إِذَا ثَبَتَ هَذَا الْمَعْنَى، فَهَذَا السَّبَبُ حَاصِلٌ فِي الْجِنِّ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ رَسُولُ الْجِنِّ من الجن.
Bu mana sabit olunca, bu sebep cinler hakkında da gerçekleşmiş olur; dolayısıyla cinlerin peygamberinin de cinlerden olması vacip olur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ: أَنَّهُ مَا كَانَ مِنَ الْجِنِّ رَسُولٌ الْبَتَّةَ وَإِنَّمَا كَانَ الرُّسُلُ مِنَ الْإِنْسِ. وَمَا رَأَيْتُ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْقَوْلِ حُجَّةً إِلَّا ادِّعَاءَ الْإِجْمَاعِ وَهُوَ بَعِيدٌ لِأَنَّهُ كَيْفَ يَنْعَقِدُ الْإِجْمَاعُ مَعَ حُصُولِ الِاخْتِلَافِ وَيُمْكِنُ أَنْ يُسْتَدَلَّ فِيهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ٣٣] وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الِاصْطِفَاءِ إِنَّمَا هُوَ النُّبُوَّةُ فَوَجَبَ كَوْنُ النُّبُوَّةِ مَخْصُوصَةً بِهَؤُلَاءِ الْقَوْمِ فَقَطْ فَأَمَّا تَمَسُّكُ الضَّحَّاكِ بِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ فَالْكَلَامُ عَلَيْهِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قال: امَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ
İkinci görüş ki çoğunluğun görüşüdür: Cinlerden kesinlikle peygamber gelmemiştir, peygamberler ancak insanlardan olmuştur. Bu görüşün temellendirilmesinde icma iddiasından başka bir delil görmedim; bu [iddia] da uzaktır, zira ihtilaf varken icma nasıl hâsıl olabilir? Bu hususta Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ } “Şüphesiz Allah Âdem'i, Nûh'u, İbrâhim ailesini ve İmrân ailesini âlemlere üstün kıldı” [Âl-i İmrân 33] buyruğu ile istidlal edilebilir. Onlar, bu seçilişten muradın yalnızca nübüvvet olduğu hususunda icma etmişlerdir; dolayısıyla nübüvvetin sadece bu zümreye mahsus olması vacip olmuştur. Dahhâk'ın bu ayetin zahirine tutunmasına gelince, buna dair söz birkaç vecihtendir: Birincisi: Allah Teâlâ: “...Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size peygamberler gelmedi mi?...” buyurmuştur.
فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ رُسُلَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ تَكُونُ بَعْضًا مِنْ أَبْعَاضِ هَذَا الْمَجْمُوعِ وَإِذَا كَانَ الرُّسُلُ مِنَ الْإِنْسِ كَانَ الرُّسُلُ بَعْضًا مِنْ أَبْعَاضِ ذَلِكَ الْمَجْمُوعِ فَكَانَ هَذَا الْقَدْرُ كَافِيًا فِي حَمْلِ اللَّفْظِ عَلَى ظَاهِرِهِ فَلَمْ يَلْزَمْ مِنْ ظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ إِثْبَاتُ رَسُولٍ مِنَ الْجِنِّ. الثَّانِي: لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الرُّسُلَ كَانُوا مِنَ الْإِنْسِ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى كَانَ يُلْقِي الدَّاعِيَةَ فِي قُلُوبِ قَوْمٍ مِنَ الْجِنِّ حَتَّى يَسْمَعُوا كَلَامَ الرُّسُلِ وَيَأْتُوا قَوْمَهُمْ مِنَ الْجِنِّ وَيُخْبِرُونَهُمْ بِمَا سَمِعُوهُ مِنَ الرُّسُلِ وَيُنْذِرُونَهُمْ بِهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ [الْأَحْقَافِ:
Bu ifade, cinlerin ve insanların peygamberlerinin bu topluluğun birer parçası olmasını gerektirir. Peygamberler insanlardan olduğunda, o topluluğun parçalarından bir parça olmuş olurlar. Dolayısıyla bu kadarı, lafzı zahirine hamletmek için yeterli olur ve bu ayetin zahirinden cinlerden bir peygamberin varlığı gerekmez. İkincisi: Şöyle denilmesi de uzak değildir: Peygamberler insanlardandı; ancak Allah Teâlâ cinlerden bir topluluğun kalbine peygamberlerin sözlerini dinleyecekleri, sonra da cinlerden olan kavimlerine gidip peygamberlerden duyduklarını onlara haber verecekleri ve kendilerini bununla uyaracakları bir istek/arzu koyuyordu; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ } “Hani cinlerden bir grubu sana yöneltmiştik...” [Ahkâf
٢٩] فَأُولَئِكَ الْجِنُّ كَانُوا رُسُلَ الرُّسُلِ فَكَانُوا رُسُلًا لِلَّهِ تَعَالَى وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ: أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى رُسُلَ عِيسَى رُسُلَ نَفْسِهِ. فَقَالَ: إِذْ أَرْسَلْنا إِلَيْهِمُ اثْنَيْنِ [يس: ١٤] وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِيهِ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا بَكَّتَ الْكُفَّارَ بِهَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَزَالَ الْعُذْرَ وَأَزَاحَ الْعِلَّةَ بِسَبَبِ أَنَّهُ أَرْسَلَ الرُّسُلَ إِلَى الْكُلِّ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ فَإِذَا وَصَلَتِ الْبِشَارَةُ وَالنِّذَارَةُ إِلَى الْكُلِّ بِهَذَا الطَّرِيقِ فَقَدْ حَصَلَ مَا هُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ إِزَاحَةِ الْعُذْرِ وَإِزَالَةِ الْعِلَّةِ فَكَانَ الْمَقْصُودُ حَاصِلًا.
29]. İşte o cinler peygamberlerin elçileriydiler; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın da elçileri olmuş olurlar. Bunun delili şudur: Allah Teâlâ, Îsâ'nın elçilerini bizzat kendi elçileri olarak isimlendirmiş ve: { إِذْ أَرْسَلْنا إِلَيْهِمُ اثْنَيْنِ } “Onlara iki [elçi] göndermiştik” [Yâsîn 14] buyurmuştur. Bu hususta sözün tahkiki şudur: Allah Teâlâ kâfirleri bu ayetle azarlamıştır, çünkü O, müjdeleyici ve uyarıcı olarak peygamberleri herkese göndermek suretiyle mazereti ortadan kaldırmış ve illeti bertaraf etmiştir. Müjdeleme ve uyarma bu yolla herkese ulaştığı takdirde, mazeretin giderilmesi ve illetin ortadan kaldırılmasından kastedilen şey hâsıl olmuş ve böylece maksat gerçekleşmiş olur.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي الْجَوَابِ قال الواحدي: قوله تعالى: سُلٌ مِنْكُمْ
Cevaptaki üçüncü vecih: Vâhidî şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: “...içinizden peygamberler...” buyruğunda,
أَرَادَ مِنْ أَحَدِكُمْ وَهُوَ الْإِنْسُ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ [الرَّحْمَنِ: ٢٢] أَيْ مِنْ أَحَدِهِمَا وَهُوَ الْمِلْحُ الَّذِي لَيْسَ بِعَذْبٍ.
ikinizden birini, yani insanları kastetmiştir. Bu, O'nun: { يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ } “İkisinden de inci ve mercan çıkar” [Rahmân 22] yani 'tatlı olmayan tuzlu sudan, ikisinden birinden' buyruğu gibidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْوَجْهَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ لَا حَاجَةَ مَعَهُمَا إِلَى تَرْكِ الظَّاهِرِ أَمَّا هَذَا الثَّالِثُ فَإِنَّهُ يُوجِبُ تَرْكَ الظَّاهِرِ وَلَا يَجُوزُ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ الا بالدليل المنفصل.
Bil ki ilk iki vecih ile birlikte zahiri terk etmeye ihtiyaç yoktur. Bu üçüncü veche gelince, o zahiri terk etmeyi gerektirir ve munfasıl bir delil olmaksızın ona başvurmak caiz değildir.
اما قوله: قُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي
O'nun: “...size ayetlerimi anlatan...” buyruğuna gelince,
فَالْمُرَادُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى الْأَدِلَّةِ بالتلاوة وبالتأويل: يُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا
bundan murat, tilavetle ve teville delillere dikkat çekmektir. “...ve sizi bu gününüzle karşılaşacağınıza dair uyaran...” [buyruğu ise],
أَيْ يُخَوِّفُونَكُمْ عَذَابَ هَذَا الْيَوْمِ فَلَمْ يَجِدُوا عِنْدَ ذَلِكَ إِلَّا الِاعْتِرَافَ فَلِذَلِكَ قَالُوا: شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا.
yani 'bu günün azabından sizi korkutan' [demektir]. Bu durumda onlar itiraftan başka bir şey bulamadılar ve bu sebeple: “...Kendi aleyhimize şahitlik ettik...” dediler.
فَإِنْ قَالُوا: مَا السَّبَبُ فِي أَنَّهُمْ أَقَرُّوا فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِالْكُفْرِ وَجَحَدُوهُ فِي قَوْلِهِ: وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ [الانعام: ٢٣] .
Eğer: “Bu ayette küfrü ikrar edip: { وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } ‘Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz müşriklerden değildik’ [En'âm 23] buyruğunda onu inkâr etmelerinin sebebi nedir?” derlerse,
قُلْنَا: يَوْمُ الْقِيَامَةِ يَوْمٌ طَوِيلٌ وَالْأَحْوَالُ فِيهِ مُخْتَلِفَةٌ فَتَارَةً يُقِرُّونَ وَأُخْرَى يَجْحَدُونَ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى شِدَّةِ خَوْفِهِمْ وَاضْطِرَابِ أَحْوَالِهِمْ فَإِنَّ مَنْ عَظُمَ خَوْفُهُ كَثُرَ الِاضْطِرَابُ فِي كَلَامِهِ.
Şöyle deriz: Kıyamet günü uzun bir gündür ve oradaki haller farklı farklıdır; bazen ikrar ederler, bazen inkâr ederler. Bu da onların korkularının şiddetine ve hallerinin perişanlığına delalet eder; zira korkusu büyüyen kimsenin sözündeki çelişki ve tutarsızlık çok olur.
ثُمَّ قال تعالى: غَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا
Sonra Allah Teâlâ: “...Dünya hayatı onları aldattı...” buyurdu.
وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَمَّا أَقَرُّوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ:
Manası şudur: Onlar kendi aleyhlerine küfrü ikrar edince, Allah Teâlâ sanki şöyle demektedir:
وَإِنَّمَا وَقَعُوا فِي ذَلِكَ الْكُفْرِ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ غَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدنيا.
Onlar o küfre ancak dünya hayatı kendilerini aldattığı için düşmüşlerdir.
ثم قال تعالى: شَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ
Sonra Allah Teâlâ: “...ve kendilerinin kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ettiler” buyurdu.
وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ وَإِنْ بَالَغُوا فِي عَدَاوَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَالطَّعْنِ فِي شَرَائِعِهِمْ وَمُعْجِزَاتِهِمْ إِلَّا أَنَّ عَاقِبَةَ أَمْرِهِمْ أَنَّهُمْ أَقَرُّوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ حمل قوله: شَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ
Murat şudur: Onlar peygamberlere düşmanlıkta, şeriatlarına ve mucizelerine dil uzatmada ne kadar ileri gitmiş olurlarsa olsunlar, işlerinin sonu kendi aleyhlerine küfrü itiraf etmek olmuştur. İnsanlardan bazıları O'nun: “...ve kendilerinin kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ettiler” buyruğunu,
بِأَنْ تَشْهَدَ عَلَيْهِمُ الْجَوَارِحُ بِالشِّرْكِ وَالْكُفْرِ وَمَقْصُودُهُمْ دَفْعُ التَّكْرَارِ عَنِ الْآيَةِ وَكَيْفَمَا كَانَ فَالْمَقْصُودُ مِنْ شَرْحِ أَحْوَالِهِمْ فِي الْقِيَامَةِ زَجْرُهُمْ فِي الدُّنْيَا عَنِ الكفر والمعصية.
uzuvların onların şirkine ve küfrüne şahitlik etmesi şeklinde yorumlamışlardır; onların amacı ayetten tekrârı defetmektir. Her nasıl olursa olsun, kıyametteki hallerinin açıklanmasından maksat, dünyada onları küfürden ve günahtan sakındırmaktır.
واعلم ان أصحابنا يتمسكون بقوله تعالى: لَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا
Bil ki bizim ashabımız, Allah Teâlâ'nın: “...İçinizden size ayetlerimi anlatan ve sizi bu gününüzle karşılaşacağınıza dair uyaran peygamberler gelmedi mi?...” buyruğuna tutunarak,
عَلَى أَنَّهُ لَا يَحْصُلُ الْوُجُوبُ الْبَتَّةَ قَبْلَ وُرُودِ الشَّرْعِ فَإِنَّهُ لَوْ حصل الوجوب واستحقاق والعقاب قَبْلَ وُرُودِ الشَّرْعِ لَمْ يَكُنْ لِهَذَا التَّعْلِيلِ والذكر فائدة.
şeriatın gelişinden önce kesinlikle bir vücubun (yükümlülüğün) hâsıl olmayacağına delil getirirler. Çünkü şeriatın gelişinden önce bir vaciplik ve azap hak etme durumu gerçekleşseydi, bu gerekçelendirmenin ve zikrin bir faydası olmazdı.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٣١]
[En'âm Suresi (6), Âyet 131]
ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها غافِلُونَ (١٣١)
{ ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها غافِلُونَ } “Bu, halkı habersizken Rabbinin ülkeleri zulüm ile helak edici olmadığındandır.” (131)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ مَا عَذَّبَ الْكُفَّارَ إِلَّا بَعْدَ أَنْ بَعَثَ إِلَيْهِمُ الْأَنْبِيَاءَ وَالرُّسُلَ بَيَّنَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ هَذَا هُوَ الْعَدْلُ وَالْحَقُّ وَالْوَاجِبُ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ, kâfirlere ancak peygamberler ve elçiler gönderdikten sonra azap ettiğini beyan edince, bu ayetle bunun adaletin, hakkın ve vacip olanın ta kendisi olduğunu beyan etmiştir. Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَوْلُهُ: ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ بَعْثَةِ الرُّسُلِ إِلَيْهِمْ وَإِنْذَارِهِمْ سُوءَ الْعَاقِبَةِ وَهُوَ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ وَالتَّقْدِيرُ: الْأَمْرُ ذَلِكَ.
Birinci mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: O'nun: “Bu...” ifadesi, daha önce geçen elçilerin onlara gönderilmesine ve kötü akıbetle onları uyarmalarına bir işarettir. Bu, hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir; takdiri ise “iş böyledir” şeklindedir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعْلِيلٌ وَالْمَعْنَى: / الْأَمْرُ مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ لِانْتِفَاءِ كَوْنِ رَبِّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَكَلِمَةُ «أَنْ» هَاهُنَا هِيَ الَّتِي تَنْصِبُ الْأَفْعَالَ وَثَانِيهَا: يَجُوزُ أَنْ تكون مخففة من الثقلية وَالْمَعْنَى لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يُجْعَلَ قَوْلُهُ: أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ بَدَلًا مِنْ قَوْلِهِ: ذلِكَ كَقَوْلِهِ: وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ [الْحِجْرِ:
O'nun: “...Rabbinin ülkeleri zulüm ile helak edici olmadığındandır” buyruğuna gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Bunun bir ta‘lil (gerekçe) olmasıdır; mana şöyledir: / İş, Rabbinin ülkeleri zulüm ile helak edici olmasının yokluğundan dolayı sana anlattığımız gibidir. Buradaki “en” (أَنْ) kelimesi fiilleri nasbeden edattır. İkincisi: Şeddeli olandan hafifletilmiş (muhaffefe) olması caizdir; bu durumda mana, “Çünkü Rabbin ülkeleri zulüm ile helak edici olmamıştır” şeklinde olur. Üçüncüsü: O'nun: “...Rabbinin olmaması...” buyruğunun, O'nun: “Bu...” buyruğundan bedel kılınmasıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ } “Ona şu hükmü bildirdik ki, sabaha çıkarlarken şunların kökü kesilmiş olacaktır” [Hicr
٦٦] .
66] buyruğu böyledir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: بِظُلْمٍ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِسَبَبِ ظُلْمٍ أَقْدَمُوا عَلَيْهِ. الثاني: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى ظُلْمًا عَلَيْهِمْ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ [هُودٍ: ١١٧] فِي سُورَةِ هُودٍ. فَعَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ يَكُونُ الظُّلْمُ فِعْلًا لِلْكُفَّارِ وَعَلَى الثَّانِي يَكُونُ عَائِدًا إِلَى فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ أَلْيَقُ بِقَوْلِنَا لِأَنَّ الْقَوْلَ الثَّانِيَ يُوهِمُ أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ أَهْلَكَهُمْ قَبْلَ بَعْثَةِ الرُّسُلِ كَانَ ظَالِمًا وَلَيْسَ الْأَمْرُ عِنْدَنَا كَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى يَحْكُمُ مَا يَشَاءُ وَيَفْعَلُ مَا يُرِيدُ وَلَا اعْتِرَاضَ عَلَيْهِ لِأَحَدٍ فِي شَيْءٍ مِنْ أَفْعَالِهِ. وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ: فَهَذَا الْقَوْلُ الثَّانِي مُطَابِقٌ لِمَذْهَبِهِمْ مُوَافِقٌ لِمُعْتَقَدِهِمْ. وَأَمَّا أَصْحَابُنَا فَمَنْ فَسَّرَ الْآيَةَ بِهَذَا الْوَجْهِ الثَّانِي قَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى لَوْ فَعَلَ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ ظَالِمًا لَكِنَّهُ يَكُونُ فِي صُورَةِ الظَّالِمِ فِيمَا بَيَّنَّا فَوُصِفَ بِكَوْنِهِ ظَالِمًا مَجَازًا وَتَمَامُ الْكَلَامِ فِي هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ مَذْكُورٌ فِي سُورَةِ هُودٍ عِنْدَ قَوْلِهِ: بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ.
O'nun: “...zulüm ile...” buyruğuna gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: Mananın, “Rabbin ülkeleri kalkıştıkları bir zulüm sebebiyle [uyarmaksızın] helak edici değildir” olmasıdır. İkincisi: Muradın, “Rabbin ülkelere zulmederek onları helak edici değildir” şeklinde olmasıdır; bu, Hûd suresindeki O'nun: { وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ } “Halkı ıslah ediciler iken Rabbin ülkeleri zulüm ile helak edecek değildi” [Hûd 117] buyruğu gibidir. Birinci veche göre zulüm, kâfirlerin fiili olur; ikinciye göre ise Allah Teâlâ'nın fiiline raci olur. Birinci vecih bizim görüşümüze daha uygundur, çünkü ikinci görüş Allah Teâlâ'nın onları elçiler göndermeden önce helak etmesi durumunda zalim olacağı vehmini doğurur; oysa bizim nezdimizde durum böyle değildir. Zira Allah Teâlâ dilediği gibi hükmeder, dilediğini yapar ve fiillerinden hiçbirinde hiç kimsenin O'na itiraz hakkı yoktur. Mûtezile'ye gelince; bu ikinci görüş onların mezhebine ve itikadına uygundur. Ashabımızdan bu ayeti bu ikinci vecihle tefsir eden kimse ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ bunu yapmış olsaydı zalim olmazdı, fakat açıkladığımız hususlarda zalim suretinde olurdu; bu sebeple mecazen zalim olma vasfı ile nitelenmiştir. Bu iki görüşe dair sözün tamamı Hûd suresinde O'nun: “...zulüm ile ve halkı ıslah ediciler iken...” buyruğunun tefsirinde zikredilmiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَأَهْلُها غافِلُونَ فَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْغَفْلَةِ أَنْ يَتَغَافَلَ الْمَرْءُ عَمَّا يُوعَظُ بِهِ بَلْ مَعْنَاهَا أَنْ لَا يُبَيِّنَ اللَّهُ لَهُمْ كَيْفِيَّةَ الْحَالِ وَلَا أَنْ يُزِيلَ عُذْرَهُمْ وَعِلَّتَهُمْ.
O'nun: “...halkı habersizken...” buyruğuna gelince; bu gafletten murat, kişinin kendisine verilen öğütten habersiz gibi davranması değil, bilakis manası Allah'ın durumun keyfiyetini onlara açıklamamış olması ve mazeretleri ile illetlerini bertaraf etmemiş olmasıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَنَا يَتَمَسَّكُونَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي إِثْبَاتِ أَنَّهُ لَا يَحْصُلُ الْوُجُوبُ قَبْلَ الشَّرْعِ وَأَنَّ الْعَقْلَ الْمَحْضَ لَا يَدُلُّ عَلَى الْوُجُوبِ الْبَتَّةَ. قَالُوا: لِأَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُعَذِّبُ أَحَدًا عَلَى أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ إِلَّا بَعْدَ الْبَعْثَةِ لِلرَّسُولِ. وَالْمُعْتَزِلَةُ قَالُوا: إِنَّهَا تَدُلُّ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَلَى أَنَّ الْوُجُوبَ قَدْ يَتَقَرَّرُ قَبْلَ مَجِيءِ الشَّرْعِ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:
Bil ki ashabımız, şeriattan önce bir vücubun hâsıl olmayacağını ve yalın aklın kesinlikle vücuba delalet etmeyeceğini ispat hususunda bu ayete tutunurlar. Onlar şöyle demişlerdir: Çünkü bu ayet, Allah Teâlâ'nın elçi göndermeden önce hiçbir hususta hiç kimseye azap etmeyeceğine delalet eder. Mûtezile ise şöyle demiştir: Ayet başka bir yönden şeriatın gelişinden önce vücubun sabit olabileceğine delalet eder; zira Allah Teâlâ:
أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها غافِلُونَ فَهَذَا الظُّلْمُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى الْعَبْدِ أَوْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى إِمْكَانِ أَنْ يَصْدُرَ مِنْهُ الظُّلْمُ قَبْلَ الْبَعْثَةِ وَإِنَّمَا يَكُونُ الْفِعْلُ ظُلْمًا قَبْلَ البعثة لو
“...Rabbinin, halkı habersizken ülkeleri zulüm ile helak edici olmadığındandır” buyurmuştur. Bu zulüm ya kula ya da Allah Teâlâ'ya racidir. Şayet birincisi ise bu, peygamber gönderilmeden önce ondan zulmün sadır olmasının mümkün olduğuna delalet eder. Fiilin peygamber gönderilmeden önce zulüm olması ise ancak
كَانَ قَبِيحًا وَذَنْبًا قَبْلَ بَعْثَةِ الرُّسُلِ وَذَلِكَ هُوَ الْمَطْلُوبُ وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ فَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ هَذَا الْفِعْلُ قَبِيحًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَذَلِكَ لَا يَتِمُّ إِلَّا مَعَ الِاعْتِرَافِ بتحسين العقل وتقبيحه.
elçilerin gönderilmesinden önce de çirkin ve günah olması halinde mümkündür; aranan da zaten budur. Şayet ikincisi ise bu durum, bu fiilin Allah Teâlâ'dan sadır olmasının çirkin olmasını gerektirir; bu da ancak aklın iyi ve kötü görmesinin (tahsîn ve takbîh-i aklînin) kabul edilmesiyle tamam olur.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٣٢]
[En'âm Suresi (6), Âyet 132]
وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٣٢)
{ وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ } “Yaptıklarından dolayı herkesin dereceleri vardır. Rabbin onların yaptıklarından gafil değildir.” (132)
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عامر وحده تعلمون بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ عَلَى الْغَيْبَةِ.
Birinci mesele: İbn Âmir tek başına hitap sığasıyla ta ile “ta‘melûn” (تعلمون / yapıyorsunuz) şeklinde; diğerleri ise gaib sığasıyla ya ile okumuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ أَحْوَالَ أَهْلِ الثَّوَابِ وَالدَّرَجَاتِ وَأَحْوَالَ أَهْلِ الْعِقَابِ وَالدَّرَكَاتِ ذَكَرَ كَلَامًا كُلِّيًّا فَقَالَ: وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَفِي الْآيَةِ قَوْلَانِ:
İkinci mesele: Bil ki Allah Teâlâ, sevap ve dereceler ehlinin halleri ile azap ve derekeler ehlinin hallerini açıklayınca genel bir söz zikrederek: { وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا } “Yaptıklarından dolayı herkesin dereceleri vardır” buyurmuştur. Ayette iki görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا عَامٌّ فِي الْمُطِيعِ وَالْعَاصِي وَالتَّقْدِيرُ: وَلِكُلِّ عَامِلٍ عَمِلَ فَلَهُ فِي عَمَلِهِ دَرَجَاتٌ فَتَارَةً يَكُونُ فِي دَرَجَةٍ نَاقِصَةٍ وَتَارَةً يَتَرَقَّى مِنْهَا إِلَى دَرَجَةٍ كَامِلَةٍ وَأَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِهَا عَلَى التَّفْصِيلِ التَّامِّ فَرَتَّبَ عَلَى كُلِّ دَرَجَةٍ مِنْ تِلْكَ الدَّرَجَاتِ مَا يَلِيقُ بِهِ مِنَ الْجَزَاءِ إِنْ خَيْرًا فَخَيْرٌ وَإِنْ شَرًّا فَشَرٌّ.
Birinci görüş: O'nun: “Yaptıklarından dolayı herkesin dereceleri vardır” buyruğu hem itaatkârı hem de isyankârı kapsayan genel bir ifadedir. Takdiri şöyledir: Amel eden her bir kimse için amelinde dereceler vardır; bazen noksan bir derecede olur, bazen de oradan tam bir dereceye yükselir. Allah Teâlâ bunları eksiksiz bir ayrıntıyla bilir ve bu derecelerin her birine uygun olan karşılığı -hayırsa hayır, şerse şer olarak- takdir etmiştir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا مُخْتَصٌّ بِأَهْلِ الطَّاعَةِ لِأَنَّ لَفْظَ الدَّرَجَةِ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِهِمْ. وَقَوْلُهُ: وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تعملون مُخْتَصٌّ بِأَهْلِ الْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ وَالصَّوَابُ هُوَ الْأَوَّلُ.
İkinci görüş: O'nun: “Yaptıklarından dolayı herkesin dereceleri vardır” buyruğu sadece itaat ehline mahsustur; çünkü derece lafzı ancak onlara layıktır. O'nun: “...Rabbin onların yaptıklarından gafil değildir” buyruğu ise küfür ve isyan ehline mahsustur. Doğru olan ise birinci görüştür.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ أَيْضًا عَلَى صِحَّةِ قَوْلِنَا فِي مَسْأَلَةِ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ لِكُلِّ وَاحِدٍ فِي وَقْتٍ مُعَيَّنٍ بِحَسَبِ فِعْلٍ مُعَيَّنٍ بِدَرَجَةٍ مُعَيَّنَةٍ وَعَلِمَ تِلْكَ الدَّرَجَةَ بِعَيْنِهَا وَأَثْبَتَ تِلْكَ الدَّرَجَةَ الْمُعَيَّنَةَ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ وَأَشْهَدَ عَلَيْهِ زُمَرَ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ فَلَوْ لَمْ تَحْصُلْ تِلْكَ الدَّرَجَةُ لِذَلِكَ الْإِنْسَانِ لَبَطَلَ ذَلِكَ الْحُكْمُ وَلَصَارَ ذَلِكَ الْعِلْمُ جَهْلًا وَلَصَارَ ذَلِكَ الْإِشْهَادُ كَذِبًا وَكُلُّ ذَلِكَ مُحَالٌ فَثَبَتَ أَنَّ لِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ
Üçüncü mesele: Bil ki bu ayet, cebr ve kader meselesinde bizim sözümüzün sıhhatine de delalet eder. Çünkü Allah Teâlâ belirli bir vakitte, belirli bir fiile göre her bir kimse için belirli bir derece hükmetmiş, o dereceyi bizzat bilmiş, o muayyen dereceyi Levh-i Mahfûz'da tespit etmiş ve mukarreb melekler topluluğunu da buna şahit tutmuştur. Şayet o derece o insan için gerçekleşmeyecek olsaydı, o hüküm batıl olur, o ilim cehalete dönüşür ve o şahit tutma da yalana çıkardı; bütün bunlar ise muhaldir. Dolayısıyla yaptıklarından dolayı herkesin derecelerinin bulunduğu ve Rabbinin onların yaptıklarından gafil olmadığı sabit olmuştur. Durum böyle olunca,
فَقَدْ جَفَّ الْقَلَمُ بِمَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ
kıyamet gününe kadar olacak şeylerle kalem kurumuştur;
وَالسَّعِيدُ مَنْ سَعِدَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ وَالشَّقِيُّ مَنْ شقي في بطن امه.
said olan anasının karnında said olan, şaki olan da anasının karnında şaki olandır.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٣٣ الى ١٣٤]
[En'âm Suresi (6), Âyetler 133-134]
وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشاءُ كَما أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ (١٣٣) إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (١٣٤)
{ وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشاءُ كَما أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ (١٣٣) إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } “Rabbin zengindir, rahmet sahibidir. Dilerse sizi yok eder ve sizi başka bir kavmin soyundan yarattığı gibi, sizin ardınızdan da dilediğini yerinize geçirir. (133) Şüphesiz size vaad olunan şey mutlaka gelecektir ve siz [bunu] engelleyemezsiniz.” (134)
[وربك الغني ذو الرحمة] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Rabbin zengindir, rahmet sahibidir] Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ ثَوَابَ أَصْحَابِ الطَّاعَاتِ وَعِقَابَ أَصْحَابِ الْمَعَاصِي وَالْمُحَرَّمَاتِ وَذَكَرَ أَنَّ لِكُلِّ قَوْمٍ دَرَجَةً مَخْصُوصَةً وَمَرْتَبَةً مُعَيَّنَةً بَيَّنَ أَنَّ تَخْصِيصَ الْمُطِيعِينَ بِالثَّوَابِ وَالْمُذْنِبِينَ بِالْعَذَابِ لَيْسَ لِأَجْلِ أَنَّهُ مُحْتَاجٌ إِلَى طَاعَةِ الْمُطِيعِينَ أَوْ يَنْتَقِصُ بِمَعْصِيَةِ الْمُذْنِبِينَ فَإِنَّهُ تَعَالَى غَنِيٌّ لِذَاتِهِ عَنْ جَمِيعِ الْعَالَمِينَ وَمَعَ كَوْنِهِ غَنِيًّا فَإِنَّ رَحْمَتَهُ عَامَّةٌ كَامِلَةٌ وَلَا سَبِيلَ إِلَى تَرْتِيبِ هَذِهِ الْأَرْوَاحِ الْبَشَرِيَّةِ وَالنُّفُوسِ الْإِنْسَانِيَّةِ وَإِيصَالِهَا إِلَى دَرَجَاتِ السُّعَدَاءِ الْأَبْرَارِ إِلَّا بِتَرْتِيبِ التَّرْغِيبِ فِي الطَّاعَاتِ وَالتَّرْهِيبِ عَنِ الْمَحْظُورَاتِ فَقَالَ:
Birinci mesele: Bil ki Allah Teâlâ itaat sahiplerinin sevabını, günah ve haram sahiplerinin cezasını beyan edip her topluluk için özel bir derece ve muayyen bir mertebe olduğunu zikredince; itaatkârları sevapla, günahkârları da azapla nitelemesinin itaatkârların itaatine muhtaç olmasından veya günahkârların isyanıyla bir eksikliğe uğramasından dolayı olmadığını beyan etmiştir. Zira Allah Teâlâ bizzat Zâtı gereği bütün âlemlerden müstağnidir (zengindir). Müstağni olmakla birlikte O'nun rahmeti umumi ve kâmildir. Bu beşerî ruhları ve insanî nefisleri terbiye edip onları said ve iyi kimselerin derecelerine ulaştırmanın, itaatlere rağbet ettirmek ve yasaklardan sakındırmaktan başka bir yolu yoktur. Nitekim şöyle buyurmuştur:
وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ وَمِنْ رَحْمَتِهِ عَلَى الْخَلْقِ تَرْتِيبُ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ عَلَى الطَّاعَةِ وَالْمَعْصِيَةِ فَنَفْتَقِرُ هَاهُنَا إِلَى بَيَانِ أَمْرَيْنِ: الْأَوَّلُ: إِلَى بَيَانِ كَوْنِهِ تَعَالَى غَنِيًّا فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى غَنِيٌّ فِي ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ وَأَفْعَالِهِ وَأَحْكَامِهِ عَنْ كُلِّ مَا سِوَاهُ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ مُحْتَاجًا لَكَانَ مُسْتَكْمِلًا بِذَلِكَ الْفِعْلِ وَالْمُسْتَكْمِلُ بِغَيْرِهِ نَاقِصٌ بِذَاتِهِ وَهُوَ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ وَأَيْضًا فَكُلُّ إيجاب او سلب يفرض فان كان ذَاتُهُ كَافِيَةً فِي تَحَقُّقِهِ وَجَبَ دَوَامُ ذَلِكَ الْإِيجَابِ أَوْ ذَلِكَ السَّلْبِ بِدَوَامِ ذَاتِهِ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ كَافِيَةً فَحِينَئِذٍ يَتَوَقَّفُ حُصُولُ تِلْكَ الْحَالَةِ وَعَدَمُهَا عَلَى وُجُودِ سَبَبٍ مُنْفَصِلٍ أَوْ عَدَمِهِ فَذَاتُهُ لَا تَنْفَكُّ عَنْ ذَلِكَ الثُّبُوتِ وَالْعَدَمِ وَهُمَا مَوْقُوفَانِ عَلَى وُجُودِ ذَلِكَ السَّبَبِ الْمُنْفَصِلِ وَعَدَمِهِ وَالْمَوْقُوفُ عَلَى الْمَوْقُوفِ عَلَى الشَّيْءِ مَوْقُوفٌ عَلَى ذَلِكَ الشَّيْءِ فَيَلْزَمُ كَوْنُ ذَاتِهِ مَوْقُوفَةً عَلَى الْغَيْرِ وَالْمَوْقُوفُ عَلَى الْغَيْرِ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ فَالْوَاجِبُ لِذَاتِهِ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ وَهُوَ مُحَالٌ فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى غَنِيٌّ عَلَى الْإِطْلَاقِ.
“Rabbin zengindir, rahmet sahibidir.” İtaate ve isyana sevap ve ceza takdir etmesi O'nun mahlukata olan rahmetindendir. Bu noktada iki hususun açıklanmasına muhtacız: Birincisi: Allah Teâlâ'nın ganî (müstağni) oluşunun beyanıdır. Şöyle deriz: Allah Teâlâ zâtında, sıfatlarında, fiillerinde ve hükümlerinde O'nun dışındaki her şeyden müstağnidir. Çünkü muhtaç olsaydı, o fiil ile yetkinleşen biri olurdu; başkasıyla yetkinleşen ise zâtı itibarıyla noksandır, bu ise Allah hakkında muhaldir. Ayrıca farz edilen her olumlama (ispat) veya olumsuzlama (nefy) için; eğer O'nun Zâtı onun gerçekleşmesinde yeterli ise, o olumlama veya olumsuzlamanın O'nun Zâtının devamıyla devam etmesi vacip olur. Şayet yeterli değilse, o takdirde o durumun varlığı ve yokluğu haricî bir sebebin varlığına veya yokluğuna bağlı olur. O'nun Zâtı ise o varlık ve yokluktan ayrı düşünülemez; bu ikisi de o haricî sebebin varlığına ve yokluğuna bağlıdır. Bir şeye bağlı olan şeye bağlı olan şey de bizzat o şeye bağlıdır. Dolayısıyla O'nun Zâtının başkasına bağlı olması gerekir; başkasına bağlı olan ise zâtı gereği mümkündür. Böylece zâtı gereği vacip olan, zâtı gereği mümkün olmuş olur ki bu muhaldir. Böylece Allah Teâlâ'nın mutlak manada ganî (zengin) olduğu sabit olmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ يُفِيدُ الْحَصْرَ مَعْنَاهُ: أَنَّهُ لَا غَنِيَّ إِلَّا هُوَ وَالْأَمْرُ كَذَلِكَ لِأَنَّ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ وَاحِدٌ وَمَا سِوَاهُ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ وَالْمُمْكِنُ لِذَاتِهِ مُحْتَاجٌ فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا غَنِيَّ إِلَّا هُوَ فَثَبَتَ بِهَذَا الْبُرْهَانِ الْقَاطِعِ صِحَّةُ قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ وَأَمَّا إِثْبَاتُ أَنَّهُ: ذُو الرَّحْمَةِ فَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَا شَكَّ فِي وُجُودِ خَيْرَاتٍ وَسَعَادَاتٍ وَلَذَّاتٍ وَرَاحَاتٍ إِمَّا بِحَسَبِ الْأَحْوَالِ الْجِسْمَانِيَّةِ وَإِمَّا بِحَسَبِ الْأَحْوَالِ الرُّوحَانِيَّةِ فَثَبَتَ بِالْبُرْهَانِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ أَنَّ كُلَّ مَا سِوَاهُ فَهُوَ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ وَإِنَّمَا يدخل في الوجود بإيجاده وتكوينيه وَتَخْلِيقِهِ فَثَبَتَ أَنَّ كُلَّ مَا دَخَلَ فِي الْوُجُودِ مِنَ الْخَيْرَاتِ وَالرَّاحَاتِ وَالْكَرَامَاتِ وَالسَّعَادَاتِ فَهُوَ مِنَ الْحَقِّ سُبْحَانَهُ وَبِإِيجَادِهِ وَتَكْوِينِهِ ثُمَّ إِنَّ الِاسْتِقْرَاءَ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْخَيْرَ غَالِبٌ عَلَى الشَّرِّ فَإِنَّ الْمَرِيضَ وَإِنْ كَانَ كَثِيرًا فَالصَّحِيحُ أَكْثَرُ مِنْهُ وَالْجَائِعُ وَإِنْ كَانَ كَثِيرًا فَالشَّبْعَانُ أَكْثَرُ مِنْهُ وَالْأَعْمَى وَإِنْ كَانَ كَثِيرًا إِلَّا أَنَّ الْبَصِيرَ أَكْثَرُ مِنْهُ فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الِاعْتِرَافِ بِحُصُولِ الرَّحْمَةِ وَالرَّاحَةِ وَثَبَتَ أَنَّ الْخَيْرَ أَغْلَبُ مِنَ الشَّرِّ وَالْأَلَمِ وَالْآفَةِ وَثَبَتَ أَنَّ مَبْدَأَ تِلْكَ الرَّاحَاتِ وَالْخَيْرَاتِ بِأَسْرِهَا هُوَ اللَّهُ تَعَالَى فَثَبَتَ بِهَذَا الْبُرْهَانِ أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ: ذُو الرَّحْمَةِ.
Bil ki O'nun: “Rabbin zengindir” buyruğu hasr bildirir; manası: O'ndan başka ganî (müstağni) yoktur demektir. Durum da böyledir, zira zâtı gereği vacibü'l-vücûd olan birdir; O'nun dışındaki her şey ise zâtı gereği mümkündür ve zâtı gereği mümkün olan da muhtaçtır. Böylece O'ndan başka ganî olmadığı sabit olmuştur. Dolayısıyla bu kesin bürhan ile Sübhânehu'nun: “Rabbin zengindir” buyruğunun doğruluğu sabit olmuştur. O'nun: “...rahmet sahibidir” vasfının ispatına gelince, bunun delili şudur: Gerek cismanî haller bakımından gerekse ruhanî haller bakımından birtakım hayırların, mutlulukların, lezzetlerin ve rahatlıkların varlığında şüphe yoktur. Zikrettiğimiz bürhan ile sabit olmuştur ki O'nun dışındaki her şey zâtı gereği mümkündür ve varlığa ancak O'nun var etmesi, yaratması ve meydana getirmesiyle girer. Böylece varlığa giren her bir hayır, rahatlık, ikram ve saadet Hak Sübhânehu'dandır ve O'nun var etmesi ve meydana getirmesiyledir. Sonra tümevarım da hayrın şerre galip olduğunu göstermiştir; nitekim hasta olanlar çok olsa da sağlıklı olanlar ondan daha çoktur; aç olanlar çok olsa da tok olanlar ondan daha çoktur; kör olanlar çok olsa da görenler ondan daha çoktur. Böylece rahmet ve rahatlığın varlığını itiraf etmenin zorunlu olduğu sabit olmuştur; hayrın şerden, elemden ve afetten daha galip olduğu sabit olmuştur; ve bütün bu rahatlıkların ve hayırların başlangıcının Allah Teâlâ olduğu sabit olmuştur. Dolayısıyla bu bürhan ile Allah Teâlâ'nın “rahmet sahibi” olduğu sabit olmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ يُفِيدُ الْحَصْرَ فَإِنَّ مَعْنَاهُ: أَنَّهُ لَا رَحْمَةَ إِلَّا مِنْهُ وَالْأَمْرُ كَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَوْجُودَ إِمَّا وَاجِبٌ لِذَاتِهِ أَوْ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ وَالْوَاجِبُ لِذَاتِهِ وَاحِدٌ فَكُلُّ مَا سِوَاهُ فَهُوَ مِنْهُ وَالرَّحْمَةُ دَاخِلَةٌ فِيمَا سِوَاهُ فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا رَحْمَةَ إِلَّا مِنَ الْحَقِّ فَثَبَتَ بِهَذَا الْبُرْهَانِ صِحَّةُ هَذَا الْحَصْرِ فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا غَنِيَّ إِلَّا هُوَ فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا رَحِيمَ إِلَّا هُوَ.
Bil ki O'nun: “Rabbin zengindir, rahmet sahibidir” buyruğu hasr bildirir; çünkü manası: Rahmet ancak O'ndandır demektir. Durum da böyledir, zira mevcut olan ya zâtı gereği vaciptir ya da zâtı gereği mümkündür; zâtı gereği vacip olan ise birdir. Dolayısıyla O'nun dışındaki her şey O'ndandır ve rahmet de O'nun dışındakiler kapsamına dahildir. Böylece rahmetin ancak Hak'tan olduğu sabit olmuştur. Bu bürhan ile bu hasrın doğruluğu sabit olmuş; O'ndan başka ganî olmadığı sabit olmuş ve O'ndan başka Rahîm olmadığı sabit olmuştur.
فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: فَكَيْفَ يُمْكِنُنَا إِنْكَارُ رَحْمَةِ الْوَالِدَيْنِ عَلَى الْوَلَدِ وَالْمَوْلَى عَلَى عَبْدِهِ وَكَذَلِكَ سَائِرُ أَنْوَاعِ الرَّحْمَةِ؟
Eğer birisi: “Ana-babanın evlada, efendinin kölesine olan merhametini ve diğer merhamet türlerini nasıl inkâr edebiliriz?” derse,
فَالْجَوَابُ: أَنَّ كُلَّهَا عِنْدَ التَّحْقِيقِ مِنَ اللَّهِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: لَوْلَا أَنَّهُ تَعَالَى أَلْقَى فِي قَلْبِ هَذَا الرَّحِيمِ دَاعِيَةَ الرَّحْمَةِ لَمَا أَقْدَمَ عَلَى الرَّحْمَةِ فَلَمَّا كَانَ مُوجِدُ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ هُوَ اللَّهُ كَانَ الرَّحِيمُ هُوَ اللَّهُ أَلَا تَرَى أَنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يَكُونُ شَدِيدَ الْغَضَبِ عَلَى إِنْسَانٍ قَاسِي الْقَلْبِ عَلَيْهِ ثم ينقلب رؤوفا رَحِيمًا عَطُوفًا فَانْقِلَابُهُ مِنَ الْحَالَةِ الْأُولَى إِلَى الثَّانِيَةِ لَيْسَ إِلَّا بِانْقِلَابِ تِلْكَ الدَّوَاعِي فَثَبَتَ أَنَّ مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى بِالْبُرْهَانِ قَطْعًا لِلتَّسَلْسُلِ وَبِالْقُرْآنِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ [الْأَنْعَامِ: ١١٠] فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا رَحْمَةَ إِلَّا مِنَ اللَّهِ.
Cevap şudur: Hakikatte bunların hepsi Allah'tandır. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Şayet Allah Teâlâ bu merhamet edenin kalbine merhamet etme arzusunu koymamış olsaydı, merhamet etmeye girişmezdi. O arzuyu var eden Allah olduğuna göre, merhamet eden de Allah'tır. Görmez misin ki bir insan bazen bir insana karşı çok öfkeli ve ona karşı katı kalpli olabilir, sonra da şefkatli, merhametli ve lütufkâr birine dönüşebilir. Onun birinci halden ikinci hale dönüşmesi ancak o saiklerin/arzuların değişmesiyle mümkündür. Teselsülü kesmek için bürhanla ve O'nun: { وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ } “Biz onların kalplerini ve gözlerini çeviririz” [En'âm 110] buyruğu olan Kur'an ile kalpleri evirip çevirenin Allah Teâlâ olduğu sabit olmuştur. Böylece Allah'tan başka hiçbir merhamet edicinin bulunmadığı sabit olmuştur.
وَالثَّانِي: هَبْ أَنَّ ذَلِكَ الرَّحِيمَ اعطى الطعام والثواب وَالذَّهَبَ وَلَكِنْ لَا صِحَّةَ لِلْمِزَاجِ وَالتَّمَكُّنِ مِنَ الِانْتِفَاعِ بِتِلْكَ الْأَشْيَاءِ وَإِلَّا فَكَيْفَ الِانْتِفَاعُ؟ فَالَّذِي أَعْطَى صِحَّةَ الْمِزَاجِ وَالْقُدْرَةَ وَالْمُكْنَةَ هُوَ الرَّحِيمُ فِي الْحَقِيقَةِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ
İkincisi: Farz edelim ki o merhamet eden kimse yiyecek, elbise ve altın verdi; fakat beden sağlığı (mizaç sıhhati) ve bu şeylerden faydalanma imkânı bulunmadıkça faydalanma nasıl mümkün olur? Dolayısıyla mizaç sıhhatini, kudreti ve imkânı veren zat, hakikatte merhamet edenin ta kendisidir. Üçüncüsü:
كُلَّ مَنْ أَعْطَى غَيْرَهُ شَيْئًا فَهُوَ إِنَّمَا يُعْطِي لِطَلَبِ عِوَضٍ وَهُوَ إِمَّا الثَّنَاءُ فِي الدُّنْيَا أَوِ الثَّوَابُ فِي الْآخِرَةِ أَوْ دَفْعُ الرِّقَّةِ الْجِنْسِيَّةِ عَنِ الْقَلْبِ وَهُوَ تَعَالَى يُعْطِي لَا لِغَرَضٍ أَصْلًا فَكَانَ تَعَالَى هُوَ الرَّحِيمُ الْكَرِيمُ فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْبَرَاهِينِ الْيَقِينِيَّةِ الْقَطْعِيَّةِ صِحَّةُ قَوْلِهِ ﷾: وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ بِمَعْنَى أَنَّهُ لَا غَنِيَّ وَلَا رَحِيمَ إِلَّا هُوَ فَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ غَنِيٌّ عَنِ الْكُلِّ ثَبَتَ أَنَّهُ لَا يَسْتَكْمِلُ بِطَاعَاتِ الْمُطِيعِينَ وَلَا يَنْتَقِصُ بِمَعَاصِي الْمُذْنِبِينَ وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ ذُو الرَّحْمَةِ ثَبَتَ أَنَّهُ مَا رَتَّبَ الْعَذَابَ عَلَى الذُّنُوبِ وَلَا الثَّوَابَ عَلَى الطَّاعَاتِ إِلَّا لِأَجْلِ الرَّحْمَةِ وَالْفَضْلِ وَالْكَرَمِ وَالْجُودِ وَالْإِحْسَانِ كَمَا قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها [الْإِسْرَاءِ: ٧] فَهَذَا الْبَيَانُ الْإِجْمَالِيُّ كَافٍ فِي هَذَا الْبَابِ. وَأَمَّا تَفْصِيلُ تِلْكَ الْحَالَةِ وَشَرْحُهَا عَلَى الْبَيَانِ التَّامِّ فَمِمَّا لَا يَلِيقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ.
Başkasına bir şey veren herkes, bunu ancak bir karşılık elde etmek için verir; bu karşılık ya dünyada övgü, ya ahirette sevap, ya da kalpteki hemcinsine acıma duygusunu (yufka yürekliliği) gidermektir. Allah Teâlâ ise asla bir gaye ve menfaat için vermez; dolayısıyla hakiki Rahîm ve Kerîm olan O'dur. Bu kesin ve yakînî delillerle, Allah Teâlâ'nın: { وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ } “Rabbin zengindir, rahmet sahibidir” buyruğunun, O'ndan başka hiçbir ganî ve hiçbir Rahîm bulunmadığı anlamında sahih olduğu sabit olmuştur. O'nun her şeyden müstağni (ganî) olduğu sabit olunca, itaat edenlerin itaatleriyle yetkinleşmediği ve günahkârların isyanlarıyla da O'na bir noksanlık gelmediği sabit olur. O'nun rahmet sahibi olduğu sabit olunca da, günahlara azabı ve itaatlere mükâfatı ancak rahmet, lütuf, kerem, cömertlik ve ihsanı sebebiyle tertip ettiği sabit olur. Nitekim başka bir ayette şöyle buyurmuştur: { إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } “Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz; kötülük ederseniz o da kendi aleyhinizedir” [İsrâ 7]. Bu konudaki icmali açıklama yeterlidir. Bu durumun tafsilatına ve eksiksiz bir şekilde izahına gelince, bu buraya uygun düşmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَالُوا: هَذِهِ الْآيَةُ إِشَارَةٌ إِلَى الدَّلِيلِ الدَّالِّ عَلَى كَوْنِهِ عَادِلًا مُنَزَّهًا عَنْ فِعْلِ الْقَبِيحِ وَعَلَى كَوْنِهِ رَحِيمًا مُحْسِنًا بِعِبَادِهِ. أَمَّا الْمَطْلُوبُ الْأَوَّلُ فَقَالَ: تَقْرِيرُهُ أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِقُبْحِ الْقَبَائِحِ وَعَالَمٌ بِكَوْنِهِ غَنِيًّا عَنْهُ وَكُلُّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ يَتَعَالَى عَنْ فِعْلِ الْقَبِيحِ.
İkinci Mesele: Mu'tezile ise şöyle demiştir: Bu ayet, O'nun adil olduğuna, çirkin fiiller işlemekten münezzeh bulunduğuna, kullarına karşı merhametli ve ihsan sahibi olduğuna delalet eden bir delile işarettir. Birinci hedefe gelince; [Mu'tezile] şöyle demiştir: Bunun izahı şudur: Allah Teâlâ çirkin olan şeylerin çirkinliğini bilir ve onlara muhtaç olmadığını da bilir. Bu vasıfta olan herkes ise çirkin fiil işlemekten yücedir.
أَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الْأُولَى فَتَقْرِيرُهَا إِنَّمَا يَتِمُّ بِمَجْمُوعِ مُقَدِّمَاتٍ ثَلَاثَةٍ: أَوَّلُهَا: أَنَّ فِي الْحَوَادِثِ/ مَا يَكُونُ قَبِيحًا نَحْوَ: الظُّلْمُ وَالسَّفَهُ وَالْكَذِبُ وَالْغِيبَةُ: وَهَذِهِ الْمُقَدِّمَةُ غَيْرُ مَذْكُورَةٍ فِي الْآيَةِ لِغَايَةِ ظُهُورِهَا. وَثَانِيهَا: كَوْنُهُ تَعَالَى عَالِمًا بِالْمَعْلُومَاتِ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ: وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ [الانعام: ١٣٢] وَثَالِثُهَا: كَوْنُهُ تَعَالَى غَنِيًّا عَنِ الْحَاجَاتِ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ وَإِذَا ثَبَتَ مَجْمُوعُ هَذِهِ الْمُقَدِّمَاتِ الثَّلَاثَةِ ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِقُبْحِ الْقَبَائِحِ وَعَالِمٌ بِكَوْنِهِ غَنِيًّا عَنْهَا فَإِذَا ثَبَتَ هَذَا امْتَنَعَ كَوْنُهُ فَاعِلًا لَهَا لِأَنَّ الْمُقْدِمَ عَلَى فِعْلِ الْقَبِيحِ إِنَّمَا يُقْدِمُ عَلَيْهِ إِمَّا لِجَهْلِهِ بِكَوْنِهِ قَبِيحًا وَإِمَّا لِاحْتِيَاجِهِ فَإِذَا كَانَ عَالِمًا بِالْكُلِّ امْتَنَعَ كَوْنُهُ جَاهِلًا بِقُبْحِ الْقَبَائِحِ وَإِذَا كَانَ غَنِيًّا عَنِ الْكُلِّ امْتَنَعَ كَوْنُهُ مُحْتَاجًا إِلَى فِعْلِ الْقَبَائِحِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مُنَزَّهٌ عَنْ فِعْلِ الْقَبَائِحِ مُتَعَالٍ عَنْهَا فَحِينَئِذٍ يُقْطَعُ بِأَنَّهُ لَا يَظْلِمُ أَحَدًا فَلَمَّا كَلَّفَ عَبِيدَهُ الْأَفْعَالَ الشَّاقَّةَ وَجَبَ أَنْ يُثِيبَهُمْ عَلَيْهَا وَلَمَّا رَتَّبَ الْعِقَابَ وَالْعَذَابَ عَلَى فِعْلِ الْمَعَاصِي وَجَبَ أَنْ يَكُونَ عَادِلًا فِيهَا فَبِهَذَا الطَّرِيقِ ثَبَتَ كَوْنُهُ تَعَالَى عَادِلًا فِي الْكُلِّ.
Birinci öncüle gelince; bunun izahı ancak üç öncülün toplamıyla tamam olur: Birincisi: Sonradan var olan şeyler (havâdis) arasında zulüm, sefeh (akılsızca davranış), yalan ve gıybet gibi çirkin olanlar vardır. Bu öncül, son derece açık olmasından ötürü ayette zikredilmemiştir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın bilinen her şeyi bilmesidir ki bu ayetten önceki: { وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ } “Rabbin onların yaptıklarından gafil değildir” [En'âm 132] buyruğu ile buna işaret edilmiştir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın hiçbir ihtiyacının bulunmamasıdır (ganî olmasıdır) ki buna da O'nun: { وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ } “Rabbin zengindir” buyruğu ile işaret edilmiştir. Bu üç öncülün tamamı sabit olunca, Allah Teâlâ'nın çirkinliklerin çirkin olduğunu bildiği ve onlara muhtaç olmadığını bildiği sabit olur. Bu sabit olunca da O'nun çirkin fiilleri işlemesi imkânsız hale gelir. Çünkü çirkin bir fiile girişen kimse, bunu ya onun çirkin olduğunu bilmediği için ya da ona muhtaç olduğu için yapar. Allah her şeyi bildiğine göre çirkinliklerin çirkin olduğunu bilmemesi imkânsızdır; her şeyden müstağni olduğuna göre de çirkin fiilleri işlemeye muhtaç olması imkânsızdır. Bu da Allah Teâlâ'nın çirkin fiilleri işlemekten münezzeh ve yüce olduğuna delalet eder. O zaman O'nun hiç kimseye zulmetmeyeceğine kesin olarak hükmedilir. Dolayısıyla kullarına meşakkatli fiilleri yüklediğinde (teklif ettiğinde) bunlara karşılık onlara mükâfat vermesi vacip olur; günahların işlenmesine ceza ve azap tertip ettiğinde ise bu hususta adil olması vacip olur. Bu yolla O Teâlâ'nın her hususta adil olduğu sabit olmuştur.
فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: هَبْ أَنَّ بِهَذَا الطَّرِيقِ انْتَفَى الظُّلْمُ عَنْهُ تَعَالَى فَمَا الْفَائِدَةُ فِي التَّكْلِيفِ؟
Eğer birisi: “Farz edelim ki bu yolla Allah Teâlâ'dan zulüm nefyedildi; peki teklifteki fayda nedir?” derse,
فَالْجَوَابُ: أَنَّ التَّكْلِيفَ إِحْسَانٌ وَرَحْمَةٌ عَلَى مَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي «كُتُبِ الْكَلَامِ» فَقَوْلُهُ: وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَقَامِ الْأَوَّلِ وَقَوْلُهُ: ذُو الرَّحْمَةِ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَقَامِ الثَّانِي فَهَذَا تَقْرِيرُ الدَّلَائِلِ الَّتِي اسْتَنْبَطَهَا طَوَائِفُ الْعُقَلَاءِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ.
Cevap şudur: Kelam kitaplarında kararlaştırıldığı üzere teklif bir ihsan ve rahmettir. Dolayısıyla O'nun: { وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ } “Rabbin zengindir” buyruğu birinci makama; { ذُو الرَّحْمَةِ } “rahmet sahibidir” buyruğu ise ikinci makama işarettir. İşte bu, akıl sahiplerinden muhtelif grupların kendi görüşlerinin doğruluğuna dair bu ayetten çıkardıkları delillerin izahıdır.
وَاعْلَمْ يَا أَخِي أَنَّ الْكُلَّ لَا يُحَاوِلُونَ إِلَّا التَّقْدِيسَ وَالتَّعْظِيمَ وَسَمِعْتُ الشَّيْخَ الْإِمَامَ الْوَالِدَ ضِيَاءَ الدِّينِ عُمَرَ بْنَ الْحُسَيْنِ ﵀ قَالَ: سَمِعْتُ الشَّيْخَ أَبَا الْقَاسِمِ سُلَيْمَانَ بْنَ نَاصِرٍ الْأَنْصَارِيَّ يَقُولُ: نَظَرَ أَهْلُ السُّنَّةِ عَلَى تَعْظِيمِ اللَّهِ فِي جَانِبِ الْقُدْرَةِ وَنَفَاذِ الْمَشِيئَةِ وَنَظَرَ الْمُعْتَزِلَةُ عَلَى تَعْظِيمِ اللَّهِ فِي جَانِبِ الْعَدْلِ وَالْبَرَاءَةِ عَنْ فِعْلِ مَا لَا يَنْبَغِي فَإِذَا تَأَمَّلْتَ عَلِمْتَ أَنَّ أَحَدًا لَمْ يَصِفِ اللَّهَ إِلَّا بِالتَّعْظِيمِ وَالْإِجْلَالِ وَالتَّقْدِيسِ وَالتَّنْزِيهِ وَلَكِنْ مِنْهُمْ مَنْ أَخْطَأَ وَمِنْهُمْ مَنْ أَصَابَ وَرَجَاءُ الْكُلِّ مُتَعَلِّقٌ بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ وَهِيَ قَوْلُهُ: وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ.
Ey kardeşim, bil ki hepsinin tek gayesi [Allah'ı] tenzih ve tazim etmektir. Şeyh İmam babam Ziyâüddin Ömer b. el-Hüseyin'in (rahimehullâh) şöyle dediğini işittim: Şeyh Ebu'l-Kâsım Süleyman b. Nâsır el-Ensârî'nin şöyle dediğini işittim: Ehl-i Sünnet kudret ve iradenin geçerliliği (meşietin nüfuzu) yönünden Allah'ı tazim etmeye baktı; Mu'tezile ise adalet ve yakışık almayan fiilleri işlemekten beri olma yönünden Allah'ı tazim etmeye baktı. İyice düşündüğün takdirde anlarsın ki hiç kimse Allah'ı tazim, iclal, takdis ve tenzihten başka bir şeyle vasfetmemiştir; ancak onlardan kimi hata etmiş, kimi de isabet etmiştir. Hepsinin ümidi ise: { وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ } “Rabbin zengindir, rahmet sahibidir” şeklindeki şu söze bağlıdır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشاءُ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ نَفْسَهُ بِأَنَّهُ ذُو الرَّحْمَةِ فَقَدْ كَانَ يَجُوزُ أَنْ يَظُنَّ ظَانٌّ أَنَّهُ وَإِنْ كَانَ ذَا الرَّحْمَةِ إِلَّا أَنَّ لِرَحْمَتِهِ مَعْدِنًا مَخْصُوصًا وَمَوْضِعًا مُعَيَّنًا فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى وَضْعِ الرَّحْمَةِ فِي هَذَا الْخَلْقِ وَقَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ قَوْمًا آخَرِينَ وَيَضَعَ رَحْمَتَهُ فِيهِمْ وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ الِاسْتِغْنَاءُ عَنِ الْعَالَمِينَ أَكْمَلَ وَأَتَمَّ وَالْمَقْصُودُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ تَخْصِيصَ الرَّحْمَةِ بِهَؤُلَاءِ لَيْسَ لِأَجْلِ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ إِظْهَارُ رَحْمَتِهِ إِلَّا بِخَلْقِ هَؤُلَاءِ. أَمَّا قَوْلُهُ: إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ فَالْأَقْرَبُ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْإِهْلَاكُ وَيُحْتَمَلُ الْإِمَاتَةُ أَيْضًا وَيُحْتَمَلُ أَنْ لَا يُبْلِغَهُمْ مَبْلَغَ التَّكْلِيفِ/ وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ يَعْنِي مِنْ بَعْدِ إِذْهَابِكُمْ لِأَنَّ الِاسْتِخْلَافَ لَا يَكُونُ إِلَّا عَلَى طَرِيقِ الْبَدَلِ مِنْ فَائِتٍ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: مَا يَشاءُ فَالْمُرَادُ مِنْهُ خَلْقٌ ثَالِثٌ وَرَابِعٌ وَاخْتَلَفُوا فَقَالَ بَعْضُهُمْ: خَلْقًا آخَرَ مِنْ أَمْثَالِ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ يَكُونُونَ أَطْوَعَ وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهُ قادر على ان يخلق خالقا ثَالِثًا مُخَالِفًا لِلْجِنِّ وَالْإِنْسِ قَالَ الْقَاضِي: وَهَذَا الْوَجْهُ أَقْرَبُ لِأَنَّ الْقَوْمَ يَعْلَمُونَ بِالْعَادَةِ أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى إِنْشَاءِ أَمْثَالِ هَذَا الْخَلْقِ فَمَتَى حُمِلَ عَلَى خَلْقٍ ثَالِثٍ وَرَابِعٍ يَكُونُ أَقْوَى فِي دَلَالَةِ الْقُدْرَةِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى نَبَّهَ عَلَى أَنَّ قُدْرَتَهُ لَيْسَتْ مَقْصُورَةً عَلَى جِنْسٍ دُونَ جِنْسٍ مِنَ الْخَلْقِ الَّذِينَ يَصْلُحُونَ لِرَحْمَتِهِ العظيمة التي هي النواب فَبَيَّنَ بِهَذَا الطَّرِيقِ أَنَّهُ تَعَالَى لِرَحْمَتِهِ لِهَؤُلَاءِ الْقَوْمِ الْحَاضِرِينَ أَبْقَاهُمْ وَأَمْهَلَهُمْ وَلَوْ شَاءَ لَأَمَاتَهُمْ وَأَفْنَاهُمْ وَأَبْدَلَ بِهِمْ سِوَاهُمْ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى عِلَّةَ قُدْرَتِهِ عَلَى ذَلِكَ فَقَالَ: كَما أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ لِأَنَّ الْمَرْءَ الْعَاقِلَ إِذَا تَفَكَّرَ عَلِمَ أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ لَيْسَ فِيهَا مِنْ صُورَتِهِ قَلِيلٌ وَلَا كَثِيرٌ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ بِمَحْضِ الْقُدْرَةِ وَالْحِكْمَةِ وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَكَمَا قَدَرَ تَعَالَى عَلَى تَصْوِيرِ هَذِهِ الْأَجْسَامِ بِهَذِهِ الصُّورَةِ الْخَاصَّةِ فَكَذَلِكَ يَقْدِرُ عَلَى تَصْوِيرِهِمْ بِصُورَةٍ مُخَالِفَةٍ لَهَا. وَقَرَأَ الْقُرَّاءُ كُلُّهُمْ: ذُرِّيَّةِ بِضَمِّ الذَّالِ وَقَرَأَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ بِكَسْرِ الذَّالِ قَالَ الْكِسَائِيُّ: هُمَا لُغَتَانِ.
Sonra Allah Teâlâ: { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشاءُ } “Eğer dilerse sizi yok eder ve arkanızdan dilediğini sizin yerinize getirir” buyurmuştur. Bunun manası şudur: Allah Teâlâ kendisini rahmet sahibi olarak niteleyince, bir kimsenin O her ne kadar rahmet sahibi olsa da rahmetinin sadece belirli bir kaynağı ve muayyen bir yeri olduğunu zannetmesi caiz olabilirdi. Bu sebeple Allah Teâlâ, rahmeti bu yaratılmışlara koymaya kadir olduğu gibi, başka bir kavim yaratıp rahmetini onların arasına koymaya da kadir olduğunu açıklamıştır. Bu vecihle âlemlerden müstağni oluşu daha kâmil ve daha tam olur. Buradaki maksat, rahmetin bunlara tahsis edilmesinin, rahmetini ancak bunları yaratmakla izhar edebileceği anlamına gelmediğine dikkat çekmektir. O'nun: { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ } “Eğer dilerse sizi yok eder” buyruğuna gelince, en yakın ihtimal bununla helak etmenin kastedilmiş olmasıdır; öldürme ihtimali de vardır; onları teklif çağına ulaştırmama ihtimali de vardır. O'nun: { وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ } “ve arkanızdan sizin yerinize getirir” buyruğu ise, yani sizi yok ettikten sonra demektir; çünkü halef kılma (istihlâf) ancak yok olanın yerine geçirme yoluyla olur. O'nun: { مَا يَشاءُ } “dilediğini” buyruğundan maksat ise üçüncü ve dördüncü bir yaratılıştır. İhtilaf etmişlerdir; bazısı: “Cin ve insan benzerlerinden daha itaatkâr başka bir yaratılmışı” demiştir. Ebu Müslim ise şöyle demiştir: “Bilakis maksat, cin ve insandan farklı üçüncü bir yaratılmışı yaratmaya kadir olduğudur.” Kâdî şöyle demiştir: Bu vecih daha uygundur; çünkü insanlar âdet yoluyla Allah Teâlâ'nın bu yaratılmışın benzerlerini var etmeye kadir olduğunu bilirler. Dolayısıyla bu ifade üçüncü ve dördüncü bir yaratılmışa hamletildiğinde kudrete delaleti daha güçlü olur. Sanki Allah Teâlâ, kudretinin, O'nun sevap olan o büyük rahmetine layık olan yaratılmışlardan sadece bir türe mahsus olmayıp diğer türleri de kapsadığına dikkat çekmiştir. Bu yolla Allah Teâlâ, şu hazır bulunan kavme olan merhametinden ötürü onları hayatta bıraktığını ve onlara mühlet verdiğini; dileseydi onları öldürüp yok edeceğini ve yerlerine başkalarını getireceğini beyan etmiştir. Sonra Allah Teâlâ buna olan kudretinin illetini beyan ederek şöyle buyurmuştur: { كَما أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ } “Nitekim sizi de başka bir kavmin zürriyetinden var etmiştir.” Zira akıllı bir kimse düşündüğünde, Allah Teâlâ'nın insanı, içinde kendi suretinden az veya çok hiçbir şey bulunmayan bir nutfeden yarattığını bilir; dolayısıyla bunun sırf kudret ve hikmetle olması vacip olur. Durum böyle olunca, Allah Teâlâ bu cesetleri bu özel surette şekillendirmeye kadir olduğu gibi, onları bundan farklı bir surette şekillendirmeye de kadirdir. Kıraat imamlarının tamamı zürriyyetin kelimesini zel harfinin zammesiyle (ذُرِّيَّةِ), Zeyd b. Sâbit ise zel harfinin kesresiyle (ذِرِّيَّةِ) okumuştur. Kisaî: “Bunlar iki ayrı lehçedir” demiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ قَالَ الْحَسَنُ: أَيْ مِنْ مَجِيءِ السَّاعَةِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُنْكِرُونَ الْقِيَامَةَ وَأَقُولُ فِيهِ احْتِمَالٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنَّ الْوَعْدَ مَخْصُوصٌ بِالْإِخْبَارِ عَنِ الثَّوَابِ وَأَمَّا الْوَعِيدُ فَهُوَ مَخْصُوصٌ بِالْإِخْبَارِ عَنِ الْعِقَابِ فَقَوْلُهُ: إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ يَعْنِي كُلَّ مَا تَعَلَّقُ بِالْوَعْدِ بِالثَّوَابِ فَهُوَ آتٍ لَا مَحَالَةَ فَتَخْصِيصُ الْوَعْدِ بِهَذَا الْجَزْمِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَانِبَ الْوَعِيدِ لَيْسَ كَذَلِكَ وَيُقَوِّي هَذَا الْوَجْهَ آخِرُ الْآيَةِ وَهُوَ أَنَّهُ قَالَ: وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ يَعْنِي لَا تَخْرُجُونَ عَنْ قُدْرَتِنَا وَحُكْمِنَا فَالْحَاصِلُ أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ الْوَعْدَ جَزْمَ بِكَوْنِهِ آتِيًا وَلَمَّا ذَكَرَ الْوَعِيدَ مَا زَادَ عَلَى قَوْلِهِ: وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنْ جَانِبَ الرحمة والإحسان غالب.
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ } “Size vaad olunan şey mutlaka gelecektir” buyurmuştur. Hasan [el-Basrî]: “Yani kıyametin kopmasıdır, çünkü onlar kıyameti inkâr ediyorlardı” demiştir. Ben derim ki, bunda başka bir ihtimal daha vardır: O da vaadin (va'd) sevabın haber verilmesine, tehdidin (vaîd) ise cezanın haber verilmesine mahsus olmasıdır. Dolayısıyla O'nun: “Size vaad olunan şey mutlaka gelecektir” buyruğu, yani sevap vaadiyle ilgili her şey muhakkak gelecektir demektir. Vaadin bu kesinlikle tahsis edilmesi, tehdit (vaîd) tarafının böyle olmadığına delalet eder. Bu vechi ayetin sonu da kuvvetlendirmektedir; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } “ve siz [bizi] aciz bırakacak değilsiniz”, yani bizim kudretimiz ve hükmümüz dışına çıkamazsınız. Netice itibarıyla Allah vaadi zikrettiğinde onun kesinlikle geleceğini belirtmiş; tehdidi zikrettiğinde ise: “ve siz aciz bırakacak değilsiniz” buyruğundan fazlasını söylememiştir. Bu da rahmet ve ihsan tarafının galip olduğuna delalet eder.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٣٥]
[En'âm Suresi (6), Ayet 135]
قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (١٣٥)
{ قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “De ki: Ey kavmim! Bulunduğunuz durum üzere yapacağınızı yapın, ben de yapıyorum! [Dünya] yurdunun sonunun kimin olacağını yakında bileceksiniz. Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremez.” (135)
اعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ أَمَرَ رَسُولَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَنْ يُهَدِّدَ مَنْ ينكر البعث عن الكفار فقال: قُلْ يا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ وَفِيهِ مَبَاحِثُ:
Bil ki Allah Teâlâ: { إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ } “Size vaad olunan şey mutlaka gelecektir” buyruğu ile [durumu] açıklayınca, ardından Resulüne kâfirlerden yeniden dirilişi inkâr edenleri tehdit etmesini emrederek şöyle buyurmuştur: { قُلْ يا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ } “De ki: Ey kavmim! Bulunduğunuz durum üzere yapacağınızı yapın.” Bunda birkaç bahis vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ: مَكَانَاتِكُمْ بِالْأَلِفِ على الجمع في كل القرآن والباقون مَكانَتِكُمْ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَالْوَجْهُ الْإِفْرَادُ لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ وَالْمَصَادِرُ فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ مُفْرَدَةٌ وَقَدْ تُجْمَعُ أَيْضًا فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ إِلَّا أَنَّ الْغَالِبَ هو الاول.
Birinci Bahis: Ebû Bekr, Âsım'dan rivayetle Kur'an'ın tamamında elif ile çoğul olarak mekânâtiküm (مَكَانَاتِكُمْ) şeklinde; diğer kıraat imamları ise mekânetiküm (مَكانَتِكُمْ) şeklinde okumuşlardır. Vâhidî şöyle demiştir: Uygun olan tekil okunmasıdır, zira bu bir mastardır ve mastarlar çoğunlukla tekil gelir; gerçi bazı durumlarda çoğul da yapılabilir, ancak galip olan birincisidir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْمَكَانَةُ تَكُونُ مَصْدَرًا يُقَالُ: مَكُنَ مَكَانَةً إِذَا تَمَكَّنَ أَبْلَغَ التَّمَكُّنِ وَبِمَعْنَى الْمَكَانِ يُقَالُ: مَكَانٌ وَمَكَانَةٌ وَمُقَامٌ وَمُقَامَةٌ فَقَوْلُهُ: اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ يَحْتَمِلُ اعْمَلُوا عَلَى تَمَكُّنِكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ وَأَقْصَى اسْتِطَاعَتِكُمْ وَإِمْكَانِكُمْ وَيُحْتَمَلُ أَيْضًا أَنْ يُرَادَ اعْمَلُوا عَلَى حَالَتِكُمُ الَّتِي أَنْتُمْ عَلَيْهَا يُقَالُ لِلرَّجُلِ إِذَا أُمِرَ أَنْ يَثْبُتَ عَلَى حَالَةٍ عَلَى مَكَانَتِكَ يَا فُلَانُ أَيِ اثْبُتْ عَلَى مَا أَنْتَ عَلَيْهِ لَا تَنْحَرِفْ عَنْهُ: إِنِّي عامِلٌ أَيْ أَنَا عَامِلٌ عَلَى مَكَانَتِي الَّتِي عَلَيْهَا وَالْمَعْنَى: اثْبُتُوا عَلَى كُفْرِكُمْ وَعَدَاوَتِكُمْ فَإِنِّي ثَابِتٌ عَلَى الْإِسْلَامِ وَعَلَى مَضَارَّتِكُمْ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ أَيُّنَا لُهُ الْعَاقِبَةُ الْمَحْمُودَةُ وَطَرِيقَةُ هَذَا الْأَمْرِ طَرِيقَةُ قَوْلِهِ: اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ وَهِيَ تَفْوِيضُ الْأَمْرِ إِلَيْهِمْ عَلَى سَبِيلِ التَّهْدِيدِ.
İkinci Bahis: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Mekânet mastar olur; bir kimse son derece güç ve imkân sahibi olduğunda mekune mekâneten (مَكُنَ مَكَانَةً) denir. Mekân anlamında da kullanılır; mekân (مَكَانٌ) ve mekânet (مَكَانَةٌ), mukâm (مُقَامٌ) ve mukâme (مُقَامَةٌ) denir. Dolayısıyla O'nun: { اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ } buyruğu, durumunuzun elverdiği imkân, azami gücünüz ve takatiniz üzere amel edin anlamına gelebileceği gibi; bulunduğunuz hal üzere amel edin anlamına gelmesi de muhtemeldir. Bir adama bir hal üzere sebat etmesi emredildiğinde alâ mekânetike yâ fülân (عَلَى مَكَانَتِكَ يَا فُلَانُ) yani “Bulunduğun hal üzere sebat et, ondan sapma” denir. { إِنِّي عامِلٌ } yani “Ben de bulunduğum durum üzere amel etmekteyim.” Manası şudur: Küfrünüz ve düşmanlığınız üzere sebat edin, ben de İslam üzere ve size zarar verecek şeyler üzere sebat etmekteyim; { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Övülen akıbetin hangimize ait olacağını yakında bileceksiniz.” Bu emrin üslubu, O'nun: { اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ } “Dilediğinizi yapın” buyruğunun üslubu gibidir ki bu, tehdit yoluyla işi onlara havale etmektir.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: مَنْ فِي قَوْلِهِ: فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ ذَكَرَ الْفَرَّاءُ فِي مَوْضِعِهِ مِنَ الْإِعْرَابِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ نَصْبٌ لِوُقُوعِ الْعِلْمِ عَلَيْهِ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ رَفْعًا عَلَى مَعْنَى: تَعْلَمُونَ أَيُّنَا تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ [الْكَهْفِ: ١٢] .
Üçüncü Bahis: O'nun: { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ } “[Dünya] yurdunun sonunun kimin olacağını yakında bileceksiniz” buyruğundaki men (مَنْ) edatının iraptaki yeri hakkında Ferrâ iki vecih zikretmiştir: Birincisi: Bilme fiili (ilim) üzerine vaki olduğu için nasb mahallindedir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ } “İki zümreden hangisinin [daha iyi hesap ettiğini] bilelim diye” [Kehf 12] buyruğunda olduğu gibi, “Yurdun akıbetinin hangimize ait olacağını bileceksiniz” manasında ref mahallinde olmasıdır.
الْبَحْثُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ: فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ يُوهِمُ أَنَّ الْكَافِرَ لَيْسَتْ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ وَذَلِكَ مُشْكِلٌ.
Dördüncü Bahis: O'nun: { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ } “[Dünya] yurdunun sonunun kimin olacağını yakında bileceksiniz” buyruğu, kâfir için yurdun bir akıbeti olmadığı vehmini uyandırmaktadır ki bu müşküldür.
قُلْنَا: الْعَاقِبَةُ تَكُونُ عَلَى الْكَافِرِ وَلَا تَكُونُ لَهُ كَمَا يُقَالُ: لَهُ الْكَثْرَةُ وَلَهُمُ الظَّفَرُ وَفِي ضِدِّهِ يُقَالُ: عَلَيْكُمُ الْكَثْرَةُ وَالظَّفَرُ.
Deriz ki: Akıbet kâfirin lehine değil aleyhine olur. Nitekim “Çokluk onun lehinedir (lehu'l-kesretü)”, “Zafer onların lehinedir (lehumu'z-zaferu)” denildiği gibi, zıddında da “Çokluk ve zafer sizin aleyhinizedir (aleykümü'l-kesretü ve'z-zaferu)” denilir.
الْبَحْثُ الْخَامِسُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: مَنْ يَكُونُ
Beşinci Bahis: Hamza ve Kisaî her iki surede de (burada ve Kasas Suresi'nde) { مَنْ يَكُونُ } şeklinde
بِالْيَاءِ وَفِي الْقَصَصِ أَيْضًا وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ فِي السُّورَتَيْنِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْعَاقِبَةُ مَصْدَرٌ كَالْعَافِيَةِ وَتَأْنِيثُهُ غَيْرُ حَقِيقِيٍّ فَمَنْ أَنَّثَ فَكَقَوْلِهِ: فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ [المؤمنون: ٤١] وَمَنْ ذَكَّرَ فَكَقَوْلِهِ: وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ [هُودٍ: ٦٧] وَقَالَ: قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ [يُونُسَ: ٥٧] وَفِي آيَةٍ أُخْرَى: فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٧٥] .
yâ harfiyle; diğer kıraat imamları ise her iki surede de tâ harfiyle (تَكُونُ) okumuşlardır. Vâhidî şöyle demiştir: Âkıbe (عاقبة) kelimesi âfiye (عافية) gibi bir mastardır ve müennesliği hakiki değildir. Kim müennes okumuşsa bu, O'nun: { فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ } “Onları o korkunç ses yakalayıverdi” [Mü'minûn 41] buyruğu gibidir; kim müzekker okumuşsa bu, O'nun: { وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ } “O zulmedenleri o korkunç ses yakalayıverdi” [Hûd 67] buyruğu gibidir. Nitekim: { قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden size bir öğüt geldi” [Yûnus 57] buyurmuş, diğer bir ayette ise: { فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “Kime Rabbinden bir öğüt gelir de...” [Bakara 275] buyurmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ وَالْغَرَضُ مِنْهُ بَيَانُ أَنَّ قَوْلَهُ: اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ تَهْدِيدٌ وَتَخْوِيفٌ لَا أَنَّهُ أَمْرٌ وَطَلَبٌ وَمَعْنَاهُ: أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ لا يفلحون ولا يفوزون بمطالبهم البتة.
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremez” buyurmuştur. Bundan maksat, O'nun: { اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ } “Bulunduğunuz durum üzere yapacağınızı yapın” buyruğunun bir emir ve talep olmayıp tehdit ve korkutma olduğunu açıklamaktır. Manası ise şudur: Bu kâfirler asla kurtuluşa eremezler ve gayelerine kesinlikle ulaşamazlar.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٣٦]
[En'âm Suresi (6), Ayet 136]
وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً فَقالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَما كانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلى شُرَكائِهِمْ ساءَ مَا يَحْكُمُونَ (١٣٦)
{ وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً فَقالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَما كانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلى شُرَكائِهِمْ ساءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar da kendi zanlarınca: 'Bu Allah içindir, bu da ortaklarımız (putlarımız) içindir' dediler. Ortakları için olan Allah'a ulaşmaz; fakat Allah için olan ortaklarına ulaşır. Ne kötü hüküm veriyorlar!” (136)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ قُبْحَ طَرِيقَتِهِمْ فِي إِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ وَالْقِيَامَةَ ذَكَرَ عَقِيبَهُ أَنْوَاعًا مِنْ جَهَالَاتِهِمْ وَرَكَاكَاتِ أَقْوَالِهِمْ تَنْبِيهًا عَلَى ضَعْفِ عُقُولِهِمْ وَقِلَّةِ مَحْصُولِهِمْ وَتَنْفِيرًا لِلْعُقَلَاءِ عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَى كَلِمَاتِهِمْ فَمِنْ جُمْلَتِهَا أَنَّهُمْ يَجْعَلُونَ لِلَّهِ مِنْ حُرُوثِهِمْ كَالتَّمْرِ وَالْقَمْحِ وَمِنْ أَنْعَامِهِمْ كَالضَّأْنِ وَالْمَعَزِ وَالْإِبِلِ وَالْبَقَرِ نَصِيبًا فَقَالُوا:
Bil ki Allah Teâlâ, onların yeniden dirilişi ve kıyameti inkâr etmelerindeki yollarının çirkinliğini beyan edince, akıllarının zayıflığına ve ilimden nasiplerinin azlığına dikkat çekmek ve akıl sahiplerini onların sözlerine iltifat etmekten nefret ettirmek üzere, bunun peşinden onların cehalet türlerini ve sözlerinin tutarsızlıklarını zikretmiştir. Bu kabilden olmak üzere onlar hurma ve buğday gibi ekinlerinden, koyun, keçi, deve ve sığır gibi hayvanlarından Allah'a bir pay ayırıp şöyle dediler:
هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ يُرِيدُ بِكَذِبِهِمْ.
{ هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ } “kendi zanlarınca: 'Bu Allah içindir'” yani yalanlarıyla [böyle dediler].
فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّ جَمِيعَ الْأَشْيَاءِ لِلَّهِ فَكَيْفَ نُسِبُوا إِلَى الْكَذِبِ فِي قَوْلِهِمْ: هَذَا لِلَّهِ؟
Eğer: “Her şey Allah'a ait değil midir? O halde onların: { هَذَا لِلَّهِ } 'Bu Allah içindir' sözlerinde nasıl yalana nisbet edildiler?” denilirse,
قُلْنَا: إِفْرَازُهُمْ النَّصِيبَيْنِ نَصِيبًا لِلَّهِ وَنَصِيبًا لِلشَّيْطَانِ هُوَ الْكَذِبُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ جَعَلُوا لله
Deriz ki: İki pay ayırıp bir payı Allah'a, bir payı da şeytana ayırmaları yalanın ta kendisidir. Zeccâc şöyle demiştir: Sözün takdiri; Allah için bir pay ayırdılar,
نَصِيبًا وَلِشُرَكَائِهِمْ نَصِيبًا وَدَلَّ عَلَى هَذَا الْمَحْذُوفِ تَفْصِيلُهُ الْقِسْمَيْنِ فِيمَا بَعْدُ وَهُوَ قَوْلُهُ: هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا وَجَعَلَ الْأَوْثَانَ شُرَكَاءَهُمْ لِأَنَّهُمْ جَعَلُوا لَهَا نَصِيبًا مِنْ أَمْوَالِهِمْ يُنْفِقُونَهَا عَلَيْهَا.
ortakları için de bir pay ayırdılar şeklindedir. Bu hazfedilen kısma, daha sonraki: { هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا } “kendi zanlarınca: 'Bu Allah içindir, bu da ortaklarımız içindir'” buyruğunda geçen iki kısmın tafsilatı delalet etmektedir. Putları onların “ortakları” kılmıştır; çünkü onlar mallarından putlara pay ayırıp o malları putlar uğruna harcıyorlardı.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَما كانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلى شُرَكائِهِمْ وَفِي تَفْسِيرِهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَجْعَلُونَ لِلَّهِ مِنْ حُرُوثِهِمْ وَأَنْعَامِهِمْ نَصِيبًا وَلِلْأَوْثَانِ نَصِيبًا فَمَا كَانَ لِلصَّنَمِ أَنْفَقُوهُ عَلَيْهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ أَطْعَمُوهُ الصِّبْيَانَ وَالْمَسَاكِينَ وَلَا يَأْكُلُونَ مِنْهُ الْبَتَّةَ. ثُمَّ إِنْ سَقَطَ مِمَّا جَعَلُوهُ لِلَّهِ فِي نَصِيبِ الْأَوْثَانِ تَرَكُوهُ وَقَالُوا: إِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْ هَذَا وَإِنْ سَقَطَ مِمَّا جَعَلُوهُ لِلْأَوْثَانِ فِي نَصِيبِ اللَّهِ أَخَذُوهُ وَرَدُّوهُ إِلَى نَصِيبِ الصَّنَمِ وَقَالُوا: إِنَّهُ فقيره الثَّانِي: قَالَ الْحَسَنُ وَالسَّدِّيُّ: كَانَ إِذَا هَلَكَ مَا لِأَوْثَانِهِمْ أَخَذُوا بَدَلَهُ مِمَّا لِلَّهِ وَلَا يَفْعَلُونَ مِثْلَ ذَلِكَ فِيمَا لِلَّهِ ﷿. الثَّالِثُ: قَالَ مُجَاهِدٌ: الْمَعْنَى أَنَّهُ إِذَا انْفَجَرَ مِنْ سَقْيِ مَا جَعَلُوهُ لِلشَّيْطَانِ فِي نَصِيبِ اللَّهِ سَدُّوهُ وَإِنْ كَانَ عَلَى ضِدِّ ذَلِكَ تَرَكُوهُ. الرَّابِعُ: قَالَ قَتَادَةُ: إِذَا أَصَابَهُمُ الْقَحْطُ اسْتَعَانُوا بِمَا لِلَّهِ وَوَفَّرُوا مَا جَعَلُوهُ لِشُرَكَائِهِمْ. الْخَامِسُ: قَالَ مُقَاتِلٌ: إِنْ زَكَا وَنَمَا نَصِيبُ/ الْآلِهَةِ وَلَمْ يَزْكُ نَصِيبُ اللَّهِ تَرَكُوا نَصِيبَ الْآلِهَةِ لَهَا وَقَالُوا لَوْ شَاءَ زَكَّى نَصِيبَ نَفْسِهِ وَإِنْ زَكَا نَصِيبُ اللَّهِ وَلَمْ يَزْكُ نَصِيبُ الْآلِهَةِ قَالُوا لَا بُدَّ لِآلِهَتِنَا مِنْ نَفَقَةٍ فَأَخَذُوا نَصِيبَ اللَّهِ فَأَعْطَوْهُ السَّدَنَةَ فَذَلِكَ قَوْلُهُ: فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ يَعْنِي مِنْ نَمَاءِ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ: فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ يَعْنِي الْمَسَاكِينَ وَإِنَّمَا قَالَ: إِلَى اللَّهِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَفْرِزُونَهُ لِلَّهِ وَيُسَمُّونَهُ نَصِيبَ اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَيْهِمْ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَمَّ هَذَا الْفِعْلَ: فَقَالَ ساءَ مَا يَحْكُمُونَ وَذَكَرَ الْعُلَمَاءُ فِي كَيْفِيَّةِ هَذِهِ الْإِسَاءَةِ وُجُوهًا كَثِيرَةً: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ رَجَّحُوا جَانِبَ الْأَصْنَامِ فِي الرِّعَايَةِ وَالْحِفْظِ عَلَى جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ سَفَهٌ. الثَّانِي: أَنَّهُمْ جَعَلُوا بَعْضَ النَّصِيبِ لِلَّهِ وَجَعَلُوا بَعْضَهُ لِغَيْرِهِ مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى الْخَالِقُ لِلْجَمِيعِ وَهَذَا أَيْضًا سَفَهٌ. الثَّالِثُ: أَنَّ ذَلِكَ الْحُكْمَ حُكْمٌ أَحْدَثُوهُ مِنْ قِبَلِ أَنْفُسِهِمْ وَلَمْ يَشْهَدْ بِصِحَّتِهِ عَقْلٌ وَلَا شَرْعٌ فَكَانَ أَيْضًا سَفَهًا. الرَّابِعُ: أَنَّهُ لَوْ حَسُنَ إِفْرَازُ نَصِيبِ الْأَصْنَامِ لَحَسُنَ إِفْرَازُ النَّصِيبِ لِكُلِّ حَجَرٍ وَمَدَرٍ الْخَامِسُ: أَنَّهُ لَا تَأْثِيرَ لِلْأَصْنَامِ فِي حُصُولِ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ وَلَا قُدْرَةَ لَهَا أَيْضًا عَلَى الِانْتِفَاعِ بِذَلِكَ النَّصِيبِ فَكَانَ إِفْرَازُ النَّصِيبِ لَهَا عبثا فثبت بهذا الْوُجُوهِ أَنَّهُ: ساءَ مَا يَحْكُمُونَ وَالْمَقْصُودُ مِنْ حِكَايَةِ أَمْثَالِ هَذِهِ الْمَذَاهِبِ الْفَاسِدَةِ أَنْ يَعْرِفَ النَّاسُ قِلَّةَ عُقُولِ الْقَائِلِينَ بِهَذِهِ الْمَذَاهِبِ وَأَنْ يَصِيرَ ذَلِكَ سَبَبًا لِتَحْقِيرِهِمْ فِي أَعْيُنِ الْعُقَلَاءِ وَأَنْ لَا يَلْتَفِتَ إِلَى كَلَامِهِمْ أَحَدٌ الْبَتَّةَ.
Sonra Allah Teâlâ: { فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَما كانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلى شُرَكائِهِمْ } “Ortakları için olan Allah'a ulaşmaz; fakat Allah için olan ortaklarına ulaşır” buyurmuştur. Bunun tefsirinde birkaç vecih vardır: Birincisi: İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: Müşrikler ekinlerinden ve hayvanlarından Allah'a bir pay, putlara da bir pay ayırırlardı. Puta ait olanı ona harcarlar, Allah'a ait olanı ise çocuklara ve yoksullara yedirir, kendileri ondan asla yemezlerdi. Sonra Allah için ayırdıklarından putların payına bir şey düşerse onu orada bırakır ve: “Allah bundan müstağnidir” derlerdi. Putlar için ayırdıklarından Allah'ın payına bir şey düşerse onu alır, putun payına geri verir ve: “O buna muhtaçtır” derlerdi. İkincisi: Hasan [el-Basrî] ve Süddî şöyle demişlerdir: Putlarına ait olan bir şey telef olduğunda, onun yerine Allah'a ait olandan alırlardı; fakat Allah (azze ve celle) için olan telef olduğunda benzer bir şey yapmazlardı. Üçüncüsü: Mücâhid şöyle demiştir: Bunun manası şudur: Şeytan için ayırdıkları şeyin sulama suyundan Allah'ın payına doğru bir yarık/akıntı açılırsa onu tıkarlardı; aksi olursa serbest bırakırlardı. Dördüncüsü: Katâde şöyle demiştir: Kıtlık baş gösterdiğinde Allah'a ait olandan yararlanır, ortakları (putları) için ayırdıklarını ise eksiksiz bırakırlardı. Beşincisi: Mukâtil şöyle demiştir: Şayet ilahların payı bereketlenip artar da Allah'ın payı artmazsa, ilahların payını kendilerine bırakır ve: “Dileseydi kendi payını da bereketlendirirdi” derlerdi. Şayet Allah'ın payı bereketlenir de ilahların payı bereketlenmezse: “İlahlarımızın masrafı şarttır” der, Allah'ın payını alıp put bakıcılarına (sedene) verirlerdi. İşte: { فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ } “Ortakları için olan” yani ekin ve hayvanların nemasından olan { فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ } “Allah'a ulaşmaz” yani yoksullara ulaşmaz buyruğu bunu anlatmaktadır. “Allah'a” buyurması, onların bunu Allah için ayırmaları ve ona “Allah'ın payı” adını vermelerindendir; Allah için olan ise putlara ulaşır. Sonra Allah Teâlâ bu fiili yererek: { ساءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Ne kötü hüküm veriyorlar!” buyurmuştur. Âlimler bu kötülüğün keyfiyeti hakkında pek çok vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Gözetme ve koruma hususunda putların tarafını Allah Teâlâ'nın tarafına tercih etmişlerdir ki bu bir beyinsizliktir (sefehtir). İkincisi: Hepsini yaratan Allah Teâlâ olduğu halde payın bir kısmını Allah'a, bir kısmını da başkasına ayırmışlardır; bu da bir beyinsizliktir. Üçüncüsü: Bu hüküm, kendi kafalarından uydurdukları bir hükümdür; doğruluğuna ne akıl ne de şeriat şahitlik etmiştir, dolayısıyla bu da bir beyinsizliktir. Dördüncüsü: Putlara pay ayırmak güzel bir şey olsaydı, her taşa ve kerpice pay ayırmak da güzel olurdu. Beşincisi: Ekin ve hayvanların meydana gelmesinde putların hiçbir etkisi olmadığı gibi, o paydan yararlanmaya güçleri de yoktur; binaenaleyh onlara pay ayırmak abestir. Böylece bu vecihlerle onların verdikleri hükmün ne kötü olduğu sabit olmuştur: { ساءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Ne kötü hüküm veriyorlar!” Bu gibi batıl mezheplerin nakledilmesinden maksat, insanların bu mezhepleri savunanların akıllarının kıtlığını bilmeleri, bunun akıl sahiplerinin gözünde onların küçülmesine bir vesile olması ve hiç kimsenin onların sözlerine asla iltifat etmemesidir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٣٧]
[En'âm Suresi (6), Ayet 137]
وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ (١٣٧)
{ وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ } “Bunun gibi, ortakları müşriklerden birçoğuna, onları helake sürüklemek ve dinlerini karmakarışık etmek için çocuklarını öldürmeyi süslü gösterdi. Eğer Allah dileseydi bunu yapamazlardı. Artık onları uydurdukları iftiralarla baş başa bırak.” (137)
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الثَّانِي مِنْ أَحْكَامِهِمُ الْفَاسِدَةِ وَمَذَاهِبِهِمُ الْبَاطِلَةِ وَقَوْلُهُ:
Birinci Mesele: Bil ki bu, onların bozuk hükümlerinin ve batıl mezheplerinin ikinci türüdür. O'nun buyruğu:
وَكَذلِكَ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ [الانعام: ١٣٦] أَيْ كَمَا فَعَلُوا ذَلِكَ فَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنْهُمْ شُرَكَاؤُهُمْ قَتْلَ الْأَوْلَادِ وَالْمَعْنَى: أَنَّ جَعْلَهُمْ لِلَّهِ نَصِيبًا وَلِلشُّرَكَاءِ نَصِيبًا نِهَايَةٌ فِي الْجَهْلِ بِمَعْرِفَةِ الْخَالِقِ الْمُنْعِمِ وَإِقْدَامَهِمْ عَلَى قَتْلِ أَوْلَادِ أَنْفُسِهِمْ نِهَايَةٌ فِي الْجَهَالَةِ وَالضَّلَالَةِ وَذَلِكَ يُفِيدُ التَّنْبِيهَ عَلَى أَنَّ أَحْكَامَ هَؤُلَاءِ وَأَحْوَالَهُمْ يُشَاكِلُ بَعْضُهَا بَعْضًا فِي الرَّكَاكَةِ وَالْخَسَاسَةِ.
{ وَكَذلِكَ } “Bunun gibi” ifadesi, O'nun: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ } “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar” [En'âm 136] buyruğuna matuftur. Yani onlar bunu yaptıkları gibi, aynı şekilde ortakları da onlardan birçoğuna çocuklarını öldürmeyi süslü gösterdi. Manası şudur: Onların Allah'a bir pay ve ortaklara da bir pay ayırmaları, nimet veren Yaratıcı'yı tanıma hususundaki cehaletin son noktasıdır; kendi öz çocuklarını öldürmeye kalkışmaları da cehalet ve sapıklığın son noktasıdır. Bu da onların hükümlerinin ve hallerinin tutarsızlık ve bayağılıkta birbirine benzediğine dikkat çekmeyi ifade eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَدْفِنُونَ بَنَاتِهُمْ أَحْيَاءً خَوْفًا مِنَ الْفَقْرِ أَوْ مِنَ التَّزْوِيجِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالشُّرَكَاءِ فَقَالَ مُجَاهِدٌ: شُرَكَاؤُهُمْ شَيَاطِينُهُمْ أَمَرُوهُمْ بِأَنْ يَئِدُوا أَوْلَادَهُمْ خَشْيَةَ الْعَيْلَةِ وَسُمِّيَتِ الشَّيَاطِينُ شُرَكَاءً لِأَنَّهُمْ أَطَاعُوهُمْ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَأُضِيفَتِ الشُّرَكَاءُ إِلَيْهِمْ لِأَنَّهُمُ اتَّخَذُوهَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ [الْأَنْعَامِ: ٢٢] وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَ لِآلِهَتِهِمْ سَدَنَةٌ وَخُدَّامٌ وَهُمُ الَّذِينَ كَانُوا يُزَيِّنُونَ لِلْكَفَّارِ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ وَكَانَ الرَّجُلُ يَقُومُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَيَحْلِفُ بِاللَّهِ لَئِنْ وُلِدَ لَهُ كَذَا وَكَذَا غُلَامًا لَيَنْحَرَنَّ أَحَدَهُمْ كَمَا حَلَفَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ عَلَى ابْنِهِ عَبْدِ اللَّهِ وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ: الشُّرَكَاءُ هُمُ السَّدَنَةُ سمعوا شُرَكَاءً كَمَا سُمِّيَتِ الشَّيَاطِينُ شُرَكَاءً فِي قَوْلِ مُجَاهِدٍ.
İkinci Mesele: Câhiliye ehli, fakirlik korkusuyla veya evlendirme endişesiyle kız çocuklarını diri diri gömerlerdi; bu ayetten murat edilen de budur. “Ortaklar” (şürekâ) ile ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Mücâhid şöyle demiştir: “Onların ortakları şeytanlarıdır; yoksulluk endişesiyle çocuklarını diri diri gömmelerini onlara emretmişlerdir. Şeytanlara ortaklar (şürekâ) denilmiştir; çünkü Allah Teâlâ'ya isyan hususunda onlara itaat etmişlerdir. Ortakların onlara izafe edilmesi ise onları ortak edinmelerindendir; nitekim Allah Teâlâ: { أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “İddia edip durduğunuz ortaklarınız nerede?” [En'âm 22] buyurmuştur.” Kelbî ise şöyle demiştir: “İlahlarının bakıcıları ve hizmetçileri (sedene) vardı; kâfirlere çocuklarını öldürmeyi süslü gösterenler işte bunlardı. Câhiliye devrinde adam ayağa kalkar ve şu kadar erkek çocuğu olursa birini kurban edeceğine dair Allah'a yemin ederdi; nitekim Abdülmuttalib de oğlu Abdullah üzerine böyle yemin etmişti. Bu görüşe göre ortaklar put bakıcılarıdır; Mücâhid'in kavlinde şeytanlara ortaklar dendiği gibi bunlara da ortaklar adı verilmiştir.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحْدَهُ زُيِّنَ بِضَمِّ الزَّاءِ وَكَسْرِ الْيَاءِ وَبِضَمِّ اللَّامِ مِنْ: قَتْلُ وَ: أَوْلَادَهُمْ بِنَصْبِ الدَّالِّ: شُرَكَائِهِمْ بِالْخَفْضِ وَالْبَاقُونَ: زَيَّنَ بِفَتْحِ الزَّايِ وَالْيَاءِ: قَتْلَ بِفَتْحِ اللَّامِ أَوْلادِهِمْ بِالْجَرِّ: شُرَكاؤُهُمْ بِالرَّفْعِ. أَمَّا وَجْهُ قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ فَالتَّقْدِيرُ: زُيِّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلُ شُرَكَائِهِمْ أَوْلَادَهُمْ إِلَّا أَنَّهُ فَصَلَ بَيْنَ الْمُضَافِ وَالْمُضَافِ إِلَيْهِ بِالْمَفْعُولِ بِهِ وَهُوَ الْأَوْلَادُ وَهُوَ مَكْرُوهٌ فِي الشِّعْرِ كَمَا فِي قَوْلِهِ:
Üçüncü Mesele: İbn Âmir tek başına zâ harfinin zammesi ve yâ harfinin kesresiyle züyformatted (زُيِّنَ); katl kelimesinin lâm harfinin zammesiyle katlü (قَتْلُ); dâl harfinin fethasıyla evlâdehüm (أَوْلَادَهُمْ) ve cer ile şürekâihim (شُرَكَائِهِمْ) şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise zâ ve yâ harflerinin fethasıyla zeyyene (زَيَّنَ); lâm harfinin fethasıyla katle (قَتْلَ); cer ile evlâdihim (أَوْلادِهِمْ) ve ref ile şürekâühüm (شُرَكاؤُهُمْ) şeklinde okumuşlardır. İbn Âmir'in kıraatinin vechine gelince; takdiri: Züyyine li-kesîrin mine'l-müşrikîne katlü şürekâihim evlâdehüm (Müşriklerden birçoğuna ortaklarının kendi çocuklarını öldürmesi süslü gösterildi) şeklindedir. Ancak muzaf ile muzafun ileyh arasını mefulün bih olan el-evlâd kelimesiyle ayırmıştır. Bu ise şu beyitte olduğu gibi şiirde bile hoş karşılanmayan bir durumdur:
فَزَجَجْتُهَا بِمِزَجَّةٍ ... زَجَّ الْقَلُوصِ أَبِي مَزَادَهْ
Onu kısa bir mızrakla dürttüm ... Ebû Mezâde'nin genç deveyi dürtmesi gibi.
وَإِذَا كَانَ مُسْتَكْرَهًا فِي الشِّعْرِ فَكَيْفَ فِي الْقُرْآنِ الَّذِي هُوَ مُعْجِزٌ فِي الْفَصَاحَةِ. قَالُوا: وَالَّذِي حَمَلَ ابْنَ عَامِرٍ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ أَنَّهُ رَأَى فِي بَعْضِ الْمَصَاحِفِ: شُرَكَائِهِمْ مَكْتُوبًا بِالْيَاءِ وَلَوْ قَرَأَ بِجَرِّ الْأَوْلَادِ وَالشُّرَكَاءِ لِأَجْلِ أَنَّ الْأَوْلَادَ شُرَكَاؤُهُمْ فِي أَمْوَالِهِمْ لَوَجَدَ فِي ذَلِكَ مَنْدُوحَةً عَنْ هَذَا الِارْتِكَابِ. وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ الْمَشْهُورَةُ: فَلَيْسَ فِيهَا إِلَّا تَقْدِيمُ الْمَفْعُولِ عَلَى الْفَاعِلِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: لَا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها [الْأَنْعَامِ: ١٥٨] وَقَوْلُهُ: وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ [الْبَقَرَةِ: ١٢٤] وَالسَّبَبُ فِي تَقْدِيمِ الْمَفْعُولِ هُوَ إِنَّهُمْ يُقَدِّمُونَ الْأَهَمَّ وَالَّذِي هُمْ بِشَأْنِهِ أَعْنَى وَمَوْضِعُ التَّعَجُّبِ هَاهُنَا إِقْدَامُهُمْ عَلَى قَتْلِ أَوْلَادِهِمْ فَلِهَذَا السَّبَبِ حَصَلَ هَذَا التَّقْدِيرُ.
Şiirde dahi hoş karşılanmayan bir durum, fesahati mucize olan Kur'an'da nasıl hoş görülebilir? Dediler ki: İbn Âmir'i bu kıraate sevk eden sebep, bazı mushaflarda şürekâihim kelimesinin yâ ile yazılmış olduğunu görmesidir. Şayet çocuklar mallarında onların ortakları olduğu için hem el-evlâd hem de eş-şürekâ kelimelerini cer ile okumuş olsaydı, bu zorlamaya girmemek için bir çıkış yolu bulmuş olurdu. Meşhur kıraate gelince: Onda mefulün faile takdim edilmesinden başka bir şey yoktur; bunun benzeri: { لَا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها } “Hiçbir kimseye imanı fayda vermez” [En'âm 158] ve { وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ } “Hani Rabbi İbrahim'i sınamıştı” [Bakara 124] ayetleridir. Mefulün öne geçirilmesinin sebebi, onların daha önemli olanı ve ilgilendikleri şeyi öne almalarıdır; burada şaşılacak olan nokta ise onların çocuklarını öldürmeye cüret etmeleridir. İşte bu sebepten ötürü bu takdim gerçekleşmiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لِيُرْدُوهُمْ وَالْإِرْدَاءُ فِي اللُّغَةِ الْإِهْلَاكُ وَفِي الْقُرْآنِ: إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ [الصَّافَّاتِ: ٥٦] قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لِيُرْدُوهُمْ فِي النَّارِ وَاللَّامُ هَاهُنَا مَحْمُولَةٌ عَلَى لام العاقبة كما في قوله: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَصِ: ٨] وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ أَيْ لِيَخْلِطُوا لِأَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى دِينِ إِسْمَاعِيلَ فَهَذَا الَّذِي أَتَاهُمْ بِهَذِهِ الْأَوْضَاعِ الْفَاسِدَةِ أَرَادَ أَنْ يُزِيلَهُمْ عَنْ ذَلِكَ الدِّينِ الْحَقِّ.
Sonra Allah Teâlâ: { لِيُرْدُوهُمْ } “onları helake sürüklemek için” buyurmuştur. İrdâ (الْإِرْدَاءُ) lügatte helak etmek demektir; Kur'an'da: { إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ } “Neredeyse beni de helak edecektin” [Sâffât 56] buyrulmuştur. İbn Abbas: “Onları ateşte helak etmek için” demiştir. Buradaki lâm, tıpkı: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “Nihayet Firavun ailesi onu, kendilerine bir düşman ve bir keder [kaynağı] olsun diye sudan çıkarıp aldı” [Kasas 8] ayetinde olduğu gibi akıbet lâmına hamledilir. { وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ } “ve dinlerini karmakarışık etmek için” yani karıştırmak için; çünkü onlar İsmail'in dini üzere idiler. Onlara bu bozuk kuralları getiren kimse, onları o hak dinden uzaklaştırmak istemiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ قَالَ أَصْحَابُنَا: إِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا فَعَلَهُ الْمُشْرِكُونَ فَهُوَ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى مَشِيئَةِ الْإِلْجَاءِ وَقَدْ سَبَقَ ذِكْرُهُ مِرَارًا: فَذَرْهُمْ/ وَما يَفْتَرُونَ [الانعام: ١١٢] وَهَذَا عَلَى قَانُونِ قَوْلِهِ تَعَالَى: اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ [فُصِّلَتْ: ٤٠] وَقَوْلُهُ: وَما يَفْتَرُونَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِقَتْلِ أولادهم فكانوا كاذبين في ذلك القول.
Sonra Allah Teâlâ: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ } “Eğer Allah dileseydi bunu yapamazlardı” buyurmuştur. Arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet) bunun, müşriklerin yaptığı her şeyin Allah Teâlâ'nın dilemesiyle olduğuna delalet ettiğini söylemişlerdir. Mu'tezile ise bunun mecbur bırakma (ilcâ) dilemesine hamledildiğini söylemiştir ki bu daha önce defalarca zikredilmişti. { فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ } “Artık onları uydurdukları iftiralarla baş başa bırak” [En'âm 112] buyruğu ise, Allah Teâlâ'nın: { اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ } “Dilediğinizi yapın” [Fussilet 40] buyruğunun kuralı üzeredir. O'nun: { وَما يَفْتَرُونَ } “ve uydurdukları iftiralarla” buyruğu, onların “Allah bize çocuklarımızı öldürmeyi emretti” dediklerine delalet eder; dolayısıyla onlar bu sözlerinde yalancı idiler.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٣٨]
[En'âm Suresi (6), Ayet 138]
وَقالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يَطْعَمُها إِلاَّ مَنْ نَشاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها وَأَنْعامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِراءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِما كانُوا يَفْتَرُونَ (١٣٨)
{ وَقالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يَطْعَمُها إِلاَّ مَنْ نَشاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها وَأَنْعامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِراءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِما كانُوا يَفْتَرُونَ } “Kendi zanlarınca: 'Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir; bunları bizim dilediklerimizden başkası yiyemez. Bunlar da sırtlarına binilmesi haram kılınmış hayvanlardır' dediler. Bir kısım hayvanlar da vardır ki, Allah'a iftira ederek üzerlerine O'nun adını anmazlar. Yapmakta oldukları iftiraları sebebiyle [Allah] onları cezalandıracaktır.” (138)
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ ثَالِثٌ مِنْ أَحْكَامِهِمُ الْفَاسِدَةِ وَهِيَ أَنَّهُمْ قَسَّمُوا أَنْعَامَهُمْ أَقْسَامًا: فَأَوَّلُهَا: أَنْ قَالُوا: هذِهِ
Bil ki bu, onların bozuk hükümlerinin üçüncü türüdür; o da hayvanlarını kısımlara ayırmış olmalarıdır: Birincisi: { هذِهِ } “Bunlar...” demeleridir.
أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ
{ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ } “dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir”.
فَقَوْلُهُ: حِجْرٌ فِعْلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ كَالذَّبْحِ وَالطَّحْنِ وَيَسْتَوِي فِي الْوَصْفِ بِهِ الْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ وَالْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ لِأَنَّ حُكْمَهُ حُكْمُ الْأَسْمَاءِ غَيْرِ الصِّفَاتِ وَأَصْلُ الْحِجْرِ الْمَنْعُ وَسُمِّيَ الْعَقْلُ حِجْرًا لِمَنْعِهِ عَنِ الْقَبَائِحِ وَفُلَانٌ فِي حِجْرِ الْقَاضِي: أَيْ فِي مَنْعِهِ وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: حُجْرٌ بِضَمِّ الْحَاءِ وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: حَرَجٌ وَهُوَ مِنَ الضِّيقِ وَكَانُوا إِذَا عَيَّنُوا شَيْئًا مِنْ حَرْثِهِمْ وَأَنْعَامِهِمْ لِآلِهَتِهِمْ قَالُوا: لَا يَطْعَمُها إِلَّا مَنْ نَشاءُ يَعْنُونَ خَدَمَ الْأَوْثَانِ وَالرِّجَالَ دُونَ النِّسَاءِ.
O'nun: Hicr (حِجْرٌ) buyruğu, zebh (kesilmiş) ve tahn (öğütülmüş) gibi meful anlamında bir fi'l veznidir. Sıfat olarak kullanılmasında müzekker, müennes, tekil ve çoğul eşittir; zira bunun hükmü sıfat olmayan isimlerin hükmü gibidir. Hicr kelimesinin aslı menetmektir; çirkinliklerden menettiği için akla da hicr denilmiştir. “Falanca kadının hacri altındadır” yani onun men ve kısıtlaması altındadır denir. Hasan ve Katâde ha harfinin zammesiyle hucr (حُجْرٌ); İbn Abbas'tan ise darlık manasında harac (حَرَجٌ) şeklinde rivayet edilmiştir. Onlar ekinlerinden ve hayvanlarından bir şeyi ilahlarına tahsis ettiklerinde: { لَا يَطْعَمُها إِلَّا مَنْ نَشاءُ } “Bunları dilediklerimizden başkası yiyemez” derlerdi; bununla putların hizmetçilerini ve kadınlar hariç sadece erkekleri kastederlerdi.
وَالْقِسْمُ الثَّانِي: مِنْ أَنْعَامِهِمُ الَّذِي قَالُوا فِيهِ: وَأَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها وَهِيَ الْبَحَائِرُ وَالسَّوَائِبُ وَالْحَوَامِي وَقَدْ مَرَّ تَفْسِيرُهُ فِي سورة المائدة.
Hayvanlarının ikinci kısmı: Hakkında: { وَأَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها } “Bunlar da sırtları haram kılınmış hayvanlardır” dedikleridir ki bunlar bahîre, sâibe ve hâmîdir; bunun tefsiri Mâide Suresi'nde geçmişti.
والقسم الثالث: ف أَنْعامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا فِي الذَّبْحِ وَإِنَّمَا يَذْكُرُونَ عَلَيْهَا أَسْمَاءَ الْأَصْنَامِ وَقِيلَ لَا يَحُجُّونَ عَلَيْهَا وَلَا يُلَبُّونَ عَلَى ظُهُورِهَا.
Üçüncü kısım ise: Keserken üzerlerine Allah'ın adını anmayıp yalnızca putların isimlerini andıkları hayvanlardır. Onlarla hacca gitmedikleri ve sırtlarında telbiye getirmedikleri de söylenmiştir.
ثُمَّ قَالَ: افْتِراءً عَلَيْهِ فَانْتِصَابُهُ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ لَهُ أَوْ حَالٌ أَوْ مَصْدَرٌ مُؤَكَّدٌ لِأَنَّ قَوْلَهُمْ ذَلِكَ فِي مَعْنَى الِافْتِرَاءِ.
Sonra: { افْتِراءً عَلَيْهِ } “O'na iftira ederek” buyurmuştur. Bu kelimenin nasb ile gelmesi mefulün leh, hâl veya tekit edici mastar (meful-i mutlak) olmasındandır; zira onların bu sözleri iftira anlamındadır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: سَيَجْزِيهِمْ بِما كانُوا يَفْتَرُونَ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الوعيد.
Sonra Allah Teâlâ: { سَيَجْزِيهِمْ بِما كانُوا يَفْتَرُونَ } “Yapmakta oldukları iftiraları sebebiyle [Allah] onları cezalandıracaktır” buyurmuştur; bundan maksat tehdittir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٣٩]
[En'âm Suresi (6), Ayet 139]
وَقالُوا مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٣٩)
{ وَقالُوا مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } “Dediler ki: 'Şu hayvanların karınlarında olanlar yalnızca erkeklerimize aittir, kadınlarımıza ise haram kılınmıştır. Şayet o ölü doğarsa hepsi ona ortak olurlar.' Bu nitelemeleri yüzünden [Allah] onları cezalandıracaktır. Şüphesiz O, Hakîm'dir, Alîm'dir.” (139)