذَا التَّمَامِ وُجُوهٌ:
Üçüncü Mesele: Bil ki bu ayet, Allah Teâlâ'nın kelimesinin pek çok sıfatla vasıflandığına delalet eder. Birinci Sıfat: Onun tam olmasıdır ki, { وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ } kavliyle buna işaret edilmiştir. Bu tamamlanmanın tefsirinde birtakım vecihler vardır:
الْأَوَّلُ مَا ذَكَرْنَا أَنَّهَا كَافِيَةٌ وَافِيَةٌ بِكَوْنِهَا مُعْجِزَةً دَالَّةً عَلَى صِدْقِ مُحَمَّدٍ ﵊ وَالثَّانِي: أَنَّهَا كَافِيَةٌ فِي بَيَانِ مَا يَحْتَاجُ الْمُكَلَّفُونَ إِلَيْهِ إِلَى قِيَامِ الْقِيَامَةِ عَمَلًا وَعِلْمًا وَالثَّالِثُ أَنَّ حُكْمَ اللَّهِ تَعَالَى هُوَ الَّذِي حَصَلَ فِي الْأَزَلِ وَلَا يَحْدُثُ بَعْدَ ذَلِكَ شَيْءٌ فَذَلِكَ الَّذِي حَصَلَ فِي الْأَزَلِ هُوَ التَّمَامُ وَالزِّيَادَةُ عَلَيْهِ مُمْتَنِعَةٌ وَهَذَا الْوَجْهُ هُوَ الْمُرَادُ مِنْ
Birincisi: Zikrettiğimiz üzere, onun Muhammed aleyhisselâm'ın doğruluğuna delalet eden bir mucize olma hususunda kâfi ve eksiksiz olmasıdır. İkincisi: Mükelleflerin kıyamete kadar amelî ve ilmî bakımdan muhtaç oldukları şeyleri açıklamada kâfi olmasıdır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın hükmünün ezelde hâsıl olan hüküm olması ve bundan sonra yeni bir şeyin meydana gelmemesidir; dolayısıyla ezelde hâsıl olan şey tamdır ve onun üzerine fazlalık imkânsızdır. Bu vecih,
قَوْلِهِ ﵌: «جَفَّ الْقَلَمُ بِمَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ» .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Kıyamet gününe kadar olacak şeyler hususunda kalem kurumuştur» kavlinden murat edilen şeydir.
الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ مِنْ صِفَاتِ كَلِمَةِ اللَّهِ كَوْنُهَا صِدْقًا وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الْكَذِبَ نَقْصٌ وَالنَّقْصُ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ وَلَا يَجُوزُ إِثْبَاتُ أَنَّ الْكَذِبَ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ بِالدَّلَائِلِ السَّمْعِيَّةِ لِأَنَّ صِحَّةَ الدَّلَائِلِ السَّمْعِيَّةِ مَوْقُوفَةٌ عَلَى أَنَّ الْكَذِبَ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ فَلَوْ أَثْبَتْنَا امْتِنَاعَ الْكَذِبِ عَلَى اللَّهِ بِالدَّلَائِلِ السَّمْعِيَّةِ لَزِمَ الدَّوْرُ وَهُوَ بَاطِلٌ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ كَمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْخُلْفَ فِي وَعْدِ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ فَهُوَ أَيْضًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْخُلْفَ فِي وَعِيدِهِ مُحَالٌ بِخِلَافِ مَا قَالَهُ الْوَاحِدِيُّ فِي تَفْسِيرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها [النساء: ٩٣] أَنَّ الْخُلْفَ فِي وَعِيدِ اللَّهِ جَائِزٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ وَعْدَ اللَّهِ وَوَعِيدَهُ كَلِمَةُ اللَّهِ فَلَمَّا دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ كَلِمَةَ اللَّهِ يَجِبُ كَوْنُهَا مَوْصُوفَةً بِالصِّدْقِ عَلَى أَنَّ الْخُلْفَ كَمَا أَنَّهُ مُمْتَنِعٌ فِي الْوَعْدِ فَكَذَلِكَ مُمْتَنِعٌ فِي الْوَعِيدِ.
Allah'ın kelimesinin sıfatlarından İkinci Sıfat: Onun doğru (sıdk) olmasıdır. Bunun delili şudur: Yalan bir noksanlıktır ve noksanlık Allah hakkında muhaldir. Allah hakkında yalanın muhal olduğunu sem'î (naklî) delillerle ispat etmek caiz değildir; zira naklî delillerin sıhhati, Allah hakkında yalanın muhal olması esasına bağlıdır. Şayet Allah hakkında yalanın imkânsızlığını naklî delillerle ispat etseydik devir (kısır döngü) gerekirdi ki bu da batıldır. Bil ki bu söz, Allah Teâlâ'nın vaadinden caymasının muhal olduğuna delalet ettiği gibi, aynı şekilde Vâhidî'nin Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها } “Kim bir mümini kasten öldürürse cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir” [Nisâ Suresi, 93] kavlinin tefsirinde söylediği 'Allah'ın tehdidinden cayması caizdir' görüşünün aksine, tehdidinden caymasının da muhal olduğuna delalet eder. Bunun sebebi şudur: Allah'ın vaadi de tehdidi de Allah'ın kelimesidir. Bu ayet Allah'ın kelimesinin doğrulukla vasıflanmasının zorunlu olduğuna delalet edince, caymanın vaatte imkânsız olduğu gibi tehditte de imkânsız olduğuna delalet etmiş olur.
الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: مِنْ صِفَاتِ كَلِمَاتِ اللَّهِ كَوْنُهَا عَدْلًا وَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ أَنَّ كُلَّ مَا حَصَلَ فِي الْقُرْآنِ نَوْعَانِ الْخَبَرُ وَالتَّكْلِيفُ أَمَّا الْخَبَرُ فَالْمُرَادُ كُلُّ مَا أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْ وُجُودِهِ أَوْ عَنْ عَدَمِهِ وَيَدْخُلُ فِيهِ الْخَبَرُ عَنْ وُجُودِ ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَنْ حُصُولِ صِفَاتِهِ أَعْنِي كَوْنَهُ تَعَالَى عَالِمًا قَادِرًا سَمِيعًا بَصِيرًا وَيَدْخُلُ فِيهِ الْإِخْبَارُ عَنْ صِفَاتِ التَّقْدِيسِ وَالتَّنْزِيهِ كَقَوْلِهِ: لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ [الْإِخْلَاصِ: ٣] وَكَقَوْلِهِ: لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] وَيَدْخُلُ فِيهِ الْخَبَرُ عَنْ أَقْسَامِ افعال الله وكيفية تدبيره لملكوت السموات وَالْأَرْضِ وَعَالَمَيِ الْأَرْوَاحِ وَالْأَجْسَامِ وَيَدْخُلُ فِيهِ كُلُّ أَمْرٍ عَنْ أَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى فِي الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ وَالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ وَيَدْخُلُ فِيهِ الْخَبَرُ عَنْ أَحْوَالِ الْمُتَقَدِّمِينَ وَالْخَبَرُ عَنِ الْغُيُوبِ الْمُسْتَقْبَلَةِ فَكُلُّ هَذِهِ الْأَقْسَامِ دَاخِلَةٌ تَحْتَ الْخَبَرِ وَأَمَّا التَّكْلِيفُ فَيَدْخُلُ فِيهِ كُلُّ أَمْرٍ وَنَهْيٍ تَوَجَّهَ مِنْهُ سُبْحَانَهُ عَلَى عَبْدِهِ سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ الْعَبْدُ ملكا او بشر أَوْ جِنِّيًّا أَوْ شَيْطَانًا وَسَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ فِي شَرْعِنَا أَوْ فِي شَرَائِعِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ الْمُتَقَدِّمِينَ أَوْ فِي شَرَائِعِ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ الذين هم سكان السموات وَالْجَنَّةِ وَالنَّارِ وَالْعَرْشِ وَمَا وَرَاءَهُ مِمَّا لَا يَعْلَمُ أَحْوَالَهُمْ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى.
Üçüncü Sıfat: Allah'ın kelimelerinin sıfatlarından [biri de] onun adalet olmasıdır. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Kur'an'da bulunan her şey haber ve teklif olmak üzere iki kısımdır. Habere gelince; bundan murat, Allah'ın varlığını veya yokluğunu haber verdiği her şeydir. Allah Teâlâ'nın zatının varlığı ve sıfatlarının sübutu -yani O'nun âlim, kadir, semî ve basîr olması- hakkındaki haberler buna girer. O'nun: { لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ } “Doğurmamış ve doğurulmamıştır” [İhlâs Suresi, 3] kavli ile { لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ } “O'nu ne bir uyuklama tutar ne de bir uyku” [Bakara Suresi, 255] kavli gibi takdis ve tenzih sıfatları hakkındaki haberler de buna girer. Allah'ın fiillerinin kısımları, göklerin ve yerin mülkünü, ruhlar ve cisimler âlemlerini tedbir ediş keyfiyeti hakkındaki haberler de buna girer. Allah Teâlâ'nın vaat, tehdit, sevap ve ceza hakkındaki hükümlerine dair her emir ve haber buna girer. Geçmiştekilerin hâlleri hakkındaki haberler ve gelecekteki gayblar hakkındaki haberler de buna girer. Bütün bu kısımlar haberin kapsamı altındadır. Teklife gelince; o kul ister bir melek, ister bir insan, ister bir cin veya şeytan olsun; yine bu ister bizim şeriatımızda, ister geçmiş peygamberler aleyhimüsselâm'ın şeriatlarında, isterse göklerin, cennetin, cehennemin, Arş'ın ve durumlarını Allah Teâlâ'dan başka kimsenin bilmediği onun ötesindekilerin sakinleri olan mukarreb meleklerin şeriatlarında olsun, Sübhânehu'dan kuluna yönelen her emir ve nehiy teklifin kapsamına girer.
وَإِذَا عَرَفْتَ انْحِصَارَ مَبَاحِثِ الْقُرْآنِ فِي هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ فَنَقُولُ قَالَ تَعَالَى: وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً إِنْ كَانَ مِنْ بَابِ الْخَبَرِ: وَعَدْلًا إِنْ كَانَ مِنْ بَابِ التَّكَالِيفِ وَهَذَا ضَبْطٌ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ.
Kur'an'ın meselelerinin bu iki kısımla sınırlı olduğunu bildiğinde deriz ki: Allah Teâlâ, şayet haber kabilinden ise: { وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً } “Rabbinin kelimesi doğruluk bakımından tamamlanmıştır”, şayet teklifler kabilinden ise: { وَعَدْلًا } “ve adalet bakımından” buyurmuştur. Bu ise son derece güzel bir tasniftir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: وَعَدْلًا أَنَّ كُلَّ مَا أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ مِنْ وَعْدٍ وَوَعِيدٍ وَثَوَابٍ وَعِقَابٍ
O'nun: { وَعَدْلًا } kavlinin tefsirindeki İkinci Görüş: Allah Teâlâ'nın vaat, tehdit, sevap ve cezadan haber verdiği her şeydir.
فَهُوَ صِدْقٌ لِأَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ وَاقِعًا وَهُوَ بَعْدَ وُقُوعِهِ عَدْلٌ لِأَنَّ أَفْعَالَهُ مُنَزَّهَةٌ عَنْ أَنْ تَكُونَ مَوْصُوفَةً بِصِفَةِ الظُّلْمِيَّةِ.
Bu bir doğruluktur; çünkü onun mutlaka vuku bulması gerekir. Vuku bulduktan sonra da bir adalettir; çünkü O'nun fiilleri zulüm sıfatıyla vasıflanmaktan münezzehtir.
الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: مِنْ صِفَاتِ كَلِمَةِ اللَّهِ قَوْلُهُ: لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ أَنَا بَيَّنَّا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ أَنَّهَا تَامَّةٌ فِي كَوْنِهَا مُعْجِزَةً دَالَّةً عَلَى صِدْقِ مُحَمَّدٍ ﵌.
Dördüncü Sıfat: Allah'ın kelimesinin sıfatlarından [biri de] O'nun: { لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ } “O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur” kavlidir. Bunda vecihler vardır: Birincisi: Biz O'nun: { وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ } “Rabbinin kelimesi tamamlanmıştır” kavlinden muradın, onun Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğuna delalet eden bir mucize olma hususunda tam olduğunu beyan etmiştik.
ثُمَّ قَالَ: لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَالْمَعْنَى أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ يُلْقُونَ الشُّبَهَاتِ فِي كَوْنِهَا دالة على صدق محمد ﵊ إِلَّا أَنَّ تِلْكَ الشُّبَهَاتِ لَا تَأْثِيرَ لَهَا فِي هَذِهِ الدَّلَائِلِ الَّتِي لَا تَقْبَلُ التَّبْدِيلَ الْبَتَّةَ لِأَنَّ تِلْكَ الدَّلَالَةَ ظَاهِرَةٌ بَاقِيَةٌ جَلِيَّةٌ قَوِيَّةٌ لَا تَزُولُ بِسَبَبِ تُرَّهَاتِ الْكُفَّارِ وَشُبُهَاتِ أُولَئِكَ الْجُهَّالِ.
Sonra O: { لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ } “O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur” buyurmuştur. Anlamı şudur: Bu kâfirler, onun Muhammed aleyhisselâm'ın doğruluğuna delalet ettiği hususunda şüpheler fırlatırlar; ancak bu şüphelerin asla değiştirilme kabul etmeyen bu deliller üzerinde hiçbir etkisi yoktur. Çünkü bu delalet açık, baki, apaçık ve güçlüdür; kâfirlerin hezeyanları ve o cahillerin şüpheleri sebebiyle zail olmaz.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهَا تَبْقَى مَصُونَةً عَنِ التَّحْرِيفِ وَالتَّغْيِيرِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [الْحِجْرِ: ٩] .
İkinci Vecih: Muradın, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Şüphesiz o Zikr'i biz indirdik ve muhakkak onu koruyacak olan da biziz” [Hicr Suresi, 9] buyurduğu gibi, onun tahrif ve değişiklikten korunmuş olarak kalması olmasıdır.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهَا مَصُونَةٌ عَنِ التَّنَاقُضِ كَمَا قَالَ: وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً [النِّسَاءِ: ٨٢] وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ أَحْكَامَ اللَّهِ تَعَالَى لَا تَقْبَلُ التَّبْدِيلَ وَالزَّوَالَ لِأَنَّهَا أَزَلِيَّةٌ وَالْأَزَلِيُّ لَا يَزُولُ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْوَجْهَ أَحَدُ الْأُصُولِ الْقَوِيَّةِ فِي إِثْبَاتِ الْجَبْرِ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَمَ عَلَى زَيْدٍ بِالسَّعَادَةِ وَعَلَى عَمْرٍو بِالشَّقَاوَةِ ثم قال: لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ يَلْزَمُ امْتِنَاعُ أَنْ يَنْقَلِبَ السَّعِيدُ شَقِيًّا وَأَنْ يَنْقَلِبَ الشَّقِيُّ سَعِيدًا فَالسَّعِيدُ مَنْ سَعِدَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ وَالشَّقِيُّ مَنْ شقي في بطن امه.
Üçüncü Vecih: Muradın, O'nun: { وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً } “Eğer Allah'tan başkası tarafından olsaydı, onda mutlaka pek çok çelişki bulurlardı” [Nisâ Suresi, 82] buyurduğu gibi, onun çelişkiden korunmuş olmasıdır. Dördüncü Vecih: Muradın, Allah Teâlâ'nın hükümlerinin değişme ve zevali kabul etmemesi olmasıdır; zira onlar ezelîdir ve ezelî olan şey zail olmaz. Bil ki bu vecih, cebrin ispatında kuvvetli esaslardan biridir. Çünkü Allah Teâlâ Zeyd hakkında mutlulukla (saadet), Amr hakkında ise bedbahtlıkla (şekavet) hükmedip sonra da: "Allah'ın kelimelerini değiştirecek hiçbir şey yoktur" buyurunca, mutlu olanın bedbahta, bedbaht olanın da mutluya dönüşmesinin imkânsızlığı gerekir. Dolayısıyla mutlu kişi, anasının karnında mutlu olan; bedbaht kişi de anasının karnında bedbaht olandır.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١١٦ الى ١١٧]
[En'âm Suresi (6), Âyetler 116-117]
وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (١١٦) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١١٧)
{ وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (١١٦) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١١٧) } “Yeryüzünde bulunanların çoğuna uyacak olursan seni Allah'ın yolundan saptırırlar. Onlar sadece zanna uyarlar ve onlar yalnızca yalan uydururlar. Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir; O, hidayete erenleri de en iyi bilendir.”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَجَابَ عَنْ شُبُهَاتِ الْكُفَّارِ ثُمَّ بَيَّنَ بِالدَّلِيلِ صِحَّةَ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊ بَيَّنَ أَنَّ بَعْدَ زَوَالِ الشُّبْهَةِ وَظُهُورِ الْحُجَّةِ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَلْتَفِتَ الْعَاقِلُ إِلَى كَلِمَاتِ الْجُهَّالِ وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَتَشَوَّشَ بِسَبَبِ كَلِمَاتِهِمُ الْفَاسِدَةِ فَقَالَ: وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ الْأَرْضِ كَانُوا ضُلَّالًا لِأَنَّ الْإِضْلَالَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَسْبُوقًا بِالضَّلَالِ وَاعْلَمْ أَنَّ حُصُولَ هَذَا الضَّلَالِ وَالْإِضْلَالِ لَا يَخْرُجُ عَنْ أَحَدِ أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ أَوَّلُهَا: الْمَبَاحِثُ الْمُتَعَلِّقَةُ بِالْإِلَهِيَّاتِ فَإِنَّ الْحَقَّ فِيهَا وَاحِدٌ وَأَمَّا الْبَاطِلُ فَفِيهِ كَثْرَةٌ وَمِنْهَا الْقَوْلُ بِالشِّرْكِ أَمَّا كَمَا تَقُولُهُ الزَّنَادِقَةُ/ وَهُوَ الَّذِي أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ [الْأَنْعَامِ: ١٠٠] وَإِمَّا كَمَا يَقُولُهُ عَبَدَةُ الْكَوَاكِبِ وَإِمَّا كَمَا يَقُولُهُ عَبَدَةُ الْأَصْنَامِ وَثَانِيهَا: الْمَبَاحِثُ الْمُتَعَلِّقَةُ بِالنُّبُوَّاتِ إِمَّا كَمَا يَقُولُهُ مَنْ يُنْكِرُ النُّبُوَّةَ مُطْلَقًا أَوْ كَمَا يَقُولُهُ مَنْ يُنْكِرُ النَّشْرَ أَوْ كَمَا يَقُولُهُ مَنْ يُنْكِرُ نُبُوَّةَ مُحَمَّدٍ ﵌ وَيَدْخُلُ فِي هَذَا الْبَابِ الْمَبَاحِثُ الْمُتَعَلِّقَةُ بِالْمَعَادِ وَثَالِثُهَا: الْمَبَاحِثُ الْمُتَعَلِّقَةُ بِالْأَحْكَامِ وَهِيَ كَثِيرَةٌ فَإِنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا يُحَرِّمُونَ الْبَحَائِرَ وَالسَّوَائِبَ وَالْوَصَائِلَ وَيُحَلِّلُونَ الْمَيْتَةَ فَقَالَ تَعَالَى: وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ فِيمَا يَعْتَقِدُونَهُ مِنَ الْحُكْمِ عَلَى الْبَاطِلِ بِأَنَّهُ حَقٌّ وَعَلَى الْحَقِّ بِأَنَّهُ بَاطِلٌ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَيْ عَنِ الطَّرِيقِ وَالْمَنْهَجِ الصِّدْقِ.
[Allah Teâlâ'nın { وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } kavli hakkında] Bil ki Allah Teâlâ kâfirlerin şüphelerine cevap verip ardından Muhammed aleyhisselâm'ın peygamberliğinin sıhhatini delille beyan edince; şüphenin zevali ve hüccetin ortaya çıkmasından sonra akıl sahibinin cahillerin sözlerine iltifat etmemesi ve onların bozuk sözleri sebebiyle zihninin karışmaması gerektiğini beyan ederek: { وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Yeryüzünde bulunanların çoğuna uyacak olursan seni Allah'ın yolundan saptırırlar” buyurmuştur. Bu da yeryüzü ehlinin çoğunun sapkın olduğuna delalet eder; çünkü saptırmanın mutlaka sapıklıktan sonra gelmesi gerekir. Bil ki bu sapma ve saptırmanın meydana gelmesi üç husustan birinin dışına çıkmaz: Birincisi: İlahiyatla ilgili bahislerdir. Zira bu konularda hak tektir; batıl ise çoktur. Şirk görüşü bunlardandır; gerek zındıkların söylediği -ki bu Allah'ın: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ } “Cinleri Allah'a ortak koştular” [En'âm Suresi, 100] kavlinde haber verdiği husustur- gerek yıldızlara tapanların söylediği, gerekse putlara tapanların söylediği gibi olsun. İkincisi: Nübüvvetle ilgili bahislerdir. Gerek nübüvveti mutlak olarak inkâr edenlerin söylediği, gerek ba'si (yeniden dirilişi) inkâr edenlerin söylediği, gerekse Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr edenlerin söylediği gibi olsun. Mead (ahiret) ile ilgili bahisler de bu babın altına girer. Üçüncüsü: Hükümlerle ilgili bahislerdir ki bunlar pek çoktur. Zira kâfirler bahîre, sâibe ve vasîleyi haram kılıyor, leşi ise helal sayıyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: 'Yeryüzündekilerin çoğuna batılı hak, hakkı da batıl sayma şeklindeki inançlarında uyarsan, { يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } seni Allah'ın yolundan yani hak yoldan ve dosdoğru menhecden saptırırlar' buyurmuştur.
ثُمَّ قَالَ: إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra O: { إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } “Onlar sadece zanna uyarlar ve onlar yalnızca yalan uydururlar” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُرَادُ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ الَّذِينَ يُنَازِعُونَكَ فِي دِينِكَ وَمَذْهَبِكَ غَيْرُ قَاطِعِينَ بِصِحَّةِ مَذَاهِبِهِمْ بَلْ لَا يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَهُمْ خَرَّاصُونَ كَذَّابُونَ فِي ادِّعَاءِ الْقَطْعِ وَكَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ يَقُولُونَ الْمُرَادُ مِنْ ذَلِكَ الظَّنِّ رُجُوعُهُمْ فِي إِثْبَاتِ مَذَاهِبِهِمْ إِلَى تَقْلِيدِ أَسْلَافِهِمْ لَا إِلَى تَعْلِيلٍ أَصْلًا.
Birinci Mesele: Murat şudur: Dinin ve mezhebin hususunda seninle münakaşa eden bu kâfirler, kendi mezheplerinin doğruluğu hususunda kesin bir bilgiye (kat'î) sahip değillerdir; aksine sadece zanna uyarlar ve kesinlik iddiasında bulunan yalancılardır, tahmin yürütenlerdir. Müfessirlerin çoğu, söz konusu zandan muradın, onların mezheplerini ispatta hiçbir illetlendirmeye değil, yalnızca atalarını taklit etmeye dayanmaları olduğunu söylerler.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: تَمَسَّكَ نُفَاةُ الْقِيَاسِ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالُوا رَأَيْنَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَالَغَ فِي ذَمِّ الْكُفَّارِ فِي كَثِيرٍ مِنْ آيَاتِ الْقُرْآنِ بِسَبَبِ كَوْنِهِمْ مُتَّبِعِينَ لِلظَّنِّ وَالشَّيْءُ الَّذِي يَجْعَلُهُ اللَّهُ تَعَالَى مُوجِبًا لِذَمِّ الْكُفَّارِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ فِي أَقْصَى مَرَاتِبِ الذَّمِّ وَالْعَمَلُ بِالْقِيَاسِ يُوجِبُ اتِّبَاعَ الظَّنِّ فَوَجَبَ كَوْنُهُ مَذْمُومًا مُحَرَّمًا لَا يُقَالُ لَمَّا وَرَدَ الدَّلِيلُ الْقَاطِعُ بِكَوْنِهِ حُجَّةً كَانَ الْعَمَلُ بِهِ عَمَلًا بِدَلِيلٍ مَقْطُوعٍ لَا بِدَلِيلٍ مَظْنُونٍ لِأَنَّا نَقُولُ هَذَا مَدْفُوعٌ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ:
İkinci Mesele: Kıyası reddedenler bu ayete tutunarak şöyle demişlerdir: Biz Allah Teâlâ'nın, Kur'an'ın pek çok ayetinde kâfirleri zanna uydukları gerekçesiyle alabildiğine kınadığını gördük. Allah Teâlâ'nın kâfirlerin kınanmasına sebep kıldığı bir şey ise mutlaka kınamanın en üst mertebesinde olmalıdır. Kıyasla amel etmek de zanna uymayı gerektirir; dolayısıyla onun yerilmiş ve haram olması vaciptir. 'Kıyasın hüccet olduğuna dair kat'î delil varit olduğu zaman onunla amel etmek zannî delille değil, kat'î delille amel etmek olur' denilemez. Çünkü biz deriz ki: Bu birkaç vecihten dolayı reddedilmiştir: Birincisi:
أَنَّ ذَلِكَ الدَّلِيلَ الْقَاطِعَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ عَقْلِيًّا وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ سَمْعِيًّا وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ الْعَقْلَ لَا مَجَالَ لَهُ فِي أَنَّ الْعَمَلَ بِالْقِيَاسِ جَائِزٌ أَوْ غَيْرُ جَائِزٍ لَا سِيَّمَا عِنْدَ مَنْ يُنْكِرُ تَحْسِينَ الْعَقْلِ وَتَقْبِيحَهُ وَالثَّانِي: أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّ الدَّلِيلَ السَّمْعِيَّ إِنَّمَا يَكُونُ قَاطِعًا لَوْ كَانَ مُتَوَاتِرًا وَكَانَتْ أَلْفَاظُهُ غَيْرَ مُحْتَمِلَةٍ لِوَجْهٍ آخَرَ سِوَى هَذَا الْمَعْنَى الْوَاحِدِ وَلَوْ حَصَلَ مِثْلُ هَذَا الدَّلِيلِ لَعَلِمَ النَّاسُ بِالضَّرُورَةِ كَوْنَ الْقِيَاسِ حُجَّةً وَلَارْتَفَعَ الْخِلَافُ فِيهِ بَيْنَ الْأُمَّةِ فَحَيْثُ لَمْ يُوجَدْ ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ الدَّلِيلَ الْقَاطِعَ عَلَى صِحَّةِ الْقِيَاسِ مَفْقُودٌ الثَّانِي: هَبْ أَنَّهُ وُجِدَ الدَّلِيلُ الْقَاطِعُ عَلَى أَنَّ الْقِيَاسَ حُجَّةٌ إِلَّا أَنَّ مَعَ ذَلِكَ لَا يَتِمُّ الْعَمَلُ بِالْقِيَاسِ إِلَّا مَعَ اتِّبَاعِ الظَّنِّ وَبَيَانُهُ أَنَّ التَّمَسُّكَ بِالْقِيَاسِ مَبْنِيٌّ عَلَى مَقَامَيْنِ الْأَوَّلُ أَنَّ الْحُكْمَ فِي مَحَلِّ الْوِفَاقِ مُعَلَّلٌ بِكَذَا وَالثَّانِي: أَنَّ ذَلِكَ الْمَعْنَى حَاصِلٌ فِي مَحَلِّ الْخِلَافِ فَهَذَانِ الْمَقَامَانِ إِنْ كَانَا مَعْلُومَيْنِ عَلَى سَبِيلِ الْقَطْعِ وَالْيَقِينِ فَهَذَا مَا لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ الْعُقَلَاءِ فِي صِحَّتِهِ وَإِنْ كَانَ مَجْمُوعُهُمَا أَوْ كَانَ أَحَدُهُمَا ظَنِّيًّا فَحِينَئِذٍ لَا يَتِمُّ الْعَمَلُ/ بِهَذَا الْقِيَاسِ إِلَّا بِمُتَابَعَةِ الظَّنِّ وَحِينَئِذٍ يَنْدَرِجُ تَحْتَ النَّصِّ الدَّالِّ عَلَى أَنَّ مُتَابَعَةَ الظَّنِّ مَذْمُومَةٌ.
O kat'î delil ya aklîdir ya da naklîdir. Birincisi batıldır; zira aklın, özellikle aklın güzelleştirmesini (tahsîn) ve çirkinleştirmesini (takbîh) inkâr eden kimse nezdinde kıyasla amel etmenin caiz olup olmadığı konusunda hiçbir alanı yoktur. İkincisi de batıldır; çünkü naklî delil ancak mütevatir olduğu ve lafızları bu tek anlamdan başka bir veche ihtimalli olmadığı zaman kat'î olur. Şayet böyle bir delil mevcut olsaydı insanlar kıyasın hüccet olduğunu zorunlu olarak bilirlerdi ve ümmet arasında bu konudaki ihtilaf ortadan kalkardı. Mademki bu bulunmamaktadır, bildik ki kıyasın sıhhatine dair kat'î delil mevcut değildir. İkincisi: Farz edelim ki kıyasın hüccet olduğuna dair kat'î delil bulunmuş olsun; buna rağmen kıyasla amel etmek zanna uymaksızın tamamlanamaz. Bunun açıklaması şudur: Kıyasa tutunmak iki esasa dayanır: Birincisi, ittifak edilen yerdeki (asıl) hükmün şu sebeple illetlendirilmiş olmasıdır. İkincisi, o mananın ihtilaflı yerde (fer') de mevcut olmasıdır. Bu iki esas şayet kesinlik ve yakin yoluyla biliniyorsa, bunun sıhhatinde akıl sahipleri arasında ihtilaf yoktur. Şayet ikisi birden veya ikisinden biri zannî ise, bu takdirde bu kıyasla amel ancak zanna uymakla tamamlanır; o zaman da zanna uymanın yerildiğine delalet eden nassın altına girer.
وَالْجَوَابُ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ الظَّنُّ عِبَارَةٌ عَنِ الِاعْتِقَادِ الرَّاجِحِ إِذَا لَمْ يَسْتَنِدْ إِلَى أَمَارَةٍ وَهُوَ مِثْلُ اعْتِقَادِ الْكُفَّارِ أَمَّا إِذَا كَانَ الِاعْتِقَادُ الرَّاجِحُ مُسْتَنِدًا إِلَى أَمَارَةٍ فَهَذَا الِاعْتِقَادُ لَا يُسَمَّى ظَنًّا وَبِهَذَا الطَّرِيقِ سَقَطَ هَذَا الِاسْتِدْلَالُ.
Cevap: Zan, tıpkı kâfirlerin inancı gibi bir emareye dayanmadığı zaman racih (ağır basan) inançtan ibarettir; ancak racih inanç bir emareye dayandığı takdirde bu inanç zan olarak adlandırılmaz, denmesi niçin caiz olmasın? İşte bu yolla söz konusu istidlal düşmüş olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir; O, hidayete erenleri de en iyi bilendir” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَفْسِيرِهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّكَ بَعْدَ مَا عَرَفْتَ أَنَّ الْحَقَّ مَا هُوَ وَأَنَّ الْبَاطِلَ مَا هُوَ فَلَا تَكُنْ فِي قَيْدِهِمْ بَلْ فَوِّضْ أَمْرَهُمْ إِلَى خَالِقِهِمْ لِأَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِأَنَّ الْمُهْتَدِيَ مَنْ هُوَ؟ وَالضَّالَّ مَنْ هُوَ؟ فَيُجَازِي كُلَّ وَاحِدٍ بِمَا يَلِيقُ بِعَمَلِهِ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ وَإِنْ أَظْهَرُوا مِنْ أَنْفُسِهِمُ ادِّعَاءَ الْجَزْمِ وَالْيَقِينِ فَهُمْ كَاذِبُونَ وَاللَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِأَحْوَالِ قُلُوبِهِمْ وَبَوَاطِنِهِمْ وَمُطَّلِعٌ عَلَى كَوْنِهِمْ مُتَحَيِّرِينَ فِي سَبِيلِ الضَّلَالِ تَائِهِينَ فِي أَوْدِيَةِ الْجَهْلِ.
Birinci Mesele: Bunun tefsirinde iki görüş vardır: Birincisi: Muradın, hakkın ne olduğunu ve batılın ne olduğunu bildikten sonra artık onlarla meşgul olma; bilakis onların işini yaratıcılarına havale et; çünkü Allah Teâlâ hidayete erenin kim olduğunu, sapanın kim olduğunu bilendir ve her birine ameline layık olanla karşılık verecektir, şeklinde olmasıdır. İkincisi: Muradın, bu kâfirler kendilerinden kesinlik ve yakin iddiası gösterseler de yalancıdırlar; Allah Teâlâ onların kalplerinin ve içlerinin durumunu bilendir, onların sapıklık yolunda şaşkın ve cehalet vadilerinde kaybolmuş olduklarına muttalidir, şeklinde olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ فِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ قَالَ بَعْضُهُمْ أَعْلَمُ هَاهُنَا بِمَعْنَى يَعْلَمُ وَالتَّقْدِيرُ إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ مَنْ يضل عن سبيله وهو اعلم بالمهتدين فان قيل فهذا يوجب وقوع التفاوت في علم الله تعالى وهو محال.
İkinci Mesele: O'nun: { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ } kavlinde iki görüş vardır: Birincisi: Bazıları buradaki { أَعْلَمُ } kelimesinin { يَعْلَمُ } (bilir) manasında olduğunu söylemişlerdir. Takdiri: 'Şüphesiz Rabbin kendi yolundan sapanı bilir, O hidayete erenleri de daha iyi bilendir' şeklindedir. Şayet: 'Bu durum Allah Teâlâ'nın ilminde farklılık bulunmasını gerektirir ki bu muhaldir' denilirse;
قُلْنَا لَا شَكَّ أَنَّ حُصُولَ التَّفَاوُتِ فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ إِلَّا أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا اللَّفْظِ أَنَّ الْعِنَايَةَ بِإِظْهَارِ هِدَايَةِ الْمُهْتَدِينَ فَوْقَ الْعِنَايَةِ بِإِظْهَارِ ضَلَالِ الضَّالِّينَ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها [الْإِسْرَاءِ: ٧] فَذَكَرَ الْإِحْسَانَ مَرَّتَيْنِ وَالْإِسَاءَةَ مَرَّةً وَاحِدَةً وَالثَّانِي: أَنَّ مَوْضِعَ: مَنْ رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ وَلَفْظُهَا لَفْظُ الِاسْتِفْهَامِ وَالْمَعْنَى إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ أَيُّ النَّاسِ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ: قَالَ وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصى [الْكَهْفِ: ١٢] وَهَذَا قَوْلُ الْمُبَرِّدِ وَالزَّجَّاجِ والكسائي والفراء.
Deriz ki: Şüphesiz Allah Teâlâ'nın ilminde farklılık bulunması muhaldir. Ne var ki bu lafızdan maksat, hidayete erenlerin hidayetini izhar etmeye yönelik inayetin, sapanların sapıklığını izhar etmeye yönelik inayetin fevkinde olmasıdır. Bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } “İyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz, kötülük ederseniz o da kendi aleyhinizedir” [İsrâ Suresi, 7]. Burada iyiliği iki defa, kötülüğü ise bir defa zikretmiştir. İkincisi: { مَنْ } kelimesinin iraptaki konumu mübteda (özne) olarak ref'tir, lafzı ise istifham lafzıdır. Anlamı ise: 'Şüphesiz Rabbin, insanların hangisinin kendi yolundan saptığını en iyi bilendir' şeklindedir. Dedi ki: Bu, Allah Teâlâ'nın: { لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصى } “İki zümreden hangisinin daha iyi hesap ettiğini bilelim diye” [Kehf Suresi, 12] kavli gibidir. Bu, el-Müberred, ez-Zeccâc, el-Kisâî ve el-Ferrâ'nın görüşüdür.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١١٨]
[En'âm Suresi (6), Âyet 118]
فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ (١١٨)
{ فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ (١١٨) } “Eğer O'nun ayetlerine inanıyorsanız, üzerine Allah'ın ismi anılmış olanlardan yiyin!”
فِي الْآيَةِ مَبَاحِثُ نَذْكُرُهَا فِي مَعْرِضِ السُّؤَالِ وَالْجَوَابِ السُّؤَالُ الْأَوَّلُ «الْفَاءُ» فِي قَوْلِهِ: فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ يَقْتَضِي تَعَلُّقًا بِمَا تَقَدَّمَ فَمَا ذَلِكَ الشَّيْءُ؟
Ayette soru-cevap şeklinde zikredeceğimiz incelemeler vardır: Birinci Soru: O'nun: { فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } kavlindeki «fa» harfi öncekiyle bir irtibatı gerektirir; öyleyse o şey nedir?
وَالْجَوَابُ قَوْلُهُ فَكُلُوا مُسَبَّبٌ عَنْ إِنْكَارِ اتِّبَاعِ الْمُضِلِّينَ الَّذِينَ يُحَلِّلُونَ الْحَرَامَ وَيُحَرِّمُونَ الْحَلَالَ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ لِلْمُسْلِمِينَ إِنَّكُمْ تَزْعُمُونَ أَنَّكُمْ تَعْبُدُونَ اللَّهَ فَمَا قَتَلَهُ اللَّهُ أَحَقُّ أَنْ/ تَأْكُلُوهُ مِمَّا قَتَلْتُمُوهُ أَنْتُمْ فَقَالَ اللَّهُ لِلْمُسْلِمِينَ إِنْ كُنْتُمْ مُتَحَقِّقِينَ بِالْإِيمَانِ فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَهُوَ الْمُذَكَّى بِبَسْمِ اللَّهِ.
Cevap: O'nun { فَكُلُوا } “yiyin” kavli, haramı helal ve helali haram kılan saptırıcı kimselere uymanın reddedilmesinin bir sonucudur (müsebbeb). Şöyle ki: Onlar Müslümanlara: "Siz Allah'a ibadet ettiğinizi iddia ediyorsunuz; o hâlde Allah'ın öldürdüğü şey, sizin kendi öldürdüğünüz şeyden yenmeye daha layıktır" diyorlardı. Bunun üzerine Allah Müslümanlara: 'Eğer hakkıyla iman etmiş kimselerseniz, üzerine Allah'ın ismi anılmış olandan -ki o da besmeleyle kesilendir- yiyin' buyurdu.
السُّؤَالُ الثَّانِي الْقَوْمُ كَانُوا يُبِيحُونَ أَكْلَ مَا ذُبِحَ عَلَى اسْمِ اللَّهِ وَلَا يُنَازِعُونَ فِيهِ وَإِنَّمَا النِّزَاعُ فِي أَنَّهُمْ أَيْضًا كَانُوا يُبِيحُونَ أَكْلَ الْمَيْتَةِ وَالْمُسْلِمُونَ كَانُوا يُحَرِّمُونَهَا وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ وُرُودُ الْأَمْرِ بِإِبَاحَةِ مَا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ عَبَثًا لِأَنَّهُ يَقْتَضِي إِثْبَاتَ الْحُكْمِ فِي الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ وَتَرْكَ الْحُكْمِ فِي الْمُخْتَلَفِ فِيهِ.
İkinci Soru: O topluluk, Allah'ın ismi üzerine kesilen şeyin yenmesini mubah görüyor ve bu konuda münakaşa etmiyorlardı. Münakaşa sadece onların aynı zamanda leş yemeyi de mubah görmeleri, Müslümanların ise bunu haram saymalarındaydı. Durum böyle olunca üzerine Allah'ın ismi anılan şeyin mubah kılınmasına dair emrin gelmesi abes olur; zira bu, üzerinde ittifak edilen hususta hükmün ispatını, üzerinde ihtilaf edilen hususta ise hükmün terk edilmesini gerektirir.
وَالْجَوَابُ فِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ لَعَلَّ الْقَوْمَ كَانُوا يُحَرِّمُونَ أَكْلَ الْمُذَكَّاةِ وَيُبِيحُونَ أَكْلَ الْمَيْتَةِ فَاللَّهُ تَعَالَى رَدَّ عَلَيْهِمْ فِي الْأَمْرَيْنِ فَحَكَمَ بِحِلِّ الْمُذَكَّاةِ بِقَوْلِهِ: فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَبِتَحْرِيمِ الْمَيْتَةِ بِقَوْلِهِ: وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ الثَّانِي: أَنْ نَحْمِلَ قَوْلَهُ: فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ اجْعَلُوا أَكْلَكُمْ مَقْصُورًا عَلَى مَا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ فَيَكُونُ الْمَعْنَى عَلَى هَذَا الْوَجْهِ تَحْرِيمَ أَكْلِ الْمَيْتَةِ فَقَطْ.
Cevap: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Muhtemeldir ki o topluluk boğazlanan hayvanın yenmesini haram sayıyor, leşin yenmesini ise mubah görüyorlardı. Allah Teâlâ da her iki hususta onları reddederek, { فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } kavliyle boğazlananın helal olduğuna; { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } kavliyle de leşin haram olduğuna hükmetmiştir. İkincisi: O'nun { فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } kavlini, 'yemenizi yalnızca üzerine Allah'ın ismi anılmış olanla sınırlandırın' anlamına hamletmemizdir. Bu takdirde anlam bu vecih üzere sadece leş yemenin haram kılınması olur.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ صِيغَةُ الْأَمْرِ وَهِيَ لِلْإِبَاحَةِ وَهَذِهِ الْإِبَاحَةُ حَاصِلَةٌ فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِ وَغَيْرِ الْمُؤْمِنِ وَكَلِمَةُ (إِنْ) فِي قَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ تُفِيدُ الِاشْتِرَاطَ وَالْجَوَابُ التَّقْدِيرُ لِيَكُنْ أَكْلُكُمْ مَقْصُورًا عَلَى مَا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآيَاتِهِ مُؤْمِنِينَ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ لَوْ حَكَمَ بِإِبَاحَةِ أَكْلِ الميتة لقدح ذلك في كونه مؤمنا.
Üçüncü Soru: O'nun { فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } kavli emir sıygasıdır ve ibaha (mubah kılma) içindir. Bu ibaha ise hem mümin hem de gayrimüslim hakkında geçerlidir. O'nun: { إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ } kavlindeki (in / إِنْ) kelimesi ise şart bildirir. Cevap: Takdiri şöyledir: 'Eğer O'nun ayetlerine iman ediyorsanız yemeniz sadece üzerine Allah'ın ismi anılmış olana hasredilsin.' Murad edilen şudur: Şayet bir kimse leş yemenin mubah olduğuna hükmederse, bu durum onun mümin olmasına halel getirir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١١٩]
[En'âm Suresi (6), Âyet 119]
وَما لَكُمْ أَلاَّ تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلاَّ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ (١١٩)
{ وَما لَكُمْ أَلاَّ تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلاَّ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ (١١٩) } “Çaresiz kalıp mecbur olduklarınız dışında, Allah size haram kıldıklarını ayrıntılı bir şekilde açıklamışken, üzerine Allah'ın ismi anılmış olanlardan ne diye yemeyesiniz? Şüphesiz birçokları bir ilme dayanmaksızın kendi hevalarıyla saptırıyorlar. Muhakkak ki senin Rabbin haddi aşanları en iyi bilendir.”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَما لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın { وَما لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ } kavli hakkında] Ayette meseleler vardır:
المسألة الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ: وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ بِالْفَتْحِ فِي الْحَرْفَيْنِ وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو بِالضَّمِّ فِي الْحَرْفَيْنِ وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ/ فَصَّلَ بالفتح وَحُرِّمَ بِالضَّمِّ فَمَنْ قَرَأَ بِالْفَتْحِ فِي الْحَرْفَيْنِ فَقَدِ احْتَجَّ بِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ أَنَّهُ تَمَسَّكَ فِي فَتْحِ قَوْلِهِ: فَصَّلَ بِقَوْلِهِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ [الانعام: ٩٧ ٩٨ ١٢٦] وَفِي فَتْحِ قَوْلِهِ: حَرَّمَ بِقَوْلِهِ: أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ [الانعام: ١٥١] .
Birinci Mesele: Nâfi ve Âsım'dan rivayetle Hafs, { وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ } ibaresini her iki fiilde de fetha ile [fassale / harrama şeklinde] okumuşlardır. İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Amr her iki fiilde de damme ile [fussile / hurrime şeklinde] okumuşlardır. Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise { فَصَّلَ } kelimesini fetha ile, { حُرِّمَ } kelimesini ise damme ile okumuşlardır. Her iki fiili fetha ile okuyan kimse iki vecihle delil getirmiştir: Birincisi: { فَصَّلَ } kavlinin fethalı oluşuna { قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ } “Ayetleri açıkladık” [En'âm Suresi, 97, 98, 126] kavliyle; { حَرَّمَ } kavlinin fethalı oluşuna ise { أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ } “Rabbinizin haram kıldığı şeyleri okuyayım” [En'âm Suresi, 151] kavliyle tutunmuştur.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ: مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْفِعْلُ مُسْنَدًا إِلَى الْفَاعِلِ لِتَقَدُّمِ ذِكْرِ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَمَّا الَّذِينَ قَرَءُوا بِالضَّمِّ فِي الْحَرْفَيْنِ فَحُجَّتُهُمْ قَوْلُهُ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ [المائدة: ٣] وَقَوْلُهُ: حُرِّمَتْ تَفْصِيلٌ لِمَا أُجْمِلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَلَمَّا وَجَبَ فِي التَّفْصِيلِ أَنْ يُقَالَ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ بِفِعْلِ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ وَجَبَ فِي الْإِجْمَالِ كَذَلِكَ وَهُوَ قَوْلُهُ: مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ وَلَمَّا ثَبَتَ وُجُوبُ حَرَّمَ بِضَمِّ الْحَاءِ فَكَذَلِكَ يَجِبُ: فُصِّلَ بِضَمِّ الْفَاءِ لِأَنَّ هَذَا الْمُفَصَّلَ هُوَ ذَلِكَ الْمُحَرَّمُ الْمُجْمَلُ بِعَيْنِهِ وَأَيْضًا فَإِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلًا [الانعام: ١١٤] وَقَوْلُهُ: مُفَصَّلًا يَدُلُّ عَلَى فَصَّلَ وَأَمَّا مَنْ قَرَأَ فَصَّلَ بِالْفَتْحِ وَحُرِّمَ بِالضَّمِّ فَحُجَّتُهُ فِي قَوْلِهِ: فَصَّلَ قَوْلُهُ:
İkinci Vecih: { مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ } kavline tutunmaktır; zira Allah Teâlâ'nın isminin zikri önce geçtiği için fiilin faile isnat edilmesi vaciptir. Her iki fiilde de damme ile okuyanlara gelince; onların hücceti: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ } “Leş ve kan size haram kılındı” [Mâide Suresi, 3] kavlidir. { حُرِّمَتْ } kavli bu ayetteki mücmel olanın tafsilatıdır. Tafsilatta faili adlandırılmayan fiil (meçhul fiil) şeklinde { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } denilmesi vacip olunca, icmalde de aynı şekilde olması vacip olur ki o da: { مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ } kavlidir. Hâ harfinin dammesiyle { حُرِّمَ } okunmasının gerekliliği sabit olunca, aynı şekilde fâ harfinin dammesiyle { فُصِّلَ } okunması da gerekir; çünkü bu tafsil edilen şey, bizzat o icmal kılınan haramın ta kendisidir. Ayrıca Allah Teâlâ: { وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلًا } “Kitab'ı size açıklanmış olarak indiren O'dur” [En'âm Suresi, 114] buyurmuştur ve O'nun { مُفَصَّلًا } kavli { فَصَّلَ } fiiline delalet eder. { فَصَّلَ } fiilini fetha, { حُرِّمَ } fiilini damme ile okuyan kimsenin { فَصَّلَ } kavlindeki hücceti O'nun:
قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ وَفِي قَوْلِهِ: حَرَّمَ قَوْلُهُ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ.
{ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ } “Ayetleri açıkladık” kavli, { حَرَّمَ } kavlindeki [hücceti ise] O'nun: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } “Leş size haram kılındı” kavlidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ قَالُوا الْمُرَادُ مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْمَائِدَةِ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَفِيهِ إِشْكَالٌ وَهُوَ أَنَّ سُورَةَ الْأَنْعَامِ مَكِّيَّةٌ وَسُورَةَ الْمَائِدَةِ مَدَنِيَّةٌ وَهِيَ آخِرُ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِالْمَدِينَةِ وَقَوْلُهُ وَقَدْ فَصَّلَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْمُفَصَّلُ مُقَدَّمًا عَلَى هَذَا الْمُجْمَلِ وَالْمَدَنِيُّ مُتَأَخِّرٌ عَنِ الْمَكِّيِّ وَالْمُتَأَخِّرُ يَمْتَنِعُ كَوْنُهُ مُتَقَدِّمًا بَلِ الْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ قَوْلُهُ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ [الْأَنْعَامِ ١٤٥] وَهَذِهِ الْآيَةُ وَإِنْ كَانَتْ مَذْكُورَةً بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ بِقَلِيلٍ إِلَّا أَنَّ هَذَا الْقَدْرَ مِنَ التَّأْخِيرِ لَا يَمْنَعُ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْمُرَادَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ وَقَوْلُهُ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ أَيْ دَعَتْكُمُ الضَّرُورَةُ إِلَى أَكْلِهِ بِسَبَبِ شِدَّةِ الْمَجَاعَةِ.
İkinci Mesele: O'nun: { وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ } “O size haram kıldıklarını ayrıntılı bir şekilde açıklamışken” kavlinden muradın ne olduğu konusunda müfessirlerin çoğu, Allah Teâlâ'nın Mâide Suresi'nin başındaki: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ } “Leş, kan ve domuz eti size haram kılındı” kavli olduğunu söylemişlerdir. Ne var ki bunda bir müşkillik vardır: Şöyle ki En'âm Suresi Mekkî, Mâide Suresi ise Medenî'dir ve Medine'de Allah'ın indirdiği son suredir. O'nun { وَقَدْ فَصَّلَ } “açıklamışken” kavli ise o açıklananın (mufassal) bu mücmelden önce olmasını iktiza eder; Medenî olan ise Mekkî olandan sonradır ve sonra olanın önce olması imkânsızdır. Bilakis en uygunu, bu ayetten biraz sonra gelen: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimseye haram kılınmış bir şey bulamıyorum” [En'âm Suresi, 145] kavlinin kastedildiğini söylemektir. Bu ayet her ne kadar bu ayetten biraz sonra zikredilmiş olsa da, bu kadarcık bir sonralık onun kastedilen olmasına engel teşkil etmez; en doğrusunu Allah bilir. O'nun: { إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ } “Çaresiz kalıp mecbur olduklarınız dışında” kavli ise, şiddetli açlık sebebiyle onu yemeye zaruretin sizi sevk ettiği durumlar müstesna, demektir.
ثُمَّ قَالَ: وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra O: { وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ } “Şüphesiz birçokları kendi hevalarıyla saptırıyorlar” buyurmuştur. Bunda meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو: لَيُضِلُّونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَكَذَلِكَ فِي يُونُسَ: رَبَّنا لِيُضِلُّوا [يونس: ٨٨] وفي ابراهيم: لِيُضِلُّوا [ابراهيم: ٣٠] وفي الحج: ثانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ [الحج: ٩] وفي لقمان لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ [لقمان: ٦] وفي الزمر: أَنْداداً لِيُضِلَّ [الزمر: ٨] وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ جَمِيعَ ذَلِكَ بِضَمِّ الْيَاءِ وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ هَاهُنَا وَفِي يُونُسَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَفِي سَائِرِ الْمَوَاضِعِ بِالضَّمِّ فَمَنْ قَرَأَ بِالْفَتْحِ أَشَارَ إِلَى كَوْنِهِ ضَالًّا وَمَنْ قَرَأَ بِالضَّمِّ أَشَارَ إِلَى كَوْنِهِ مُضِلًّا قَالَ وَهَذَا أَقْوَى فِي الذَّمِّ لِأَنَّ كُلَّ مُضِلٍّ فَإِنَّهُ يَجِبُ كَوْنُهُ ضَالًّا وَقَدْ يَكُونُ ضَالًّا وَلَا يَكُونُ مُضِلًّا فَالْمُضِلُّ أَكْثَرُ اسْتِحْقَاقًا لِلذَّمِّ مِنَ الضَّالِّ.
Birinci Mesele: İbn Kesîr ve Ebû Amr, { لَيُضِلُّونَ } kelimesini yâ harfinin fethasıyla [le-yadıllûne şeklinde] okumuşlardır; aynı şekilde Yûnus Suresi'ndeki: { رَبَّنا لِيُضِلُّوا } “Rabbimiz! Saptırsınlar diye” [Yûnus Suresi, 88], İbrâhîm Suresi'ndeki: { لِيُضِلُّوا } “Saptırsınlar diye” [İbrâhîm Suresi, 30], Hac Suresi'ndeki: { ثانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ } “Büyüklük taslayarak saptırmak için” [Hac Suresi, 9], Lokmân Suresi'ndeki: { لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ } “Saptırmak için boş sözü” [Lokmân Suresi, 6] ve Zümer Suresi'ndeki: { أَنْداداً لِيُضِلَّ } “Saptırmak için eşler” [Zümer Suresi, 8] ibarelerini de fetha ile okumuşlardır. Âsım, Hamza ve Kisâî bunların hepsini yâ harfinin dammesiyle [le-yudıllûne / li-yudıllû şeklinde] okumuşlardır. Nâfi ve İbn Âmir ise burada ve Yûnus Suresi'nde yâ harfinin fethasıyla, diğer yerlerde ise damme ile okumuşlardır. Fetha ile okuyan kimse onun sapkın (dâll) olduğuna işaret etmiştir; damme ile okuyan kimse ise onun saptırıcı (mudıll) olduğuna işaret etmiştir. Dedi ki: Bu, yermede daha kuvvetlidir; zira her saptıranın mutlaka sapkın olması gerekir, oysa kişi sapkın olup saptırıcı olmayabilir. Dolayısıyla saptıran, yerilmeyi sapkından daha çok hak eder.