الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: لَيُضِلُّونَ قِيلَ إِنَّهُ عَمْرُو بْنُ لُحَيٍّ فَمَنْ دُونَهُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ لِأَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ غَيَّرَ دِينَ إِسْمَاعِيلَ وَاتَّخَذَ الْبَحَائِرَ وَالسَّوَائِبَ وَأَكَلَ الْمَيْتَةَ وَقَوْلُهُ: بِغَيْرِ عِلْمٍ يُرِيدُ أَنَّ/ عَمْرَو بْنَ لُحَيٍّ أَقْدَمَ عَلَى هَذِهِ الْمَذَاهِبِ عَنِ الْجَهَالَةِ الصِّرْفَةِ وَالضَّلَالَةِ الْمَحْضَةِ وَقَالَ الزَّجَّاجُ الْمُرَادُ مِنْهُ الَّذِينَ يُحَلِّلُونَ الْمَيْتَةَ وَيُنَاظِرُونَكُمْ فِي إِحْلَالِهَا وَيَحْتَجُّونَ عَلَيْهَا بِقَوْلِهِمْ لَمَّا حَلَّ مَا تَذْبَحُونَهُ أَنْتُمْ فَبِأَنْ يَحِلَّ مَا يَذْبَحُهُ اللَّهُ أَوْلَى وَكَذَلِكَ كُلُّ مَا يَضِلُّونَ فِيهِ مِنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَالطَّعْنِ فِي نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊ فَإِنَّمَا يَتَّبِعُونَ فِيهِ الْهَوَى وَالشَّهْوَةَ وَلَا بَصِيرَةَ عِنْدَهُمْ وَلَا عِلْمَ.
İkinci Mesele: { لَيُضِلُّونَ } “Saptırıyorlar” kavlinden kastedilenin, Amr b. Luhay ve onun altındaki müşrikler olduğu söylenmiştir; çünkü o, İsmâil'in dinini ilk değiştiren, bahîre ve sâibe develeri ihdas eden ve leşi yiyen kimsedir. O'nun: { بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Bilgisizce” kavli ise, Amr b. Luhay'ın bu mezheplere/yollara sırf cehalet ve katıksız bir dalâlet sebebiyle kalkıştığını kastetmektedir. Zeccâc ise şöyle demiştir: Bundan murat leşi helal sayanlar, onun helal kılınması hususunda sizinle tartışanlar ve: “Sizin kestikleriniz helal olurken, Allah'ın kestiği şeyin helal olması daha evlâdır” sözleriyle buna karşı delil getirenlerdir. Aynı şekilde putlara tapmak ve Muhammed [aleyhisselâm]'ın peygamberliğine dil uzatmak hususunda saptıkları her şeyde ancak heva ve şehvetlerine uyarlar; onların hiçbir basireti ve ilmi yoktur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْقَوْلَ فِي الدِّينِ بِمُجَرَّدِ التَّقْلِيدِ حَرَامٌ لِأَنَّ الْقَوْلَ بِالتَّقْلِيدِ قَوْلٌ بِمَحْضِ الْهَوَى وَالشَّهْوَةِ وَالْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ ذلك حرام.
Üçüncü Mesele: Bu ayet, dinde sırf taklide dayanarak söz söylemenin haram olduğuna delalet etmiştir; çünkü taklid ile söz söylemek, sırf heva ve şehvetle söylenmiş bir sözdür ve ayet de bunun haram olduğuna delalet etmiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ وَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ هُوَ الْعَالِمُ بِمَا فِي قُلُوبِهِمْ وَضَمَائِرِهِمْ مِنَ التَّعَدِّي وَطَلَبِ نُصْرَةِ الْبَاطِلِ وَالسَّعْيِ فِي إِخْفَاءِ الْحَقِّ، وَإِذَا كَانَ عَالِمًا بِأَحْوَالِهِمْ وَكَانَ قَادِرًا عَلَى مُجَازَاتِهِمْ فَهُوَ تَعَالَى يُجَازِيهِمْ عَلَيْهَا وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْكَلِمَةِ التهديد والتخويف والله اعلم.
Sonra Yüce [Allah]: { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz Rabbin haddi aşanları en iyi bilendir” buyurmuştur. Bundan kastedilen; O'nun, onların kalplerinde ve içlerinde bulunan haddi aşmayı, batıla yardım arayışını ve hakkı gizleme gayretini çok iyi bildiğidir. O, onların durumlarını bildiğine ve onlara karşılık vermeye güç yetirdiğine göre, Yüce [Allah] onlara bunun cezasını verecektir. Bu ifadeden maksat tehdit ve korkutmadır; en doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٢٠]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 120]
وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِما كانُوا يَقْتَرِفُونَ (١٢٠)
{ وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِما كانُوا يَقْتَرِفُونَ } “Günahın açığını da gizlisini de bırakın! Şüphesiz günah kazananlar, işlediklerine karşılık cezalandırılacaklardır.” (120)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ فَصَّلَ الْمُحَرَّمَاتِ أَتْبَعَهُ بِمَا يُوجِبُ تَرْكَهَا بِالْكُلِّيَّةِ بِقَوْلِهِ: وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ وَالْمُرَادُ مِنَ الْإِثْمِ مَا يُوجِبُ الْإِثْمَ وَذَكَرُوا فِي ظَاهِرِ الْإِثْمِ وَبَاطِنِهِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ ظاهِرَ الْإِثْمِ الْإِعْلَانُ بِالزِّنَا وَباطِنَهُ الِاسْتِسْرَارُ بِهِ قَالَ الضَّحَّاكُ: كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَرَوْنَ الزِّنَا حَلَالًا مَا كَانَ سِرًّا فَحَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَى بِهَذِهِ الْآيَةِ السِّرَّ مِنْهُ وَالْعَلَانِيَةَ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا النَّهْيَ عَامٌّ فِي جَمِيعِ الْمُحَرَّمَاتِ وَهُوَ الْأَصَحُّ لِأَنَّ تَخْصِيصَ اللَّفْظِ الْعَامِّ بِصُورَةٍ مُعَيَّنَةٍ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ غَيْرُ جَائِزٍ ثُمَّ قِيلَ: الْمُرَادُ مَا أَعْلَنْتُمْ وَمَا أَسْرَرْتُمْ وَقِيلَ: مَا عَمِلْتُمْ وَمَا نَوَيْتُمْ وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: يُرِيدُ وَذَرُوا الْإِثْمَ مِنْ جَمِيعِ جِهَاتِهِ كَمَا تَقُولُ: مَا أَخَذْتُ مِنْ هَذَا الْمَالِ قَلِيلًا وَلَا كَثِيرًا تُرِيدُ مَا أَخَذْتُ مِنْهُ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ وَقَالَ آخَرُونَ: مَعْنَى الْآيَةِ النَّهْيُ عَنِ الْإِثْمِ مَعَ بَيَانِ أَنَّهُ لَا يَخْرُجُ مِنْ كَوْنِهِ إِثْمًا بِسَبَبِ إِخْفَائِهِ وَكِتْمَانِهِ وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ النَّهْيُ عَنِ الْإِقْدَامِ عَلَى الْإِثْمِ ثُمَّ قَالَ: وَباطِنَهُ لِيَظْهَرَ بِذَلِكَ أَنَّ الدَّاعِيَ لَهُ إِلَى تَرْكِ ذَلِكَ الْإِثْمِ خَوْفُ اللَّهِ لَا خَوْفُ النَّاسِ وَقَالَ آخَرُونَ: ظاهِرَ الْإِثْمِ أَفْعَالُ الْجَوَارِحِ: وَباطِنَهُ أَفْعَالُ الْقُلُوبِ مِنَ الْكِبْرِ وَالْحَسَدِ وَالْعُجْبِ وَإِرَادَةِ السَّوْءِ لِلْمُسْلِمِينَ وَيَدْخُلُ فِيهِ الِاعْتِقَادُ وَالْعَزْمُ وَالنَّظَرُ وَالظَّنُّ وَالتَّمَنِّي وَاللَّوْمُ عَلَى الْخَيْرَاتِ وَبِهَذَا/ يَظْهَرُ فَسَادُ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ مَا يُوجَدُ فِي الْقَلْبِ لَا يُؤَاخَذُ بِهِ إِذَا لَمْ يَقْتَرِنْ بِهِ عَمَلٌ فَإِنَّهُ تَعَالَى نَهَى عَنْ كُلِّ هَذِهِ الْأَقْسَامِ بِهَذِهِ الْآيَةِ.
Bil ki, Yüce [Allah] haram kılınanları ayrıntılı olarak açıkladığını beyan edince, bunun ardından: { وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ } “Günahın açığını da gizlisini de bırakın” kavliyle bunları tamamen terk etmeyi gerektiren hükmü getirmiştir. Günahtan kasıt, günahı gerektiren şeylerdir. Günahın açığı ve gizlisi hususunda iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Günahın açığı zinayı alenen yapmak, gizlisi ise onu gizlice yapmaktır. Dahhâk şöyle demiştir: Cahiliye ehli, gizli olduğu sürece zinayı helal görürlerdi; Yüce Allah da bu ayetle onun gizlisini de açığını da haram kılmıştır. İkincisi: Bu nehiy bütün haramlar hakkında geneldir; en sahih olan da budur, çünkü genel lafzı bir delil olmaksızın belirli bir surete tahsis etmek caiz değildir. Sonra şöyle denilmiştir: Muradı, açığa vurduğunuz ve gizlediğiniz şeylerdir. Şöyle de denilmiştir: Yaptığınız [ameller] ve niyet ettiğiniz şeylerdir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: [Ayet], “Tıpkı 'Bu maldan az da çok da almadım' deyip, 'Ondan hiçbir surette bir şey almadım' demeyi kastetmen gibi; günahı bütün yönleriyle bırakın” manasını kastetmektedir. Başkaları ise şöyle demiştir: Ayetin manası, günahın gizlenmesi ve örtülmesi sebebiyle günah olmaktan çıkmayacağını beyan etmekle birlikte günahtan menetmektir. Şöyle de denilebilir: O'nun: { وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ } “Günahın açığını bırakın” kavlinden murat, günaha kalkışmaktan menetmektir; sonra o günahı terk etmeye sevk eden şeyin insan korkusu değil de Allah korkusu olduğunun ortaya çıkması için: { وَباطِنَهُ } “Ve gizlisini [de]” buyurmuştur. Başkaları da şöyle demiştir: Günahın açığı organların fiilleri, gizlisi ise kibir, haset, ucub (kendini beğenme) ve Müslümanlar için kötülük istemek gibi kalbin fiilleridir; itikat, azim, [kötü niyetle] bakış, zann, temenni ve hayırlara karşı kınama da buna dâhildir. Bununla, 'Kalpte bulunan şey, amelle birlikte bulunmadığı takdirde ondan dolayı hesaba çekilmez' diyen kimsenin sözünün bozukluğu ortaya çıkar; zira Yüce [Allah] bu ayetle bu kısımların hepsini yasaklamıştır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِما كانُوا يَقْتَرِفُونَ وَمَعْنَى الِاقْتِرَافِ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ وَظَاهِرُ النَّصِّ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يُعَاقَبَ الْمُذْنِبُ إِلَّا أَنَّ الْمُسْلِمِينَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ إِذَا تَابَ لَمْ يُعَاقَبْ وَأَصْحَابُنَا زَادُوا شَرْطًا ثَانِيًا وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ يَعْفُو عَنِ الْمُذْنِبِ فَيَتْرُكُ عِقَابَهُ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النساء: ٤٨] .
Sonra Yüce [Allah]: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِما كانُوا يَقْتَرِفُونَ } “Şüphesiz günah kazananlar, işlediklerine karşılık cezalandırılacaklardır” buyurmuştur. İktirâf (günah işleme) kelimesinin manası daha önce geçmişti. Nassın zahiri, günahkârın mutlaka cezalandırılacağına delalet eder; ne var ki Müslümanlar, tövbe ettiği takdirde cezalandırılmayacağı hususunda icma etmişlerdir. Bizim arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet) ise buna ikinci bir şart daha eklemişlerdir ki, o da Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” [Nisâ Suresi, 48] buyurduğu gibi, günahkârı affedip cezasını terk edebileceğidir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٢١]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 121]
وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ (١٢١)
{ وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } “Üzerine Allah'ın ismi anılmamış olanlardan yemeyin; çünkü o mutlaka bir fısktır (yoldan çıkmadır). Şüphesiz şeytanlar, sizinle mücadele etmeleri için kendi dostlarına fısıldarlar. Eğer onlara uyarsanız, şüphesiz siz de müşrikler olursunuz.” (121)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ يَحِلُّ أَكْلُ مَا ذُبِحَ عَلَى اسْمِ اللَّهِ ذَكَرَ بَعْدَهُ تَحْرِيمَ مَا لَمْ يُذْكَرْ عَلَيْهِ اسْمُ اللَّهِ وَيَدْخُلْ فِيهِ الْمَيْتَةُ وَيَدْخُلْ فِيهِ مَا ذُبِحَ عَلَى ذِكْرِ الْأَصْنَامِ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ إِبْطَالُ مَا ذَكَرَهُ الْمُشْرِكُونَ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki, Yüce [Allah] Allah'ın ismi anılarak kesilen şeyin yenilmesinin helal olduğunu beyan edince, ardından üzerine Allah'ın ismi anılmamış olanın haram kılındığını zikretmiştir. Bunun içine leş ve putların ismi anılarak kesilen hayvanlar da girer. Bundan maksat, müşriklerin zikrettiği iddiaları boşa çıkarmaktır. Ayette meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: نُقِلَ عَنْ عَطَاءٍ أَنَّهُ قَالَ: كُلُّ مَا لَمْ يُذْكَرْ عَلَيْهِ اسْمُ اللَّهِ مِنْ طَعَامٍ أَوْ شَرَابٍ فَهُوَ حَرَامٌ تَمَسُّكًا بِعُمُومِ هَذِهِ الْآيَةِ وَأَمَّا سَائِرُ الْفُقَهَاءِ فَإِنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى تَخْصِيصِ هَذَا الْعُمُومِ بِالذَّبْحِ ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَقَالَ مَالِكٌ: كُلُّ ذَبْحٍ لَمْ يُذْكَرْ عَلَيْهِ اسْمُ اللَّهِ فَهُوَ حَرَامٌ سَوَاءٌ تُرِكَ ذَلِكَ الذِّكْرُ عَمْدًا أَوْ نِسْيَانًا وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ سِيرِينَ
Birinci Mesele: Atâ'dan nakledildiğine göre o, bu ayetin umumuna tutunarak şöyle demiştir: “Yiyecek veya içecekten üzerine Allah'ın ismi anılmamış olan her şey haramdır.” Diğer fıkıh âlimlerine gelince, onlar bu umumun kesim (zebh) ile tahsis edildiğinde icma etmişler, sonra da ihtilaf etmişlerdir. Mâlik: “Üzerine Allah'ın ismi anılmamış olan her kesim, bu zikir ister kasten ister unutularak terk edilsin haramdır” demiştir. Bu, İbn Sîrîn
وَطَائِفَةٍ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: إِنْ تُرِكَ الذِّكْرُ عَمْدًا حَرُمَ وَإِنْ تُرِكَ نِسْيَانًا حَلَّ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: يَحِلُّ مَتْرُوكُ التَّسْمِيَةِ سَوَاءٌ تُرِكَ عمدا او خطأ إذا كان أَهْلًا لِلذَّبْحِ وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ عَلَى الِاسْتِقْصَاءِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ [الْمَائِدَةِ: ٣] فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ قَالَ الشَّافِعِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: هَذَا النَّهْيُ مَخْصُوصٌ بِمَا إِذَا ذُبِحَ عَلَى اسْمِ النُّصُبِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى:
ve kelamcılardan bir topluluğun da görüşüdür. Ebû Hanîfe -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- şöyle demiştir: “Eğer zikir kasten terk edilirse haram olur, unutularak terk edilirse helal olur.” Şâfiî -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- ise şöyle demiştir: “Kesimi yapan kimse kesim ehlinden olduğu takdirde, besmele ister kasten ister yanılarak terk edilsin, besmelesi terk edilen hayvan helaldir.” Biz bu meseleyi: { إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ } “Kestikleriniz müstesna” [Mâide Suresi, 3] kavlinin tefsirinde ayrıntılı olarak zikretmiştik; dolayısıyla tekrar etmenin faydası yoktur. Şâfiî -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- demiştir ki: Bu nehiy, dikili taşlar (putlar) adına kesilen hayvanlara mahsustur. Buna şu vecihler delalet eder: Birincisi: Yüce [Allah]'ın:
وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَأَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّهُ لَا يُفَسِّقُ أَكْلَ ذَبِيحَةِ الْمُسْلِمِ الَّذِي تَرَكَ التَّسْمِيَةَ وَثَانِيهَا: قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } “Çünkü o mutlaka bir fısktır” kavlidir. Müslümanlar, besmeleyi terk eden Müslüman'ın kestiğini yemenin fısk sayılmayacağı hususunda icma etmişlerdir. İkincisi: Yüce [Allah]'ın:
وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَهَذِهِ الْمُنَاظَرَةُ إِنَّمَا كَانَتْ فِي مَسْأَلَةِ الْمَيْتَةِ رُوِيَ أَنَّ نَاسًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَالُوا لِلْمُسْلِمِينَ: مَا يَقْتُلُهُ الصَّقْرُ وَالْكَلْبُ تَأْكُلُونَهُ وَمَا يَقْتُلُهُ اللَّهُ فَلَا تَأْكُلُونَهُ وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُمْ قَالُوا: / تَأْكُلُونَ مَا تَقْتُلُونَهُ وَلَا تَأْكُلُونَ مَا يَقْتُلُهُ اللَّهُ فَهَذِهِ الْمُنَاظَرَةُ مَخْصُوصَةٌ بِأَكْلِ الْمَيْتَةِ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى:
{ وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ } “Şüphesiz şeytanlar, sizinle mücadele etmeleri için kendi dostlarına fısıldarlar” kavlidir. Bu münazara ancak leş meselesinde olmuştur. Rivayet edildiğine göre müşriklerden birtakım insanlar Müslümanlara: “Doğanın ve köpeğin öldürdüğünü yiyorsunuz da Allah'ın öldürdüğünü yemiyor musunuz?” demişlerdir. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre onlar: “Kendi öldürdüğünüzü yiyorsunuz da Allah'ın öldürdüğünü yemiyor musunuz?” demişlerdir. Dolayısıyla bu münazara leşin yenilmesine mahsustur. Üçüncüsü: Yüce [Allah]'ın:
وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ وَهَذَا مَخْصُوصٌ بِمَا ذُبِحَ عَلَى اسْمِ النُّصُبِ يَعْنِي لَوْ رَضِيتُمْ بِهَذِهِ الذَّبِيحَةِ الَّتِي ذُبِحَتْ عَلَى اسْمِ إِلَهِيَّةِ الْأَوْثَانِ فَقَدْ رَضِيتُمْ بِإِلَهِيَّتِهَا وَذَلِكَ يُوجِبُ الشِّرْكَ قَالَ الشَّافِعِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى:
{ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } “Eğer onlara uyarsanız, şüphesiz siz de müşrikler olursunuz” kavlidir. Bu da putlar adına kesilen şeye mahsustur; yani şayet putların ilahlığı adına kesilen bu kurbanı kabul edip razı olursanız, onların ilahlığına razı olmuş olursunuz ki bu da şirki gerektirir. Şâfiî -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- demiştir ki:
فَأَوَّلُ الْآيَةِ وَإِنْ كَانَ عَامًّا بِحَسَبِ الصِّيغَةِ إِلَّا أَنَّ آخِرَهَا لَمَّا حَصَلَتْ فِيهِ هَذِهِ الْقُيُودُ الثَّلَاثَةُ عَلِمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ ذَلِكَ الْعُمُومِ هُوَ هَذَا الْخُصُوصُ وَمِمَّا يُؤَكِّدُ هَذَا الْمَعْنَى هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ فَقَدْ صَارَ هَذَا النَّهْيُ مَخْصُوصًا بِمَا إِذَا كَانَ هَذَا الْأَمْرُ فِسْقًا ثُمَّ طَلَبْنَا فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى أَنَّهُ مَتَى يَصِيرُ فِسْقًا؟ فَرَأَيْنَا هَذَا الْفِسْقَ مُفَسَّرًا فِي آيَةٍ أُخْرَى وَهُوَ قَوْلَهُ: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ [الْأَنْعَامِ: ١٤٥] فَصَارَ الْفِسْقُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُفَسَّرًا بِمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ قَوْلُهُ: وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ مَخْصُوصًا بِمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ.
Ayetin başı sîga bakımından genel olsa da, sonu bu üç kayıtla tahakkuk edince o genel ifadeden muradın bu özel mana olduğunu anladık. Bu manayı pekiştiren delillerden biri de Yüce [Allah]'ın: { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } “Üzerine Allah'ın ismi anılmamış olanlardan yemeyin; çünkü o mutlaka bir fısktır” buyurmasıdır; böylece bu yasaklama bu durumun fısk olması haline mahsus kılınmıştır. Sonra Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda bunun ne zaman fısk olacağını araştırdık ve bu fıskın başka bir ayette tefsir edildiğini gördük; o da: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimseye haram kılınmış bir şey bulamıyorum; ancak leş, akıtılmış kan yahut domuz eti -ki şüphesiz o murdardır- veya Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk olması müstesnadır” [En'âm Suresi, 145] kavlidir. Dolayısıyla bu ayetteki fısk, Allah'tan başkası adına kesilen kurban ile tefsir edilmiş oldu. Durum böyle olunca: { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } “Üzerine Allah'ın ismi anılmamış olanlardan yemeyin; çünkü o mutlaka bir fısktır” kavli, Allah'tan başkası adına kesilen kurbana tahsis edilmiş olur.
وَالْمَقَامُ الثَّانِي: أَنْ نَتْرُكَ التَّمَسُّكَ بِهَذِهِ الْمُخَصِّصَاتِ لَكِنْ نَقُولُ لِمَ قُلْتُمْ إِنَّهُ لَمْ يُوجَدْ ذِكْرُ اللَّهِ هَاهُنَا؟
İkinci makam: Bu tahsis edici delillere tutunmayı bırakırız; fakat 'Burada Allah'ın zikrinin bulunmadığını nereden çıkardınız?' deriz.
وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا
Bunun delili ise,
رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﵌ أَنَّهُ قَالَ: «ذِكْرُ اللَّهِ مَعَ الْمُسْلِمِ سَوَاءٌ قَالَ أَوْ لَمْ يَقُلْ»
Peygamber [aleyhisselâm]'dan rivayet edilen şu hadistir: O şöyle buyurmuştur: “Müslüman [söylesin] veya söylemesin, Allah'ın zikri onunladır.”
وَيُحْمَلْ هَذَا الذِّكْرُ عَلَى ذِكْرِ الْقَلْبِ.
Bu zikir ise kalp ile yapılan zikre hamledilir.
وَالْمَقَامُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنْ نَقُولَ: هَبْ أَنَّ هَذَا الدَّلِيلَ يُوجِبُ الْحُرْمَةَ إِلَّا أَنَّ سَائِرَ الدَّلَائِلِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ تُوجِبُ الْحِلَّ وَمَتَى تَعَارَضَتْ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الرَّاجِحُ هُوَ الْحِلَّ لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الْمَأْكُولَاتِ الْحِلُّ وَأَيْضًا يَدُلُّ عَلَيْهِ جَمِيعُ الْعُمُومَاتِ الْمُقْتَضِيَةِ لِحِلِّ الْأَكْلِ وَالِانْتِفَاعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً [الْبَقَرَةِ: ٢٩] وَقَوْلِهِ: كُلُوا وَاشْرَبُوا [الْبَقَرَةِ: ٦٠] لِأَنَّهُ مُسْتَطَابٌ بِحَسَبِ الْحِسِّ فَوَجَبَ أَنْ يَحِلَّ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ [المائدة: ٤] وَلِأَنَّهُ مَالٌ لِأَنَّ الطَّبْعَ يَمِيلُ إِلَيْهِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يُحَرَّمَ لِمَا
Üçüncü makam: Şöyle dememizdir: Farz edelim ki bu delil haramlığı gerektirsin; ancak bu meselede zikredilen diğer deliller helalliği gerektirmektedir. [Deliller] tearuz ettiğinde (çeliştiğinde), racih olanın helallik olması vaciptir; çünkü yiyeceklerde asıl olan helalliktir. Ayrıca Yüce Allah'ın: { خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “Yeryüzünde olanların hepsini sizin için yarattı” [Bakara Suresi, 29] ve: { كُلُوا وَاشْرَبُوا } “Yiyin, için” [Bakara Suresi, 60] kavilleri gibi yemeyi ve faydalanmayı helal kılan bütün genel lafızlar da buna delalet eder. Çünkü o, his bakımından temiz ve hoştur; dolayısıyla Yüce Allah'ın: { أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } “Temiz ve hoş şeyler size helal kılındı” [Mâide Suresi, 4] kavli gereğince helal olması vacip olur. Bir de o bir maldır; zira tabiat ona meyleder, binaenaleyh
رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﵌ أَنَّهُ نَهَى عَنْ إِضَاعَةِ الْمَالِ
Peygamber [aleyhisselâm]'ın malı zayi etmekten nehyettiğine dair rivayet edilen hadis gereğince haram kılınmaması vacip olur.
فَهَذَا تَقْرِيرُ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ وَمَعَ ذَلِكَ فَنَقُولُ: الْأَوْلَى بِالْمُسْلِمِ أَنْ يَحْتَرِزَ عَنْهُ لِأَنَّ ظَاهِرَ هَذَا النَّصِّ قَوِيٌّ.
Bu meseledeki sözün izahı budur. Bununla birlikte biz şöyle deriz: Müslümanın bundan sakınması daha uygundur; çünkü bu nassın zahiri kuvvetlidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: لَا تَأْكُلُوا يَدُلُّ عَلَى الْأَكْلِ لِأَنَّ الْفِعْلَ يَدُلُّ عَلَى الْمَصْدَرِ فَهَذَا الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى هَذَا الْمَصْدَرِ وَالثَّانِي: كَأَنَّهُ جَعَلَ مَا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ فِي نَفْسِهِ فِسْقًا عَلَى سَبِيلِ الْمُبَالَغَةِ.
İkinci Mesele: O'nun: { وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } “Çünkü o mutlaka bir fısktır” kavlindeki zamir neye racidir? Bunda iki görüş vardır: Birincisi: O'nun: { لَا تَأْكُلُوا } “Yemeyin” kavli yemeye (el-ekl) delalet eder; çünkü fiil mastara delalet eder. Dolayısıyla bu zamir bu mastara racidir. İkincisi: Sanki mübalağa yoluyla, üzerine Allah'ın ismi anılmamış şeyin bizzat kendisini fısk kılmıştır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ فَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ من الشياطين
O'nun: { وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ } “Şüphesiz şeytanlar, sizinle mücadele etmeleri için kendi dostlarına fısıldarlar” kavline gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi: Şeytanlardan muradın
هَاهُنَا إِبْلِيسُ وَجُنُودُهُ وَسْوَسُوا إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ مِنَ المشركين ليجادلوا محمدا ﵌/ وَأَصْحَابَهُ فِي أَكْلِ الْمَيْتَةِ.
burada İblis ve orduları olduğudur. Onlar leşin yenilmesi hususunda Muhammed [aleyhisselâm] ve ashabı ile tartışsınlar diye müşrik dostlarına vesvese vermişlerdir.
وَالثَّانِي: قَالَ عِكْرِمَةُ: وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ يَعْنِي مَرَدَةَ الْمَجُوسِ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ مِنْ مُشْرِكِي قُرَيْشٍ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا نَزَلْ تَحْرِيمُ الْمَيْتَةِ سَمِعَهُ الْمَجُوسُ مِنْ أَهْلِ فَارِسَ فَكَتَبُوا إِلَى قُرَيْشٍ وَكَانَتْ بَيْنَهُمْ مُكَاتَبَةٌ أَنَّ مُحَمَّدًا وَأَصْحَابَهُ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ يَتَّبِعُونَ أَمْرَ اللَّهِ ثُمَّ يَزْعُمُونَ أَنَّ مَا يَذْبَحُونَهُ حَلَالٌ وَمَا يَذْبَحُهُ اللَّهُ حَرَامٌ فَوَقَعَ فِي أَنْفُسِ نَاسٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مِنْ ذَلِكَ شَيْءٌ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.
İkincisi: İkrime şöyle demiştir: { وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ } “Şüphesiz şeytanlar”, yani Mecusilerin azgınları, Kureyş müşriklerinden olan dostlarına fısıldarlar. Şöyle ki; leşin haramlığı nazil olunca Fars ehlinden Mecusiler bunu işitti ve aralarında yazışma bulunan Kureyş'e mektup yazarak: “Muhammed ve ashabı Allah'ın emrine uyduklarını iddia ediyorlar; sonra da kendi kestiklerinin helal, Allah'ın kestiğinin (leşin) haram olduğunu iddia ediyorlar” dediler. Müslümanlardan bazı kimselerin içine bundan dolayı bir şüphe düştü, bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
ثُمَّ قَالَ: وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ يَعْنِي فِي اسْتِحْلَالِ الْمَيْتَةِ: إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ قَالَ الزَّجَّاجُ: وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنْ كُلَّ مَنْ أَهَلَّ شَيْئًا مِمَّا حَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَى أَوْ حَرَّمَ شَيْئًا مِمَّا أَحَلَّ اللَّهُ تَعَالَى فَهُوَ مُشْرِكٌ وَإِنَّمَا سُمِّيَ مُشْرِكًا لِأَنَّهُ أَثْبَتَ حَاكِمًا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى وَهَذَا هُوَ الشِّرْكُ.
Sonra [Allah]: { وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ } “Eğer onlara uyarsanız” -yani leşi helal sayma hususunda- { إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } “Şüphesiz siz de müşrikler olursunuz” buyurmuştur. Zeccâc şöyle demiştir: Bunda, Allah Teâlâ'nın haram kıldığı bir şeyi helal sayan veya Allah Teâlâ'nın helal kıldığı bir şeyi haram kılan herkesin müşrik olduğuna delil vardır. Ona müşrik denilmesi, ancak Allah Teâlâ'dan başka bir hüküm koyucu kabul etmesinden dolayıdır; bu da şirkin ta kendisidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْكَعْبِيُّ: الْآيَةُ حُجَّةٌ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ اسْمٌ لِجَمِيعِ الطَّاعَاتِ وَإِنْ كَانَ مَعْنَاهُ فِي اللُّغَةِ التَّصْدِيقَ كَمَا جَعَلَ تَعَالَى الشِّرْكَ اسْمًا لِكُلِّ مَا كَانَ مُخَالِفًا لِلَّهِ تَعَالَى وَإِنْ كَانَ فِي اللُّغَةِ مُخْتَصًّا بِمَنْ يَعْتَقِدُ أَنَّ لِلَّهِ شَرِيكًا بِدَلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى طَاعَةَ الْمُؤْمِنِينَ لِلْمُشْرِكِينَ فِي إِبَاحَةِ الْمَيْتَةِ شِرْكًا وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الشِّرْكِ هَاهُنَا اعْتِقَادَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى شَرِيكًا فِي الْحُكْمِ وَالتَّكْلِيفِ؟ وَبِهَذَا التَّقْدِيرِ يَرْجِعُ مَعْنَى هَذَا الشِّرْكِ الى الاعتقاد فقط.
Üçüncü Mesele: Kâ'bî şöyle demiştir: Tıpkı Allah Teâlâ'nın lügatte Allah'a ortak koşan kimseye has olmasına rağmen Allah Teâlâ'ya muhalif olan her şeye şirk ismini vermesi gibi; ayet, lügatteki manası tasdik etmek olsa da imanın bütün taatlerin ismi olduğuna bir delildir. Nitekim delili, Allah Teâlâ'nın müminlerin leşi mubah görme hususunda müşriklere itaat etmesini şirk olarak isimlendirmesidir. Bir kimse şöyle diyebilir: Buradaki şirkten muradın, Allah Teâlâ'nın hüküm ve teklifte bir ortağı olduğuna inanmak olması niçin caiz olmasın? Bu takdire göre, bu şirkin manası sadece itikada raci olur.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٢٢]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 122]
أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٢)
{ أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Ölü iken kendisini dirilttiğimiz ve insanlar arasında yürüyeceği bir nur verdiğimiz kimse, karanlıklar içinde kalıp oradan hiç çıkamayacak durumdaki kimse gibi olur mu? İşte kâfirlere, yapmakta oldukları ameller böyle süslü gösterildi.” (122)
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayette meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّ الْمُشْرِكِينَ يُجَادِلُونَ الْمُؤْمِنِينَ فِي دِينِ اللَّهِ ذَكَرَ مَثَلًا يَدُلُّ عَلَى حَالِ الْمُؤْمِنِ الْمُهْتَدِي وَعَلَى حَالِ الْكَافِرِ الضَّالِّ فَبَيَّنَ أَنَّ الْمُؤْمِنَ الْمُهْتَدِيَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ كَانَ مَيْتًا فَجُعِلَ حَيًّا بَعْدَ ذَلِكَ وَأُعْطِيَ نُورًا يَهْتَدِي بِهِ فِي مَصَالِحِهِ وَأَنَّ الْكَافِرَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ هُوَ فِي ظُلُمَاتٍ مُنْغَمِسٌ فِيهَا لَا خَلَاصَ لَهُ مِنْهَا فَيَكُونُ مُتَحَيِّرًا عَلَى الدَّوَامِ.
Birinci Mesele: Bil ki, Yüce [Allah] önceki ayette müşriklerin Allah'ın dini hakkında müminlerle tartıştıklarını zikredince, hidayete ermiş müminin hali ile sapkın kâfirin haline delalet eden bir mesel zikretmiştir. Böylece hidayete ermiş müminin ölü iken sonradan diriltilen ve kendisine menfaatleri doğrultusunda doğru yolu bulacağı bir nur verilen kimse konumunda olduğunu; kâfirin ise karanlıklar içinde bulunup ona gömülmüş, oradan kurtuluşu olmayan ve bu yüzden sürekli şaşkınlık içinde kalan kimse konumunda olduğunu beyan etmiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ وَعِنْدَ هَذَا عَادَتْ مَسْأَلَةُ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ/ فَقَالَ أَصْحَابُنَا: ذَلِكَ الْمُزَيِّنُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَدَلِيلُهُ مَا سَبَقَ ذِكْرُهُ مِنْ أَنَّ الْفِعْلَ يَتَوَقَّفُ عَلَى حُصُولِ الدَّاعِي وَحُصُولُهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى وَالدَّاعِي عِبَارَةٌ عَنْ عِلْمٍ أَوِ اعْتِقَادٍ أَوْ ظَنٍّ بِاشْتِمَالِ ذَلِكَ الْفِعْلِ عَلَى نَفْعٍ زَائِدٍ وَصَلَاحٍ رَاجِحٍ فَهَذَا الدَّاعِي لَا مَعْنَى لَهُ إِلَّا هَذَا التَّزْيِينُ فَإِذَا كَانَ مُوجِدُ هَذَا الدَّاعِي هُوَ اللَّهَ تَعَالَى كَانَ الْمُزَيِّنُ لَا مَحَالَةَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: ذَلِكَ الْمُزَيِّنُ هُوَ الشَّيْطَانُ وَحَكَوْا عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَالَ: زَيَّنَهُ لَهُمْ وَاللَّهِ الشَّيْطَانُ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا فِي غَايَةِ الضَّعْفِ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: الدَّلِيلُ الْقَاطِعُ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ وَالثَّانِي: أَنَّ هَذَا الْمَثَلَ مَذْكُورٌ لِيَمِيزَ اللَّهُ حَالَ الْمُسْلِمِ مِنَ الْكَافِرِ فَيَدْخُلُ فِيهِ الشَّيْطَانُ فَإِنْ كَانَ إِقْدَامُ ذَلِكَ الشَّيْطَانِ عَلَى ذَلِكَ الْكُفْرِ لِشَيْطَانٍ آخَرَ لَزِمَ الذَّهَابُ إِلَى مزين آخر غَيْرِ النِّهَايَةِ وَإِلَّا فَلَا بُدَّ مِنْ مُزَيِّنٍ آخَرَ سِوَى الشَّيْطَانِ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى صَرَّحَ بِأَنَّ ذَلِكَ الْمُزَيِّنَ لَيْسَ إِلَّا هُوَ فِيمَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَمَا بَعْدَهَا أَمَّا قَبْلَهَا فَقَوْلُهُ: وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ [الانعام: ١٠٨] وَأَمَّا بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ
Sonra Yüce [Allah]: { كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “İşte kâfirlere, yapmakta oldukları ameller böyle süslü gösterildi” buyurmuştur. İşte bu noktada cebr ve kader meselesi tekrar gündeme gelmiştir. Bizim arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet) şöyle demiştir: O süsleyen, Allah Teâlâ'dır. Bunun delili daha önce zikredilen şu husustur: Fiil, bir sâikın (itici gücün) meydana gelmesine bağlıdır; onun meydana gelmesi ise mutlaka Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olmalıdır. Sâik ise, o fiilin artı bir fayda ve racih bir salah içerdiğine dair bir ilim, inanç veya zandan ibarettir. Dolayısıyla bu sâikın, bu süslemeden başka bir anlamı yoktur. Bu sâikı var eden Allah Teâlâ olduğuna göre, süsleyen de kaçınılmaz olarak Allah Teâlâ'dır. Mu'tezile ise: “O süsleyen şeytandır” demiştir ve Hasan'dan onun şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Allah'a yemin olsun ki onu onlara şeytan süslemiştir.” Bil ki bu, birkaç vecihten ötürü son derece zayıftır: Birincisi: Zikrettiğimiz kat'i delildir. İkincisi: Bu mesel, Allah'ın Müslümanın halini kâfirin halinden ayırt etmesi için zikredilmiştir; dolayısıyla şeytan da bunun içine girer. Şayet o şeytanın o küfre kalkışması başka bir şeytandan dolayı ise sonsuza kadar giden başka bir süsleyiciye gitmek gerekir; aksi takdirde şeytandan başka bir süsleyicinin bulunması kaçınılmazdır. Üçüncüsü: Yüce [Allah], bu ayetten önce ve sonra o süsleyicinin ancak Kendisi olduğunu açıkça belirtmiştir. Ayetten öncesine gelince, O'nun şu kavlidir: { وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ } “Allah'tan başkasına tapanlara sövmeyin; sonra onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a söverler. İşte böylece her ümmete amellerini süslü gösterdik” [En'âm Suresi, 108]. Bu ayetten sonrasına gelince ise,
فَقَوْلُهُ: وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها [الانعام: ١٢٣] .
O'nun: { وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها } “Böylece her karyede oranın günahkâr ileri gelenlerini kıldık/yerleştirdik” [En'âm Suresi, 123] kavlidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ قَرَأَ نَافِعٌ مَيِّتًا مُشَدَّدًا وَالْبَاقُونَ مُخَفَّفًا قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: الْمَيْتُ مُخَفَّفًا تَخْفِيفُ مَيِّتٍ وَمَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ ثُقِّلَ أَوْ خُفِّفَ.
İkinci Mesele: O'nun: { أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ } kavmini Nâfi şeddeli olarak { مَيِّتًا } şeklinde, diğer [kıraat imamları] ise şeddesiz (muhaffef) olarak [meyten şeklinde] okumuşlardır. Dil âlimleri şöyle demiştir: Şeddesiz olan el-meyt (الْمَيْت), meyyit (مَيِّت) kelimesinin hafifletilmiş halidir; şeddeli de olsa şeddesiz de olsa ikisinin manası birdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: قَدْ وَصَفَ الْكُفَّارَ بِأَنَّهُمْ أَمْوَاتٌ فِي قَوْلِهِ: أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ [النَّحْلِ: ٢١] وَأَيْضًا فِي قَوْلِهِ: لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا [يس: ٧٠] وَفِي قَوْلِهِ: إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى [النِّمْلِ: ٨٠] وَفِي قَوْلِهِ: وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ ... وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ [فاطر: ١٩ و ٢٢] فَلَمَّا جُعِلَ الْكُفْرُ مَوْتًا وَالْكَافِرُ مَيِّتًا جُعِلَ الْهُدَى حَيَاةً وَالْمُهْتَدِي حَيًّا وَإِنَّمَا جُعِلَ الْكُفْرُ مَوْتًا لِأَنَّهُ جَهْلٌ وَالْجَهْلُ يُوجِبُ الْحَيْرَةَ وَالْوَقْفَةَ فَهُوَ كَالْمَوْتِ الَّذِي يُوجِبُ السُّكُونَ وَأَيْضًا الْمَيِّتُ لَا يَهْتَدِي إِلَى شَيْءٍ وَالْجَاهِلُ كَذَلِكَ وَالْهُدَى عِلْمٌ وَبَصَرٌ وَالْعِلْمُ وَالْبَصَرُ سَبَبٌ لِحُصُولِ الرُّشْدِ وَالْفَوْزِ بِالنَّجَاةِ وَقَوْلُهُ:
Üçüncü Mesele: Meânî âlimleri şöyle demiştir: [Allah], kâfirleri: { أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ } “Onlar diriler değil, ölülerdir ve ne zaman diriltileceklerini de bilmezler” [Nahl Suresi, 21] kavlinde, ayrıca: { لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا } “Diri olan kimseyi uyarmak için” [Yâsîn Suresi, 70] kavlinde, { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى } “Şüphesiz sen ölülere duyuramazsın” [Neml Suresi, 80] kavlinde ve: { وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ ... وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ } “Kör ile gören bir olmaz... Diriler ile ölüler de bir olmaz” [Fâtır Suresi, 19 ve 22] kavlinde ölüler olarak nitelemiştir. Küfür ölüm, kâfir de ölü kılınınca; hidayet hayat, doğru yolda olan kimse de diri kılınmıştır. Küfrün ölüm kılınması ancak onun cehalet olmasından ötürüdür; cehalet ise şaşkınlığı ve duraklamayı gerektirir; dolayısıyla o, hareketsizliği gerektiren ölüm gibidir. Ayrıca ölü hiçbir şeye yol bulamaz, cahil de böyledir. Hidayet ise ilim ve basirettir; ilim ve basiret ise doğru yolu bulmanın ve kurtuluşa ermenin sebebidir. O'nun:
وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ فَأَحْيَيْناهُ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ هَذَا النُّورُ مُغَايِرًا لِتِلْكَ الْحَيَاةِ وَالَّذِي يَخْطُرُ بِالْبَالِ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى أَنَّ الْأَرْوَاحَ الْبَشَرِيَّةَ لَهَا أَرْبَعُ مَرَاتِبَ فِي الْمَعْرِفَةِ فَأَوَّلُهَا: كَوْنُهَا مُسْتَعِدَّةً لِقَبُولِ هَذِهِ الْمَعَارِفِ وَذَلِكَ الِاسْتِعْدَادُ الْأَصْلِيُّ يَخْتَلِفُ فِي الْأَرْوَاحِ فَرُبَّمَا كَانَتِ الرُّوحُ مَوْصُوفَةً بِاسْتِعْدَادٍ كَامِلٍ قَوِيٍّ شَرِيفٍ وَرُبَّمَا كَانَ ذَلِكَ الِاسْتِعْدَادُ قَلِيلًا ضَعِيفًا وَيَكُونُ صَاحِبُهُ بَلِيدًا نَاقِصًا.
{ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ } “Ve insanlar arasında yürüyeceği bir nur verdiğimiz kimse” kavli, { فَأَحْيَيْناهُ } “Kendisini dirilttiğimiz” kavline matuftur; dolayısıyla bu nurun söz konusu hayattan farklı bir şey olması vaciptir. Hatıra gelen -ve en doğrusunu Allah Teâlâ bilir- şudur: İnsan ruhlarının marifet (bilgi) hususunda dört mertebesi vardır: Bunların birincisi: Ruhun bu marifetleri kabule istidatlı (yatkın) olmasıdır. Bu asıl istidat ruhlarda farklılık gösterir; nitekim bazen ruh tam, güçlü ve şerefli bir istidat ile nitelenmiş olur; bazen de bu istidat az ve zayıf olur da sahibi anlayışsız ve eksik biri olur.
وَالْمَرْتَبَةُ الثَّانِيَةُ: أَنْ يُحَصِّلَ لَهَا الْعُلُومَ الْكُلِّيَّةَ الْأَوَّلِيَّةَ وَهِيَ الْمُسَمَّاةُ بِالْعَقْلِ.
İkinci mertebe: Ruh için akıl diye isimlendirilen küllî ve öncelikli (zarûrî) ilimlerin hâsıl olmasıdır.
وَالْمَرْتَبَةُ الثَّالِثَةُ: أَنْ يُحَاوِلَ ذَلِكَ الْإِنْسَانُ تَرْكِيبَ تِلْكَ الْبَدِيهِيَّاتِ: وَيَتَوَصَّلَ بِتَرْكِيبِهَا إِلَى/ تَعَرُّفِ الْمَجْهُولَاتِ الْكَسْبِيَّةِ إِلَّا أَنَّ تِلْكَ الْمَعَارِفَ رُبَّمَا لَا تَكُونُ حَاضِرَةً بِالْفِعْلِ وَلَكِنَّهَا تَكُونُ بِحَيْثُ مَتَى شَاءَ صَاحِبُهَا اسْتِرْجَاعَهَا وَاسْتِحْضَارَهَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ.
Üçüncü mertebe: O insanın bu bedîhî (apaçık) bilgileri terkip etmeye çalışması ve bu terkip vasıtasıyla kesbî (istidlâlî) meçhulleri öğrenmeye ulaşmasıdır; ancak bu marifetler belki fiilen hazır bulunmaz, fakat sahibi bunları ne zaman geri getirmek ve hazır etmek dilerse buna güç yetirecek bir durumda bulunur.
وَالْمَرْتَبَةُ الرَّابِعَةُ: أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْمَعَارِفُ الْقُدُسِيَّةُ وَالْجَلَايَا الرُّوحَانِيَّةُ حَاضِرَةً بِالْفِعْلِ وَيَكُونُ جَوْهَرُ ذَلِكَ الرُّوحِ مُشْرِقًا بِتِلْكَ الْمَعَارِفِ مُسْتَضِيئًا بِهَا مُسْتَكْمَلًا بِظُهُورِهَا فِيهِ.
Dördüncü mertebe: Bu kutsî marifetlerin ve ruhanî tecellilerin fiilen hazır bulunması; o ruhun cevherinin bu marifetlerle parıldaması, onlarla aydınlanması ve bunların kendisinde zuhur etmesiyle kemale ermiş olmasıdır.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ:
Bunu bildiğinde deriz ki:
الْمَرْتَبَةُ الْأُولَى: وَهِيَ حُصُولُ الِاسْتِعْدَادِ فَقَطْ هِيَ الْمُسَمَّاةُ بِالْمَوْتِ.
Birinci mertebe -ki o sadece istidadın hâsıl olmasıdır- ölüm diye isimlendirilen durumdur.
وَالْمَرْتَبَةُ الثَّانِيَةُ: وَهِيَ أَنْ تَحْصُلَ الْعُلُومُ الْبَدِيهِيَّةُ الْكُلِّيَّةُ فِيهِ فَهِيَ الْمُشَارُ إِلَيْهَا بِقَوْلِهِ: فَأَحْيَيْناهُ.
İkinci mertebe -ki o küllî bedîhî ilimlerin onda hâsıl olmasıdır- O'nun: { فَأَحْيَيْناهُ } “Kendisini dirilttiğimiz” kavliyle işaret edilen mertebedir.
وَالْمَرْتَبَةُ الثَّالِثَةُ: وَهِيَ تَرْكِيبُ الْبَدِيهِيَّاتِ حَتَّى يُتَوَصَّلَ بِتَرْكِيبَاتِهَا إِلَى تَعَرُّفِ الْمَجْهُولَاتِ النَّظَرِيَّةِ فَهِيَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً.
Üçüncü mertebe -ki o bu terkipler vasıtasıyla nazarî meçhulleri öğrenmeye ulaşılacak şekilde apaçık bilgilerin terkip edilmesidir- Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً } “Ve kendisine bir nur verdiğimiz” kavlinden kastedilen mertebedir.
وَالْمَرْتَبَةُ الرَّابِعَةُ: وَهِيَ قَوْلُهُ: يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِهِ مُسْتَحْضِرًا لِتِلْكَ الْجَلَايَا الْقُدُسِيَّةِ نَاظِرًا إِلَيْهَا وَعِنْدَ هَذَا تَتِمُّ دَرَجَاتُ سِعَادَاتِ النَّفْسِ الْإِنْسَانِيَّةِ وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ أَيْضًا الْحَيَاةُ عِبَارَةٌ عَنِ الِاسْتِعْدَادِ الْقَائِمِ بِجَوْهَرِ الرُّوحِ وَالنُّورُ عِبَارَةٌ عَنْ إِيصَالِ نُورِ الْوَحْيِ وَالتَّنْزِيلِ بِهِ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ فِي الْإِبْصَارِ مِنْ أَمْرَيْنِ: مِنْ سَلَامَةِ الْحَاسَّةِ وَمِنْ طُلُوعِ الشَّمْسِ فَكَذَلِكَ الْبَصِيرَةُ لَا بُدَّ فِيهَا مِنْ أَمْرَيْنِ: مِنْ سَلَامَةِ حَاسَّةِ الْعَقْلِ وَمِنْ طُلُوعِ نُورِ الْوَحْيِ وَالتَّنْزِيلِ فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: الْمُرَادُ بِهَذَا النُّورِ الْقُرْآنُ وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: هُوَ نُورُ الدِّينِ وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: هُوَ نُورُ الْحِكْمَةِ وَالْأَقْوَالُ بِأَسْرِهَا مُتَقَارِبَةٌ وَالتَّحْقِيقُ مَا ذَكَرْنَاهُ وَأَمَّا مَثَلُ الْكَافِرِ: فَهُوَ كَمَنْ فِي
Dördüncü mertebe ise O'nun: { يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ } “İnsanlar arasında onunla yürür” kavlidir ki, bu kutsî tecellileri hazır bulundurmasına ve onlara nazar etmesine işarettir. İşte bu noktada insan nefsinin saadet dereceleri tamamlanmış olur. Şöyle de denilebilir: Hayat, ruhun cevherinde kâim olan istidattan ibarettir; nur ise vahyin ve tenzilin nurunun ona ulaştırılmasından ibarettir. Zira görme olayında iki şey zorunludur: duyunun sağlamlığı ve güneşin doğması. Basirette de aynı şekilde iki şey zorunludur: akıl duygusunun sağlamlığı ve vahiy ile tenzil nurunun doğması. İşte bu sebepten ötürü müfessirler şöyle demişlerdir: Bu nurdan murat Kur'an'dır. Onlardan bazıları: “O, dinin nurudur” demiş; bazıları da: “O, hikmetin nurudur” demiştir. Görüşlerin tamamı birbirine yakındır; tahkik ise zikrettiğimiz şeydir. Kâfirin misaline gelince, o da:
الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها
{ الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها } “Karanlıklar içinde kalıp oradan hiç çıkamayacak durumdaki kimse” gibidir.
وَفِي قَوْلِهِ: لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها دَقِيقَةٌ عَقْلِيَّةٌ وَهِيَ أَنَّ الشَّيْءَ إِذَا دَامَ حُصُولُهُ مَعَ الشَّيْءِ صَارَ كَالْأَمْرِ الذَّاتِيِّ وَالصِّفَةِ اللَّازِمَةِ لَهُ فَإِذَا دَامَ كَوْنُ الْكَافِرِ فِي ظُلُمَاتِ الْجَهْلِ وَالْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ صَارَتْ تِلْكَ الظُّلُمَاتُ كَالصِّفَةِ الذَّاتِيَّةِ اللَّازِمَةِ لَهُ يعسر إِزَالَتِهَا عَنْهُ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ هَذِهِ الْحَالَةِ وَأَيْضًا الْوَاقِفُ فِي الظُّلُمَاتِ يَبْقَى مُتَحَيِّرًا لَا يَهْتَدِي إِلَى وَجْهِ صَلَاحِهِ فَيَسْتَوْلِي عَلَيْهِ الْخَوْفُ وَالْفَزَعُ وَالْعَجْزُ وَالْوُقُوفُ.
O'nun: { لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها } “Oradan hiç çıkamayacak durumdaki” kavlinde aklî bir incelik vardır; o da şudur: Bir şeyin bir şeyle birlikte varlığı devam ettiği zaman, onun zatî bir emri ve lâzım bir vasfı gibi olur. Dolayısıyla kâfirin cehalet ve yerilmiş ahlak karanlıkları içinde bulunuşu devam edince, o karanlıklar onun kendisinden giderilmesi zor olan zatî ve lâzım bir vasfı gibi haline gelir; bu durumdan Allah'a sığınırız! Ayrıca karanlıklar içinde duran kimse şaşkın kalır, maslahatının ve kurtuluşunun yönünü bulamaz; neticede onu korku, dehşet, acziyet ve hareketsizlik kaplar.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي ان هذين المثلين المذكورين هل هما مخصوصات بِإِنْسَانَيْنِ مُعَيَّنَيْنِ أَوْ عَامَّانِ فِي كُلِّ مُؤْمِنٍ وكافر وفيه قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ خَاصٌّ بِإِنْسَانَيْنِ عَلَى التَّعْيِينِ ثُمَّ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ أَبَا جَهْلٍ رَمَى النَّبِيَّ ﵌ بِفَرْثٍ وَحَمْزَةُ يَوْمَئِذٍ لَمْ يُؤْمِنْ فَأُخْبِرَ حَمْزَةُ بِذَلِكَ عِنْدَ قُدُومِهِ مِنْ صَيْدٍ لَهُ وَالْقَوْسُ بِيَدِهِ فَعَمَدَ إِلَى أَبِي جَهْلٍ وَتَوَخَّاهُ بِالْقَوْسِ وَجَعَلَ يَضْرِبُ رَأْسَهُ فَقَالَ لَهُ أَبُو جَهْلٍ: أَمَا تَرَى مَا جَاءَ بِهِ؟ سَفَّهَ عُقُولَنَا وَسَبَّ آلِهَتِنَا فَقَالَ/ حَمْزَةُ: أَنْتُمْ أَسْفَهُ النَّاسِ تَعْبُدُونَ الْحِجَارَةَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولَهُ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَالرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي النَّبِيِّ ﵌ وَأَبِي جَهْلٍ وَذَلِكَ أَنَّهُ قَالَ: زَاحَمَنَا بَنُو عَبْدِ مَنَافٍ فِي الشَّرَفِ حَتَّى إِذَا صِرْنَا كَفَرَسَيْ رِهَانٍ قَالُوا مِنَّا نَبِيٌّ يُوحَى إِلَيْهِ وَاللَّهِ لَا نُؤْمِنُ بِهِ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَنَا وَحْيٌ كَمَا يَأْتِيهِ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
Dördüncü Mesele: Zikredilen bu iki meselin belirli iki insana mı mahsus olduğu, yoksa her mümin ve kâfir hakkında genel mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Belirli olarak iki insana özel olduğudur. Sonra bunda da vecihler vardır: Birincisi: İbn Abbâs şöyle demiştir: Ebû Cehil Peygamber [aleyhisselâm]'a işkembe/pislik attı; o gün Hamza henüz iman etmemişti. Hamza avdan elinde yayıyla döndüğünde bu durum kendisine haber verildi. Bunun üzerine hemen Ebû Cehil'e yönelip yayla onu hedef aldı ve başına vurmaya başladı. Ebû Cehil ona: “Onun ne getirdiğini görmüyor musun? Akıllarımızı beyinsizlik saydı, ilahlarımıza sövdü!” dedi. Hamza ise: “Siz insanların en beyinsizisiniz! Allah'ı bırakıp taşlara tapıyorsunuz. Şahitlik ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur, O tektir ve ortağı yoktur; Muhammed de O'nun kulu ve resulüdür” dedi ve bu ayet nazil oldu. İkinci rivayet: Mukâtil şöyle demiştir: Bu ayet Peygamber [aleyhisselâm] ve Ebû Cehil hakkında nazil oldu. Şöyle ki; o (Ebû Cehil): “Biz ve Abdümenâfoğulları şerefte öyle yarıştık ki sonunda iki yarış atı gibi baş başa geldiğimizde, 'Bizden kendisine vahiy gelen bir peygamber çıktı' dediler. Allah'a yemin olsun ki, ona gelen vahiy gibi bize de bir vahiy gelmedikçe ona asla iman etmeyiz” dedi; bunun üzerine bu ayet nazil oldu.
وَالرِّوَايَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ عِكْرِمَةُ وَالْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ وَأَبِي جَهْلٍ.
Üçüncü rivayet: İkrime ve Kelbî: “Ammâr b. Yâsir ve Ebû Cehil hakkında nazil oldu” demişlerdir.
وَالرِّوَايَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الضَّحَّاكُ: نَزَلَتْ فِي عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَأَبِي جَهْلٍ.
Dördüncü rivayet: Dahhâk: “Ömer b. el-Hattâb ve Ebû Cehil hakkında nazil oldu” demiştir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ عَامَّةٌ فِي حَقِّ جَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ وَهَذَا هُوَ الْحَقُّ لِأَنَّ الْمَعْنَى إِذَا كَانَ حَاصِلًا فِي الْكُلِّ كَانَ التَّخْصِيصُ مَحْضَ التَّحَكُّمِ وَأَيْضًا قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ نَزَلَتْ دَفْعَةً وَاحِدَةً فَالْقَوْلُ بِأَنَّ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ الْمُعَيَّنَةِ كَذَا وَكَذَا مُشْكِلٌ إِلَّا إِذَا قِيلَ ان النبي ﵌ قَالَ: أَنَّ مُرَادَ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْعَامَّةِ فُلَانٌ بِعَيْنِهِ.
İkinci görüş: Bu ayet bütün müminler ve kâfirler hakkında geneldir. Hak olan da budur; zira mana herkes için geçerli olduğunda [ayeti belirli kişilere] tahsis etmek sırf bir keyfîlik olur. Ayrıca bu surenin bir defada toptan indiğini belirtmiştik; dolayısıyla bu belirli ayetin nüzul sebebinin şu veya bu olduğunu söylemek müşküldür; meğerki Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in, Allah Teâlâ'nın bu genel ayetten muradının bizzat falanca kimse olduğunu söylediği varsayılsın.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ أَيْضًا عَلَى أَنَّ الْكُفْرَ وَالْإِيمَانَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ قَوْلَهُ:
Beşinci Mesele: Bu ayet aynı zamanda küfrün ve imanın Allah Teâlâ'dan olduğuna dair en kuvvetli delillerdendir. Çünkü O'nun şu buyruğu:
فَأَحْيَيْناهُ وَقَوْلَهُ: وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ قَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ كِنَايَةٌ عَنِ الْمَعْرِفَةِ وَالْهُدَى وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ هَذِهِ الْأُمُورِ إِنَّمَا تَحْصُلُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَبِإِذْنِهِ وَالدَّلَائِلُ الْعَقْلِيَّةُ سَاعَدَتْ عَلَى صِحَّتِهِ وَهُوَ دَلِيلُ الدَّاعِي عَلَى مَا لَخَّصْنَاهُ وَأَيْضًا إِنَّ عَاقِلًا لَا يَخْتَارُ الْجَهْلَ وَالْكُفْرَ لِنَفْسِهِ فَمِنَ الْمُحَالِ أَنْ يَخْتَارَ الْإِنْسَانُ جَعْلَ نَفْسِهِ جَاهِلًا كَافِرًا فَلَمَّا قَصَدَ تَحْصِيلَ الْإِيمَانِ وَالْمَعْرِفَةِ وَلَمْ يَحْصُلْ ذَلِكَ وَإِنَّمَا حَصَلَ ضِدُّهُ وَهُوَ الْكُفْرُ وَالْجَهْلُ عَلِمْنَا أَنَّ ذَلِكَ حَصَلَ بِإِيجَادِ غَيْرِهِ.
{فَأَحْيَيْناهُ} “onu dirilttiğimiz” ve {وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ} “ve insanlar arasında kendisiyle yürüyeceği bir nur verdiğimiz [kimse]” buyruğunun marifet ve hidayetten kinaye olduğunu açıklamıştık. Bu da bütün bu durumların ancak Allah Teâlâ'dan ve O'nun izniyle meydana geldiğine delalet eder. Aklî deliller de bunun doğruluğunu desteklemiştir ki bu, özetlediğimiz üzere dâî (yönlendirici sebep/irade) delilidir. Ayrıca hiçbir akıl sahibi kendisi için cehaleti ve küfrü seçmez; insanın kendisini cahil ve kâfir kılmayı seçmesi imkânsızdır. O iman ve marifeti elde etmeyi kastettiği halde bu gerçekleşmeyip tam tersi olan küfür ve cehalet meydana geldiğine göre, bunun başkasının var etmesiyle meydana geldiğini anlarız.
فَإِنْ قَالُوا إِنَّمَا اخْتَارَهُ لِاعْتِقَادِهِ فِي ذَلِكَ الْجَهْلِ أَنَّهُ عِلْمٌ.
Eğer: “O, ancak o cehaletin ilim olduğuna inandığı için onu seçti” derlerse,
قُلْنَا: فَحَاصِلُ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُ إِنَّمَا اخْتَارَ هَذَا الْجَهْلَ لِسَابِقَةِ جَهْلٍ آخَرَ فَإِنْ كَانَ الْكَلَامُ فِي ذَلِكَ الْجَهْلِ السَّابِقِ كَمَا فِي الْمَسْبُوقِ لَزِمَ الذَّهَابُ إِلَى غَيْرِ النِّهَايَةِ وَإِلَّا فَوَجَبَ الِانْتِهَاءُ إِلَى جَهْلٍ يَحْصُلُ فِيهِ لِإِيجَادِهِ وَتَكْوِينِهِ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ.
Biz deriz ki: Bu sözün neticesi, onun bu cehaleti daha önceki başka bir cehalet sebebiyle seçmiş olduğudur. Eğer o önceki cehalet hakkındaki söz de sonrakinde olduğu gibi olursa teselsül (sonsuza kadar gitme) gerekir; aksi takdirde O'nun (Allah'ın) var etmesi ve meydana getirmesiyle onda hasıl olan bir cehalette durulması zorunlu olur ki matlup olan da budur.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٢٣]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 123]
وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها وَما يَمْكُرُونَ إِلاَّ بِأَنْفُسِهِمْ وَما يَشْعُرُونَ (١٢٣)
{وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها وَما يَمْكُرُونَ إِلاَّ بِأَنْفُسِهِمْ وَما يَشْعُرُونَ (١٢٣)} “Böylece biz her memlekette, orada hile ve tuzak kursunlar diye oranın günahkârlarını elebaşları yaptık. Halbuki onlar ancak kendilerine hile ve tuzak kurarlar da farkında olmazlar.”
فِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: «الْكَافُ» فِي قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ يُوجِبُ التَّشْبِيهَ وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: وَكَمَا جَعَلْنَا فِي مَكَّةَ صَنَادِيدَهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا كَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا الثَّانِي: أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ أَيْ كَمَا زَيَّنَا لِلْكَافِرِينَ أَعْمَالَهُمْ كَذَلِكَ جَعَلْنَا.
Birinci Mesele: O'nun {وَكَذلِكَ} “Böylece...” buyruğundaki “kâf” harfi teşbih (benzetme) ifade eder. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: “Mekke'de orada hile yapsınlar diye elebaşlarını kıldığımız gibi, aynı şekilde her memlekette de oranın günahkârlarının elebaşlarını kıldık” takdirindedir. İkincisi: Öncesine matuftur; yani “Kâfirlere amellerini süslediğimiz gibi, aynı şekilde kıldık” takdirindedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْأَكَابِرُ جَمْعُ الْأَكْبَرِ الَّذِي هُوَ اسْمٌ وَالْآيَةُ عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ تَقْدِيرُهُ: جَعَلْنَا مُجْرِمِيهَا أَكَابِرَ وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْأَكَابِرُ مُضَافَةً فَإِنَّهُ لَا يَتِمُّ الْمَعْنَى وَيَحْتَاجُ إِلَى إِضْمَارِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي لِلْجَعْلِ لِأَنَّكَ إِذَا قُلْتَ: جَعَلْتُ زَيْدًا وَسَكَتَّ لَمْ يُفِدِ الْكَلَامُ حَتَّى تَقُولَ رَئِيسًا أَوْ ذَلِيلًا أَوْ مَا أَشْبَهَ ذَلِكَ لِاقْتِضَاءِ الْجَعْلِ مَفْعُولَيْنِ وَلِأَنَّكَ إِذَا أَضَفْتَ الْأَكَابِرَ فَقَدْ أَضَفْتَ الصِّفَةَ إِلَى الْمَوْصُوفِ وَذَلِكَ لَا يَجُوزُ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ.
İkinci Mesele: {الْأَكَابِرُ}, isim olan {الْأَكْبَرُ} kelimesinin çoğuludur. Ayette takdim ve tehir vardır; takdiri “{جَعَلْنَا مُجْرِمِيهَا أَكَابِرَ} (oranın mücrimlerini elebaşları kıldık)” şeklindedir. {الْأَكَابِرُ} kelimesinin muzaf olması caiz değildir; zira bu durumda mana tamamlanmaz ve {الْجَعْلُ} (kılmak/yapmak) fiili için ikinci bir mef'ûlün (tümlecin) takdir edilmesine ihtiyaç duyulur. Çünkü “Zeyd'i kıldım/yaptım” deyip sussan, “başkan” veya “zelil” yahut benzeri bir şey söylemedikçe kelam bir fayda ifade etmez; zira “ce'ale” fiili iki mef'ûl gerektirir. Ayrıca {الْأَكَابِرُ} kelimesini muzaf kılarsan, sıfatı mevsûfa izafe etmiş olursun ki bu da Basralılara göre caiz değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: صَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ مُجْرِمِيهَا أَكَابِرَ لِيَمْكُرُوا فِيهَا وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا جَعَلَهُمْ بِهَذِهِ الصِّفَةِ لِأَنَّهُ أَرَادَ مِنْهُمْ أَنْ يَمْكُرُوا بِالنَّاسِ فَهَذَا أَيْضًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْخَيْرَ وَالشَّرَّ بِإِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى أَجَابَ الْجُبَّائِيُّ عَنْهُ: بِأَنَّ حَمْلَ هَذِهِ اللَّامِ عَلَى لَامِ الْعَاقِبَةِ وَذَكَرَ غَيْرُهُ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا لَمْ يَمْنَعُهُمْ عَنِ الْمَكْرِ صَارَ شَبِيهًا بِمَا إِذَا أَرَادَ ذَلِكَ فَجَاءَ الْكَلَامُ عَلَى سَبِيلِ التَّشْبِيهِ وَهَذَا السُّؤَالُ مَعَ جَوَابِهِ قَدْ تَكَرَّرَ مِرَارًا خَارِجَةً عَنِ الْحَدِّ وَالْحَصْرِ.
Üçüncü Mesele: Ayetin takdiri “{جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ مُجْرِمِيهَا أَكَابِرَ لِيَمْكُرُوا فِيهَا} (Her memlekette, orada hile yapsınlar diye oranın günahkârlarını elebaşları yaptık)” şeklinde olmuştur. Bu da Allah Teâlâ'nın onları insanlara hile ve tuzak kursunlar diye bu sıfatta kıldığını gerektirir ki bu da hayrın ve şerrin Allah Teâlâ'nın iradesiyle olduğuna delalet eder. Cübbâî buna, bu lâm'ın {لِيَمْكُرُوا} akıbet lâmı (lâmü'l-âkıbe) olduğuna hamletmek suretiyle cevap vermiştir. Başkası ise Allah Teâlâ onları hileden menetmeyince bunun O'nun bunu irade etmiş olması durumuna benzediğini, dolayısıyla kelamın teşbih yoluyla geldiğini belirtmiştir. Bu soru ve cevabı haddi ve hesabı aşacak derecede defalarca tekrar etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّمَا جَعَلَ الْمُجْرِمِينَ أَكَابِرَ لِأَنَّهُمْ لِأَجْلِ رئاستهم أَقْدَرُ عَلَى الْغَدْرِ وَالْمَكْرِ وَتَرْوِيجِ الْأَبَاطِيلِ عَلَى النَّاسِ مِنْ غَيْرِهِمْ وَلِأَنَّ كَثْرَةَ الْمَالِ وَقُوَّةَ الْجَاهِ تَحْمِلُ الْإِنْسَانَ عَلَى الْمُبَالَغَةِ فِي حِفْظِهِمَا وَذَلِكَ الْحِفْظُ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِجَمِيعِ الْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ مِنَ الْغَدْرِ وَالْمَكْرِ وَالْكَذِبِ وَالْغِيبَةِ وَالنَّمِيمَةِ وَالْأَيْمَانِ الْكَاذِبَةِ وَلَوْ لَمْ يَكُنْ لِلْمَالِ وَالْجَاهِ عَيْبٌ سِوَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَكَمَ بِأَنَّهُ إِنَّمَا وَصَفَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الذَّمِيمَةِ مَنْ كَانَ لَهُ مَالٌ وَجَاهٌ لَكَفَى ذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى خَسَاسَةِ الْمَالِ وَالْجَاهِ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ وَما يَشْعُرُونَ وَالْمُرَادُ مِنْهُ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي آيَةٍ أُخْرَى وَهِيَ قَوْلُهُ: وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ [فَاطِرٍ: ٤٣] وَقَدْ ذَكَرْنَا حَقِيقَةَ ذَلِكَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ [الْبَقَرَةِ: ١٥] قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: لَا شَكَّ أَنَّ قَوْلَهُ: وَما يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ وَما يَشْعُرُونَ مَذْكُورٌ فِي مَعْرِضِ التَّهْدِيدِ وَالزَّجْرِ فَلَوْ كَانَ مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ مِنْهُمْ أَنْ يَمْكُرُوا بِالنَّاسِ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالرَّحِيمِ الْكَرِيمِ الْحَكِيمِ الْحَلِيمِ أَنْ يُرِيدَ مِنْهُمُ الْمَكْرَ وَيَخْلُقَ فِيهِمُ الْمَكْرَ ثُمَّ يُهَدِّدُهُمْ عَلَيْهِ وَيُعَاقِبُهُمْ أَشَدَّ الْعِقَابِ عَلَيْهِ؟ وَاعْلَمْ أَنَّ مُعَارَضَةَ هَذَا الْكَلَامِ/ بِالْوُجُوهِ الْمَشْهُورَةِ قد ذكرناها مرارا.
Dördüncü Mesele: Zeccâc şöyle demiştir: Günahkârları elebaşları kıldı; çünkü onlar riyasetleri (liderlikleri) sebebiyle hainlik yapmaya, hile ve tuzak kurmaya ve batılları insanlara yaymaya başkalarından daha muktedirdirler. Ayrıca malın çokluğu ve makamın gücü insanı bu ikisini korumada aşırılığa sevk eder; bu koruma ise ancak hainlik, hile, yalan, gıybet, koğuculuk ve yalan yere yemin etmek gibi bütün yerilmiş ahlaklarla tamamlanır. Mal ve makam için, Allah Teâlâ'nın bu yerilmiş sıfatlarla ancak mal ve makam sahibi olanları nitelediğine hükmetmesinden başka hiçbir kusur olmasaydı bile, bu, mal ve makamın bayağılığına delil olarak yeterdi. Sonra Allah Teâlâ: {وَما يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ وَما يَشْعُرُونَ} “Halbuki onlar ancak kendilerine hile ve tuzak kurarlar da farkında olmazlar” buyurdu. Bundan murat, Allah Teâlâ'nın başka bir ayette zikrettiği şu buyruğudur: {وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ} [Fâtır 43] “Kötü tuzak ancak sahibinin başına geçer.” Bunun hakikatini Bakara Suresi'nin başında Allah Teâlâ'nın {اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ} [Bakara 15] “Allah onlarla alay eder” buyruğunun tefsirinde zikretmiştik. Mutezile şöyle dedi: Şüphe yok ki O'nun {وَما يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ وَما يَشْعُرُونَ} “Halbuki onlar ancak kendilerine hile ve tuzak kurarlar da farkında olmazlar” buyruğu tehdit ve caydırma makamında zikredilmiştir. Şayet bu ayetin öncesi Allah Teâlâ'nın onlardan insanlara hile yapmalarını irade ettiğine delalet etseydi, Rahîm, Kerîm, Hakîm ve Halîm olan Allah'a onlardan hileyi irade etmesi, onlarda hileyi yaratması, sonra da bundan dolayı onları tehdit edip en şiddetli azapla cezalandırması nasıl yakışır? Bil ki bu söze meşhur vecihlerle karşı çıkışı defalarca zikretmiştik.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٢٤]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 124]
وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذابٌ شَدِيدٌ بِما كانُوا يَمْكُرُونَ (١٢٤)
{وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذابٌ شَدِيدٌ بِما كانُوا يَمْكُرُونَ (١٢٤)} “Onlara bir ayet geldiğinde: 'Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla iman etmeyiz' dediler. Allah, elçiliğini nereye koyacağını en iyi bilendir. Suç işleyenlere, kurdukları tuzaklar sebebiyle Allah katından bir alçaklık ve pek şiddetli bir azap isabet edecektir.”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ مَكْرِ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ وَحَسَدِهِمْ أَنَّهُمْ مَتَى ظَهَرَتْ لَهُمْ مُعْجِزَةٌ قَاهِرَةٌ تَدُلُّ عَلَى نُبُوَّةِ
Bil ki Allah Teâlâ bu kâfirlerin hile ve tuzaklarından ve hasetlerinden haber vererek, onlara peygamberliğine delalet eden ezici bir mucize zuhur ettiği her seferinde
محمد ﵌ قَالُوا: لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى يَحْصُلَ لَنَا مِثْلُ هَذَا الْمَنْصِبِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى نِهَايَةِ حَسَدِهِمْ وَأَنَّهُمْ إِنَّمَا بَقُوا مُصِرِّينَ عَلَى الْكُفْرِ لَا لِطَلَبِ الْحُجَّةِ وَالدَّلَائِلِ بَلْ لِنِهَايَةِ الْحَسَدِ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: قَالَ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ: وَاللَّهِ لَوْ كَانَتِ النُّبُوَّةُ حَقًّا لَكُنْتُ أَنَا أَحَقَّ بِهَا مِنْ مُحَمَّدٍ فَإِنِّي أَكْثَرُ مِنْهُ مَالًا وَوَلَدًا فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَقَالَ الضَّحَّاكُ: أَرَادَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَنْ يُخَصَّ بِالْوَحْيِ وَالرِّسَالَةِ كَمَا أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ: بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً [الْمُدَّثِّرِ: ٥٢] فَظَاهِرُ الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ فِي تَفْسِيرِهَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَيْضًا لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَمَاعَةً مِنْهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ هَذَا الْكَلَامَ وَأَيْضًا فَمَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَيْضًا وَهُوَ قَوْلُهُ: وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها [الانعام: ١٢٣] ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَ تِلْكَ الْآيَةِ أَنَّهُمْ قَالُوا: لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ وَظَاهِرُهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَكْرَ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى هُوَ هَذَا الْكَلَامُ الْخَبِيثُ وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ فَفِيهِ قَوْلَانِ:
Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in [peygamberliğine delalet eden bir mucize zuhur ettiğinde]: “Allah katından bize de bu makamın benzeri verilmedikçe asla iman etmeyiz” dediklerini aktarmıştır. Bu da onların hasetlerinin son raddesine ve küfürde ısrarcı kalışlarının delil ve hüccet arayışından değil, sırf son derece hasetlerinden kaynaklandığına delalet eder. Müfessirler şöyle demiştir: Velîd b. Mugīre: “Allah'a yemin olsun ki peygamberlik hak olsaydı, ben ona Muhammed'den daha layık olurdum; zira benim malım da evladım da onunkinden daha çoktur” dedi; bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Dahhâk ise şöyle demiştir: Her biri, Allah Teâlâ'nın onlar hakkında {بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً} [Müddessir 52] “Aksine onlardan her biri kendisine açılmış sahifeler verilmesini ister” buyruğunda haber verdiği gibi vahiy ve risaletle özel kılınmak istemiştir. Tefsirinde bulunduğumuz ayetin zahiri de buna delalet eder; çünkü Allah Teâlâ: {وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ} “Onlara bir ayet geldiğinde: 'Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla iman etmeyiz' dediler” buyurmuştur. Bu da onlardan bir topluluğun bu sözü söylediğine delalet eder. Ayrıca bu ayetin öncesi de buna delalet eder ki o da: {وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها} [En'âm 123] “Böylece biz her memlekette, orada hile ve tuzak kursunlar diye oranın günahkârlarını elebaşları yaptık” buyruğudur. Sonra o ayetin peşinden onların {لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ} “Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla iman etmeyiz” dediklerini zikretmiştir; zahiri de birinci ayette zikredilen hilenin bu habis söz olduğuna delalet eder. Allah Teâlâ'nın {لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ} “Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla iman etmeyiz” buyruğuna gelince, bunda iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْمَشْهُورُ أَرَادَ الْقَوْمُ أَنْ تَحْصُلَ لَهُمُ النُّبُوَّةُ وَالرِّسَالَةُ كَمَا حَصَلَتْ لِمُحَمَّدٍ ﵊ وَأَنْ يَكُونُوا مَتْبُوعِينَ لَا تَابِعِينَ وَمَخْدُومِينَ لَا خَادِمِينَ.
Birinci görüş: Meşhur olan budur; kavim tıpkı Muhammed [aleyhisselâm]'a verildiği gibi kendilerine de nübüvvet ve risaletin verilmesini, tâbi olan değil tâbi olunan, hizmet eden değil hizmet edilen olmayı istemişlerdir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَمَنْقُولٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ الْمَعْنَى وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ مِنَ الْقُرْآنِ تَأْمُرُهُمْ بِاتِّبَاعِ النَّبِيِّ قَالُوا: لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى تؤتي مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ وَهُوَ قَوْلُ مُشْرِكِي الْعَرَبِ لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً إِلَى قَوْلِهِ: حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ [الْإِسْرَاءِ: ٩٠- ٩٣] / مِنَ اللَّهِ إِلَى أَبِي جَهْلٍ وَإِلَى فُلَانٍ وَفُلَانٍ كِتَابًا عَلَى حِدَةٍ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَالْقَوْمُ مَا طَلَبُوا النُّبُوَّةَ وَإِنَّمَا طَلَبُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ آيَاتٌ قَاهِرَةٌ وَمُعْجِزَاتٌ ظَاهِرَةٌ مِثْلَ مُعْجِزَاتِ الْأَنْبِيَاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ كَيْ تَدُلَّ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊ قَالَ الْمُحَقِّقُونَ: وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَقْوَى وَأَوْلَى لِأَنَّ قَوْلَهُ: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ وَلِمَنْ يَنْصُرُ الْقَوْلَ الثَّانِيَ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُمْ لَمَّا اقْتَرَحُوا تِلْكَ الْآيَاتِ الْقَاهِرَةَ فَلَوْ أَجَابَهُمُ اللَّهُ إِلَيْهَا وَأَظْهَرَ تِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ عَلَى وَفْقِ الْتِمَاسِهِمْ لَكَانُوا قَدْ قَرُبُوا مِنْ مَنْصِبِ الرِّسَالَةِ وَحِينَئِذٍ يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ
İkinci görüş: Hasan'ın görüşü olup İbn Abbâs'tan da nakledilmiştir: Mana şudur: Onlara Kur'an'dan Peygamber'e tâbi olmalarını emreden bir ayet geldiğinde: “Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla iman etmeyiz” dediler. Bu da Arap müşriklerinin: {لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً} sözünden {حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ} [İsrâ 90-93] “Bize okuyacağımız bir kitap indirmedikçe sana asla inanmayız” sözüne kadar dedikleridir ki; Allah'tan Ebû Cehil'e, falancaya ve filancaya ayrı ayrı birer kitap gelmesini istemişlerdi. Bu takdire göre kavim nübüvvet istememiş, sadece Muhammed [aleyhisselâm]'ın nübüvvetinin sıhhatine delalet etsin diye önceki peygamberlerin mucizeleri gibi ezici ayetler ve apaçık mucizelerin kendilerine gelmesini talep etmişlerdir. Muhakkik âlimler şöyle demiştir: Birinci görüş daha kuvvetli ve daha evladır; çünkü {اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ} “Allah, elçiliğini nereye koyacağını en iyi bilendir” buyruğu ancak birinci görüşe uygun düşer. İkinci görüşü savunan kimse ise şöyle diyebilir: Onlar bu ezici ayetleri teklif ettiklerinde, şayet Allah onların bu taleplerine icabet edip bu mucizeleri onların isteğine uygun olarak gösterseydi, risalet makamına yaklaşmış olurlardı; bu durumda O'nun {اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ} “Allah, elçiliğini nereye koyacağını en iyi bilendir” buyruğunun
جَوَابًا عَلَى هَذَا الْكَلَامِ.
bu söze bir cevap olması uygun düşer.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ فَالْمَعْنَى أَنَّ لِلرِّسَالَةِ مَوْضِعًا مَخْصُوصًا لَا يَصْلُحُ وَضْعُهَا إِلَّا فِيهِ فَمَنْ كَانَ مَخْصُوصًا مَوْصُوفًا بِتِلْكَ الصِّفَاتِ الَّتِي لِأَجْلِهَا يَصْلُحُ وَضْعُ الرِّسَالَةِ فِيهِ كَانَ رَسُولًا وَإِلَّا فَلَا وَالْعَالِمُ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ لَيْسَ إِلَّا اللَّهَ تَعَالَى.
O'nun {اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ} “Allah, elçiliğini nereye koyacağını en iyi bilendir” buyruğuna gelince, mana şudur: Risaletin ancak kendisinde bulunmaya elverişli olduğu özel bir mahalli vardır; kim risaletin kendisinde bulunmasını elverişli kılan o niteliklerle özel olarak vasıflanmışsa o resul olur, aksi takdirde olamaz. O nitelikleri hakkıyla bilen ise ancak Allah Teâlâ'dır.
وَاعْلَمْ أَنَّ النَّاسَ اخْتَلَفُوا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: النُّفُوسُ وَالْأَرْوَاحُ مُتَسَاوِيَةٌ فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ فَحُصُولُ النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ لِبَعْضِهَا دُونَ الْبَعْضِ تَشْرِيفٌ مِنَ اللَّهِ وَإِحْسَانٌ وَتَفَضُّلٌ وَقَالَ آخَرُونَ: بَلِ النُّفُوسُ الْبَشَرِيَّةُ مُخْتَلِفَةٌ بِجَوَاهِرِهَا وَمَاهِيَّاتِهَا فَبَعْضُهَا خَيِّرَةٌ طَاهِرَةٌ مِنْ عَلَائِقِ الْجِسْمَانِيَّاتِ مُشْرِقَةٌ بِالْأَنْوَارِ الْإِلَهِيَّةِ مُسْتَعْلِيَةٌ مُنَوَّرَةٌ وَبَعْضُهَا خَسِيسَةٌ كَدِرَةٌ مُحِبَّةٌ لِلْجِسْمَانِيَّاتِ فَالنَّفْسُ مَا لَمْ تَكُنْ مِنَ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ لَمْ تَصْلُحْ لِقَبُولِ الْوَحْيِ وَالرِّسَالَةِ ثُمَّ إِنَّ الْقِسْمَ الْأَوَّلَ يَقَعُ الِاخْتِلَافُ فِيهِ بِالزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ وَالْقُوَّةِ وَالضَّعْفِ إِلَى مَرَاتِبَ لَا نِهَايَةَ لَهَا فَلَا جَرَمَ كَانَتْ مَرَاتِبُ الرُّسُلِ مُخْتَلِفَةً فَمِنْهُمْ مَنْ حَصَلَتْ لَهُ الْمُعْجِزَاتُ الْقَوِيَّةُ وَالتَّبَعُ الْقَلِيلُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَصَلَتْ لَهُ مُعْجِزَةٌ وَاحِدَةٌ أَوِ اثْنَتَانِ وَحَصَلَ لَهُ تَبَعٌ عَظِيمٌ وَمِنْهُمْ مَنْ كَانَ الرِّفْقُ غَالِبًا عَلَيْهِ وَمِنْهُمْ مَنْ كَانَ التَّشْدِيدُ غَالِبًا
Bil ki insanlar bu meselede ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Nefisler ve ruhlar mahiyetin tamamında eşittir; dolayısıyla nübüvvet ve risaletin bazısına verilip bazısına verilmemesi Allah'tan bir teşrif, ihsan ve lütuftur. Diğerleri ise şöyle demiştir: Aksine insan nefisleri cevherleri ve mahiyetleri bakımından farklıdır; bazısı hayırlı, cismanî bağlardan arınmış, ilahî nurlarla parıldayan, yüce ve nurludur; bazısı ise bayağı, bulanık ve cismanî şeylere düşkündür. Nefis birinci kısımdan olmadıkça vahiy ve risaleti kabule elverişli olamaz. Sonra bu birinci kısım da fazlalık, noksanlık, kuvvet ve zayıflık bakımından nihayetsiz mertebelere ayrılır. Bundan dolayı resullerin mertebeleri de farklı olmuştur; nitekim onlardan kimine güçlü mucizeler ve az tâbi verilmiş, kimine bir veya iki mucize verilmiş fakat büyük bir tâbi kitlesi nasip olmuş, kimine yumuşaklık galip gelmiş, kimine ise şiddet galip
عَلَيْهِ وَهَذَا النَّوْعُ مِنَ الْبَحْثِ فِيهِ اسْتِقْصَاءٌ وَلَا يَلِيقُ ذِكْرُهُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ فِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى دَقِيقَةٍ أُخْرَى وَهِيَ أَنَّ أَقَلَّ مَا لَا بُدَّ مِنْهُ فِي حُصُولِ النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ الْبَرَاءَةُ عَنِ الْمَكْرِ وَالْغَدْرِ وَالْغِلِّ وَالْحَسَدِ. وَقَوْلُهُ لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ عَيْنُ الْمَكْرِ وَالْغَدْرِ وَالْحَسَدِ فَكَيْفَ يُعْقَلُ حُصُولُ النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ مَعَ هَذِهِ الصِّفَاتِ؟ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ لِكَوْنِهِمْ مَوْصُوفِينَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الذَّمِيمَةِ سَيُصِيبُهُمْ صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذَابٌ شَدِيدٌ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الثَّوَابَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِأَمْرَيْنِ التَّعْظِيمُ وَالْمَنْفَعَةُ وَالْعِقَابُ أَيْضًا إِنَّمَا يَتِمُّ بِأَمْرَيْنِ الْإِهَانَةُ وَالضَّرَرُ وَاللَّهُ تَعَالَى تَوَعَّدَهُمْ بِمَجْمُوعِ هذين الأمرين في هذه الآية اما الاهابة فقوله سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذابٌ شَدِيدٌ وَإِنَّمَا قَدَّمَ ذِكْرَ الصَّغَارِ عَلَى ذِكْرِ الضَّرَرِ لِأَنَّ الْقَوْمَ إِنَّمَا تَمَرَّدُوا عَنْ طَاعَةِ/ مُحَمَّدٍ ﵊ طَلَبًا لِلْعِزِّ وَالْكَرَامَةِ فَاللَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ يُقَابِلُهُمْ بِضِدِّ مَطْلُوبِهِمْ فَأَوَّلُ مَا يُوَصِّلُ إِلَيْهِمْ إِنَّمَا يُوَصِّلُ الصَّغَارَ وَالذُّلَّ وَالْهَوَانَ وَفِي قَوْلِهِ صَغارٌ عِنْدَ اللَّهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ هَذَا الصَّغَارَ إِنَّمَا يَحْصُلُ فِي الْآخِرَةِ حَيْثُ لَا حَاكِمَ يُنَفِّذُ حُكْمَهُ سِوَاهُ. وَالثَّانِي أَنَّهُمْ يُصِيبُهُمْ صغار بحكم الله وإيجابه في در الدُّنْيَا فَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ الصَّغَارُ هَذَا حَالُهُ جَازَ أَنْ يُضَافَ إِلَى عِنْدَ اللَّهِ. الثَّالِثُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ ثُمَّ اسْتَأْنَفَ وَقَالَ عِنْدَ اللَّهِ أَيْ مُعَدٌّ لَهُمْ ذَلِكَ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّأْكِيدُ الرَّابِعُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ صَغَارٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا بُدَّ مِنْ إِضْمَارِ كَلِمَةِ «مِنْ» وَأَمَّا بَيَانُ الضَّرَرِ وَالْعَذَابِ فَهُوَ قَوْلُهُ وَعَذابٌ شَدِيدٌ فَحَصَلَ بِهَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُ تَعَالَى أَعَدَّ لَهُمُ الْخِزْيَ الْعَظِيمَ وَالْعَذَابَ الشَّدِيدَ ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا يُصِيبُهُمْ لِأَجْلِ مَكْرِهِمْ وكذبهم وحسدهم.
gelmiştir. Bu tür bir inceleme derin bir araştırmayı gerektirir ve burada zikredilmeye uygun değildir. Allah Teâlâ'nın {اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ} “Allah, elçiliğini nereye koyacağını en iyi bilendir” buyruğunda başka bir inceliğe de dikkat çekilmektedir; o da şudur: Nübüvvet ve risaletin elde edilmesinde bulunması zorunlu olan en asgari şey; hileden, hainlikten, kinden ve hasetten beri (uzak) olmaktır. Onların {لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ} “Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla iman etmeyiz” sözü ise hilenin, hainliğin ve hasedin ta kendisidir. Bu sıfatlarla birlikte nübüvvet ve risaletin gerçekleşmesi nasıl akla uygun olabilir? Sonra Allah Teâlâ onların bu yerilmiş sıfatlarla vasıflanmış olmaları sebebiyle Allah katında kendilerine bir alçaklığın ve pek şiddetli bir azabın isabet edeceğini beyan etti. Bunun açıklaması şudur: Sevap ancak iki şeyle tamam olur: Tazim (yüceltilme) ve menfaat. İkâb (ceza) da ancak iki şeyle tamam olur: İhânet (aşağılanma) ve zarar. Allah Teâlâ bu ayette onları bu iki şeyin bütünüyle tehdit etmiştir. Aşağılanmaya gelince, O'nun {سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذابٌ شَدِيدٌ} “Suç işleyenlere Allah katından bir alçaklık ve pek şiddetli bir azap isabet edecektir” buyruğudur. Alçaklığın zikrini zararın zikrinden öne almıştır; çünkü kavim Muhammed [aleyhisselâm]'a itaatten sırf izzet ve şeref talebiyle kaçınmıştı. Allah Teâlâ da onlara istediklerinin zıddıyla karşılık vereceğini; dolayısıyla kendilerine ilk ulaştıracağı şeyin alçaklık, zillet ve hakaret olacağını beyan etmiştir. O'nun {صَغارٌ عِنْدَ اللَّهِ} “Allah katından bir alçaklık” buyruğunda [şu] vecihler vardır: Birincisi: Muradın, bu alçaklığın ancak O'ndan başka hükmünü icra edecek hiçbir hâkimin bulunmadığı ahirette gerçekleşmesi olmasıdır. İkincisi: Dünya yurdunda Allah'ın hükmü ve icap ettirmesiyle onlara bir alçaklığın isabet etmesidir. Bu alçaklık bu durumda olunca, Allah katına izafe edilmesi caiz olmuştur. Üçüncüsü: Muradın {سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ} “Suç işleyenlere bir alçaklık isabet edecektir” olup sonra söze yeniden başlayarak {عِنْدَ اللَّهِ} “Allah katında” demesidir; yani bu onlar için hazırlanmıştır ve bundan maksat tekittir. Dördüncüsü: Muradın “Allah katından bir alçaklık” (min indillâh) olmasıdır; bu takdire göre “min” (مِنْ) kelimesini takdir etmek gerekir. Zararın ve azabın beyanına gelince, O'nun {وَعَذابٌ شَدِيدٌ} “ve pek şiddetli bir azap” buyruğudur. Bu sözden hasıl olan netice, Allah Teâlâ'nın onlar için büyük bir rüsvalık ve şiddetli bir azap hazırlamış olduğudur. Sonra bunun onlara ancak hileleri, yalanları ve hasetleri sebebiyle isabet edeceğini beyan etmiştir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٢٥]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 125]
فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ (١٢٥)
{فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ (١٢٥)} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslâm'a açar. Kimi de saptırmak isterse onun göğsünü, sanki göğe yükseliyormuş gibi dar ve sıkıntılı kılar. Allah inanmayanların üzerine murdarlığı (azabı) işte böyle verir.”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى تَمَسَّكَ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي بَيَانِ أَنَّ الضَّلَالَ وَالْهِدَايَةَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.
Ayette [bazı] meseleler vardır: Birinci Mesele: Arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), dalaletin ve hidayetin Allah Teâlâ'dan olduğunu beyan etme hususunda bu ayete tutunmuşlardır.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ كَمَا أَنَّ لَفْظَهَا يَدُلُّ عَلَى قَوْلِنَا فَلَفْظُهَا أَيْضًا يَدُلُّ عَلَى الدَّلِيلِ الْقَاطِعِ الْعَقْلِيِّ الَّذِي فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ وَبَيَانُهُ أَنَّ الْعَبْدَ قَادِرٌ عَلَى الْإِيمَانِ وَقَادِرٌ عَلَى الْفِكْرِ فَقُدْرَتُهُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ حَاصِلَةٌ عَلَى السَّوِيَّةِ فَيَمْتَنِعُ صُدُورُ الْإِيمَانِ عَنْهُ بَدَلًا مِنَ الْكُفْرِ أَوِ الْكُفْرِ بَدَلًا مِنَ الْإِيمَانِ إِلَّا إِذَا حَصَلَ فِي الْقَلْبِ دَاعِيَةٌ إِلَيْهِ وَقَدْ بَيَّنَّا ذَلِكَ مِرَارًا كَثِيرَةً فِي هَذَا الْكِتَابِ وَتِلْكَ الدَّاعِيَةُ لَا مَعْنَى لَهَا إِلَّا عِلْمُهُ أَوِ اعْتِقَادُهُ أَوْ ظَنُّهُ بِكَوْنِ ذَلِكَ الْفِعْلِ مُشْتَمِلًا عَلَى مَصْلَحَةٍ زَائِدَةٍ وَمَنْفَعَةٍ رَاجِحَةٍ فَإِنَّهُ إِذَا حَصَلَ هَذَا الْمَعْنَى فِي الْقَلْبِ دَعَاهُ ذَلِكَ إِلَى فِعْلِ ذَلِكَ الشَّيْءِ وَإِنْ حَصَلَ فِي الْقَلْبِ عِلْمٌ أَوِ اعْتِقَادٌ أَوْ ظَنٌّ بِكَوْنِ ذَلِكَ الْفِعْلِ مُشْتَمِلًا عَلَى ضَرَرٍ زَائِدٍ وَمَفْسَدَةٍ رَاجِحَةٍ دَعَاهُ ذَلِكَ إِلَى/ تَرْكِهِ وَبَيَّنَّا بِالدَّلِيلِ أَنَّ حُصُولَ هَذِهِ الدَّوَاعِي لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَأَنَّ مَجْمُوعَ الْقُدْرَةِ مَعَ الدَّاعِي يُوجِبُ الْفِعْلَ.
Bil ki bu ayetin lafzı bizim görüşümüze delalet ettiği gibi, aynı zamanda bu meseledeki kesin aklî delile de delalet etmektedir. Bunun açıklaması şudur: Kul imana da muktedirdir, küfre/fikre de muktedirdir. Dolayısıyla onun kudreti bu iki hususa nispetle eşit olarak mevcuttur. Bu durumda kalpte ona yönelik bir dâî (yönlendirici sebep) meydana gelmedikçe küfrün yerine imanın veya imanın yerine küfrün ondan sâdır olması imkânsızdır; bunu bu kitapta defalarca açıklamıştık. O dâînin ise onun o fiilin üstün bir maslahat ve racih bir menfaat içerdiğine dair ilmi, inancı veya zannından başka bir anlamı yoktur. Zira kalpte bu mana hasıl olunca, bu durum onu o şeyi yapmaya sevk eder. Kalpte o fiilin fazla bir zarar ve racih bir mefsedet içerdiğine dair bir ilim, inanç veya zan hasıl olursa, bu da onu o fiili terk etmeye sevk eder. Delille açıklamıştık ki bu dâîlerin hasıl olması mutlaka Allah Teâlâ'dan olmalıdır ve dâî ile birlikte kudretin toplamı fiili zorunlu kılar.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَصْدُرَ الْإِيمَانُ عَنِ الْعَبْدِ إِلَّا إِذَا خَلَقَ اللَّهُ فِي قَلْبِهِ اعْتِقَادَ أَنَّ الْإِيمَانَ رَاجِحُ الْمَنْفَعَةِ زَائِدُ الْمَصْلَحَةِ وَإِذَا حَصَلَ فِي الْقَلْبِ هَذَا الِاعْتِقَادُ مَالَ الْقَلْبُ وَحَصَلَ فِي النَّفْسِ رَغْبَةٌ شَدِيدَةٌ فِي
Bu sabit olunca deriz ki: Allah kulun kalbinde imanın menfaatinin racih ve maslahatının üstün olduğuna dair inancı yaratmadıkça kuldan imanın sâdır olması imkânsızdır. Kalpte bu inanç hasıl olunca kalp meyleder ve nefiste onu
تَحْصِيلِهِ وَهَذَا هُوَ انْشِرَاحُ الصَّدْرِ لِلْإِيمَانِ. فَأَمَّا إِذَا حَصَلَ فِي الْقَلْبِ اعْتِقَادُ أَنَّ الْإِيمَانَ بِمُحَمَّدٍ مَثَلًا سَبَبُ مَفْسَدَةٍ عَظِيمَةٍ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا وَيُوجِبُ الْمَضَارَّ الْكَثِيرَةَ فَعِنْدَ هَذَا يَتَرَتَّبُ عَلَى حُصُولِ هَذَا الِاعْتِقَادِ نَفْرَةٌ شَدِيدَةٌ عَنِ الْإِيمَانِ بِمُحَمَّدٍ ﵊ وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ أَنَّهُ تَعَالَى يَجْعَلُ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا فَصَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ أَنَّ مَنْ أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى مِنْهُ الْإِيمَانَ قَوَّى دَوَاعِيَهُ إِلَى الْإِيمَانِ وَمَنْ أَرَادَ اللَّهُ مِنْهُ الْكُفْرَ قَوَّى صَوَارِفَهُ عَنِ الْإِيمَانِ وَقَوَّى دَوَاعِيَهُ إِلَى الْكُفْرِ وَلَمَّا ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّ لَفْظَ الْقُرْآنِ مُشْتَمِلٌ عَلَى هَذِهِ الدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ وَإِذَا انْطَبَقَ قَاطِعُ الْبُرْهَانِ عَلَى صريح لفظ الْقُرْآنِ فَلَيْسَ وَرَاءَهُ بَيَانٌ وَلَا بُرْهَانٌ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ لَنَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَقَامَانِ:
elde etmeye yönelik şiddetli bir arzu meydana gelir; göğsün imana açılması da işte budur. Kalpte mesela Muhammed'e imanın din ve dünyada büyük bir mefsedet sebebi olduğu ve pek çok zararları gerektirdiği inancı hasıl olduğunda ise, bu inancın hasıl olmasının ardından Muhammed [aleyhisselâm]'a imandan şiddetli bir nefret meydana gelir. Allah Teâlâ'nın onun göğsünü dar ve sıkıntılı kılmasından murat da budur. Böylece ayetin takdiri; Allah Teâlâ'nın kendisinden iman etmesini irade ettiği kimsenin imana yönelik dâîlerini güçlendirdiği, kendisinden küfrü irade ettiği kimsenin ise imandan vazgeçirici engellerini ve küfre yönelik dâîlerini güçlendirdiği şeklinde olur. Aklî delille durumun böyle olduğu sabit olunca, Kur'an'ın lafzının bu aklî delilleri içerdiği de sabit olmuş olur. Kesin burhan Kur'an'ın sarih lafzıyla örtüşünce de artık bunun ötesinde başka bir açıklama ve burhan kalmaz. Mutezile şöyle dedi: Bu ayette bizim için iki makam vardır:
الْمَقَامُ الْأَوَّلُ بَيَانُ أَنَّهُ لَا دَلَالَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى قَوْلِكُمْ.
Birinci makam: Bu ayette sizin görüşünüze hiçbir delalet bulunmadığının beyanıdır.
الْمَقَامُ الثَّانِي مَقَامُ التَّأْوِيلِ الْمُطَابِقِ لِمَذْهَبِنَا وَقَوْلِنَا.
İkinci makam: Mezhebimize ve görüşümüze uygun düşen tevil makamıdır.
أَمَّا الْمَقَامُ الْأَوَّلُ فَتَقْرِيرُهُ مِنْ وُجُوهٍ الْوَجْهُ الْأَوَّلُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَيْسَ فِيهَا أَنَّهُ تَعَالَى أَضَلَّ قَوْمًا أَوْ يُضِلُّهُمْ لِأَنَّهُ لَيْسَ فِيهَا أَكْثَرُ مِنْ أَنَّهُ مَتَى أَرَادَ أَنْ يَهْدِيَ إِنْسَانًا فَعَلَ بِهِ كَيْتَ وَكَيْتَ وَإِذَا أَرَادَ إِضْلَالَهُ فَعَلَ بِهِ كَيْتَ وَكَيْتَ وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى يُرِيدُ ذَلِكَ أَوْ لَا يُرِيدُهُ. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لَوْ أَرَدْنا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لَاتَّخَذْناهُ مِنْ لَدُنَّا إِنْ كُنَّا فاعِلِينَ [الْأَنْبِيَاءِ ١٧] فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ يَفْعَلُ اللَّهْوَ لَوْ أَرَادَهُ وَلَا خِلَافَ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُرِيدُ ذَلِكَ وَلَا يَفْعَلُهُ.
Birinci makama gelince, bunun açıklaması [birkaç] vecihledir: Birinci vecih: Bu ayette Allah Teâlâ'nın bir kavmi saptırdığı veya saptıracağı yer almamaktadır; zira ayette bir insanı hidayete erdirmek istediğinde ona şöyle şöyle yapacağı, onu saptırmak istediğinde ise şöyle şöyle yapacağından fazlası yoktur. Ayette O'nun bunu irade edip etmediği hususu yer almamaktadır. Bunun delili, Allah Teâlâ'nın: {لَوْ أَرَدْنا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لَاتَّخَذْناهُ مِنْ لَدُنَّا إِنْ كُنَّا فاعِلِينَ} [Enbiyâ 17] “Eğer bir eğlence edinmek isteseydik, yapacak olsaydık onu kendi katımızdan edinirdik” buyurmasıdır. Allah Teâlâ eğlenceyi irade etseydi yapacağını beyan etmiştir; halbuki O'nun bunu irade etmediğinde ve yapmadığında hiçbir ihtilaf yoktur.
الْوَجْهُ الثَّانِي أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ عَنِ الْإِسْلَامِ بَلْ قَالَ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ الْمُرَادَ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ عَنِ الْإِيمَانِ.
İkinci vecih: Allah Teâlâ “ve kimi İslâm'dan saptırmak isterse” dememiş, bilakis {وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ} “kimi de saptırmak isterse” buyurmuştur. O halde muradın “ve kimi imandan saptırmak isterse” olduğunu nereden çıkardınız?
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي آخِرِ الْآيَةِ أَنَّهُ إِنَّمَا يَفْعَلُ هَذَا الْفِعْلَ بِهَذَا الْكَافِرِ جَزَاءً عَلَى كُفْرِهِ وَأَنَّهُ لَيْسَ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الِابْتِدَاءِ فَقَالَ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ.
Üçüncü vecih: Allah Teâlâ ayetin sonunda bu fiili o kâfire ancak küfrünün bir cezası olarak yaptığını ve bunun iptidaî (sebepsiz olarak baştan) olmadığını beyan ederek: {كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ} “Allah inanmayanların üzerine murdarlığı (azabı) işte böyle verir” buyurmuştur.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ أَنَّ قَوْلَهُ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً فَهَذَا يُشْعِرُ بِأَنَّ جَعْلَ الصَّدْرِ ضَيِّقًا حَرَجًا يَتَقَدَّمُ حُصُولُهُ عَلَى حُصُولِ الضَّلَالَةِ وَأَنَّ لِحُصُولِ ذَلِكَ الْمُتَقَدِّمِ أَثَرًا فِي حُصُولِ/ الضَّلَالِ وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ. أَمَّا عِنْدَنَا فَلَا نَقُولُ بِهِ. وَأَمَّا عِنْدَكُمْ فَلِأَنَّ الْمُقْتَضَى لِحُصُولِ الْجَهْلِ وَالضَّلَالِ هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَخْلُقُهُ فِيهِ لِقُدْرَتِهِ فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ الْأَرْبَعَةِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَا تَدُلُّ عَلَى قَوْلِكُمْ.
Dördüncü vecih: O'nun {وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً} “Kimi de saptırmak isterse onun göğsünü dar ve sıkıntılı kılar” buyruğu; göğsü dar ve sıkıntılı kılmanın, dalaletin meydana gelmesinden önce gerçekleştiğini ve bu önceden gerçekleşen şeyin dalaletin meydana gelmesinde bir tesiri olduğunu hissettirmektedir. Bu ise icma ile batıldır. Bize gelince, biz bunu kabul etmeyiz. Size göre ise; cehalet ve dalaletin meydana gelmesinin gerektiricisi, Allah Teâlâ'nın bunu kudretiyle onda yaratmasıdır. Böylece bu dört vecihle sabit olmuştur ki bu ayet sizin görüşünüze delalet etmemektedir.
أَمَّا الْمَقَامُ الثَّانِي وَهُوَ أَنَّ تَفْسِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى وَجْهٍ يَلِيقُ بِقَوْلِنَا فَتَقْرِيرُهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ الْجًبَّائِيُّ وَنَصَرَهُ الْقَاضِي فَنَقُولُ تَقْدِيرُ الْآيَةِ وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَى طَرِيقِ الْجَنَّةِ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ حَتَّى يَثْبُتَ عَلَيْهِ وَلَا يَزُولَ عَنْهُ وَتَفْسِيرُ هَذَا الشَّرْحِ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى يَفْعَلُ بِهِ أَلْطَافًا تَدْعُوهُ إِلَى الْبَقَاءِ عَلَى الْإِيمَانِ وَالثَّبَاتِ عَلَيْهِ وَفِي هَذَا النَّوْعِ أَلْطَافٌ لَا يُمْكِنُ فِعْلُهَا بِالْمُؤْمِنِ إِلَّا بَعْدَ أَنْ يَصِيرَ مُؤْمِنًا وَهِيَ بَعْدَ أَنْ يَصِيرَ الرَّجُلُ مُؤْمِنًا يَدْعُوهُ إِلَى الْبَقَاءِ عَلَى الْإِيمَانِ وَالثَّبَاتِ عَلَيْهِ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ [التَّغَابُنِ ١١] وَبِقَوْلِهِ وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا [الْعَنْكَبُوتِ ٦٩] فَإِذَا آمَنَ عَبْدٌ وَأَرَادَ اللَّهُ ثَبَاتَهُ فَحِينَئِذٍ يَشْرَحُ صَدْرَهُ أَيْ يَفْعَلُ بِهِ الْأَلْطَافَ الَّتِي تَقْتَضِي ثَبَاتَهُ عَلَى الْإِيمَانِ وَدَوَامَهُ عَلَيْهِ فَأَمَّا إِذَا كَفَرَ وَعَانَدَ وَأَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يُضِلَّهُ عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ فَعِنْدَ ذَلِكَ يُلْقِي فِي صَدْرِهِ الضِّيقَ وَالْحَرَجَ. ثُمَّ سَأَلَ الجبائي نفسه
İkinci makama, yani bu ayetin görüşümüze uygun düşecek bir şekilde tefsir edilmesine gelince, bunun açıklaması [birkaç] vecihledir: Birincisi: Cübbâî'nin tercih ettiği ve Kâdî'nin desteklediği görüştür; deriz ki ayetin takdiri şöyledir: “Allah kıyamet gününde kimi cennet yoluna hidayet etmek isterse, üzerinde sebat etsin ve ondan ayrılmasın diye onun göğsünü İslâm'a açar.” Bu göğsü açmanın (şerhin) tefsiri ise şudur: Allah Teâlâ onun hakkında kendisini imanda kalmaya ve onda sebata sevk eden lütuflarda bulunur. Bu türde birtakım lütuflar vardır ki bunlar mümin hakkında ancak o kimse mümin olduktan sonra yapılabilir; bunlar kişi mümin olduktan sonra onu imanda kalmaya ve onda sebata sevk eder. Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ} [Teğâbün 11] “Kim Allah'a iman ederse, Allah onun kalbini doğru yola iletir” ve {وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا} [Ankebût 69] “Bizim uğrumuzda cihad edenleri elbette yollarımıza iletiriz” buyruklarıyla işaret edilen de budur. Bir kul iman edip de Allah onun sebatını murat ettiğinde, işte o vakit onun göğsünü açar; yani onda imanda sebatını ve devamını gerektiren lütufları var eder. Kâfir olup inat ettiğinde ve Allah Teâlâ onu cennet yolundan saptırmak istediğinde ise, işte o vakit onun göğsüne darlık ve sıkıntı bırakır. Sonra Cübbâî kendi kendine şu soruyu sormuş:
وَقَالَ كَيْفَ يَصِحُّ ذَلِكَ وَنَجِدُ الْكُفَّارَ طَيِّبِي النُّفُوسَ لَا غَمَّ لَهُمُ الْبَتَّةَ وَلَا حَزَنَ؟
Ve şöyle demiştir: “Kâfirleri içleri rahat, kesinlikle hiçbir keder ve üzüntüleri olmaksızın bulduğumuz halde bu nasıl doğru olabilir?”
وَأَجَابَ عَنْهُ بِأَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُخْبِرْ بِأَنَّهُ يَفْعَلُ بِهِمْ ذَلِكَ فِي كُلِّ وَقْتٍ فَلَا يَمْتَنِعُ كَوْنُهُمْ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ طَيِّبِي الْقُلُوبِ. وَسَأَلَ الْقَاضِي نَفْسَهُ عَلَى هَذَا الْجَوَابِ سُؤَالًا آخَرَ فَقَالَ فَيَجِبُ أَنْ تَقْطَعُوا فِي كُلِّ كَافِرٍ بِأَنَّهُ يَجِدُ مِنْ نَفْسِهِ ذَلِكَ الضِّيقَ وَالْحَرَجَ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ.
Buna şöyle cevap vermiştir: Allah Teâlâ bunu onlara her vakitte yapacağını haber vermemiştir; binaenaleyh onların bazı vakitlerde gönüllerinin ferah olması imkânsız değildir. Kâdî da bu cevaba karşı kendi kendine başka bir soru yönelterek şöyle demiştir: “O halde her kâfirin bazı vakitlerde kendisinde o darlık ve sıkıntıyı hissettiğine kesin olarak hükmetmeniz gerekir.”
وَأَجَابَ عَنْهُ بِأَنْ قَالَ وَكَذَلِكَ نَقُولُ وَدَفْعُ ذَلِكَ لَا يُمْكِنُ خُصُوصًا عِنْدَ وُرُودِ أَدِلَّةِ اللَّهِ تَعَالَى وَعِنْدَ ظُهُورِ نُصْرَةِ اللَّهِ لِلْمُؤْمِنِينَ وَعِنْدَ ظُهُورِ الذِّلَّةِ وَالصَّغَارِ فِيهِمْ هَذَا غَايَةُ تَقْرِيرِ هَذَا الْجَوَابِ.
Buna da şöyle diyerek cevap vermiştir: “Biz de öyle diyoruz; özellikle Allah Teâlâ'nın delilleri geldiğinde, Allah'ın müminlere yardımı zuhur ettiğinde ve onlarda zillet ile alçaklık baş gösterdiğinde bunu defetmek mümkün değildir.” Bu cevabın nihai açıklaması budur.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي فِي التَّأْوِيلِ قَالُوا لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ إِلَى الْجَنَّةِ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ؟ أَيْ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ الَّذِي يَهْدِيهِ فِيهِ إِلَى الْجَنَّةِ لِأَنَّهُ لَمَّا رَأَى أَنَّ بِسَبَبِ الْإِيمَانِ وَجَدَ هَذِهِ الدَّرَجَةَ الْعَالِيَةَ وَالْمَرْتَبَةَ الشَّرِيفَةَ يَزْدَادُ رَغْبَةً فِي الْإِيمَانِ وَيَحْصُلُ فِي قَلْبِهِ مَزِيدُ انْشِرَاحٍ وَمَيْلٍ إِلَيْهِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ فَفِي ذَلِكَ الْوَقْتِ يُضَيِّقُ صَدْرَهُ وَيُحْرِجُ صَدْرَهُ بِسَبَبِ الْحُزْنِ الشَّدِيدِ الَّذِي نَالَهُ عِنْدَ الْحِرْمَانِ مِنَ الْجَنَّةِ وَالدُّخُولِ فِي النَّارِ قَالُوا فَهَذَا وَجْهٌ قَرِيبٌ وَاللَّفْظُ مُحْتَمِلٌ لَهُ فَوَجَبَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَيْهِ.
Tevildeki ikinci vecih: Şöyle dediler: Muradın “Allah kimi cennete iletmek isterse onun göğsünü İslâm'a açar”; yani onu cennete ilettiği o vakitte onun göğsünü İslâm'a açar denmesi niçin caiz olmasın? Çünkü o, iman sebebiyle bu yüce dereceyi ve şerefli mertebeyi bulduğunu görünce imana olan arzusu artar ve kalbinde ona yönelik fazladan bir ferahlık ve meyil meydana gelir. Kıyamet gününde kimi de cennet yolundan saptırmak isterse, işte o vakit cennetten mahrum kalıp cehenneme girdiği andaki şiddetli keder sebebiyle onun göğsünü daraltır ve sıkıntılı kılar. Şöyle dediler: Bu yakın bir vecihtir ve lafız da buna müsaittir; dolayısıyla lafzı buna hamletmek vaciptir.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ فِي التَّأْوِيلِ أَنْ يُقَالَ حَصَلَ فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ فَيَكُونُ الْمَعْنَى مَنْ شَرَحَ صَدْرَ نَفْسِهِ بِالْإِيمَانِ فَقَدْ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ أَيْ يَخُصَّهُ بِالْأَلْطَافِ الدَّاعِيَةِ إِلَى الثَّبَاتِ عَلَى الْإِيمَانِ أَوْ يَهْدِيَهُ بِمَعْنَى أَنَّهُ يَهْدِيهِ إِلَى طَرِيقِ الْجَنَّةِ وَمَنْ جُعِلَ صَدْرُهُ ضَيِّقًا حَرَجًا عَنِ الْإِيمَانِ/ فَقَدْ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُضِلَّهُ عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ أَوْ يُضِلَّهُ بِمَعْنَى أَنَّهُ يَحْرِمُهُ عَنِ الْأَلْطَافِ الدَّاعِيَةِ إِلَى الثَّبَاتِ عَلَى الْإِيمَانِ فَهَذَا هُوَ مَجْمُوعُ كَلَامِهِمْ فِي هَذَا الْبَابِ.
Tevildeki üçüncü vecih: Sözde takdim ve tehir olduğu söylenmesidir; buna göre mana şöyle olur: Kim kendi göğsünü imanla açarsa Allah onu hidayete erdirmeyi, yani onu imanda sebata sevk eden lütuflarla mümtaz kılmayı yahut onu cennet yoluna iletmeyi murat etmiştir. Kimin de göğsü imana karşı dar ve sıkıntılı kılınmışsa Allah onu cennet yolundan saptırmayı yahut onu imanda sebata sevk eden lütuflardan mahrum bırakmak manasında saptırmayı irade etmiştir. Onların bu konudaki sözlerinin toplamı işte bundan ibarettir.
وَالْجَوَابُ عَمَّا قَالُوهُ أَوَّلًا مِنْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ يُضِلُّهُ بَلِ الْمَذْكُورُ فِيهِ أَنَّهُ لَوْ أَرَادَ أَنْ يُضِلَّهُ لَفَعَلَ كَذَا وَكَذَا.
Onların ilk olarak söylediği, Allah Teâlâ'nın bu ayette onu saptırdığını söylemediği, bilakis ayette sadece şayet onu saptırmak isteseydi şöyle şöyle yapacağının zikredildiği iddiasına cevap:
فَنَقُولُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آخِرِ الْآيَةِ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ تَصْرِيحٌ بِأَنَّهُ يَفْعَلُ بِهِمْ ذَلِكَ الْإِضْلَالَ لِأَنَّ حَرْفَ «الْكَافِ» فِي قَوْلِهِ كَذلِكَ يُفِيدُ التَّشْبِيهَ وَالتَّقْدِيرُ وَكَمَا جَعَلْنَا ذَلِكَ الضِّيقَ وَالْحَرَجَ فِي صَدْرِهِ فَكَذَلِكَ نَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى قُلُوبِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ.
Biz deriz ki: Allah Teâlâ'nın ayetin sonundaki {كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ} “Allah inanmayanların üzerine murdarlığı (azabı) işte böyle verir” buyruğu, O'nun bu saptırmayı onlara bizzat yaptığının açık bir ifadesidir. Zira {كَذلِكَ} lafzındaki “kâf” harfi teşbih ifade eder; takdiri de “onun göğsünde o darlığı ve sıkıntıyı kıldığımız gibi, aynı şekilde iman etmeyenlerin kalpleri üzerine de murdarlığı kılarız” şeklindedir.
وَالْجَوَابُ عَمَّا قَالُوهُ ثَانِيًا وَهُوَ قَوْلُهُ وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُضِلَّهُ عَنِ الدِّينِ.
İkinci olarak söyledikleri {وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُضِلَّهُ} [sözünün] “dinden saptırmak” [olmadığı] iddiasına cevap:
فَنَقُولُ إِنَّ قَوْلَهُ فِي آخِرِ الْآيَةِ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ تَصْرِيحٌ بِأَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ هُوَ أَنَّهُ يُضِلُّهُ عَنِ الدِّينِ.
Biz deriz ki: Ayetin sonundaki {كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ} “Allah inanmayanların üzerine murdarlığı (azabı) işte böyle verir” buyruğu, O'nun {وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ} “Kimi de saptırmak isterse...” buyruğundan muradın, onu dinden saptırması olduğunu açıkça göstermektedir.
وَالْجَوَابُ عَمَّا قَالُوهُ ثَالِثًا مِنْ أَنَّ قَوْلَهُ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا يُلْقِي ذَلِكَ الضِّيقَ وَالْحَرَجَ فِي صُدُورِهِمْ جَزَاءً عَلَى كُفْرِهِمْ.
Üçüncü olarak söyledikleri, {كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ} “Allah inanmayanların üzerine murdarlığı (azabı) işte böyle verir” buyruğunun, Allah Teâlâ'nın bu darlık ve sıkıntıyı onların göğüslerine ancak küfürlerinin bir cezası olarak bıraktığına delalet ettiği iddiasına cevap:
فَنَقُولُ لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْمُرَادَ ذَلِكَ بَلِ الْمُرَادُ كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى قُلُوبِ الَّذِينَ قُضِيَ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ وَإِذَا حَمَلْنَا هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ سَقَطَ ما ذكروه.
Biz deriz ki: Muradın bu olduğunu kabul etmiyoruz; bilakis murat “Allah, iman etmeyecekleri hükme bağlanmış olanların kalpleri üzerine murdarlığı işte böyle verir” şeklindedir. Ayeti bu veche hamlettiğimizde onların zikrettiği [iddia] düşer.
وَالْجَوَابُ عَمَّا قَالُوهُ رَابِعًا مِنْ أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ ضِيقُ الصَّدْرِ وَحَرَجُهُ شَيْئًا مُتَقَدِّمًا عَلَى الضَّلَالِ وَمُوجِبًا لَهُ.
Dördüncü olarak söyledikleri, ayetin zahirinin göğsün dar ve sıkıntılı olmasının dalaletten önce gelen ve onu gerektiren bir şey olmasını iktiza ettiği iddiasına cevap:
فَنَقُولُ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى إِذَا خَلَقَ فِي قَلْبِهِ اعْتِقَادًا بِأَنَّ الْإِيمَانَ بِمُحَمَّدٍ ﵌ يُوجِبُ الذَّمَّ فِي الدُّنْيَا وَالْعُقُوبَةَ فِي الْآخِرَةِ فَهَذَا الِاعْتِقَادُ يُوجِبُ إِعْرَاضَ النَّفْسِ وَنُفُورَ الْقَلْبِ عَنْ قَبُولِ ذَلِكَ الْإِيمَانِ وَيَحْصُلُ فِي ذَلِكَ الْقَلْبِ نَفْرَةٌ وَنَبْوَةٌ عَنْ قَبُولِ ذَلِكَ الْإِيمَانِ وَهَذِهِ الْحَالَةُ شَبِيهَةٌ بِالضِّيقِ الشَّدِيدِ لِأَنَّ الطَّرِيقَ إِذَا كَانَ ضَيِّقًا لَمْ يَقْدِرِ الدَّاخِلُ عَلَى أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَكَذَلِكَ الْقَلْبُ إِذَا حَصَلَ فِيهِ هَذَا الِاعْتِقَادُ امْتَنَعَ دُخُولُ الْإِيمَانِ فِيهِ فَلِأَجْلِ حُصُولِ هَذِهِ الْمُشَابَهَةِ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ أُطْلِقَ لَفْظُ الضِّيقِ وَالْحَرَجِ عَلَيْهِ فَقَدْ سَقَطَ هَذَا الْكَلَامُ.
Biz deriz ki: Durum gerçekten de böyledir; çünkü Allah Teâlâ onun kalbinde Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e imanın dünyada yerilmeyi, ahirette de azabı gerektireceğine dair bir inanç yarattığında, bu inanç nefsin yüz çevirmesini ve kalbin o imanı kabulden nefret edip kaçmasını gerektirir; o kalpte bu imanı kabulden bir nefret ve uzaklaşma meydana gelir. Bu durum ise şiddetli bir darlığa benzer; çünkü yol dar olduğunda giren kimse oraya girmeye güç yetiremez; tıpkı bunun gibi kalpte bu inanç hasıl olduğunda da imanın oraya girmesi imkânsızlaşır. İşte bu yönden gelen benzerlik sebebiyle ona “darlık ve sıkıntı” lafzı ıtlak edilmiştir; böylece bu söz de düşmüş oldu.
وَأَمَّا الْوَجْهُ الْأَوَّلُ مِنَ التَّأْوِيلَاتِ الثَّلَاثَةِ الَّتِي ذَكَرُوهَا.
Zikrettikleri üç tevilden birinci veche gelince: