فَالْجَوَابُ عَنْهُ أَنَّ حَاصِلَ ذَلِكَ الْكَلَامِ يَرْجِعُ إِلَى تَفْصِيلِ الضِّيقِ وَالْحَرَجِ بِاسْتِيلَاءِ الْغَمِّ وَالْحُزْنِ عَلَى قَلْبِ الْكَافِرِ وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى مَيَّزَ الْكَافِرَ عَنِ الْمُؤْمِنِ بِهَذَا الضِّيقِ وَالْحَرَجِ فَلَوْ/ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ حُصُولَ الْغَمِّ وَالْحُزْنِ فِي قَلْبِ الْكَافِرِ لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَا يَحْصُلُ فِي قَلْبِ الْكَافِرِ مِنَ الْغُمُومِ وَالْهُمُومِ وَالْأَحْزَانِ أَزْيَدَ مِمَّا يَحْصُلُ فِي قَلْبِ الْمُؤْمِنِ زِيَادَةً يَعْرِفُهَا كُلُّ أَحَدٍ وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ بَلِ الْأَمْرُ فِي حُزْنِ الْكَافِرِ وَالْمُؤْمِنِ عَلَى السَّوِيَّةِ بَلِ الْحُزْنُ وَالْبَلَاءُ فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِ أَكْثَرُ. قَالَ تَعَالَى وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ [الزُّخْرُفِ ٣٣]
Buna cevap şudur: Bu sözün özü, darlık ve sıkıntıyı kâfirin kalbini gam ve hüznün kaplamasıyla açıklamaya dayanmaktadır. Bu ise uzaktır (tutarsızdır). Çünkü Allah Teâlâ kâfiri müminin arasından bu darlık ve sıkıntı ile ayırt etmiştir. Şayet bundan murat kâfirin kalbinde gam ve hüznün meydana gelmesi olsaydı, kâfirin kalbinde meydana gelen gam, keder ve hüzünlerin, müminin kalbinde meydana gelenlerden herkesin bileceği derecede fazla olması gerekirdi. Oysa durumun böyle olmadığı malumdur; bilakis kâfirin ve müminin hüznü hususundaki durum eşittir, hatta mümin hakkında hüzün ve bela daha çoktur. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: “İnsanlar (küfürde birleşen) tek bir ümmet olacak olmasaydı, Rahmân'ı inkâr edenlerin evlerine gümüşten tavanlar yapardık...” [Zuhruf 33]
وَقَالَ ﵇: «خُصَّ الْبَلَاءُ بِالْأَنْبِيَاءِ ثُمَّ بِالْأَوْلِيَاءِ ثُمَّ الْأَمْثَلِ فَالْأَمْثَلِ» .
[Peygamber] aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur: «Bela en çok peygamberlere, sonra velilere, sonra da derece derece [faziletçe] onlara benzeyenlere tahsis edilmiştir.»
وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي مِنَ التَّأْوِيلَاتِ الثَّلَاثَةِ فَهُوَ أَيْضًا مَدْفُوعٌ لِأَنَّهُ يَرْجِعُ حَاصِلُهُ إِلَى إِيضَاحِ الْوَاضِحَاتِ لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ كُلَّ مَنْ هَدَاهُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى الْجَنَّةِ بِسَبَبِ الْإِيمَانِ فَإِنَّهُ يَفْرَحُ بِسَبَبِ تِلْكَ الْهِدَايَةِ وَيَنْشَرِحُ صَدْرُهُ لِلْإِيمَانِ مَزِيدَ انْشِرَاحٍ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ. وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي قَوْلِهِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ الْمُرَادُ مَنْ يُضِلُّهُ عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ فَإِنَّهُ يَضِيقُ قَلْبُهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ فَإِنَّ حُصُولَ هَذَا الْمَعْنَى مَعْلُومٌ بِالضَّرُورَةِ فَحَمْلُ الْآيَةِ عَلَيْهِ إِخْرَاجٌ لِهَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الْفَائِدَةِ.
Üç tevilden ikinci veche gelince; o da merduttur (geçersizdir). Çünkü onun neticesi açık olan şeyleri açıklamaya (malumu ilama) dayanmaktadır. Zira herkes zorunlu olarak bilir ki, Allah Teâlâ'nın iman sebebiyle cennete hidayet ettiği her kimse, bu hidayet sebebiyle sevinir ve o vakitte onun göğsü imana daha fazla açılıp ferahlar. Aynı şekilde “Kimi de saptırmak isterse...” sözü hakkındaki görüş de [böyledir; yani] murat, kim cennet yolundan saptırılırsa onun kalbi o vakitte daralır, şeklindedir. Zira bu mananın gerçekleşmesi zorunlu olarak bilinmektedir; dolayısıyla ayeti buna hamletmek, bu ayeti fayda sağlamaktan çıkarmak (anlamsız kılmak) olur.
وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّالِثُ مِنَ الْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ فَهُوَ يَقْتَضِي تَفْكِيكَ نَظْمِ الْآيَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْآيَةَ تَقْتَضِي أَنْ يَحْصُلَ انْشِرَاحُ الصَّدْرِ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ أَوَّلًا ثُمَّ يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ حُصُولُ الْهِدَايَةِ وَالْإِيمَانِ وَأَنْتُمْ عَكَسْتُمُ الْقَضِيَّةَ فَقُلْتُمُ الْعَبْدُ يَجْعَلُ نَفْسَهُ أَوَّلًا مُنْشَرِحَ الصَّدْرِ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ يَهْدِيهِ بِمَعْنَى أَنَّهُ يَخُصُّهُ بِمَزِيدِ الْأَلْطَافِ الدَّاعِيَةِ لَهُ إِلَى الثَّبَاتِ عَلَى الْإِيمَانِ وَالدَّلَائِلُ اللَّفْظِيَّةُ إِنَّمَا يُمْكِنُ التَّمَسُّكُ بِهَا إِذَا أَبْقَيْنَا مَا فِيهَا مِنَ التَّرْكِيبَاتِ وَالتَّرْتِيبَاتِ فَأَمَّا إِذَا أَبْطَلْنَاهَا وَأَزَلْنَاهَا لَمْ يُمْكِنِ التَّمَسُّكُ بِشَيْءٍ مِنْهَا أَصْلًا وَفَتْحُ هَذَا الْبَابِ يُوجِبُ أَنْ لَا يُمْكِنَ التَّمَسُّكُ بِشَيْءٍ مِنَ الْآيَاتِ وَإِنَّهُ طَعْنٌ فِي الْقُرْآنِ وَإِخْرَاجٌ لَهُ عَنْ كَوْنِهِ حُجَّةً فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ الْفَصْلُ فِي هَذِهِ السُّؤَالَاتِ ثُمَّ إِنَّا نَخْتِمُ الْكَلَامَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ بِهَذِهِ الْخَاتِمَةِ الْقَاهِرَةِ وَهِيَ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ فِعْلَ الْإِيمَانِ يَتَوَقَّفُ عَلَى أَنْ يَحْصُلَ فِي الْقَلْبِ دَاعِيَةٌ جَازِمَةٌ إِلَى فِعْلِ الْإِيمَانِ وَفَاعِلُ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي جَانِبِ الْكُفْرِ وَلَفْظُ الْآيَةِ مُنْطَبِقٌ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى لِأَنَّ تَقْدِيرَ الْآيَةِ فَمَنْ يُرِدِ اللَّهَ أَنْ يَهْدِيَهُ قَوَّى فِي قَلْبِهِ مَا يَدْعُوهُ إِلَى الْإِيمَانِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ أَلْقَى فِي قَلْبِهِ مَا يَصْرِفُهُ عَنِ الْإِيمَانِ وَيَدْعُوهُ إِلَى الْكُفْرِ وَقَدْ ثَبَتَ بِالْبُرْهَانِ الْعَقْلِيِّ أَنَّ الْأَمْرَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ كَذَلِكَ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَجَمِيعُ مَا ذَكَرْتُمُوهُ مِنَ السُّؤَالَاتِ ساقط والله تعالى اعلم بالصواب.
Üç vechin üçüncüsüne gelince; bu da ayetin nazmını (tertibini) bozmayı gerektirir. Çünkü ayet, ilk olarak Allah tarafından göğsün genişlemesinin meydana gelmesini, sonra da hidayet ve imanın meydana gelmesinin buna terettüp etmesini iktiza etmektedir. Siz ise meseleyi tersine çevirerek şöyle dediniz: “Kul önce kendi göğsünü genişletir, sonra da Allah Teâlâ onu, imanda sebat etmeye sevk eden ilave lütuflarla ödüllendirmesi anlamında hidayete erdirir.” Oysa lafzî delillere ancak onlardaki terkipleri ve tertipleri muhafaza ettiğimiz zaman tutunmak mümkün olur. Bunları iptal edip ortadan kaldırdığımızda ise onlardan hiçbir şeye tutunmak asla mümkün olmaz. Bu kapının açılması ise ayetlerin hiçbirine tutunmanın mümkün olmamasını gerektirir ki bu, Kur'an'a bir ta'n (saldırı) ve onu delil olmaktan çıkarmaktır. İşte bu sorular hakkındaki nihai söz budur. Sonra biz bu meseledeki sözü şu kesin/kahredici netice ile bitiriyoruz: Biz açıklamış bulunuyoruz ki iman fiili, kalpte iman fiiline yönelik kesin bir yönelişin (dâiyenin) meydana gelmesine bağlıdır; o dâiyenin fâili de Allah Teâlâ'dır. Küfür tarafındaki söz de böyledir. Ayetin lafzı da bu manaya tam uymaktadır. Zira ayetin takdiri şöyledir: “Allah kimi hidayete erdirmek isterse, onun kalbinde kendisini imana sevk eden şeyi güçlendirir; kimi de saptırmak isterse onun kalbine kendisini imandan çeviren ve küfre sevk eden şeyi bırakır.” Aklî burhanla da durumun böyle olması gerektiği sabit olmuştur. Bu takdire göre, zikretmiş olduğunuz soruların tamamı düşmüştür. Doğruyu en iyi bilen Allah Teâlâ'dır.
المسألة الثانية فِي تَفْسِيرِ أَلْفَاظِ الْآيَةِ أَمَّا شَرْحُ الصَّدْرِ فَفِي تَفْسِيرِهِ وَجْهَانِ الْوَجْهُ الْأَوَّلُ قَالَ اللَّيْثُ يُقَالُ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ فَانْشَرَحَ أَيْ وَسَّعَ صدره لقبول ذلك الأمر فتوسع. وأقول إِنِ اللَّيْثَ فَسَّرَ شَرْحَ الصَّدْرِ بِتَوْسِيعِ الصَّدْرِ وَلَا شَكَّ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنْ/ يُوَسِّعَ صَدْرَهُ عَلَى سَبِيلِ الْحَقِيقَةِ لِأَنَّهُ لَا شُبْهَةَ أَنَّ ذَلِكَ مُحَالٌ بَلْ لَا بُدَّ مِنْ تَفْسِيرِ تَوْسِيعِ الصَّدْرِ فَنَقُولُ تَحْقِيقُهُ مَا ذَكَرْنَاهُ فِيمَا تَقَدَّمَ وَلَا بَأْسَ بِإِعَادَتِهِ فَنَقُولُ إِذَا اعْتَقَدَ الْإِنْسَانُ فِي عَمَلٍ مِنَ الْأَعْمَالِ أَنَّ نَفْعَهُ زَائِدٌ وَخَيْرَهُ رَاجِحٌ مَالَ طَبْعُهُ إِلَيْهِ وَقَوِيَتْ رَغْبَتُهُ فِي حُصُولِهِ وَحَصَلَ فِي الْقَلْبِ اسْتِعْدَادٌ شَدِيدٌ لِتَحْصِيلِهِ فَتُسَمَّى هَذِهِ الْحَالَةُ بِسِعَةِ النَّفْسِ وَإِذَا اعْتَقَدَ فِي عَمَلٍ مِنَ الْأَعْمَالِ أَنَّ شَرَّهُ زَائِدٌ وَضَرَرَهُ رَاجِحٌ عَظُمَتِ النَّفْرَةُ عَنْهُ وَحَصَلَ فِي الطَّبْعِ نَفْرَةٌ وَنَبْوَةٌ عَنْ قَبُولِهِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ الطَّرِيقَ إِذَا كَانَ ضَيِّقًا لَمْ يَتَمَكَّنِ الدَّاخِلُ مِنَ الدُّخُولِ فِيهِ وَإِذَا كَانَ وَاسِعًا قَدَرَ الدَّاخِلُ عَلَى الدُّخُولِ فِيهِ فَإِذَا حَصَلَ اعْتِقَادٌ أَنَّ الْأَمْرَ الْفُلَانِيَّ زَائِدُ النَّفْعِ وَالْخَيْرِ وَحَصَلَ الْمَيْلُ إِلَيْهِ فَقَدْ حَصَلَ ذَلِكَ الْمَيْلُ فِي ذَلِكَ الْقَلْبِ فَقِيلَ اتَّسَعَ الصَّدْرُ لَهُ وَإِذَا حَصَلَ اعْتِقَادٌ أَنَّهُ زَائِدُ الضَّرَرِ وَالْمَفْسَدَةِ لَمْ يَحْصُلْ فِي الْقَلْبِ مَيْلٌ إِلَيْهِ فَقِيلَ إِنَّهُ ضَيِّقٌ فَقَدْ صَارَ الصَّدْرُ شَبِيهًا بِالطَّرِيقِ الضَّيِّقِ الَّذِي لَا يُمْكِنُ الدُّخُولُ فِيهِ فَهَذَا تَحْقِيقُ الْكَلَامِ فِي سِعَةِ الصَّدْرِ وَضِيقِهِ.
İkinci Mesele: Ayetin lafızlarının tefsiri hakkındadır. Göğsün açılmasına (şerh-i sadr) gelince; bunun tefsirinde iki vecih vardır: Birinci vecih: el-Leys, “Allah onun göğsünü açtı, o da açıldı; yani o işi kabul etmesi için göğsünü genişletti, o da genişledi” denir, demiştir. Derim ki: Leys, göğsün açılmasını göğsün genişletilmesi ile tefsir etmiştir. Şüphe yok ki bundan murat, hakikat anlamında göğsünü genişletmesi değildir; çünkü bunun imkânsız olduğunda şüphe yoktur. Bilakis göğsün genişletilmesini tefsir etmek gerekir. Biz deriz ki: Bunun tahkiki daha önce zikrettiğimiz şeydir ve bunu tekrarlamakta bir beis yoktur. Şöyle deriz: İnsan amellerden bir amelin faydasının çok ve hayrının baskın olduğuna inandığı zaman, tabiatı ona meyleder, ona ulaşma arzusu güçlenir ve kalpte onu elde etmek için şiddetli bir istidat meydana gelir. Bu duruma nefsin genişliği (inşirah) adı verilir. Amellerden bir amelin şerrinin çok ve zararının baskın olduğuna inandığı zaman ise ondan nefret etmesi büyür, tabiatta onu kabulden bir nefret ve uzaklaşma meydana gelir. Malumdur ki yol dar olduğu zaman giren kimse oraya girmeye güç yetiremez, geniş olduğu zaman ise giren oraya girmeye muktedir olur. İşte falan işin çok faydalı ve hayırlı olduğuna dair inanç hasıl olup ona meyil meydana geldiğinde, bu meyil o kalpte hasıl olmuş olur ve “göğüs onun için genişledi” denilir. Onun çok zararlı ve fesatlı olduğuna inanıldığında ise kalpte ona bir meyil meydana gelmez ve “o dardır” denilir. Böylece göğüs, içine girilmesi mümkün olmayan dar bir yola benzer. İşte göğsün genişliği ve darlığı hakkındaki sözün tahkiki budur.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي فِي تَفْسِيرِ الشَّرْحِ يُقَالُ شَرَحَ فُلَانٌ أَمْرَهُ إِذَا أَظْهَرَهُ وَأَوْضَحَهُ وَشَرَحَ الْمَسْأَلَةَ إِذَا كَانَتْ مُشْكِلَةً فَبَيَّنَهَا.
Şerhin (açmanın) tefsirindeki ikinci vecih: Bir kimse durumunu açığa çıkarıp açıkladığında “Falan işini şerhetti”, müşkil bir meseleyi açıklığa kavuşturduğunda da “Meseleyi şerhetti” denir.
وَاعْلَمْ أَنَّ لَفْظَ الشَّرْحِ غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِالْجَانِبِ الْحَقِّ لِأَنَّهُ وَارِدٌ فِي الْإِسْلَامِ فِي قَوْلِهِ أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ [الزُّمَرِ ٢٢] وَفِي الْكُفْرِ فِي قَوْلِهِ وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً [النَّحْلِ ١٠٦]
Bil ki “şerh” (açma/genişletme) lafzı hak tarafına mahsus değildir. Çünkü İslam hakkında O'nun “Allah'ın göğsünü İslam'a açtığı kimse...” [Zümer 22] buyruğunda; küfür hakkında ise “Fakat kim göğsünü küfre açarsa...” [Nahl 106] buyruğunda vârit olmuştur.
قَالَ الْمُفَسِّرُونَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ سئل رسول الله ﵌ وَقِيلَ لَهُ كَيْفَ يَشْرَحُ اللَّهُ صَدْرَهُ؟ فَقَالَ ﵇ «يَقْذِفُ فِيهِ نُورًا حَتَّى يَنْفَسِحَ وَيَنْشَرِحَ» فَقِيلَ لَهُ وَهَلْ لِذَلِكَ مِنْ أَمَارَةٍ يُعْرَفُ بِهَا؟ فَقَالَ ﵇ «الْإِنَابَةُ إِلَى دَارِ الْخُلُودِ وَالتَّجَافِي عَنْ دَارِ الْغُرُورِ وَالِاسْتِعْدَادُ لِلْمَوْتِ قَبْلَ نُزُولِ الْمَوْتِ»
Müfessirler dediler ki: Bu ayet indiğinde Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e sorulup “Allah onun göğsünü nasıl açar?” denildi. O [aleyhisselâm] da şöyle buyurdu: «Onun içine genişleyip ferahlayacağı bir nur bırakır.» Ona: “Bunun kendisiyle bilineceği bir alameti var mıdır?” denildi. O [aleyhisselâm]: «Ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzaklaşmak ve ölüm inmeden önce ölüme hazırlanmaktır» buyurdu.
وَأَقُولُ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ أَدَلِّ الدَّلَائِلِ عَلَى صِحَّةِ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي تَفْسِيرِ شَرْحِ اللَّهِ الصَّدْرَ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا تَصَوَّرَ أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِعَمَلِ الْآخِرَةِ زَائِدُ النَّفْعِ وَالْخَيْرِ وَأَنَّ الِاشْتِغَالَ بِعَمَلِ الدُّنْيَا زَائِدُ الضَّرَرِ وَالشَّرِّ فَإِذَا حَصَلَ الْجَزْمُ بِذَلِكَ إِمَّا بِالْبُرْهَانِ أَوْ بِالتَّجْرِبَةِ أَوِ التَّقْلِيدِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَتَرَتَّبَ عَلَى حُصُولِ هَذَا الِاعْتِقَادِ حُصُولُ الرَّغْبَةِ فِي الْآخِرَةِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنَ الْإِنَابَةِ إِلَى دَارِ الْخُلُودِ وَالنَّفْرَةِ عَنْ دَارِ الدُّنْيَا وَهُوَ الْمُرَادُ مِنَ التَّجَافِي عَنْ دَارِ الْغُرُورِ وَأَمَّا الِاسْتِعْدَادُ لِلْمَوْتِ قَبْلَ نُزُولِ الْمَوْتِ فَهُوَ مُشْتَمِلٌ عَلَى الْأَمْرَيْنِ أَعْنِي النَّفْرَةَ عَنِ الدُّنْيَا وَالرَّغْبَةَ فِي الْآخِرَةِ.
Derim ki: Bu hadis, Allah'ın göğsü açması tefsirinde zikrettiğimiz şeyin doğruluğuna en açık delillerdendir. Bunun açıklaması şudur: İnsan ahiret ameliyle meşgul olmanın faydasının ve hayrının çok, dünya ameliyle meşgul olmanın ise zararının ve şerrinin çok olduğunu tasavvur ettiğinde; bu husus ister delille, ister tecrübeyle, ister taklitle olsun kesinlik kazandığında, bu inancın hasıl olmasına bağlı olarak ahirete rağbetin meydana gelmesi zorunlu olur ki “ebediyet yurduna yönelmek”ten murat budur; dünya yurdundan nefret meydana gelmesi zorunlu olur ki “aldanış yurdundan uzaklaşmak”tan murat da budur. Ölüm inmeden önce ölüme hazırlanmaya gelince; bu her iki hususu, yani dünyadan nefret etmeyi ve ahirete rağbet etmeyi içermektedir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ الدَّاعِي إِلَى الْفِعْلِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَحْصُلَ قَبْلَ حُصُولِ الْفِعْلِ وَشَرْحُ الصَّدْرِ لِلْإِيمَانِ عِبَارَةٌ عَنْ حُصُولِ الدَّاعِي إِلَى الْإِيمَانِ فَلِهَذَا الْمَعْنَى أَشْعَرَ ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ بِأَنَّ شَرْحَ الصَّدْرِ مُتَقَدِّمٌ عَلَى حُصُولِ الْإِسْلَامِ وَكَذَا الْقَوْلُ فِي جَانِبِ الْكُفْرِ.
Bunu bildiğine göre deriz ki: Fiile sevk eden dâiyenin (itici sebebin), fiilin meydana gelmesinden önce meydana gelmesi zorunludur. Göğsün imana açılması da imana sevk eden dâiyenin meydana gelmesinden ibarettir. İşte bu manadan dolayı bu ayetin zahiri, göğsün açılmasının İslam'ın meydana gelmesinden önce olduğunu hissettirmiştir. Küfür tarafındaki söz de böyledir.
أَمَّا قَوْلُهُ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً فَفِيهِ مَبَاحِثُ الْبَحْثُ الْأَوَّلُ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ ضَيْقًا سَاكِنَةَ الْيَاءِ وَكَذَا فِي كُلِّ الْقُرْآنِ وَالْبَاقُونَ مُشَدَّدَةَ الْيَاءِ مَكْسُورَةً فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُشَدَّدُ وَالْمُخَفَّفُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ كَسَيِّدٍ وَسَيْدٍ وَهَيِّنٍ وَهَيْنٍ وَلَيِّنٍ وَلَيْنٍ وَمَيِّتٍ وَمَيْتٍ وَقَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ حَرِجًا بِكَسْرِ الرَّاءِ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا قَالَ الْفَرَّاءُ وَهُوَ فِي كَسْرِهِ وَنَصْبِهِ بِمَنْزِلَةِ الْوَجَلِ وَالْوَجِلِ وَالْقَرَدِ وَالْقَرِدِ وَالدَّنَفِ وَالدَّنِفِ قَالَ الزَّجَّاجُ الْحَرَجُ فِي اللُّغَةِ أَضْيَقُ الضِّيقِ وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ ضَيِّقٌ جِدًّا
O'nun “Kimi de saptırmak isterse onun göğsünü dar ve sıkıntılı kılar...” buyruğuna gelince, bunda birkaç bahis vardır: Birinci bahis: İbn Kesîr, Kur'an'ın tamamında olduğu gibi burada da yâ harfini sakin olarak {ضَيْقًا} şeklinde; diğerleri ise yâ harfini şeddeli ve kesreli olarak [Dayyikan] şeklinde okumuşlardır. Şeddeli olan ile hafif (şeddesiz) olanın, seyyid/seyd, heyyin/heyn, leyyin/leyn ve meyyit/meyt kelimelerinde olduğu gibi aynı anlamda olması muhtemeldir. Nâfi‘ ile Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr râ harfinin kesresiyle {حَرِجًا} şeklinde; diğerleri ise râ'nın fethasıyla {حَرَجًا} şeklinde okumuşlardır. Ferrâ demiştir ki: Bu kelime [râ'nın] kesresi ve fethası (nasbı) bakımından vecel/vecil, kared/karid ve denef/denif gibidir. Zeccâc ise: “Lügatte harac, darlığın en dar olanıdır ve anlamı onun son derece dar olduğudur” demiştir.
فَمَنْ قَالَ إِنَّهُ رَجُلٌ حَرَجُ الصَّدْرِ بِفَتْحِ الرَّاءِ فَمَعْنَاهُ ذُو حَرَجٍ فِي صَدْرِهِ وَمَنْ قَالَ حَرِجَ جَعَلَهُ فَاعِلًا وَكَذَلِكَ رَجُلٌ دَنَفٌ ذُو دَنَفٍ وَدَنِفٌ نَعْتٌ.
Dolayısıyla râ harfinin fethasıyla “raculün haracu's-sadr” diyen kimseye göre bunun manası “göğsünde sıkıntı/darlık bulunan kimse” demektir. “Haric” diyen kimse ise onu fâil (sıfat-ı müşebbehe) kılmıştır. Tıpkı “raculün denaf”ın “hastalık sahibi”, “denif”in ise sıfat olması gibi.
الْبَحْثُ الثَّانِي قَالَ بَعْضُهُمْ الْحَرِجُ بِكَسْرِ الرَّاءِ الضَّيِّقُ وَالْحَرَجُ بِالْفَتْحِ جَمْعُ حَرَجَةٍ وَهُوَ الْمَوْضِعُ الْكَثِيرُ الْأَشْجَارِ الَّذِي لَا تَنَالُهُ الرَّاعِيَةُ. وَحَكَى الْوَاحِدِيُّ فِي هَذَا الْبَابِ حِكَايَتَيْنِ إِحْدَاهُمَا رُوِيَ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ وَقَالَ هَلْ هَاهُنَا أَحَدٌ مِنْ بَنِي بَكْرٍ. قَالَ رَجُلٌ نَعَمْ. قَالَ مَا الْحَرَجَةُ فِيكُمْ. قَالَ الْوَادِي الْكَثِيرُ الشَّجَرِ الْمُشْتَبِكُ الَّذِي لَا طَرِيقَ فِيهِ. فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ كَذَلِكَ قَلْبُ الْكَافِرِ. وَالثَّانِيَةُ رَوَى الْوَاحِدِيُّ عَنْ أَبِي الصَّلْتِ الثَّقَفِيِّ قَالَ قَرَأَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ هَذِهِ الْآيَةَ ثُمَّ قَالَ ائْتُونِي بِرَجُلٍ مِنْ كِنَانَةَ جَعَلُوهُ رَاعِيًا فَأَتَوْا بِهِ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ يَا فَتَى مَا الْحَرَجَةُ فِيكُمْ. قَالَ الْحَرَجَةُ فِينَا الشَّجَرَةُ تُحْدِقُ بِهَا الْأَشْجَارُ فَلَا يَصِلُ إِلَيْهَا رَاعِيَةٌ وَلَا وحشية. فقال عمر وكذلك قَلْبُ الْكَافِرِ لَا يَصِلُ إِلَيْهِ شَيْءٌ مِنَ الْخَيْرِ.
İkinci bahis: Bazıları şöyle demiştir: Râ harfinin kesresiyle “el-haric”, dar demektir. Fetha ile “el-harac” ise “harace” kelimesinin çoğuludur ki bu da otlayan hayvanların ulaşamadığı, ağaçları çok olan yerdir. Vâhidî bu babda iki rivayet nakletmiştir: Birincisi: Ubeyd b. Umeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre İbn Abbâs bu ayeti okumuş ve: “Burada Benî Bekr'den kimse var mı?” demiştir. Bir adam: “Evet” deyince, “Sizde ‘harace’ nedir?” diye sormuştur. Adam: “İçinde yol bulunmayan, birbirine girmiş çok ağaçlı vadidir” demiştir. Bunun üzerine İbn Abbâs: “Kâfirin kalbi de işte böyledir” demiştir. İkincisi: Vâhidî'nin Ebü's-Salt es-Sekafî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu anh] bu ayeti okudu, sonra: “Bana Kinâne kabilesinden çobanlık yapan bir adam getirin” dedi. Onu getirdiklerinde Ömer ona: “Ey genç! Sizde ‘harace’ nedir?” dedi. O da: “Bizde ‘harace’, etrafını ağaçların sardığı, dolayısıyla ne otlayan bir hayvanın ne de yabani bir hayvanın kendisine ulaşamadığı ağaçtır” dedi. Bunun üzerine Ömer: “Kâfirin kalbi de böyledir, ona hayırdan hiçbir şey ulaşmaz” dedi.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ فَفِيهِ بَحْثَانِ الْبَحْثُ الْأَوَّلُ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرِ يَصْعَدُ سَاكِنَةَ الصَّادِ وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ يَصَّاعَدُ بِالْأَلِفِ وَتَشْدِيدِ الصَّادِ بِمَعْنَى يَتَصَاعَدُ وَالْبَاقُونَ يَصَّعَّدُ بِتَشْدِيدِ الصَّادِ وَالْعَيْنِ بِغَيْرِ أَلِفٍ أَمَّا قِرَاءَةُ ابْنِ كَثِيرٍ يَصْعَدُ فَهِيَ مِنَ الصُّعُودِ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ فِي نُفُورِهِ عَنِ الْإِسْلَامِ وَثِقَلِهِ عَلَيْهِ بِمَنْزِلَةِ مِنْ تَكَلَّفَ الصُّعُودَ إِلَى السَّمَاءِ فَكَمَا أَنَّ ذَلِكَ التَّكْلِيفَ ثَقِيلٌ عَلَى الْقَلْبِ فَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ ثَقِيلٌ عَلَى قَلْبِ الْكَافِرِ وَأَمَّا قِرَاءَةُ أَبِي بَكْرٍ يَصَّاعَدُ فَهُوَ مِثْلُ يَتَصَاعَدُ. وَأَمَّا قِرَاءَةُ الْبَاقِينَ يَصَّعَّدُ فَهِيَ بِمَعْنَى يَتَصَعَّدُ فَأُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الصَّادِ وَمَعْنَى يَتَصَعَّدُ يَتَكَلَّفُ مَا يَثْقُلُ عَلَيْهِ.
Allah Teâlâ'nın “Sanki göğe tırmanıyormuş gibi...” buyruğuna gelince, bunda iki bahis vardır: Birinci bahis: İbn Kesîr sâd harfinin sükûnuyla {يَصْعَدُ} şeklinde; Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr elifle ve sâd'ın şeddesiyle {يَتَصَاعَدُ} anlamında {يَصَّاعَدُ} şeklinde; diğerleri ise elifsiz olarak sâd ve ayn'ın şeddesiyle {يَصَّعَّدُ} şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr'in {يَصْعَدُ} kıraatine gelince, bu “suûd” (yükselmek) kökündendir. Manası şudur: O, İslam'dan nefret etmesi ve onun kendisine ağır gelmesi hususunda, göğe çıkmaya zorlanan kimse gibidir. Nasıl ki bu mükellefiyet kalbe ağır gelirse, aynı şekilde iman da kâfirin kalbine öyle ağır gelir. Ebû Bekr'in {يَصَّاعَدُ} kıraati ise {يَتَصَاعَدُ} gibidir. Diğerlerinin {يَصَّعَّدُ} kıraatine gelince, bu {يَتَصَعَّدُ} anlamındadır; tâ harfi sâd harfine idgam edilmiştir. “Yetesassa'adu”nun manası ise kendisine ağır gelen şeye zorla katlanmaktır.
الْبَحْثُ الثَّانِي فِي كَيْفِيَّةِ هَذَا التَّشْبِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ كَمَا أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا كُلِّفَ الصُّعُودَ إِلَى السَّمَاءِ ثَقُلَ ذَلِكَ التَّكْلِيفُ عَلَيْهِ وَعَظُمَ وَصَعُبَ عَلَيْهِ وَقَوِيَتْ نَفْرَتُهُ عَنْهُ فَكَذَلِكَ الْكَافِرُ يَثْقُلُ عَلَيْهِ الْإِيمَانُ وَتَعْظُمُ نَفْرَتُهُ عَنْهُ. وَالثَّانِي أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ أَنَّ قَلْبَهُ يَنْبُو عَنِ الْإِسْلَامِ وَيَتَبَاعَدُ عَنْ قَبُولِ الْإِيمَانِ فَشَبَّهَ ذَلِكَ الْبُعْدَ بِبُعْدِ مَنْ يَصْعَدُ مِنَ الْأَرْضِ إِلَى السَّمَاءِ.
İkinci bahis: Bu benzetmenin keyfiyetinde iki vecih vardır: Birincisi: Nasıl ki insana göğe çıkmak teklif edildiğinde bu teklif ona ağır gelir, büyür, zorlaşır ve ondan nefret etmesi güçlenirse; kâfire de iman aynı şekilde ağır gelir ve ondan nefret etmesi büyür. İkincisi: Takdirin “Onun kalbi İslam'dan kaçar ve imanı kabul etmekten uzaklaşır” şeklinde olmasıdır; böylece bu uzaklığı yerden göğe çıkan kimsenin uzaklığına benzetmiştir.
أَمَّا قوله كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فَفِيهِ بَحْثَانِ الْبَحْثُ الْأَوَّلُ الْكَافُ فِي قَوْلِهِ كَذلِكَ يُفِيدُ التَّشْبِيهَ بِشَيْءٍ وَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ التَّقْدِيرُ أَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَيْهِمْ كَجَعْلِهِ ضِيقَ الصَّدْرِ فِي قُلُوبِهِمْ. وَالثَّانِي قَالَ الزَّجَّاجُ التَّقْدِيرُ مِثْلُ مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ.
O'nun “Allah inanmayanların üzerine murdarlığı (azabı) işte böyle verir” buyruğuna gelince, bunda iki bahis vardır: Birinci bahis: “Böylece/İşte böyle” buyruğundaki kâf harfi bir şeye benzetmeyi ifade eder ve bunda iki vecih vardır: Birincisi: Takdirin “Allah'ın onların üzerine murdarlığı vermesi, kalplerine göğüs darlığı vermesi gibidir” şeklinde olmasıdır. İkincisi: Zeccâc demiştir ki: Takdir “Sana anlattığımız gibi Allah murdarlığı verir” şeklindedir.
الْبَحْثُ الثَّانِي اخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ الرِّجْسَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ هُوَ الشَّيْطَانُ يُسَلِّطُهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَقَالَ مُجَاهِدٌ الرِّجْسَ مَا لَا خَيْرَ فِيهِ. وَقَالَ عَطَاءٌ الرِّجْسَ الْعَذَابُ وَقَالَ الزَّجَّاجُ الرِّجْسَ اللَّعْنَةُ فِي الدُّنْيَا وَالْعَذَابُ فِي الْآخِرَةِ.
İkinci bahis: “Rics” kelimesinin tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs: “O, Allah'ın onların üzerine musallat ettiği şeytandır” demiştir. Mücâhid: “Rics, içinde hayır olmayan şeydir” demiştir. Atâ: “Rics, azaptır” demiştir. Zeccâc ise: “Rics, dünyada lanet, ahirette ise azaptır” demiştir.
وَلْنَخْتِمْ تَفْسِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا
Bu ayetin tefsirini şu rivayetle bitirelim:
رُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ أَنَّهُ قَالَ تَذَاكَرْنَا فِي أَمْرِ الْقَدَرِيَّةِ عِنْدَ ابْنِ عُمَرَ فَقَالَ لُعِنَتِ الْقَدَرِيَّةُ عَلَى لِسَانِ سَبْعِينَ نبيا منهم نبينا ﵌ فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نَادَى مُنَادٍ وَقَدْ جُمِعَ النَّاسُ بِحَيْثُ يَسْمَعُ الْكُلُّ أَيْنَ خُصَمَاءُ اللَّهِ فَتَقُومُ الْقَدَرِيَّةُ وَقَدْ أَوْرَدَ الْقَاضِي هَذَا الْحَدِيثَ فِي تَفْسِيرِهِ.
Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: İbn Ömer'in yanında Kaderiyye'nin durumunu müzakere ettik. Bunun üzerine o şöyle dedi: “Kaderiyye, aralarında bizim Peygamberimiz [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in de bulunduğu yetmiş peygamberin diliyle lanetlenmiştir. Kıyamet günü olduğunda insanlar herkesin duyacağı şekilde toplandığı zaman bir münadi ‘Allah'ın hasımları nerede?’ diye seslenir ve Kaderiyye ayağa kalkar.” Kādî [Abdülcebbâr] bu hadisi tefsirinde zikretmiştir.
وَقَالَ هَذَا
Ve şöyle demiştir: “Bu
الْحَدِيثُ مِنْ أَقْوَى مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَدَرِيَّةَ هُمُ الَّذِينَ يَنْسِبُونَ أَفْعَالَ الْعِبَادِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى قَضَاءً وَقَدَرًا وَخَلْقًا لِأَنَّ الَّذِينَ يَقُولُونَ هَذَا الْقَوْلَ هُمْ خُصَمَاءُ اللَّهِ لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ لِلَّهِ أَيُّ ذَنْبٍ لَنَا حَتَّى تُعَاقِبَنَا وَأَنْتَ الَّذِي خَلَقْتَهُ فِينَا وَأَرَدْتَهُ مِنَّا وَقَضَيْتَهُ عَلَيْنَا وَلَمْ تَخْلُقْنَا إِلَّا لَهُ وَمَا يَسَّرْتَ لَنَا غَيْرَهُ فَهَؤُلَاءِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونُوا خُصَمَاءَ اللَّهِ بِسَبَبِ هَذِهِ الْحُجَّةِ أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ مَكَّنَ وَأَزَاحَ الْعِلَّةَ وَإِنَّمَا أَتَى الْعَبْدُ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ فَكَلَامُهُ مُوَافِقٌ لِمَا يُعَامَلُ بِهِ مِنْ إِنْزَالِ الْعُقُوبَةِ فَلَا يَكُونُونَ خُصَمَاءَ اللَّهِ بَلْ يَكُونُونَ مُنْقَادِينَ لِلَّهِ هَذَا كَلَامُ الْقَاضِي وَهُوَ عَجِيبٌ جِدًّا وَذَلِكَ لِأَنَّهُ يُقَالُ لَهُ يَبْعُدُ مِنْكَ أَنَّكَ مَا عَرَفْتَ مِنْ مَذَاهِبِ خُصُومِكَ أَنَّهُ لَيْسَ لِلْعَبْدِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ وَلَا اسْتِحْقَاقٌ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ وَأَنَّ كُلَّ مَا يَفْعَلُهُ الرَّبُّ فِي الْعَبْدِ فَهُوَ حِكْمَةٌ وَصَوَابٌ وَلَيْسَ لِلْعَبْدِ عَلَى الرَّبِّ اعْتِرَاضٌ وَلَا مُنَاظَرَةٌ فَكَيْفَ يَصِيرُ الْإِنْسَانُ الَّذِي هَذَا دِينُهُ وَاعْتِقَادُهُ خَصْمًا لِلَّهِ تَعَالَى. أَمَّا الَّذِينَ يَكُونُونَ خُصَمَاءَ لِلَّهِ فَهُمُ الْمُعْتَزِلَةُ وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ أَنَّهُ يَدَّعِي عَلَيْهِ وُجُوبَ الثَّوَابِ وَالْعِوَضِ وَيَقُولُ لَوْ لَمْ تُعْطِنِي ذَلِكَ لَخَرَجْتَ عَنِ الْإِلَهِيَّةِ وَصِرْتَ مَعْزُولًا عَنِ الرُّبُوبِيَّةِ وَصِرْتَ مِنْ جُمْلَةِ السُّفَهَاءِ فَهَذَا الَّذِي مَذْهَبُهُ وَاعْتِقَادُهُ ذَلِكَ هُوَ الْخَصْمُ لِلَّهِ تَعَالَى. وَالثَّانِي أَنَّ مَنْ وَاظَبَ عَلَى الْكُفْرِ سَبْعِينَ سَنَةً ثُمَّ إِنَّهُ فِي آخِرِ زَمَنِ حَيَاتِهِ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ عَنِ الْقَلْبِ ثُمَّ مَاتَ ثُمَّ إِنَّ رَبَّ الْعَالَمِينَ أَعْطَاهُ النِّعَمَ الْفَائِقَةَ وَالدَّرَجَاتِ الزَّائِدَةَ أَلْفَ أَلْفِ سَنَةٍ ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يَقْطَعَ تِلْكَ النِّعَمَ عَنْهُ لَحْظَةً وَاحِدَةً فَذَلِكَ الْعَبْدُ يَقُولُ أَيُّهَا الْإِلَهُ إِيَّاكَ ثُمَّ إِيَّاكَ أَنْ تَتْرُكَ ذَلِكَ لَحْظَةً وَاحِدَةً فَإِنَّكَ إِنْ تَرَكْتَهُ لَحْظَةً وَاحِدَةً صِرْتَ مَعْزُولًا عَنِ الْإِلَهِيَّةِ/ وَالْحَاصِلُ أَنَّ إِقْدَامَ ذَلِكَ الْعَبْدِ عَلَى ذَلِكَ الْإِيمَانِ لَحْظَةً وَاحِدَةً أَوْجَبَ عَلَى الْإِلَهِ إِيصَالَ تِلْكَ النِّعَمِ مُدَّةً لَا آخِرَ لَهَا وَلَا طَرِيقَ لَهُ الْبَتَّةَ إِلَى الْخَلَاصِ عَنْ هَذِهِ الْعُهْدَةِ فَهَذَا هُوَ الْخُصُومَةُ. أَمَّا مَنْ يَقُولُ إِنَّهُ لَا حَقَّ لِأَحَدٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَكُلُّ مَا يُوصَلُ إِلَيْهِمْ مِنَ الثَّوَابِ فَهُوَ تَفَضُّلٌ وَإِحْسَانٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَهَذَا لَا يَكُونُ خَصْمًا.
hadis, Kaderiyye'nin kaza, kader ve yaratma olarak kulların fiillerini Allah Teâlâ'ya nispet edenler olduğuna delalet eden en güçlü delillerdendir. Çünkü bu sözü söyleyenler Allah'ın hasımlarıdır; zira onlar Allah'a şöyle derler: ‘Onu bizim içimizde yaratan, bizden isteyen, aleyhimize takdir eden, bizi ancak onun için yaratan ve bizim için ondan başkasını kolaylaştırmayan Sen olduğun halde bizim ne günahımız var ki bizi cezalandırıyorsun?’ Dolayısıyla bunlar bu hüccet sebebiyle mutlaka Allah'ın hasımları olurlar. ‘Allah imkân verdi ve mazereti ortadan kaldırdı; kul ise [kötülüğü] ancak kendi tarafından getirdi’ diyenlere gelince, onların sözü cezanın indirilmesi şeklindeki muameleye uygundur. Dolayısıyla onlar Allah'ın hasımları olmazlar, bilakis Allah'a boyun eğenler olurlar.” Bu, Kādî'nin sözüdür ve son derece şaşırtıcıdır. Çünkü ona şöyle denilir: Hasımlarının mezhebinden, hiçbir vecihle kulun Allah'a karşı bir hücceti ve hak edişi olmadığını, Rabbin kul hakkında yaptığı her şeyin hikmet ve isabet olduğunu, kulun Rabbe karşı hiçbir itirazı ve münazarasının bulunmadığını bilmemen senden beklenmeyecek bir şeydir! Dini ve inancı bu olan bir insan nasıl Allah Teâlâ'ya hasım olabilir? Allah'ın hasımları olanlar ise ancak Mu'tezile'dir. Bunun açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: Onlar sevap ve ivazın (karşılığın) Allah'a vacip olduğunu iddia eder ve “Eğer bana bunu vermezsen ilahlıktan çıkarsın, rububiyetten azledilmiş ve sefihler zümresinden olursun” derler. İşte mezhebi ve inancı bu olan kimse, Allah Teâlâ'nın hasmıdır. İkincisi: Yetmiş yıl küfür üzere devam eden, sonra hayatının son anında kalpten “Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh” deyip ölen bir kimseye Âlemlerin Rabbi milyonlarca yıl üstün nimetler ve yüce dereceler verse, sonra o nimetleri ondan bir anlığına kesmek istese, o kul şöyle der: “Ey İlah! Sakın ha sakın bunu bir anlığına dahi terk etme! Çünkü sen bunu bir anlığına terk edersen ilahlıktan azledilmiş olursun.” Hasılı o kulun o imana bir anlığına girişmesi, İlah üzerine o nimetleri sonsuza kadar ulaştırmayı vacip kılmıştır ve O'nun için bu sorumluluktan kurtulmanın kesinlikle hiçbir yolu yoktur. İşte hasımlık budur! “Meleklerden ve peygamberlerden hiçbir kimsenin Allah Teâlâ üzerinde bir hakkı yoktur; onlara ulaştırılan her sevap Allah Teâlâ'dan bir lütuf ve ihsandır” diyen kimseye gelince, bu kimse hasım olmaz.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ فِي تَقْرِيرِ هَذِهِ الْخُصُومَةِ مَا حُكِيَ أَنَّ الشَّيْخَ أَبَا الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيَّ لَمَّا فَارَقَ مَجْلِسَ أُسْتَاذِهِ أَبِي عَلِيٍّ الْجُبَّائِيِّ وَتَرَكَ مَذْهَبَهُ وَكَثُرَ اعْتِرَاضُهُ عَلَى أَقَاوِيلِهِ عَظُمَتِ الْوَحْشَةُ بَيْنَهُمَا فَاتَّفَقَ أَنَّ يَوْمًا مِنَ الْأَيَّامِ عَقَدَ الْجُبَّائِيُّ مَجْلِسَ التَّذْكِيرِ وَحَضَرَ عِنْدَهُ عَالَمٌ مِنَ النَّاسِ وَذَهَبَ الشَّيْخُ أَبُو الْحَسَنِ إِلَى ذَلِكَ الْمَجْلِسِ وَجَلَسَ فِي بَعْضِ الْجَوَانِبِ مُخْتَفِيًا عَنِ الْجُبَّائِيِّ وَقَالَ لِبَعْضِ مَنْ حَضَرَ هُنَاكَ مِنَ الْعَجَائِزِ إِنِّي أُعَلِّمُكِ مَسْأَلَةً فَاذْكُرِيهَا لِهَذَا الشَّيْخِ قُولِي لَهُ كَانَ لِي ثَلَاثَةٌ مِنَ الْبَنِينَ وَاحِدٌ كَانَ فِي غَايَةِ الدِّينِ وَالزُّهْدِ وَالثَّانِي كَانَ فِي غَايَةِ الْكُفْرِ وَالْفِسْقِ وَالثَّالِثُ كَانَ صَبِيًّا لَمْ يَبْلُغْ فَمَاتُوا عَلَى هَذِهِ الصِّفَاتِ فَأَخْبِرْنِي أَيُّهَا الشَّيْخُ عَنْ أَحْوَالِهِمْ. فَقَالَ الْجُبَّائِيُّ أَمَّا الزَّاهِدُ فَفِي دَرَجَاتِ الْجَنَّةِ وَأَمَّا الْكَافِرُ فَفِي دَرَكَاتِ النَّارِ وَأَمَّا الصَّبِيُّ فَمِنْ أَهْلِ السَّلَامَةِ. قَالَ قُولِي لَهُ لَوْ أَنَّ الصَّبِيَّ أَرَادَ أَنْ يَذْهَبَ إِلَى تِلْكَ الدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةِ الَّتِي حَصَلَ فِيهَا أَخُوهُ الزَّاهِدُ هَلْ يُمْكِنُ مِنْهُ. فَقَالَ الْجُبَّائِيُّ لَا لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ لَهُ إِنَّمَا وَصَلَ إِلَى تِلْكَ الدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةِ بِسَبَبِ أَنَّهُ أَتْعَبَ نَفْسَهُ فِي الْعِلْمِ وَالْعَمَلِ وَأَنْتَ فَلَيْسَ مَعَكَ ذَاكَ فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ قُولِي لَهُ لَوْ أَنَّ الصَّبِيَّ حِينَئِذٍ يَقُولُ يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ لَيْسَ الذَّنْبُ لِي لِأَنَّكَ أَمَتَّنِي قَبْلَ الْبُلُوغِ وَلَوْ أَمْهَلْتَنِي فَرُبَّمَا زِدْتُ عَلَى أَخِي الزَّاهِدِ فِي الزُّهْدِ وَالدِّينِ. فَقَالَ الْجُبَّائِيُّ يَقُولُ اللَّهُ لَهُ عَلِمْتُ أَنَّكَ لَوْ عِشْتَ لَطَغَيْتَ وَكَفَرْتَ وَكُنْتَ تَسْتَوْجِبُ النَّارَ فَقَبْلَ أَنْ تَصِلَ إِلَى تِلْكَ الْحَالَةِ رَاعَيْتُ مَصْلَحَتَكَ وَأَمَتُّكَ حَتَّى تَنْجُوَ مِنَ الْعِقَابِ فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ قُولِي لَهُ لَوْ أَنَّ الْأَخَ الْكَافِرَ الْفَاسِقَ رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ فَقَالَ يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ وَيَا أَحْكَمَ الْحَاكِمِينَ وَيَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ كَمَا عَلِمْتَ مِنْ ذَلِكَ الْأَخِ الصَّغِيرِ أَنَّهُ لَوْ بَلَغَ
Bu hasımlığın açıklanmasındaki üçüncü vecih şudur: Rivayet edildiğine göre Şeyh Ebü'l-Hasan el-Eş'arî, hocası Ebû Ali el-Cübbâî'nin meclisinden ayrılıp onun mezhebini terk ettiğinde ve onun sözlerine itirazları çoğaldığında aralarındaki soğukluk büyümüştü. Günlerden bir gün Cübbâî bir vaaz meclisi kurdu ve yanında pek çok insan toplandı. Şeyh Ebü'l-Hasan da o meclise gitti ve Cübbâî'den gizlenerek bir köşeye oturdu. Orada bulunan yaşlı kadınlardan birine şöyle dedi: “Ben sana bir mesele öğreteyim, sen bunu şu şeyhe sor ve ona de ki: ‘Benim üç oğlum vardı; biri son derece dindar ve zâhid idi, ikincisi son derece kâfir ve fâsık idi, üçüncüsü ise henüz büluğa ermemiş bir çocuktu. Bu sıfatlar üzere vefat ettiler. Ey şeyh, bana onların durumlarını haber ver.’” Bunun üzerine Cübbâî dedi ki: “Zâhid olan cennetin derecelerindedir, kâfir olan cehennemin derekelerindedir (en aşağı tabakalarındadır), çocuk ise kurtuluş ehlindendir.” Eş'arî kadına: “Ona de ki: Şayet çocuk, zâhid kardeşinin ulaştığı o yüce derecelere gitmek istese buna imkân verilir mi?” dedi. Cübbâî: “Hayır, çünkü Allah ona ‘O, o yüce derecelere ancak ilim ve amelde nefsini yorduğu için ulaştı; senin yanında ise bu yoktur’ der” dedi. Ebü'l-Hasan: “Ona de ki: Şayet çocuk o vakit ‘Ey Âlemlerin Rabbi! Benim bir günahım yok, çünkü beni büluğdan önce öldürdün; şayet bana mühlet verseydin belki de zühd ve dinde zâhid kardeşimi de geçerdim’ derse [ne olur]?” dedi. Cübbâî dedi ki: “Allah ona şöyle der: ‘Ben bildim ki şayet yaşasaydın azar, kâfir olur ve cehennemi hak ederdin. Ben de sen o hale ulaşmadan önce senin maslahatını gözettim ve azaptan kurtulasın diye seni öldürdüm.’” Ebü'l-Hasan: “Ona de ki: Şayet kâfir ve fâsık olan kardeş cehennemin en alt tabakasından başını kaldırıp da ‘Ey Âlemlerin Rabbi, ey hüküm verenlerin en hayırlısı ve ey merhametlilerin en merhametlisi! O küçük kardeş hakkında büluğa erseydi
كَفَرَ عَلِمْتَ مِنِّي ذَلِكَ فَلِمَ رَاعَيْتَ مَصْلَحَتَهُ وَمَا رَاعَيْتَ مَصْلَحَتِي؟ قَالَ الرَّاوِي: فَلَمَّا وَصَلَ الْكَلَامُ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ انْقَطَعَ الْجُبَّائِيُّ. فَلَمَّا نَظَرَ رَأَى أَبَا الْحَسَنِ فَعَلِمَ أَنَّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ مِنْهُ لَا مِنَ الْعَجُوزِ ثُمَّ إِنَّ أَبَا الْحُسَيْنِ الْبَصْرِيَّ جَاءَ بَعْدَ أَرْبَعَةِ أَدْوَارٍ أَوْ أَكْثَرَ مِنْ بَعْدِ الْجُبَّائِيِّ فَأَرَادَ أَنْ يُجِيبَ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ فَقَالَ: نَحْنُ لَا نَرْضَى فِي حَقِّ هَؤُلَاءِ الْإِخْوَةِ الثَّلَاثَةِ بِهَذَا الْجَوَابِ الَّذِي ذَكَرْتُمْ بَلْ لَنَا هَاهُنَا جَوَابَانِ آخَرَانِ سِوَى مَا ذَكَرْتُمْ ثُمَّ قَالَ: وَهُوَ مَبْنِيٌّ عَلَى مَسْأَلَةٍ اخْتَلَفَ شُيُوخُنَا فِيهَا وَهِيَ أَنَّهُ هَلْ يَجِبُ عَلَى اللَّهِ أَنْ يُكَلِّفَ الْعَبْدَ أَمْ لَا؟ فَقَالَ الْبَصْرِيُّونَ:
kâfir olacağını bildiğin gibi benim hakkımda da bunu bildin; öyleyse niçin onun maslahatını gözettin de benim maslahatımı gözetmedin?’ derse [ne olur]?” dedi. Râvi dedi ki: Söz buraya ulaşınca Cübbâî sustu kaldı (cevap veremedi). Bakınca Ebü'l-Hasan'ı gördü ve bu meselenin yaşlı kadından değil ondan kaynaklandığını anladı. Sonra Ebü'l-Hüseyin el-Basrî, Cübbâî'den dört nesil veya daha fazla zaman sonra gelip bu soruya cevap vermek istedi ve şöyle dedi: “Biz bu üç kardeş hakkında sizin zikrettiğiniz bu cevaba razı olmayız; bilakis bu hususta bizim, sizin zikrettiğinizin dışında iki cevabımız daha vardır.” Sonra dedi ki: “Bu, hocalarımızın ihtilaf ettiği bir meseleye dayanmaktadır; o da kulun mükellef kılınmasının Allah'a vacip olup olmadığıdır.” Basralılar dediler ki:
التَّكْلِيفُ مَحْضُ التَّفَضُّلِ وَالْإِحْسَانِ وَهُوَ غَيْرُ وَاجِبٍ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَقَالَ الْبَغْدَادِيُّونَ: إِنَّهُ وَاجِبٌ/ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى. قَالَ: فَإِنْ فَرَّعْنَا عَلَى قَوْلِ الْبَصْرِيِّينَ فَلِلَّهِ تَعَالَى أَنْ يَقُولَ لِذَلِكَ الصَّبِيِّ إِنِّي طَوَّلْتُ عُمُرَ الْأَخِ الزَّاهِدِ وَكَلَّفْتُهُ عَلَى سَبِيلِ التَّفَضُّلِ وَلَمْ يَلْزَمْ مِنْ كَوْنِي مُتَفَضِّلًا عَلَى أَخِيكَ الزَّاهِدِ بِهَذَا الْفَضْلِ أَنْ أَكُونَ مُتَفَضِّلًا عَلَيْكَ بِمِثْلِهِ وَأَمَّا إِنْ فَرَّعْنَا عَلَى قَوْلِ الْبَغْدَادِيِّينَ فَالْجَوَابُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ إِطَالَةَ عُمُرِ أَخِيكَ وَتَوْجِيهَ التَّكْلِيفِ عَلَيْهِ كَانَ إِحْسَانًا فِي حَقِّهِ وَلَمْ يَلْزَمْ مِنْهُ عَوْدُ مَفْسَدَةٍ إِلَى الْغَيْرِ فَلَا جَرَمَ فَعَلْتُهُ وَأَمَّا إِطَالَةُ عُمُرِكَ وَتَوْجِيهُ التَّكْلِيفِ عَلَيْكَ كَانَ يَلْزَمُ مِنْهُ عَوْدُ مَفْسَدَةٍ إِلَى غَيْرِكَ فَلِهَذَا السَّبَبِ مَا فَعَلْتُ ذَلِكَ فِي حَقِّكَ فَظَهَرَ الْفَرْقُ. هَذَا تَلْخِيصُ كلام ابي الحسن الْبَصْرِيِّ سَعْيًا مِنْهُ فِي تَخْلِيصِ شَيْخِهِ الْمُتَقَدِّمِ عَنْ سُؤَالِ الْأَشْعَرِيِّ بَلْ سَعْيًا مِنْهُ فِي تَخْلِيصِ إِلَهِهِ عَنْ سُؤَالِ الْعَبْدِ وَأَقُولُ قَبْلَ الْخَوْضِ فِي الْجَوَابِ عَنْ كَلَامِ أَبِي الْحُسَيْنِ صِحَّةُ هَذِهِ الْمُنَاظَرَةِ الدَّقِيقَةِ بَيْنَ الْعَبْدِ وَبَيْنَ اللَّهِ إِنَّمَا لَزِمَتْ عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ أَصْحَابِنَا ﵏ فَلَا مُنَاظَرَةَ الْبَتَّةَ بَيْنَ الْعَبْدِ وَبَيْنَ الرَّبِّ وَلَيْسَ لِلْعَبْدِ أَنْ يَقُولَ لِرَبِّهِ لِمَ فَعَلْتَ كَذَا؟ أَوْ مَا فَعَلْتَ كَذَا فَثَبَتَ أَنَّ خُصَمَاءَ اللَّهِ هُمُ الْمُعْتَزِلَةُ لَا أَهْلُ السُّنَّةِ وَذَلِكَ يُقَوِّي غَرَضَنَا وَيُحَصِّلُ مَقْصُودَنَا ثُمَّ نَقُولُ:
“Mükellef kılmak sırf bir lütuf ve ihsandır, Allah Teâlâ'ya vacip değildir.” Bağdatlılar ise: “Bu, Allah Teâlâ'ya vaciptir” dediler. [Ebü'l-Hüseyin] dedi ki: “Şayet Basralıların kavline dayandıracak olursak, Allah Teâlâ'nın o çocuğa şöyle demesi mümkündür: ‘Ben zâhid kardeşin ömrünü uzattım ve bir lütuf olarak onu mükellef kıldım. Zâhid kardeşine bu faziletle lütufta bulunmuş olmam, senin hakkında da aynısıyla lütufta bulunmamı gerektirmez.’ Şayet Bağdatlıların kavline dayandıracak olursak cevap şöyle denilmesidir: ‘Kardeşinin ömrünü uzatmak ve ona teklif yöneltmek onun hakkında bir ihsandı ve bundan başkasına bir fesadın dönmesi gerekmiyordu; bu yüzden onu yaptım. Senin ömrünü uzatmak ve sana teklif yöneltmekten ise senden başkasına bir fesadın dönmesi gerekiyordu; işte bu sebeple senin hakkında bunu yapmadım.’ Böylece fark ortaya çıkmış oldu.” İşte bu, Ebü'l-Hüseyin el-Basrî'nin, önceki hocasını Eş'arî'nin sorusundan, hatta İlahını kulun sorusundan kurtarma gayretiyle sözünün özetidir. Ben Ebü'l-Hüseyin'in sözüne cevap vermeye girişmeden önce derim ki: Kul ile Allah arasındaki bu dakik münazaranın geçerliliği ancak Mu'tezile'nin kavli üzere lazım gelir. Bizim ashabımızın [rahimehumullâh] kavline göre ise kul ile Rab arasında asla bir münazara olamaz ve kulun Rabbine “Niçin şöyle yaptın?” veya “Şöyle yapmadın?” deme hakkı yoktur. Böylece sabit oldu ki Allah'ın hasımları Ehl-i Sünnet değil, Mu'tezile'dir. Bu da bizim gayemizi güçlendirir ve maksadımızı hasıl eder. Sonra biz deriz ki:
أَمَّا الْجَوَابُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنَّ إِطَالَةَ الْعُمُرِ وَتَوْجِيهَ التَّكْلِيفِ تَفَضُّلٌ فَيَجُوزُ أَنْ يَخُصَّ بِهِ بَعْضًا دُونَ بَعْضٍ فَنَقُولُ: هَذَا الْكَلَامُ مَدْفُوعٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى لما او صل التَّفَضُّلَ إِلَى أَحَدِهِمَا فَالِامْتِنَاعُ مِنْ إِيصَالِهِ إِلَى الثَّانِي قَبِيحٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ الْإِيصَالَ إِلَى هَذَا الثَّانِي لَيْسَ فِعْلًا شَاقًّا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَلَا يُوجِبُ دُخُولَ نُقْصَانٍ فِي مُلْكِهِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ وَهَذَا الثَّانِي يَحْتَاجُ إِلَى ذَلِكَ التَّفَضُّلِ وَمِثْلُ هَذَا الِامْتِنَاعِ قَبِيحٌ فِي الشَّاهِدِ أَلَا تَرَى أَنَّ مَنْ مَنَعَ غَيْرَهُ مِنَ النَّظَرِ فِي مِرْآتِهِ الْمَنْصُوبَةِ عَلَى الْجِدَارِ لِعَامَّةِ النَّاسِ قَبُحَ ذَلِكَ مِنْهُ لِأَنَّهُ مَنْعٌ مِنَ النَّفْعِ مِنْ غَيْرِ انْدِفَاعِ ضَرَرٍ إِلَيْهِ وَلَا وُصُولِ نَفْعٍ إِلَيْهِ فَإِنْ كَانَ حُكْمُ الْعَقْلِ بِالتَّحْسِينِ وَالتَّقْبِيحِ مَقْبُولًا فَلْيَكُنْ مَقْبُولًا هَاهُنَا وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَقْبُولًا لَمْ يَكُنْ مَقْبُولًا الْبَتَّةَ فِي شَيْءٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ وَتَبْطُلُ كُلِّيَّةُ مَذْهَبِكُمْ فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْجَوَابَ فَاسِدٌ.
Birinci cevaba, yani ömrün uzatılmasının ve mükellefiyet yöneltilmesinin bir lütuf olup Allah'ın bunu bazısına tahsis edip bazısına etmemesinin caiz olduğu iddiasına gelince; biz deriz ki: Bu söz merduttur. Çünkü Allah Teâlâ ikisinden birine lütufta bulunduğunda, bunu ikinciye ulaştırmaktan kaçınması Allah Teâlâ'dan çirkin olur. Zira bunu bu ikinciye ulaştırmak Allah Teâlâ'ya meşakkatli bir fiil değildir ve O'nun mülküne hiçbir vecihle bir noksanlık girmesini de gerektirmez; bu ikinci ise o lütfa muhtaçtır. Bu tür bir engelleme şahit aleminde (insanlar arasında) çirkindir. Görmez misin ki bir kimse bütün insanlar için duvara astığı aynasına başkasının bakmasına engel olsa, kendisine bir zarar defedilmediği ve bir fayda da ulaşmadığı halde bir faydayı engellediği için bu davranışı çirkin görülür. Eğer aklın iyi ve kötü görme (tahsîn ve takbîh) hükmü makbul ise burada da makbul olsun; şayet makbul değilse hiçbir yerde asla makbul olmaz ve mezhebinizin külliyesi (temeli) bâtıl olur. Böylece bu cevabın fasit olduğu sabit oldu.
وَأَمَّا الْجَوَابُ الثَّانِي: فَهُوَ أَيْضًا فَاسِدٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَنَا تَكْلِيفُهُ يَتَضَمَّنُ مَفْسَدَةً لَيْسَ مَعْنَاهُ أَنَّ هَذَا التَّكْلِيفَ يُوجِبُ لِذَاتِهِ حُصُولَ تِلْكَ الْمَفْسَدَةِ وَإِلَّا لَزِمَ أَنْ تَحْصُلَ هَذِهِ الْمَفْسَدَةُ أَبَدًا فِي حَقِّ الْكُلِّ وَأَنَّهُ بَاطِلٌ بَلْ مَعْنَاهُ:
İkinci cevaba gelince: O da fasittir. Çünkü bizim “Onun mükellef tutulması bir fesadı içerir” sözümüzün manası, bu mükellefiyetin zatı gereği o fesadın meydana gelmesini gerektirdiği demek değildir. Aksi takdirde bu fesadın herkes hakkında ebediyen meydana gelmesi gerekirdi ki bu bâtıldır; bilakis bunun manası şudur:
أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَلِمَ أَنَّهُ إِذَا كَلَّفَ هَذَا الشَّخْصَ فَإِنَّ إِنْسَانًا آخَرَ يَخْتَارُ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ فِعْلًا قَبِيحًا فَإِنِ اقْتَضَى هَذَا الْقَدَرُ أَنْ يَتْرُكَ اللَّهُ تَكْلِيفَهُ فَكَذَلِكَ قَدْ عَلِمَ مِنْ ذَلِكَ الْكَافِرِ أَنَّهُ إِذَا كَلَّفَهُ فَإِنَّهُ يَخْتَارُ الْكُفْرَ عِنْدَ ذَلِكَ التَّكْلِيفِ فَوَجَبَ أَنْ يَتْرُكَ تَكْلِيفَهُ وَذَلِكَ يُوجِبُ قُبْحَ تَكْلِيفِ مَنْ عَلِمَ اللَّهُ مِنْ حَالِهِ أَنَّهُ يَكْفُرُ وَإِنْ لَمْ يَجِبْ هَاهُنَا لَمْ يَجِبْ هُنَالِكَ وَأَمَّا الْقَوْلُ بِأَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ تَعَالَى تَرْكُ التَّكْلِيفِ إِذَا عَلِمَ أَنَّ غَيْرَهُ يَخْتَارُ فِعْلًا قَبِيحًا عِنْدَ ذَلِكَ التَّكْلِيفِ وَلَا يَجِبُ عَلَيْهِ تَرْكُهُ/ إِذَا عَلِمَ تَعَالَى أَنَّ ذَلِكَ الشَّخْصَ يَخْتَارُ الْقَبِيحَ عِنْدَ ذَلِكَ التَّكْلِيفِ فَهَذَا محض التحكم
Allah Teâlâ bilmiştir ki O bu şahsı mükellef tuttuğunda, başka bir insan kendi tarafından çirkin bir fiili seçecektir. Eğer bu kadarı Allah'ın onu mükellef tutmayı terk etmesini iktiza ediyorsa, aynı şekilde o kâfir hakkında da bilmiştir ki O kendisini mükellef tuttuğunda o, bu mükellefiyet anında küfrü seçecektir; dolayısıyla onu mükellef tutmayı terk etmesi gerekirdi. Bu ise Allah'ın kâfir olacağını bildiği kimseyi mükellef tutmasının çirkinliğini gerektirir. Eğer burada vacip değilse, orada da vacip olmaz. Başkasının o mükellefiyet anında çirkin bir fiili seçeceğini bildiğinde mükellefiyeti terk etmesinin Teâlâ'ya vacip olduğunu, o şahsın kendisinin o mükellefiyet anında çirkinliği seçeceğini bildiğinde ise mükellefiyeti terk etmesinin Teâlâ'ya vacip olmadığını söylemek ise sırf bir keyfîliktir (hükmü delilsizce uygulamadır).
فَثَبَتَ أَنَّ الْجَوَابَ الَّذِي اسْتَخْرَجَهُ أَبُو الْحُسَيْنِ بِلَطِيفِ فِكْرِهِ وَدَقِيقِ نَظَرِهِ بَعْدَ أَرْبَعَةِ أَدْوَارٍ ضَعِيفٌ وَظَهَرَ أَنَّ خُصَمَاءَ اللَّهِ هُمُ الْمُعْتَزِلَةُ لا أصحابنا والله اعلم.
Böylece sabit oldu ki Ebü'l-Hüseyin'in dört nesil sonra ince fikri ve dakik nazarıyla çıkardığı cevap zayıftır; Allah'ın hasımlarının bizim ashabımız değil, Mu'tezile olduğu ortaya çıkmıştır. Doğruyu en iyi Allah bilir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٢٦]
[En'âm Suresi (6), Âyet 126]
وَهذا صِراطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيماً قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦)
“Bu, Rabbinin dosdoğru yoludur. Şüphesiz düşünüp öğüt alan bir topluluk için ayetleri genişçe açıkladık.” (126)
[في قوله تعالى وَهذا صِراطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيماً] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın “Bu, Rabbinin dosdoğru yoludur” buyruğu hakkında] Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: وَهذا إِشَارَةٌ إِلَى مَذْكُورٍ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْأَقْوَى عِنْدِي أَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى مَا ذَكَرَهُ وَقَرَّرَهُ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَهُوَ أَنَّ الْفِعْلَ يَتَوَقَّفُ عَلَى الدَّاعِي وَحُصُولِ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَوَجَبَ كَوْنُ الْفِعْلِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَذَلِكَ يُوجِبُ التَّوْحِيدَ الْمَحْضَ وَهُوَ كَوْنُهُ تَعَالَى مُبْدِئًا لِجَمِيعِ الْكَائِنَاتِ وَالْمُمْكِنَاتِ وَإِنَّمَا سَمَّاهُ صِرَاطًا لِأَنَّ الْعِلْمَ بِهِ يُؤَدِّي إِلَى الْعِلْمِ بِالتَّوْحِيدِ الْحَقِّ وَإِنَّمَا وَصَفَهُ بِكَوْنِهِ مُسْتَقِيمًا لِأَنَّ قَوْلَ الْمُعْتَزِلَةِ غَيْرُ مُسْتَقِيمٍ وَذَلِكَ لِأَنَّ رُجْحَانَ أَحَدِ طَرَفَيِ الْمُمْكِنِ عَلَى الْآخَرِ إِمَّا أَنْ يَتَوَقَّفَ عَلَى الْمُرَجِّحِ أَوْ لَا يَتَوَقَّفَ فَإِنْ تَوَقَّفَ عَلَى الْمُرَجِّحِ لَزِمَ أَنْ يُقَالَ الْفِعْلُ لَا يَصْدُرُ عَنِ الْقَادِرِ إِلَّا عِنْدَ انْضِمَامِ الدَّاعِي إِلَيْهِ وَحِينَئِذٍ يَتِمُّ قَوْلُنَا وَيَكُونُ الْكُلُّ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ وَيَبْطُلُ قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ وَإِمَّا أَنْ لَا يَتَوَقَّفَ رُجْحَانُ أَحَدِ طَرَفَيِ الْمُمْكِنِ عَلَى الْآخَرِ عَلَى مُرَجِّحٍ وَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ هَذَا الِاسْتِغْنَاءُ فِي كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ وَالْمُحْدَثَاتِ وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ نَفْيُ الصُّنْعِ وَالصَّانِعِ وَإِبْطَالُ الْقَوْلِ بِالْفِعْلِ وَالْفَاعِلِ وَالتَّأْثِيرِ وَالْمُؤَثِّرِ فَأَمَّا الْقَوْلُ بِأَنَّ هَذَا الرُّجْحَانَ يَحْتَاجُ إِلَى الْمُؤَثِّرِ فِي بَعْضِ الصُّوَرِ دُونَ الْبَعْضِ كَمَا يَقُولُهُ هَؤُلَاءِ الْمُعْتَزِلَةُ فَهُوَ مُعْوَجٌّ غَيْرُ مُسْتَقِيمٍ إِنَّمَا الْمُسْتَقِيمُ هُوَ الْحُكْمُ بِثُبُوتِ الْحَاجَةِ عَلَى الْإِطْلَاقِ وَذَلِكَ يُوجِبُ عَيْنَ مَذْهَبِنَا فَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الْمُخْتَارُ عِنْدِي فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ.
Birinci Mesele: O'nun “Ve bu...” buyruğu, daha önce zikri geçen bir şeye işarettir. Bunda iki görüş vardır: Birincisi —ki bana göre en güçlü olanıdır—: Bu, önceki ayette zikredip takrir ettiği hususa işarettir. O da fiilin bir dâiyeye (yönlendirici sebebe) bağlı olduğu ve o dâiyenin meydana gelmesinin Allah Teâlâ'dan olduğudur; dolayısıyla fiilin Allah Teâlâ'dan olması vacip olmuştur. Bu da sırf tevhidi, yani O Teâlâ'nın bütün varlıkların ve mümkünlerin ilk kaynağı (mübdii) olduğunu gerektirir. Buna “sırat” (yol) adını vermiştir; çünkü bunu bilmek hakiki tevhidin bilinmesine ulaştırır. Onu “müstakim” (dosdoğru) olarak nitelendirmesi ise Mu'tezile'nin sözünün müstakim (tutarlı) olmamasındandır. Zira mümkünün iki tarafından birinin diğerine tercih edilmesi ya bir tercih ediciye (müreccihe) bağlıdır ya da bağlı değildir. Eğer bir müreccihe bağlı ise “Fiil, kādir olandan ancak dâiyenin ona eklenmesiyle sâdır olur” denilmesi gerekir. O takdirde bizim sözümüz tamamlanır, her şey Allah'ın kaza ve kaderiyle olur ve Mu'tezile'nin sözü bâtıl olur. Şayet mümkünün iki tarafından birinin diğerine tercihi bir müreccihe bağlı değilse, bu müstağni oluşun (ihtiyaçsızlığın) bütün mümkünlerde ve sonradan yaratılanlarda (muhdesâtta) da hasıl olması gerekir. O zaman da sanatın ve Sâni'in (yaratıcının) nefyi, fiil-fâil ve tesir-müessir kavlinin iptali gerekir. Bu tercihin, bu Mu'tezilîlerin dediği gibi bazı durumlarda müessire muhtaç olup bazı durumlarda muhtaç olmadığını söylemeye gelince; bu eğridir, müstakim (doğru) değildir. Müstakim olan ancak mutlak olarak ihtiyacın sübutuna hükmetmektir ki bu da bizzat bizim mezhebimizi gerektirir. İşte bu ayetin tefsirinde benim katımda muhtar olan görüş budur.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: وَهذا صِراطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيماً إِشَارَةٌ إِلَى كُلِّ مَا سَبَقَ ذِكْرُهُ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ هَذَا الَّذِي أَنْتَ عَلَيْهِ يَا مُحَمَّدُ دِينُ رَبِّكَ مُسْتَقِيمًا وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ يَعْنِي الْقُرْآنَ وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ عَوْدَ الْإِشَارَةِ إِلَى أَقْرَبِ الْمَذْكُورَاتِ أَوْلَى.
İkinci görüş: O'nun “Bu, Rabbinin dosdoğru yoludur” buyruğu, Kur'an'ın tamamında zikri geçen her şeye işarettir. İbn Abbâs: “[Cenâb-ı Hak] ‘Ey Muhammed, senin üzerinde bulunduğun şey, Rabbinin dosdoğru dinidir’ demek istemektedir” demiştir. İbn Mes'ûd ise “Kur'an'ı kastetmektedir” demiştir. Ancak birinci görüş daha evladır; çünkü işaretin zikredilenlerin en yakınına dönmesi daha uygundur.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَمَّا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِمُتَابَعَةِ مَا فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُحْكَمَاتِ لَا مِنَ الْمُتَشَابِهَاتِ لِأَنَّهُ تَعَالَى إِذَا ذَكَرَ شَيْئًا وَبَالَغَ فِي الْأَمْرِ بِالتَّمَسُّكِ بِهِ وَالرُّجُوعِ إِلَيْهِ وَالتَّعْوِيلِ عَلَيْهِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُحْكَمَاتِ فَثَبَتَ أَنَّ الْآيَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ مِنَ الْمُحْكَمَاتِ وَأَنَّهُ يَجِبُ إِجْرَاؤُهَا/ عَلَى ظَاهِرِهَا وَيَحْرُمُ التَّصَرُّفُ فِيهَا بِالتَّأْوِيلِ.
Bu sabit olunca deriz ki: Allah Teâlâ önceki ayette yer alan şeye tâbi olmayı emrettiğinde, o ayetin müteşâbihâttan değil muhkemâttan olması vacip olmuştur. Çünkü Allah Teâlâ bir şeyi zikredip ona tutunmayı, ona başvurmayı ve ona dayanmayı emretmede mübalağa ettiğinde, onun muhkemâttan olması gerekir. Böylece önceki ayetin muhkemâttan olduğu, zahiri üzere icra edilmesinin vacip olduğu ve teville onda tasarrufta bulunmanın haram olduğu sabit olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: انْتَصَبَ مُسْتَقِيمًا عَلَى الْحَالِ وَالْعَامِلُ فِيهِ مَعْنَى «هَذَا» وَذَلِكَ لِأَنَّ «ذَا» يَتَضَمَّنُ مَعْنَى الْإِشَارَةِ كَقَوْلِكَ: هَذَا زِيدٌ قَائِمًا مَعْنَاهُ أُشِيرُ إِلَيْهِ فِي حَالِ قِيَامِهِ وَإِذَا كَانَ الْعَامِلُ فِي الْحَالِ مَعْنَى الْفِعْلِ لَا الْفِعْلُ لَمْ يَجُزْ تَقْدِيمُ الْحَالِ عَلَيْهِ لَا يَجُوزُ قَائِمًا هَذَا زِيدٌ وَيَجُوزُ ضَاحِكًا جَاءَ زَيْدٌ.
İkinci Mesele: Vâhidî demiştir ki: “Müstakîmen” kelimesi hâl olarak mansub olmuştur; onda amel eden âmil ise “hâzâ”nın manasıdır. Çünkü “zâ”, işaret manasını tazammun eder; tıpkı senin “Hâzâ Zeydün kāimen” (İşte ayakta olduğu halde Zeyd) sözün gibi ki bunun manası “Ona ayakta olduğu halde işaret ediyorum” demektir. Hâlde amel eden şey fiilin bizzat kendisi değil de fiil manası olduğunda, hâlin onun önüne geçirilmesi caiz olmaz. Dolayısıyla “Kāimen hâzâ Zeydün” denmesi caiz değildir; fakat “Dâhiken câe Zeydün” (Zeyd gülerek geldi) denmesi caizdir.
أَمَّا قَوْلُهُ: قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ.
O'nun “Şüphesiz düşünüp öğüt alan bir topluluk için ayetleri genişçe açıkladık” buyruğuna gelince:
فنقول: اما تفضيل الْآيَاتِ فَمَعْنَاهُ ذِكْرُهَا فَصْلًا فَصْلًا بِحَيْثُ لَا يَخْتَلِطُ وَاحِدٌ مِنْهَا بِالْآخَرِ وَاللَّهُ تَعَالَى قَدْ بَيَّنَ صِحَّةَ الْقَوْلِ بِالْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ مُتَوَالِيَةٍ مُتَعَاقِبَةٍ بِطُرُقٍ كَثِيرَةٍ وَوُجُوهٍ مُخْتَلِفَةٍ.
Biz deriz ki: Ayetlerin tafsîline (genişçe açıklanmasına) gelince; bunun manası, biri diğerine karışmayacak şekilde onları kısım kısım zikretmektir. Allah Teâlâ kaza ve kader kavlinin sıhhatini, bu surenin pek çok ayetinde birbirini takip eden ve peş peşe gelen şekilde, birçok yolla ve farklı vecihlerle açıklamıştır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ فَالَّذِي أَظُنُّهُ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا جَعَلَ مَقْطَعَ هَذِهِ الْآيَةِ هَذِهِ اللَّفْظَةَ لِأَنَّهُ تَقَرَّرَ فِي عَقْلِ كُلِّ وَاحِدٍ أَنَّ أَحَدَ طَرَفَيِ الْمُمْكِنِ لَا يَتَرَجَّحُ عَلَى الْآخَرِ إِلَّا لِمُرَجِّحٍ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ لِلْمُعْتَزِلِيِّ: أَيُّهَا
O'nun “Düşünüp öğüt alan bir topluluk için...” buyruğuna gelince; zannımca —ki ilim Allah katındadır— Allah Teâlâ'nın bu ayetin sonunu (fâsılasını) bu lafız kılmasının sebebi şudur: Mümkünün iki tarafından birinin ancak bir müreccihle diğerine üstün geleceği herkesin aklında yerleşmiştir. Sanki Allah Teâlâ Mu'tezilîye şöyle demektedir: “Ey
الْمُعْتَزِلِيُّ تَذَكَّرْ مَا تَقَرَّرَ فِي عَقْلِكَ أَنَّ الْمُمْكِنَ لَا يَتَرَجَّحُ أَحَدُ طَرَفَيْهِ عَلَى الْآخَرِ إِلَّا لِمُرَجِّحٍ حَتَّى تَزُولَ الشُّبْهَةُ عَنْ قَلْبِكَ بالكلية في مسالة القضاء والقدر.
Mu'tezilî! Kaza ve kader meselesinde şüphe kalbinden bütünüyle gitsin diye, mümkünün iki tarafından birinin ancak bir müreccih sebebiyle diğerine üstün geleceğine dair aklında yerleşmiş olan şeyi hatırla!”
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٢٧]
[En'âm Suresi (6), Âyet 127]
لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٧)
“Rableri katında selamet yurdu onlarındır. Yaptıklarından ötürü O, onların dostudur.” (127)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ عَظِيمَ نِعَمِهِ فِي الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ وَبَيَّنَ انه تعالى معد مهيئ لِمَنْ يَكُونُ مِنَ الْمَذْكُورِينَ بَيَّنَ الْفَائِدَةَ الشَّرِيفَةَ الَّتِي تَحْصُلُ مِنَ الْتَمَسُّكِ بِذَلِكَ الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ فَقَالَ: لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ تَشْرِيفَاتٌ.
Bil ki Allah Teâlâ, dosdoğru yol hakkındaki büyük nimetlerini ve onun adı geçen kimseler için hazırlanıp var kılındığını açıklayınca, o dosdoğru yola tutunmaktan hasıl olan şerefli faydayı beyan ederek “Rableri katında selamet yurdu onlarındır” buyurmuştur. Bu ayette [birçok] taltif ve teşrif vardır.
النَّوْعُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: لَهُمْ دارُ السَّلامِ وَهَذَا يُوجِبُ الْحَصْرَ فَمَعْنَاهُ: لَهُمْ دَارُ السَّلَامِ لَا لِغَيْرِهِمْ وَفِي قَوْلِهِ: دارُ السَّلامِ قَوْلَانِ:
Birinci tür: O'nun “Selamet yurdu onlarındır” buyruğudur. Bu ifade hasrı gerektirir; dolayısıyla manası: “Selamet yurdu başkalarına değil, yalnız onlarındır” demektir. “Selamet yurdu” (Dârü's-Selâm) ifadesinde iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ السَّلَامَ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى فَدَارُ السَّلَامِ هِيَ الدَّارُ الْمُضَافَةُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى كَمَا قِيلَ لِلْكَعْبَةِ بَيْتُ اللَّهِ تَعَالَى وَلِلْخَلِيفَةِ عَبْدُ اللَّهِ.
Birinci görüş: “es-Selâm” Allah Teâlâ'nın isimlerindendir; dolayısıyla Dârü's-Selâm, Allah Teâlâ'ya izafe edilen yurttur. Nitekim Kâbe'ye “Beytullâh” (Allah'ın evi), halifeye de “Abdullâh” (Allah'ın kulu) denilmiştir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ السَّلَامَ صِفَةُ الدَّارِ ثُمَّ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: الْمَعْنَى دَارُ السَّلَامَةِ وَالْعَرَبُ تُلْحِقُ هَذِهِ الْهَاءَ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْمَصَادِرِ وَتَحْذِفُهَا يَقُولُونَ ضَلَالٌ وَضَلَالَةٌ وَسَفَاهٌ وَسَفَاهَةٌ وَلَذَاذٌ وَلَذَاذَةٌ وَرَضَاعٌ وَرَضَاعَةٌ.
İkinci görüş: Selam, yurdun sıfatıdır. Bunda da iki vecih vardır: Birincisi: Mana “selamet yurdu”dur. Araplar bu hâ (yuvarlak tâ) harfini pek çok mastara ekler veya ondan hazfederler; nitekim “dalâl ve dalâlet”, “sefâh ve sefâhet”, “lezâz ve lezâzet”, “radâ' ve radâ'at” derler.
الثَّانِي: أَنَّ السَّلَامَ جَمْعُ السَّلَامَةِ وَإِنَّمَا سُمِّيَتِ الْجَنَّةُ بِهَذَا الِاسْمِ لِأَنَّ/ أَنْوَاعَ السَّلَامَةِ حَاصِلَةٌ فِيهَا بِأَسْرِهَا.
İkincisi: Selam, selamet kelimesinin çoğuludur. Cennete bu ismin verilmesi, selametin bütün türlerinin orada bütünüyle gerçekleşmiş olmasındandır.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ: فَالْقَائِلُونَ بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ قَالُوا بِهِ لِأَنَّهُ أَوْلَى لِأَنَّ إِضَافَةَ الدَّارِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى نِهَايَةٌ فِي تَشْرِيفِهَا وَتَعْظِيمِهَا وَإِكْبَارِ قَدْرِهَا فَكَانَ ذِكْرُ هَذِهِ الْإِضَافَةِ مُبَالَغَةً فِي تَعْظِيمِ الْأَمْرِ وَالْقَائِلُونَ بِالْقَوْلِ الثَّانِي رَجَّحُوا قَوْلَهُمْ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ وَصْفَ الدَّارِ بِكَوْنِهَا دَارَ السَّلَامَةِ أَدْخَلُ فِي التَّرْغِيبِ مِنْ إِضَافَةِ الدَّارِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَالثَّانِي: أَنَّ وَصْفَ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنَّهُ السَّلَامُ فِي الْأَصْلِ مَجَازٌ وَإِنَّمَا وُصِفَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى ذُو السَّلَامِ فَإِذَا أَمْكَنَ حَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى حَقِيقَتِهِ كَانَ أَوْلَى.
Bu iki görüşü bildiğine göre: Birinci görüşü savunanlar, bu görüşün daha evla olduğunu söylemişlerdir; çünkü yurdun Allah Teâlâ'ya izafe edilmesi onu şereflendirmenin, yüceltmenin ve kadrini büyütmenin zirvesidir. Dolayısıyla bu izafetin zikredilmesi, işin büyüklüğünü vurgulamada mübalağadır. İkinci görüşü savunanlar ise kendi görüşlerini iki vecihle tercih etmişlerdir: Birincisi: Yurdun selamet yurdu olarak nitelenmesi, yurdun Allah Teâlâ'ya izafe edilmesinden daha fazla teşvik edicidir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın “es-Selâm” olarak nitelenmesi aslen mecazdır; O ancak selamet sahibi olduğu için böyle nitelenmiştir. Sözü hakikatine hamletmek mümkün olduğunda ise [hakikate hamletmek] daha evladır.
النَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ الْفَوَائِدِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: عِنْدَ رَبِّهِمْ وَفِي تَفْسِيرِهِ وُجُوهٌ:
Bu ayette zikredilen faydaların ikinci türü: O'nun “Rableri katında...” buyruğudur. Bunun tefsirinde birkaç vecih vardır:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ أَنَّهُ مَعَدٌّ عِنْدَهُ تَعَالَى كَمَا تَكُونُ الْحُقُوقُ مُعَدَّةً مُهَيَّأَةً حَاضِرَةً وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تعالى:
Birinci vecih: Hakların hazır ve tahsis edilmiş bulunması gibi, bunun da O Teâlâ'nın katında hazırlanmış olması kastedilmektedir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
جَزاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ [البينة: ٨] وَذَلِكَ نِهَايَةٌ فِي بَيَانِ وُصُولِهِمْ إِلَيْهَا وَكَوْنِهِمْ عَلَى ثِقَةٍ مِنْ ذَلِكَ.
“Onların Rableri katındaki mükâfatı...” [Beyyine 8]. Bu ise onların oraya ulaşacaklarını ve bundan tam bir güven ve kesinlik içinde olduklarını beyan etmenin zirvesidir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ الْأَقْرَبُ إِلَى التَّحْقِيقِ أَنَّ قَوْلَهُ: عِنْدَ رَبِّهِمْ يُشْعِرُ بِأَنَّ ذَلِكَ الْأَمْرَ الْمُدَّخَرَ مَوْصُوفٌ بِالْقُرْبِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَهَذَا الْقُرْبُ لَا يَكُونُ بِالْمَكَانِ وَالْجِهَةِ فَوَجَبَ كَوْنُهُ بِالشَّرَفِ وَالْعُلُوِّ وَالرُّتْبَةِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الشَّيْءَ بَلَغَ فِي الْكَمَالِ وَالرِّفْعَةِ إِلَى حَيْثُ لَا يَعْرِفُ كُنْهَهُ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ [السَّجْدَةِ: ١٧] .
İkinci vecih: Ki tahkike en yakın olanı budur; O'nun “Rableri katında” buyruğu, saklanan bu şeyin Allah Teâlâ'ya yakınlıkla nitelendiğini hissettirir. Bu yakınlık ise mekân ve cihet ile olmaz. Dolayısıyla şeref, yücelik ve rütbe ile olması vacip olur. Bu da o şeyin yetkinlik ve yücelikte, mahiyetini ancak Allah Teâlâ'nın bileceği bir dereceye ulaştığına delalet eder. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ } “Hiç kimse kendileri için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını bilemez” [Secde 17].
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ قَالَ فِي صِفَةِ الْمَلَائِكَةِ: وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٩] وَقَالَ فِي صِفَةِ الْمُؤْمِنِينَ فِي الدُّنْيَا-
Üçüncü vecih: O, meleklerin sıfatı hakkında: { وَمَنْ عِنْدَهُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ } “O'nun katında bulunanlar kibirlenmezler” [Enbiyâ 19] buyurmuş, dünyada müminlerin vasfı hakkında da şöyle buyurmuştur:-
أَنَا عِنْدَ الْمُنْكَسِرَةِ قُلُوبُهُمْ لِأَجْلِي
“Ben, kalpleri benim için kırık olanların yanındayım.”
- وَقَالَ أَيْضًا-
-Yine şöyle buyurmuştur:-
أَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِي بِي
“Ben kulumun bana olan zannı üzereyim.”
- وَقَالَ فِي صِفَتِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ [الْقَمَرِ: ٥٥] وَقَالَ فِي دَارِهِمْ: لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَقَالَ فِي ثَوَابِهِمْ: جَزاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ [الْبَيِّنَةِ: ٨] وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حُصُولَ كَمَالِ صِفَةِ الْعُبُودِيَّةِ بِوَاسِطَةِ صِفَةِ العندية.
-Kıyamet günündeki sıfatları hakkında da: { فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ } “Güçlü bir Melik'in katında, doğruluk makamındadırlar” [Kamer 55] buyurmuş, yurtları hakkında: { لَهُمْ دَارُ السَّلَامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında selamet yurdu onlarındır” buyurmuş, mükâfatları hakkında da: { جَزَاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Onların mükâfatı Rableri katındadır” [Beyyine 8] buyurmuştur. Bu da ubudiyet sıfatının kemalinin “indiyet” (katında olma) sıfatı vasıtasıyla gerçekleştiğine delalet eder.
النَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنَ التَّشْرِيفَاتِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: وَهُوَ وَلِيُّهُمْ وَالْوَلِيُّ مَعْنَاهُ الْقَرِيبُ فَقَوْلُهُ:
Bu ayette zikredilen şereflendirmelerin üçüncü türü: O'nun { وَهُوَ وَلِيُّهُمْ } “Ve O, onların dostudur” buyruğudur. Velî, yakın demektir. Dolayısıyla O'nun:
عِنْدَ رَبِّهِمْ يَدُلُّ عَلَى قُرْبِهِمْ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَقَوْلُهُ: وَهُوَ وَلِيُّهُمْ يَدُلُّ عَلَى قُرْبِ اللَّهِ مِنْهُمْ وَلَا نَرَى فِي الْعَقْلِ دَرَجَةً لِلْعَبْدِ أَعْلَى مِنْ هَذِهِ الدَّرَجَةِ وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ: وَهُوَ وَلِيُّهُمْ يُفِيدُ الْحَصْرَ أَيْ لَا وَلِيَّ لَهُمْ إِلَّا هُوَ وَكَيْفَ وَهَذَا التَّشْرِيفُ إِنَّمَا حَصَلَ عَلَى التَّوْحِيدِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً فَهَؤُلَاءِ الْأَقْوَامُ قَدْ عَرَفُوا مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْمُدَبِّرَ وَالْمُقَدِّرَ لَيْسَ إِلَّا هُوَ وَأَنَّ النَّافِعَ وَالضَّارَّ لَيْسَ إِلَّا هُوَ وَأَنَّ الْمُسْعِدَ وَالْمُشْقِيَ لَيْسَ إِلَّا هُوَ وَأَنَّهُ لَا مُبْدِئَ لِلْكَائِنَاتِ وَالْمُمْكِنَاتِ إِلَّا هُوَ فَلَمَّا عَرَفُوا هَذَا انْقَطَعُوا عَنْ كُلِّ مَا سِوَاهُ فَمَا كَانَ رُجُوعُهُمْ إِلَّا إِلَيْهِ وَمَا كَانَ تَوَكُّلُهُمْ إِلَّا عَلَيْهِ وَمَا كَانَ أُنْسُهُمْ إِلَّا بِهِ/ وَمَا كَانَ خُضُوعُهُمْ إِلَّا لَهُ فَلَمَّا صَارُوا بِالْكُلِّيَّةِ لَا جَرَمَ قَالَ تَعَالَى: وَهُوَ وَلِيُّهُمْ وَهَذَا إِخْبَارٌ بِأَنَّهُ تَعَالَى مُتَكَفِّلٌ بِجَمِيعِ مَصَالِحِهِمْ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا وَيَدْخُلُ فِيهَا الْحِفْظُ وَالْحِرَاسَةُ وَالْمَعُونَةُ وَالنُّصْرَةُ وَإِيصَالُ الْخَيْرَاتِ وَدَفْعُ الْآفَاتِ وَالْبَلِيَّاتِ.
{ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında” buyruğu onların Allah Teâlâ'ya yakınlığına, { وَهُوَ وَلِيُّهُمْ } “Ve O, onların dostudur” buyruğu da Allah'ın onlara yakınlığına delalet eder. Aklen kul için bu dereceden daha yüce bir derece görmeyiz. Ayrıca O'nun { وَهُوَ وَلِيُّهُمْ } “Ve O, onların dostudur” buyruğu hasr (sınırlandırma) ifade eder; yani O'ndan başka hiçbir dostları yoktur. Nitekim bu şereflendirme ancak şu buyrukta zikredilen tevhid üzere gerçekleşmiştir: { فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا } “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslam'a açar; kimi de saptırmak isterse onun göğsünü dar ve sıkıntılı kılar”. İşte bu kimseler bu ayetten tedbir edenin ve takdir edenin yalnızca O olduğunu, fayda verenin ve zarar verenin yalnızca O olduğunu, saadet ve şekavete erdirenin yalnızca O olduğunu ve varlıkları ve mümkünatı ilk kez yaratanın yalnızca O olduğunu bilmişlerdir. Bunu bildiklerinde O'ndan gayrı her şeyden alakayı kesmişler; dönüşleri ancak O'na, tevekkülleri ancak O'na, ünsiyetleri ancak O'nunla/ ve boyun eğişleri ancak O'na olmuştur. Onlar tamamen böyle olunca, şüphesiz Allah Teâlâ: { وَهُوَ وَلِيُّهُمْ } “Ve O, onların dostudur” buyurmuştur. Bu, O Teâlâ'nın onların din ve dünyadaki bütün maslahatlarını üstlendiğini haber vermektedir; bunun içine koruma, gözetme, yardım etme, zafere ulaştırma, hayırları ulaştırma, afet ve belaları defetme girer.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: بِما كانُوا يَعْمَلُونَ وَإِنَّمَا ذَكَرَ ذَلِكَ لِئَلَّا يَنْقَطِعَ الْمَرْءُ عَنِ الْعَمَلِ فَإِنَّ الْعَمَلَ لَا بُدَّ مِنْهُ وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِيهِ: أَنَّ بَيْنَ النَّفْسِ وَالْبَدَنِ تَعَلُّقًا شديدا فكما ان الهيآت النَّفْسَانِيَّةَ قَدْ تَنْزِلُ مِنَ النَّفْسِ إِلَى الْبَدَنِ مِثْلَ مَا إِذَا تَصَوَّرَ أَمْرًا مُغْضِبًا ظَهَرَ الأثر عليه في البدن وفيسخن البدن ويحمى فكذلك الهيآت الْبَدَنِيَّةُ قَدْ تَصْعَدُ مِنَ الْبَدَنِ إِلَى النَّفْسِ فَإِذَا وَاظَبَ الْإِنْسَانُ عَلَى أَعْمَالِ الْبِرِّ وَالْخَيْرِ ظهر الْآثَارُ الْمُنَاسِبَةُ لَهَا فِي جَوْهَرِ النَّفْسِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ السَّالِكَ لَا بُدَّ لَهُ مِنَ الْعَمَلِ وَأَنَّهُ لَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى تركه البتة.
Sonra Allah Teâlâ: { بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Yapmakta oldukları ameller sebebiyle” buyurdu. Bunu, kişi amelden kopmasın diye zikretmiştir; zira amel mutlaka gereklidir. Bu konudaki sözün tahkiki şudur: Nefis ile beden arasında şiddetli bir irtibat vardır. Nitekim nefsin halleri nefisten bedene inebilir; tıpkı öfkelendirici bir şeyi tasavvur ettiğinde bunun eserinin bedende ortaya çıkması ve bedenin ısınıp kızışması gibi. Aynı şekilde bedenî haller de bedenden nefse yükselebilir. İnsan iyilik ve hayır amellerine devam ettiğinde, nefsin cevherinde buna uygun eserler ortaya çıkar. Bu da sâlikin mutlaka amel etmesi gerektiğine ve ameli terk etmeye kesinlikle hiçbir yolun bulunmadığına delalet eder.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٢٨]
[En'âm Suresi (6), Âyet 128]
وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَقالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ خالِدِينَ فِيها إِلاَّ مَا شاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٢٨)
{ وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَقالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ خالِدِينَ فِيها إِلاَّ مَا شاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } “Onların hepsini toplayacağı gün: ‘Ey cin topluluğu! İnsanlardan birçoğunu yoldan çıkardınız’ [der]. Onların insanlardan olan dostları ise: ‘Rabbimiz! Birbirimizden faydalandık ve bizim için takdir ettiğin ecelimize ulaştık’ derler. [Allah da] şöyle buyurur: ‘Allah'ın dilediği müstesna, içinde ebedî kalacağınız yer ateştir.’ Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir.” (128)
[في قوله تعالى وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ حَالَ مَنْ يَتَمَسَّكُ بِالصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ بَيَّنَ بَعْدَهُ حَالَ مَنْ يَكُونُ بِالضِّدِّ مِنْ ذَلِكَ لِتَكُونَ قِصَّةُ أَهْلِ الْجَنَّةِ مُرْدَفَةً بِقِصَّةِ أَهْلِ النَّارِ وَلِيَكُونَ الْوَعِيدُ مَذْكُورًا بَعْدَ الْوَعْدِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ } “Onların hepsini toplayacağı gün: ‘Ey cin topluluğu! İnsanlardan birçoğunu [aldattınız]...’” buyruğu hakkında] Bil ki O Teâlâ, dosdoğru yola tutunan kimsenin halini beyan edince, cennet ehlinin kıssasının ardından cehennem ehlinin kıssası gelsin ve vaatten sonra tehdit zikredilmiş olsun diye bunun zıddı olan kimsenin halini beyan etmiştir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ مَنْصُوبٌ بِمَحْذُوفٍ أَيْ وَاذْكُرْ يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ أَوْ يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ قُلْنَا يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ أَوْ يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ وَقُلْنَا يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ كَانَ مَا لَا يُوصَفُ لِفَظَاعَتِهِ.
Birinci mesele: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ } ifadesi mahzuf bir kelime ile mensubdur; yani “Onları toplayacağımız günü hatırla” veya “Onları toplayacağımız gün: ‘Ey cin topluluğu!’ dedik” yahut “Onları toplayacağımız ve ‘Ey cin topluluğu!’ dediğimiz gün, korkunçluğundan ötürü tarif edilemeyecek şeyler oldu” [takdirindedir].
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: يَعُودُ إِلَى الْمَعْلُومِ لَا إِلَى الْمَذْكُورِ وَهُوَ الثَّقَلَانِ وَجَمِيعُ الْمُكَلَّفِينَ الَّذِينَ عُلِمَ أَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُهُمْ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الشَّيَاطِينِ الَّذِينَ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ فِي قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً [الانعام: ١١٢] .
İkinci mesele: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ } buyruğundaki zamir neye dönmektedir? Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Zikredilene değil, malum olana dönmektedir; o da Allah'ın onları dirilteceği bilinen sekaleyn (insan ve cinler) ile bütün mükelleflerdir. İkincisi: O'nun: { وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً } “Böylece biz her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık. Bunlar aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar” [En'âm 112] buyruğunda daha önce zikri geçen şeytanlara dönmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي الْآيَةِ مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ: يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا فَنَقُولُ: يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ فَيَكُونُ هَذَا الْقَائِلُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى كَمَا أَنَّهُ الْحَاشِرُ لِجَمِيعِهِمْ وَهَذَا الْقَوْلُ مِنْهُ تَعَالَى بَعْدَ الْحَشْرِ لَا يَكُونُ إِلَّا تَبْكِيتًا وَبَيَانًا لِجِهَةِ أَنَّهُمْ وَإِنْ تَمَرَّدُوا فِي الدُّنْيَا فَيَنْتَهِي حَالُهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَى الِاسْتِسْلَامِ وَالِانْقِيَادِ وَالِاعْتِرَافِ بِالْجُرْمِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:
Üçüncü mesele: Ayette mahzuf bir ifade vardır; takdiri şöyledir: “Onların hepsini toplayacağımız ve: ‘Ey cin topluluğu!’ diyeceğimiz gün...”. Dolayısıyla bu sözü söyleyen, hepsini toplayan olduğu gibi Allah Teâlâ olur. O Teâlâ'nın haşirden sonraki bu sözü, ancak susturma/kınama ve onların dünyada başkaldırmış olsalar bile ahiretteki durumlarının teslimiyete, boyun eğmeye ve suçu itiraf etmeye varacağını beyan etmek içindir. Zeccâc ise şöyle demiştir:
التَّقْدِيرُ فَيُقَالُ لَهُمْ يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ لِأَنَّهُ يَبْعُدُ أَنْ يَتَكَلَّمَ اللَّهُ تَعَالَى بِنَفْسِهِ مَعَ الْكُفَّارِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي صفة
Takdir “onlara: ‘Ey cin topluluğu!’ denilir” şeklindedir; çünkü Allah Teâlâ'nın bizzat kâfirlerle konuşması uzaktır. Bunun delili Allah Teâlâ'nın kâfirlerin sıfatı hakkında
الْكُفَّارِ: وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ [الْبَقَرَةِ: ١٧٤] .
buyurduğu: { وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününde Allah onlarla konuşmayacaktır” [Bakara 174] ayetidir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ فَنَقُولُ: هَذَا لَا بُدَّ فِيهِ مِنَ التَّأْوِيلِ لِأَنَّ الْجِنَّ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى الِاسْتِكْثَارِ مِنْ نَفْسِ الْإِنْسِ لِأَنَّ الْقَادِرَ عَلَى الْجِسْمِ وَعَلَى الْإِحْيَاءِ وَالْفِعْلِ لَيْسَ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الدُّعَاءِ إِلَى الضَّلَالِ مَعَ مُصَادَفَةِ الْقَبُولِ.
Allah Teâlâ'nın: { قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ } “İnsanlardan birçoğunu [saptırdınız]” buyruğuna gelince; deriz ki: Bunda mutlaka bir tevil gerekir; çünkü cinler bizzat insanların sayısını çoğaltmaya güç yetiremezler. Zira cisme, diriltmeye ve yaratmaya güç yetiren yalnızca Allah Teâlâ'dır. Dolayısıyla muradın: “Kabul görmesiyle birlikte dalalete çağırmayı çokça yaptınız” olması vacip olur.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَقالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ فَالْأَقْرَبُ أَنَّ فِيهِ حَذْفًا فَكَمَا قَالَ لِلْجِنِّ تَبْكِيتًا فَكَذَلِكَ قَالَ لِلْإِنْسِ تَوْبِيخًا لِأَنَّهُ حَصَلَ مِنَ الْجِنِّ الدُّعَاءُ وَمِنَ الْإِنْسِ الْقَبُولُ وَالْمُشَارَكَةُ حَاصِلَةٌ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ فَلَمَّا بَكَّتَ تَعَالَى كِلَا الْفَرِيقَيْنِ حَكَى هَاهُنَا جَوَابَ الْإِنْسِ وَهُوَ قَوْلُهُمْ: رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ فَوَصَفُوا أَنْفُسَهُمْ بِالتَّوَفُّرِ عَلَى مَنَافِعِ الدُّنْيَا وَالِاسْتِمْتَاعِ بِلَذَّاتِهَا إِلَى أَنْ بَلَغُوا هَذَا الْمَبْلَغَ الَّذِي عِنْدَهُ أَيْقَنُوا بِسُوءِ عَاقِبَتِهِمْ. ثُمَّ هَاهُنَا قَوْلَانِ:
O'nun: { وَقالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ } “Onların insanlardan olan dostları ise... dediler” buyruğuna gelince, en yakın olanı şudur ki bunda bir hazif vardır; nitekim cinlere susturmak/kınamak için söylediği gibi insanlara da azarlamak için söylemiştir. Çünkü davet cinlerden, kabul ise insanlardandır ve iki grup arasında ortaklık gerçekleşmiştir. Allah Teâlâ her iki grubu da susturunca, burada insanların cevabını hikâye etmiştir; o da onların: { رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ } “Rabbimiz! Birbirimizden faydalandık” sözleridir. Böylece onlar, akıbetlerinin kötülüğüne kesin olarak inandıkları bu noktaya ulaşıncaya kadar kendilerini dünya menfaatlerine yönelmek ve onun lezzetlerinden faydalanmakla nitelendirmişlerdir. Sonra burada iki görüş vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُمُ اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ اسْتَمْتَعَ الْجِنُّ بِالْإِنْسِ وَالْإِنْسُ بِالْجِنِّ وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَفِي الْمُرَادِ بِذَلِكَ الِاسْتِمْتَاعِ قَوْلَانِ:
Birincisi: Onların “Birbirimizden faydalandık” sözünden murat, cinlerin insanlardan, insanların da cinlerden faydalanmış olmasıdır. Bu görüşe göre söz konusu faydalanmanın anlamı hakkında iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ مَعْنَى هَذَا الِاسْتِمْتَاعِ هُوَ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ إِذَا سَافَرَ فَأَمْسَى بِأَرْضٍ قَفْرٍ وَخَافَ عَلَى نَفْسِهِ قَالَ: أَعُوذُ بِسَيِّدِ هَذَا الْوَادِي مِنْ سُفَهَاءِ قَوْمِهِ فَيَبِيتُ آمِنًا فِي نَفْسِهِ فَهَذَا اسْتِمْتَاعُ الْإِنْسِ بِالْجِنِّ وَأَمَّا اسْتِمْتَاعُ الْجِنِّ بِالْإِنْسِ فَهُوَ أَنَّ الْإِنْسِيَّ إِذَا عَاذَ بِالْجِنِّيِّ كَانَ ذَلِكَ تَعْظِيمًا مِنْهُمْ لِلْجِنِّ وَذَلِكَ الْجِنِّيُّ يَقُولُ: قَدْ سُدْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ لِأَنَّ الْإِنْسِيَّ قَدِ اعْتَرَفَ لَهُ بِأَنَّهُ يَقْدِرُ أَنْ يَدْفَعَ عَنْهُ وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ وَعِكْرِمَةَ وَالْكَلْبِيِّ وَابْنِ جُرَيْجٍ وَاحْتَجُّوا عَلَى صِحَّتِهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنَّهُ كانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ [الْجِنِّ: ٦] .
Birinci görüş: Bu faydalanmanın anlamı şudur: Adam yolculuğa çıkıp ıssız bir yerde akşamladığında ve canından endişe ettiğinde: “Kavminin beyinsizlerinden bu vadinin efendisine sığınırım” der, böylece kendisi güvende olarak gecelerdi. İşte bu, insanın cinden faydalanmasıdır. Cinin insandan faydalanmasına gelince; insan cine sığındığında bu, insanların cinleri yüceltmesi olurdu ve o cin: “Cinlere ve insanlara efendi oldum” derdi; çünkü insan, kendisini korumaya gücünün yettiğini ona itiraf etmişti. Bu, Hasan [el-Basrî], İkrime, Kelbî ve İbn Cüreyc'in görüşüdür. Onlar bunun doğruluğuna Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu delil getirmişlerdir: { وَأَنَّهُ كانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ } “Doğrusu insanlardan bazı erkekler, cinlerden bazı erkeklere sığınırlardı” [Cin 6].
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ هَذَا الِاسْتِمْتَاعِ أَنَّ الْإِنْسَ كَانُوا يُطِيعُونَ الْجِنَّ وَيَنْقَادُونَ لِحُكْمِهِمْ فَصَارَ الْجِنُّ كَالرُّؤَسَاءِ وَالْإِنْسُ كَالْأَتْبَاعِ وَالْخَادِمِينَ الْمُطِيعِينَ الْمُنْقَادِينَ الَّذِينَ لَا يُخَالِفُونَ رَئِيسَهُمْ وَمَخْدُومَهُمْ فِي قَلِيلٍ وَلَا كَثِيرٍ وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا الرَّئِيسَ قَدِ انْتَفَعَ بِهَذَا الْخَادِمِ فَهَذَا اسْتِمْتَاعُ الْجِنِّ بِالْإِنْسِ. وَأَمَّا اسْتِمْتَاعُ الْإِنْسِ بِالْجِنِّ فَهُوَ أَنَّ الْجِنَّ كَانُوا يَدُلُّونَهُمْ عَلَى أَنْوَاعِ الشَّهَوَاتِ وَاللَّذَّاتِ وَالطَّيِّبَاتِ وَيُسَهِّلُونَ تِلْكَ الْأُمُورَ عَلَيْهِمْ وَهَذَا الْقَوْلُ اخْتِيَارُ الزَّجَّاجِ قَالَ: وَهَذَا أَوْلَى مِنَ الْوَجْهِ الْمُتَقَدِّمِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَمَنْ كَانَ يَقُولُ مِنَ الْإِنْسِ أَعُوذُ بِسَيِّدِ هَذَا الْوَادِي قَلِيلٌ.
Bu faydalanmanın tefsirindeki ikinci vecih: İnsanlar cinlere itaat ediyor ve onların hükmüne boyun eğiyorlardı. Böylece cinler reisler gibi, insanlar da reislerine ve efendilerine azda da çokta da muhalefet etmeyen itaatkâr, boyun eğmiş tâbiler ve hizmetçiler gibi oldu. Şüphe yok ki bu reis, bu hizmetçiden yararlanmıştır; işte bu, cinlerin insanlardan faydalanmasıdır. İnsanların cinlerden faydalanmasına gelince; cinler onlara şehvetlerin, lezzetlerin ve hoş şeylerin çeşitlerini gösteriyor ve bu şeyleri onlara kolaylaştırıyorlardı. Bu görüş Zeccâc'ın tercihidir. O şöyle demiştir: “Bu, önceki vecihten daha evladır. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ } ‘İnsanlardan birçoğunu [saptırdınız]’ buyruğudur; zira insanlardan ‘Bu vadinin efendisine sığınırım’ diyenler pek az idi.”
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ هُوَ كَلَامُ الْإِنْسِ خَاصَّةً لِأَنَّ اسْتِمْتَاعَ الْجِنِّ بِالْإِنْسِ وَبِالْعَكْسِ أَمْرٌ قَلِيلٌ نَادِرٌ لَا يَكَادُ يَظْهَرُ أَمَّا اسْتِمْتَاعُ بَعْضِ الْإِنْسِ بِبَعْضٍ فَهُوَ أَمْرٌ ظَاهِرٌ فَوَجَبَ حَمْلُ الْكَلَامِ عَلَيْهِ وَأَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ كَلَامُ الْإِنْسِ الَّذِينَ هُمْ أَوْلِيَاءُ الْجِنِّ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ اسْتِمْتَاعِ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ اسْتِمْتَاعَ بَعْضِ أُولَئِكَ الْقَوْمِ بِبَعْضٍ.
İkinci görüş: Allah Teâlâ'nın: { رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ } “Rabbimiz! Birbirimizden faydalandık” buyruğu sadece insanların sözüdür; çünkü cinlerin insanlardan ve insanların cinlerden faydalanması pek az, nadir ve neredeyse hiç görülmeyen bir durumdur. İnsanların bir kısmının diğer kısmından faydalanması ise açık bir husustur; dolayısıyla sözü buna hamletmek vacip olmuştur. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { وَقالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ } “Onların insanlardan olan dostları ise: ‘Rabbimiz! Birbirimizden faydalandık’ derler” buyruğu cinlerin dostu olan insanların sözüdür; dolayısıyla birbirlerinden faydalanmalarından muradın, o topluluğun bazısının bazısından faydalanması olması vacip olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُمْ: وَبَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا فَالْمَعْنَى: أَنَّ ذَلِكَ الِاسْتِمْتَاعَ كَانَ حَاصِلًا إِلَى أَجَلٍ مُعَيَّنٍ وَوَقْتٍ مَحْدُودٍ ثُمَّ جَاءَتِ الْخَيْبَةُ وَالْحَسْرَةُ وَالنَّدَامَةُ مِنْ حَيْثُ لَا تَنْفَعُ وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ ذَلِكَ الْأَجَلَ أَيُّ الْأَوْقَاتِ؟ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ وَقْتُ الْمَوْتِ. وَقَالَ آخَرُونَ: هُوَ وَقْتُ التَّخْلِيَةِ وَالتَّمْكِينِ. وَقَالَ قَوْمٌ: الْمُرَادُ وَقْتُ الْمُحَاسَبَةِ فِي الْقِيَامَةِ وَالَّذِينَ قَالُوا بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ قَالُوا إِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ مَاتَ مِنْ مَقْتُولٍ وَغَيْرِهِ فَإِنَّهُ يَمُوتُ بِأَجَلِهِ لِأَنَّهُمْ أَقَرُّوا أَنَّا بَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا وَفِيهِمُ الْمَقْتُولُ وَغَيْرُ المقتول.
Sonra Allah Teâlâ onlardan naklen: { وَبَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا } “Ve bizim için takdir ettiğin ecelimize ulaştık” buyurdu. Manası şudur: Bu faydalanma belirli bir ecele ve sınırlı bir vakte kadar gerçekleşmekteydi; sonra fayda vermeyecek bir anda hüsran, hasret ve nedamet geldi. Bu ecelin hangi vakit olduğu hususunda ihtilaf ettiler: Bazıları “O ölüm vaktidir” dedi. Başkaları “O serbest bırakılma ve imkân tanınma vaktidir” dedi. Bir topluluk da “Murat kıyametteki hesaplaşma vaktidir” dedi. Birinci görüşü savunanlar, öldürülen veya öldürülmeyen her ölen kimsenin kendi eceliyle öldüğüne bunun delalet ettiğini söylediler; çünkü onlar, aralarında öldürülen ve öldürülmeyen bulunduğu halde: “Bizim için takdir ettiğin ecelimize ulaştık” diye ikrarda bulunmuşlardır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ الْمَثْوَى: الْمَقَامُ وَالْمَقَرُّ وَالْمَصِيرُ ثُمَّ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ لِلْإِنْسَانِ مَقَامٌ وَمَقَرٌّ ثُمَّ يَمُوتُ وَيَتَخَلَّصُ بِالْمَوْتِ عَنْ ذَلِكَ الْمَثْوَى فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ ذلك المقام والمثوى مخلد مؤيد وَهُوَ قَوْلُهُ:
Sonra Allah Teâlâ: { قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ } “[Allah] buyurdu ki: ‘Barınağınız ateştir’” buyurdu. Masvâ; makam, karargâh ve varılacak yerdir. Bir insanın makamı ve karargâhı olup sonra ölmesi ve ölümle o barınaktan kurtulması uzak bir ihtimal olmadığından, Allah Teâlâ o makam ve barınağın ebedî ve kalıcı olduğunu şu buyruğuyla beyan etmiştir:
خالِدِينَ فِيها.
{ خالِدِينَ فِيها } “İçinde ebedî kalıcılarsınız.”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ اسْتِثْنَاءُ أَوْقَاتِ الْمُحَاسَبَةِ لِأَنَّ فِي تِلْكَ الْأَحْوَالِ لَيْسُوا بِخَالِدِينَ فِي النَّارِ. الثَّانِي: الْمُرَادُ الْأَوْقَاتُ الَّتِي يُنْقَلُونَ فِيهَا مِنْ عَذَابِ النَّارِ إِلَى عَذَابِ الزَّمْهَرِيرِ. وَرُوِيَ أَنَّهُمْ يَدْخُلُونَ وَادِيًا فِيهِ بَرْدٌ شَدِيدٌ فَهُمْ يَطْلُبُونَ الرَّدَّ مِنْ ذَلِكَ الْبَرْدِ إِلَى حَرِّ الْجَحِيمِ. الثَّالِثُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: اسْتَثْنَى اللَّهُ تَعَالَى قَوْمًا سَبَقَ فِي عِلْمِهِ أَنَّهُمْ يُسْلِمُونَ وَيُصَدِّقُونَ النبي ﵌ وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ «مَا» بِمَعْنَى «مَنْ» قَالَ الزَّجَّاجُ: وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ مَعْنَى الِاسْتِثْنَاءِ إِنَّمَا هُوَ مِنْ يَوْمِ الْقِيَامَةِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً هُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ.
Sonra Allah Teâlâ: { إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilediği müstesna” buyurdu. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Bundan murat hesaplaşma vakitlerinin istisna edilmesidir; zira o hallerde onlar ateşte ebedî kalıcı değildirler. İkincisi: Ateş azabından zemherir azabına nakledildikleri vakitler kastedilmektedir. Rivayet edildiğine göre onlar şiddetli soğuk bulunan bir vadiye girerler ve o soğuktan cehennemin sıcağına geri döndürülmeyi isterler. Üçüncüsü: İbn Abbâs şöyle demiştir: Allah Teâlâ, ilminde Müslüman olacakları ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik edecekleri geçmiş olan bir topluluğu istisna etmiştir. Bu görüşe göre “mâ” (ما) lafzının “men” (مَنْ) manasında olması gerekir. Zeccâc şöyle demiştir: Birinci görüş daha evladır; çünkü istisnanın manası ancak kıyamet günündendir; zira O'nun: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً } “Onların hepsini toplayacağı gün” buyruğu kıyamet günüdür.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: خالِدِينَ فِيها مُنْذُ يُبْعَثُونَ: إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ مِنْ مِقْدَارِ حَشْرِهِمْ مِنْ قُبُورِهِمْ وَمِقْدَارِ مُدَّتِهِمْ فِي مُحَاسَبَتِهِمْ. الرَّابِعُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ غَيْرُ رَاجِعٍ إِلَى الْخُلُودِ وَإِنَّمَا هُوَ رَاجِعٌ إِلَى الْأَجَلِ الْمُؤَجَّلِ لَهُمْ فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا: وَبَلَغْنَا الْأَجَلَ الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا أَيِ الَّذِي سَمَّيْتَهُ لَنَا إِلَّا مَنْ أَهْلَكْتَهُ قَبْلَ الْأَجَلِ الْمُسَمَّى كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ [الْأَنْعَامِ: ٦] وَكَمَا فَعَلَ فِي قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ مِمِنْ أَهْلَكَهُ اللَّهُ تَعَالَى قَبْلَ الْأَجَلِ الَّذِي لَوْ آمَنُوا لَبَقُوا إِلَى الْوُصُولِ إِلَيْهِ فَتَلْخِيصُ الْكَلَامِ/ أَنْ يَقُولُوا:
Sonra Allah Teâlâ diriltildiklerinden itibaren: Kabirlerinden haşredilmeleri miktarı ve hesaplaşmalarındaki süre miktarınca { إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilediği müstesna”, { خالِدِينَ فِيها } “Orada ebedî kalacaklardır” buyurmuştur. Dördüncüsü: Ebû Müslim şöyle demiştir: Bu istisna huld (ebedîlik) meselesine raci değildir; bilakis onlar için belirlenen ecele racidir. Sanki onlar: “Bizim için takdir ettiğin, yani bize belirlediğin ecele ulaştık; ancak belirlenmiş ecelden önce helak ettiklerin müstesna” demiş gibidirler. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ } “Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettiğimizi görmediler mi?” [En'âm 6] buyruğu ile Nuh, Âd ve Semûd kavimlerinde yaptığı gibi; Allah Teâlâ onları, iman etmiş olsalardı ulaşıncaya kadar yaşayacakları ecelden önce helak etmiştir. Sözün özeti/ onların şöyle demeleridir:
اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنَا مَا سَمَّيْتَ لَنَا مِنَ الْأَجَلِ إِلَّا مَنْ شِئْتَ أَنْ تَخْتَرِمَهُ فَاخْتَرَمْتَهُ قَبْلَ ذَلِكَ بِكُفْرِهِ وَضَلَالِهِ.
“Birbirimizden faydalandık ve bizim için belirlediğin ecele ulaştık; ancak ömrünü kesip helak etmeyi dilediğin ve küfrü ile dalaleti sebebiyle bundan önce helak ettiğin kimseler müstesnadır.”
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْوَجْهَ وَإِنْ كَانَ مُحْتَمَلًا إِلَّا أَنَّهُ تَرْكٌ لِظَاهِرِ تَرْتِيبِ أَلْفَاظِ هَذِهِ الْآيَةِ وَلَمَّا أَمْكَنَ إِجْرَاءُ الْآيَةِ عَلَى ظَاهِرِهَا فَلَا حاجة الى هذا التكليف.
Bil ki bu vecih muhtemel olsa da bu ayetin lafızlarının zahirdeki tertibini terk etmektir. Ayeti zahiri üzere yürütmek mümkün olduğuna göre bu zorlamaya gerek yoktur.
ثُمَّ قَالَ: إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ أَيْ فِيمَا يَفْعَلُهُ مِنْ ثَوَابٍ وَعِقَابٍ وَسَائِرِ وُجُوهِ الْمُجَازَاةِ وَكَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: إِنَّمَا حَكَمْتُ لِهَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ بِعَذَابِ الْأَبَدِ لِعِلْمِي أَنَّهُمْ يَسْتَحِقُّونَ ذَلِكَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Sonra: { إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir” buyurdu; yani sevap, ceza ve diğer karşılık türlerinden yaptıklarında [hikmet ve ilim sahibidir]. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: “Ben bu kâfirlere ebedî azap ile ancak bunu hak ettiklerini bildiğim için hükmettim.” Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: قَوْلُهُ: النَّارُ مَثْواكُمْ الْمَثْوَى اسْمٌ لِلْمَصْدَرِ دُونَ الْمَكَانِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: خالِدِينَ فِيها حَالٌ وَاسْمُ الْمَوْضِعِ لَا يَعْمَلُ عَمَلَ الْفِعْلِ فَقَوْلُهُ: النَّارُ مَثْواكُمْ مَعْنَاهُ: النَّارُ أَهْلٌ أَنْ تُقِيمُوا فيها خالدين.
Dördüncü mesele: Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: O'nun { النَّارُ مَثْواكُمْ } “Barınağınız ateştir” buyruğundaki el-mesvâ, mekân ismi değil mastar ismidir; çünkü { خالِدِينَ فِيها } “İçinde ebedî kalıcılar olarak” ifadesi haldir ve mekân ismi fiil gibi amel etmez. Dolayısıyla { النَّارُ مَثْواكُمْ } sözünün manası: “Ateş, orada ebedî kalıcılar olarak ikamet etmenize layık bir yerdir” demektir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٢٩]
[En'âm Suresi (6), Âyet 129]
وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (١٢٩)
{ وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “İşte biz, kazanmakta oldukları şeyler sebebiyle zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına böylece musallat ederiz / dost kılarız.” (129)
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ فَوَائِدُ:
Birinci mesele: Ayette bazı faydalar vardır:
الْفَائِدَةُ الاولى: اعلم انه تعالى لما حكيم عَنِ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَنَّ بَعْضَهُمْ يَتَوَلَّى بَعْضًا بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِتَقْدِيرِهِ وَقَضَائِهِ فَقَالَ: وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ أَنَّ الْقُدْرَةَ صَالِحَةٌ لِلطَّرَفَيْنِ أَعْنِي الْعَدَاوَةَ وَالصَّدَاقَةَ فَلَوْلَا حُصُولُ الدَّاعِيَةِ إِلَى الصَّدَاقَةِ لَمَا حَصَلَتِ الصَّدَاقَةُ وَتِلْكَ الدَّاعِيَةُ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى قَطْعًا للتسلسل فهبت بِهَذَا الْبُرْهَانِ أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي يُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا.
Birinci fayda: Bil ki Allah Teâlâ, cinlerden ve insanlardan bazısının bazısını veli edindiğini hikâye edince, bunun ancak kendi takdiri ve kazasıyla gerçekleştiğini beyan ederek: { وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً } “İşte biz zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına böylece musallat ederiz / dost kılarız” buyurdu. Durumun böyle olduğunun delili şudur: Kudret her iki tarafa da, yani düşmanlığa da dostluğa da elverişlidir. Dolayısıyla dostluğa sevk eden saik (dâiye) bulunmasaydı dostluk meydana gelmezdi. O saik de teselsülü kesmek için ancak Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana gelir. Bu bürhanla sabit oldu ki, zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına dost/musallat kılan O Teâlâ'dır.
وَبِهَذَا التَّقْرِيرِ تَصِيرُ هَذِهِ الْآيَةُ دَلِيلًا لَنَا فِي مَسْأَلَةِ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ.
Bu açıklama ile bu ayet, cebr ve kader meselesinde bizim için bir delil olmaktadır.
الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي أَهْلِ الْجَنَّةِ أَنْ لَهُمْ دَارَ السَّلَامِ بَيَّنَ أَنَّهُ تَعَالَى وَلِيُّهُمْ بِمَعْنَى الْحِفْظِ وَالْحِرَاسَةِ وَالْمَعُونَةِ وَالنُّصْرَةِ فَكَذَلِكَ لَمَّا بَيَّنَ حَالَ أَهْلِ النَّارِ ذَكَرَ أَنَّ مَقَرَّهُمْ وَمَثْوَاهُمُ النَّارُ ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ أَوْلِيَاءَهُمْ مَنْ يُشْبِهُهُمْ فِي الظُّلْمِ وَالْخِزْيِ وَالنَّكَالِ وَهَذِهِ مُنَاسَبَةٌ حَسَنَةٌ لَطِيفَةٌ.
İkinci fayda: Allah Teâlâ cennet ehli hakkında selamet yurdunun onlar için olduğunu beyan edince, koruma, gözetme, yardım ve zafere ulaştırma manasında kendisinin onların velisi olduğunu beyan etmiştir. Aynı şekilde cehennem ehlinin durumunu beyan edince de karargâhlarının ve barınaklarının ateş olduğunu zikretmiş, sonra da dostlarının zulüm, rüsvalık ve cezada kendilerine benzeyen kimseler olduğunu açıklamıştır. Bu ise güzel ve latif bir münasebettir.
الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ: كَافُ التَّشْبِيهِ فِي قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ نُوَلِّي تَقْتَضِي شَيْئًا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ وَالتَّقْدِيرُ: كَأَنَّهُ قَالَ كَمَا أَنْزَلْتَ بِالْجِنِّ وَالْإِنْسِ الَّذِينَ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمُ الْعَذَابَ الْأَلِيمَ الدَّائِمَ الَّذِي لَا مُخَلِّصَ مِنْهُ: وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً.
Üçüncü fayda: { وَكَذلِكَ نُوَلِّي } buyruğundaki teşbih kâf'ı, daha önce zikri geçen bir şeyi gerektirir. Takdiri şöyledir: Sanki O, “Daha önce zikri geçen cin ve insanlara kurtuluşu olmayan elem verici ve daimî azabı indirdiğim gibi, { وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً } ‘zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına da böylece musallat ederiz’” demiştir.
الْفَائِدَةُ الرَّابِعَةُ: وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً لِأَنَّ الْجِنْسِيَّةَ عِلَّةُ الضَّمِّ فَالْأَرْوَاحُ/ الْخَبِيثَةُ تَنْضَمُّ إِلَى مَا يُشَاكِلُهَا فِي الْخُبْثِ وَكَذَا الْقَوْلُ فِي الْأَرْوَاحِ الطَّاهِرَةِ فَكُلُّ أَحَدٍ يَهْتَمُّ بِشَأْنِ مَنْ يُشَاكِلُهُ فِي النُّصْرَةِ وَالْمَعُونَةِ وَالتَّقْوِيَةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Dördüncü fayda: { وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً } “İşte zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına böylece musallat ederiz / dost kılarız”; çünkü cinstaşlık katılmanın/birleşmenin illetidir. Dolayısıyla habis ruhlar,/ habasette kendisine benzeyen şeylere katılır. Temiz ruhlar hakkında da söz böyledir; herkes yardım, destek ve kuvvet vermede kendisine benzeyen kimsenin durumuyla ilgilenir. Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرَّعِيَّةَ مَتَى كَانُوا ظَالِمِينَ فَاللَّهُ تَعَالَى يُسَلِّطُ عَلَيْهِمْ ظَالِمًا مِثْلَهُمْ فَإِنْ أَرَادُوا أَنْ يَتَخَلَّصُوا مِنْ ذَلِكَ الْأَمِيرِ الظَّالِمِ فَلْيَتْرُكُوا الظُّلْمَ وَأَيْضًا الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ فِي الْخَلْقِ مِنْ أَمِيرٍ وَحَاكِمٍ لِأَنَّهُ تَعَالَى إِذَا كَانَ لَا يُخَلِّي أَهْلَ الظُّلْمِ مِنْ أَمِيرٍ ظَالِمٍ فَبِأَنْ لَا يُخَلِّي أَهْلَ الصَّلَاحِ مِنْ أَمِيرٍ يَحْمِلُهُمْ عَلَى زِيَادَةِ الصَّلَاحِ كَانَ أَوْلَى.
İkinci mesele: Ayet, tebaa ne zaman zalim olursa, Allah Teâlâ'nın onların başına kendileri gibi bir zalimi musallat edeceğine delalet eder. Eğer onlar o zalim idareciden kurtulmak isterlerse zulmü terk etsinler. Ayrıca ayet, insanlar arasında mutlaka bir idareci ve hâkimin bulunması gerektiğine delalet eder; çünkü O Teâlâ zulüm ehlini zalim bir idareciden mahrum bırakmıyorsa, ıslah ehlini onları daha çok ıslaha sevk edecek bir idareciden mahrum bırakmaması evleviyetle geçerlidir.
قَالَ عَلِيٌّ ﵁: لَا يَصْلُحُ لِلنَّاسِ إِلَّا أَمِيرٌ عَادِلٌ أَوْ جَائِرٌ فَأَنْكَرُوا قَوْلَهُ: أَوْ جَائِرٌ فَقَالَ: نَعَمْ يُؤَمِّنُ السَّبِيلَ وَيُمَكِّنُ مِنْ إِقَامَةِ الصَّلَوَاتِ وَحَجِّ الْبَيْتِ.
Ali radıyallâhu anh şöyle demiştir: “İnsanlara adil veya zalim bir idareci mutlaka lazımdır.” Onun “veya zalim” sözünü yadırgadılar; bunun üzerine şöyle dedi: “Evet, [hiç değilse] yolu güvenli kılar, namazların kılınmasına ve Beytullah'ın haccına imkân sağlar.”
وَرُوِيَ أَنَّ أَبَا ذَرٍّ سال الرسول ﵌ الْإِمَارَةَ فَقَالَ لَهُ: «إِنَّكَ ضَعِيفٌ وَإِنَّهَا أَمَانَةٌ وَهِيَ فِي الْقِيَامَةِ خِزْيٌ وَنَدَامَةٌ إِلَّا من أخذها بحثها وَأَدَّى الَّذِي عَلَيْهِ فِيهَا»
Rivayet edildiğine göre Ebû Zer, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'den idarecilik istedi. Resûlullah ona şöyle buyurdu: “Sen zayıfsın; o ise bir emanettir. Hakkıyla alan ve onun gerektirdiği sorumluluğu yerine getiren müstesna, o kıyamet gününde bir rüsvalık ve pişmanlıktır.”
وَعَنْ مَالِكِ بْنِ دِينَارٍ: جَاءَ فِي بَعْضِ كُتُبِ اللَّهِ تَعَالَى- أَنَا اللَّهُ مَالِكُ الْمُلُوكِ قُلُوبُ الْمُلُوكِ وَنَوَاصِيهَا بِيَدِي فَمَنْ أَطَاعَنِي جَعَلْتُهُمْ عَلَيْهِ رَحْمَةً وَمَنْ عَصَانِي جَعَلْتُهُمْ عَلَيْهِ نِقْمَةً لَا تَشْغَلُوا أَنْفُسَكُمْ بِسَبِّ الْمُلُوكِ لَكِنْ تُوبُوا إِلَيَّ أُعَطِّفُهُمْ عَلَيْكُمْ-.
Mâlik b. Dînâr'dan nakledildiğine göre: Allah Teâlâ'nın bazı kitaplarında şöyle geçmiştir: -“Ben, hükümdarların hükümdarı olan Allah'ım. Hükümdarların kalpleri ve perçemleri benim elimdedir. Kim bana itaat ederse onları onun üzerine rahmet kılarım; kim de bana isyan ederse onları onun üzerine ceza kılarım. Kendinizi hükümdarlara sövmekle meşgul etmeyin; bilakis bana tövbe edin ki onları size merhametli kılayım.”-
أَمَّا قَوْلُهُ: بِما كانُوا يَكْسِبُونَ فَالْمَعْنَى نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا بِسَبَبِ كَوْنِ ذَلِكَ الْبَعْضِ مُكْتَسِبًا لِلظُّلْمِ وَالْمُرَادُ مِنْهُ مَا بَيَّنَّا أَنَّ الجنسية علة للضم.
O'nun: { بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “Kazanmakta oldukları şeyler sebebiyle” buyruğuna gelince; mana, o grubun zulmü kesbetmiş olması sebebiyle zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına dost/musallat ederiz demektir. Bundan murat, açıkladığımız üzere cinstaşlığın birleşmeye illet olmasıdır.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٣٠]
[En'âm Suresi (6), Âyet 130]
يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قالُوا شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ (١٣٠)
{ يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قالُوا شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ } “‘Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size ayetlerimi anlatan ve sizi bu gününüzle karşılaşacağınıza dair uyaran peygamberler gelmedi mi?’ ‘Kendi aleyhimize şahitlik ettik’ derler. Dünya hayatı onları aldattı ve kendilerinin kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ettiler.” (130)
اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ بَقِيَّةِ مَا يَذْكُرُهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي تَوْبِيخِ الْكُفَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ لَا يَكُونُ لَهُمْ إِلَى الْجُحُودِ سَبِيلٌ فَيَشْهَدُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِأَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ وَإِنَّهُمْ لَمْ يُعَذَّبُوا إِلَّا بِالْحُجَّةِ. وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki bu ayet, Allah Teâlâ'nın kıyamet gününde kâfirleri azarlaması sadedinde zikrettiği hususların devamındandır. Allah Teâlâ, onların inkâra hiçbir yol bulamayacaklarını, dolayısıyla kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik edeceklerini ve kendilerine ancak hüccet ikame edildikten sonra azap edildiğini beyan etmiştir. Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: الْمَعْشَرُ كُلُّ جَمَاعَةٍ أَمْرُهُمْ وَاحِدٌ وَيَحْصُلُ بينهم معاشرة/ ومخالطة والجمع: المعاشر. وقوله: سُلٌ مِنْكُمْ
Birinci mesele: Dil ehli şöyle demiştir: Ma‘şer, işleri bir olan ve aralarında muaşeret/ ve kaynaşma bulunan her topluluktur; çoğulu maâşirdir. O'nun: “...sizden peygamberler...” buyruğuna gelince:
اخْتَلَفُوا هَلْ كَانَ مِنَ الْجِنِّ رَسُولٌ أَمْ لَا؟ فَقَالَ الضَّحَّاكُ: أُرْسِلَ مِنَ الْجِنِّ رُسُلٌ كَالْإِنْسِ وَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ وَتَلَا قَوْلَهُ: وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ [فَاطِرٍ: ٢٤] وَيُمْكِنُ أَنْ يَحْتَجَّ الضَّحَّاكُ بِوَجْهٍ آخَرَ وَهُوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا [الْأَنْعَامِ: ٩] قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: السَّبَبُ فِيهِ أَنَّ اسْتِئْنَاسَ الْإِنْسَانِ بِالْإِنْسَانِ أَكْمَلُ مِنَ اسْتِئْنَاسِهِ بِالْمَلَكِ، فَوَجَبَ فِي حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يَجْعَلَ رَسُولَ الْإِنْسِ مِنَ الْإِنْسِ لِيَكْمُلَ هَذَا الِاسْتِئْنَاسُ.
Cinlerden peygamber olup olmadığı hususunda ihtilaf ettiler. Dahhâk: “İnsanlar gibi cinlerden de peygamberler gönderilmiştir” dedi ve bu ayeti ile O'nun: { وَإِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِيها نَذِيرٌ } “Hiçbir ümmet yoktur ki içinde bir uyarıcı gelip geçmiş olmasın” [Fâtır 24] buyruğunu okudu. Dahhâk'ın başka bir vecihle de delil getirmesi mümkündür; o da Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا } “Eğer onu bir melek kılsaydık, yine onu bir adam şeklinde yapardık” [En'âm 9] buyruğudur. Müfessirler şöyle demiştir: Bunun sebebi, insanın insanla kaynaşmasının melek ile kaynaşmasından daha kâmil olmasıdır; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın hikmetinde, bu kaynaşmanın tam olması için insanların peygamberini insanlardan kılması vacip olmuştur.