وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayetle ilgili birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذَا نَوْعٌ رَابِعٌ مِنْ أَنْوَاعِ قَضَايَاهُمُ الْفَاسِدَةِ كَانُوا يَقُولُونَ فِي أَجِنَّةِ الْبَحَائِرِ وَالسَّوَائِبِ مَا وُلِدَ منها حيا فهو خالص لذكور لَا تَأْكُلُ مِنْهَا الْإِنَاثُ وَمَا وُلِدَ مَيِّتًا اشتراك فِيهِ الذُّكُورُ وَالْإِنَاثُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْوَعِيدُ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ لِيَكُونَ الزَّجْرُ وَاقِعًا عَلَى حَدِّ الْحِكْمَةِ وَبِحَسَبِ الِاسْتِحْقَاقِ.
Birinci Mesele: Bu, onların batıl hüküm ve kurallarının dördüncü türüdür. Bahîre ve sâibelerin karınlarındaki yavrular hakkında: “Bunlardan canlı doğanlar sadece erkeklere aittir, dişiler ondan yiyemez; ölü doğanlar ise erkekler ve dişiler arasında ortaktır” derlerdi. { سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ } “Bu nitelemeleri yüzünden [Allah] onları cezalandıracaktır”; bundan maksat tehdittir. { إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz O, Hakîm'dir, Alîm'dir”; bu da caydırma ve cezanın hikmet ölçüsüne ve hak edişe uygun şekilde gerçekleşmesi içindir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي تَأْنِيثِ: خالِصَةٌ ثَلَاثَةَ أَقْوَالٍ: قَوْلَيْنِ لِلْفَرَّاءِ وَقَوْلًا لِلْكِسَائِيِّ:
İkinci Mesele: İbnü'l-Enbârî, { خالِصَةٌ } kelimesinin müennes kılınması hakkında üç görüş zikretmiştir; ikisi Ferrâ'ya, biri Kisâî'ye aittir:
أَحَدُهَا: أَنَّ الْهَاءَ لَيْسَتْ لِلتَّأْنِيثِ وَإِنَّمَا هِيَ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْوَصْفِ كَمَا قَالُوا: رَاوِيَةٌ وَعَلَّامَةٌ وَنَسَّابَةٌ وَالدَّاهِيَةُ وَالطَّاغِيَةُ كَذَلِكَ يَقُولُ هُوَ خَالِصَةٌ لِي وَخَالِصٌ لِي هَذَا قَوْلُ الْكِسَائِيِّ.
Birincisi: Buradaki [yuvarlak] tâ (هـ) dişilik için değil, sıfatta mübalağa içindir; nitekim râviye (çok rivayet eden), allâme (çok bilgili), nessâbe (soy kütüğünü çok iyi bilen), dâhiye (büyük dahi) ve tâğiye (azgın) dedikleri gibi. Aynı şekilde “Bu bana hastır/özgüdür” anlamında hem “huve hâlisatun lî” hem de “hâlisun lî” denir. Bu, Kisâî'nin görüşüdür.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ (مَا) فِي قَوْلِهِ: مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ عِبَارَةٌ عَنِ الْأَجِنَّةِ وَإِذَا كَانَ عِبَارَةً عَنْ مُؤَنَّثٍ جَازَ تَأْنِيثُهُ عَلَى الْمَعْنَى وَتَذْكِيرُهُ عَلَى اللَّفْظِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَإِنَّهُ أُنِّثَ خَبَرُهُ الَّذِي هُوَ خَالِصَةٌ لِمَعْنَاهُ وَذُكِّرَ فِي قَوْلِهِ: وَمُحَرَّمٌ عَلَى اللَّفْظِ. وَالثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا وَالتَّقْدِيرُ: ذُو خَالِصَةٍ كَقَوْلِهِمْ: عَطَاؤُكَ عَافِيَةٌ وَالْمَطَرُ رَحْمَةُ وَالرُّخَصُ نِعْمَةٌ.
İkinci Görüş: { مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ } ifadesindeki “mâ” (ما), ceninlerden kinayedir. Müennes bir şeyden kinaye olduğunda, manaya göre müennes, lafza göre ise müzekker kılınması caizdir; nitekim bu ayette de onun haberi olan { خالِصَةٌ } kelimesi manasına itibar edilerek müennes kılınmış, { وَمُحَرَّمٌ } ifadesinde ise lafzına itibar edilerek müzekker getirilmiştir. Üçüncüsü: [Hâlisah kelimesinin] mastar olmasıdır; takdiri de “zû hâlisatin” (özgü kılınmış) şeklindedir; tıpkı “senin bağışın afiyettir”, “yağmur rahmettir” ve “ucuzluk nimettir” demeleri gibi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قرا ابن عامر وان تكن بالتاء و: مَيْتَةً بِالنَّصْبِ وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: يَكُنْ بِالْيَاءِ: مَيْتَةٌ بِالرَّفْعِ وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ: تَكُنْ بِالتَّاءِ مَيْتَةً بِالنَّصْبِ وَالْبَاقُونَ: يَكُنْ بِالْيَاءِ مَيْتَةً بِالنَّصْبِ. أَمَّا قِرَاءَةُ ابْنِ عَامِرٍ فَوَجْهُهَا أَنَّهُ أَلْحَقَ الْفِعْلَ عَلَامَةَ التَّأْنِيثِ لَمَّا كَانَ الْفَاعِلُ مُؤَنَّثًا فِي اللَّفْظِ وَأَمَّا قِرَاءَةُ ابْنِ كَثِيرٍ فَوَجْهُهَا أَنَّ قَوْلَهُ: مَيْتَةً اسْمُ: يَكُنْ وَخَبَرُهُ مُضْمَرٌ. وَالتَّقْدِيرُ: وَإِنْ يَكُنْ لَهُمْ مَيْتَةٌ أَوْ وَإِنْ يَكُنْ هُنَاكَ مَيْتَةٌ.
Üçüncü Mesele: İbn Âmir tâ ile { وَإِنْ تَكُنْ } ve nasb ile { مَيْتَةً } okumuştur. İbn Kesîr yâ ile { يَكُنْ } ve ref ile { مَيْتَةٌ } okumuştur. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir tâ ile { تَكُنْ } ve nasb ile { مَيْتَةً } okumuştur. Diğer kıraat imamları ise yâ ile { يَكُنْ } ve nasb ile { مَيْتَةً } okumuşlardır. İbn Âmir'in kıraatinin izahı: Fail lafız itibarıyla müennes olduğu için fiile müenneslik alameti bitiştirmiştir. İbn Kesîr'in kıraatinin izahı ise: { مَيْتَةٌ } kelimesi { يَكُنْ } fiilinin ismidir ve haberi gizlidir (mahzuftur). Takdiri: “Ve in yekun lehum meytetun” (Eğer onlar için bir ölü olursa) yahut “Ve in yekun hunâke meytetun” (Ve eğer orada bir ölü olursa) şeklindedir.
وَذُكِّرَ لِأَنَّ الْمَيِّتَةَ فِي مَعْنَى الْمَيِّتِ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: لَمْ يَلْحِقِ الْفِعْلَ عَلَامَةُ التَّأْنِيثِ لَمَّا كَانَ الْفَاعِلُ الْمُسْنَدُ إِلَيْهِ تَأْنِيثُهُ غَيْرُ حقيقي ولا يحتاج الكون الى خبره لِأَنَّهُ بِمَعْنَى حَدَثَ وَوَقَعَ. وَأَمَّا قِرَاءَةُ عَاصِمٍ: تَكُنْ بِالتَّاءِ: مَيْتَةً بِالنَّصْبِ فَالتَّقْدِيرُ وَإِنْ تَكُنِ الْمَذْكُورُ مَيْتَهً فَأَنَّثَ/ الْفِعْلَ لِهَذَا السَّبَبِ وَأَمَّا قِرَاءَةُ الْبَاقِينَ وَإِنْ يَكُنْ بِالْيَاءِ مَيْتَةً بِالنَّصْبِ. فَتَأْوِيلُهَا: وَإِنْ يَكُنِ الْمَذْكُورُ مَيْتَةً ذَكَّرُوا الْفِعْلَ لِأَنَّهُ مُسْنَدٌ إِلَى ضَمِيرِ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ وَهُوَ مُذَكَّرٌ وَانْتَصَبَ قَوْلُهُ: مَيْتَةً لَمَّا كَانَ الْفِعْلُ مسندا الى الضمير.
Meytete (ölü) kelimesi [burada] meyyit (ölü) manasında olduğu için [fiil] müzekker kılınmıştır. Ebû Ali şöyle demiştir: Kendisine isnat edilen failin dişiliği hakiki olmadığı ve [tâmme olan] “kâne” fiili meydana geldi/gerçekleşti manasında olup bir habere ihtiyaç duymadığı için fiile müenneslik alameti bitiştirilmemiştir. Âsım'ın tâ ile { تَكُنْ } ve nasb ile { مَيْتَةً } kıraatine gelince, takdiri: “Ve in tekuni'l-mezkûru meyteten”dir; işte bu sebeple fiili müennes kılmıştır. Diğer kıraat imamlarının yâ ile { وَإِنْ يَكُنْ } ve nasb ile { مَيْتَةً } kıraatinin tevili ise: “Ve in yekuni'l-mezkûru meyteten”dir. Fiili müzekker kılmışlardır çünkü fiil, { مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ } ifadesinde önceden geçen “mâ” zamirine isnat edilmiştir ve o da müzekkerdir. { مَيْتَةً } kelimesi ise fiil bu zamire isnat edildiği [ve nâkıs olduğu] için nasb ile gelmiştir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٤٠]
[En'âm Suresi (6), Ayet 140]
قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِراءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (١٤٠)
{ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِراءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } “Beyinsizlikleri yüzünden bilgisizce çocuklarını öldürenler ve Allah'a iftira ederek O'nun kendilerine verdiği rızıkları haram kılanlar muhakkak ziyana uğramışlardır. Onlar gerçekten sapmışlardır ve doğru yolu bulmuş da değillerdir.” (140)
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayetle ilgili birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِيمَا تَقَدَّمَ قَتْلَهُمْ أَوْلَادَهُمْ وَتَحْرِيمَهُمْ مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى جَمَعَ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيَّنَ مَا لَزِمَهُمْ عَلَى هَذَا الْحُكْمِ وَهُوَ الْخُسْرَانُ وَالسَّفَاهَةُ وَعَدَمُ الْعِلْمِ وَتَحْرِيمُ مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَالِافْتِرَاءُ عَلَى اللَّهِ وَالضَّلَالُ وَعَدَمُ الِاهْتِدَاءِ فَهَذِهِ أُمُورٌ سَبْعَةٌ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا سَبَبٌ تَامٌّ فِي حُصُولِ الذَّمِّ.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ daha önce onların çocuklarını öldürmelerini ve Allah'ın kendilerine verdiği rızıkları haram kılmalarını zikretmişti. Sonra Allah Teâlâ bu iki hususu bu ayette bir araya getirmiş ve bu tutumları sebebiyle kendilerine yüklenen sonuçları beyan etmiştir ki bunlar: hüsran, sefahat (beyinsizlik), bilgisizlik, Allah'ın kendilerine verdiği rızıkları haram kılmak, Allah'a iftira etmek, sapkınlık ve hidayetten mahrumiyettir. Bunlar yedi husustur ve her biri yerilmenin meydana gelmesi için tam birer sebeptir.
أَمَّا الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْخُسْرَانُ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْوَلَدَ نِعْمَةٌ عَظِيمَةٌ مِنَ اللَّهِ عَلَى الْعَبْدِ فَإِذَا سَعَى فِي إِبْطَالِهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا عَظِيمًا لَا سِيَّمَا وَيَسْتَحِقُّ عَلَى ذَلِكَ الْإِبْطَالِ الذَّمَّ الْعَظِيمَ فِي الدُّنْيَا وَالْعُقَابَ الْعَظِيمَ فِي الْآخِرَةِ. أَمَّا الذَّمُّ فِي الدُّنْيَا فَلِأَنَّ النَّاسَ يَقُولُونَ قَتَلَ وَلَدَهُ خَوْفًا مِنْ أَنْ يَأْكُلَ طَعَامَهُ وَلَيْسَ فِي الدُّنْيَا ذَمٌّ أَشَدُّ مِنْهُ. وَأَمَّا الْعِقَابُ فِي الْآخِرَةِ فَلِأَنَّ قَرَابَةَ الْوِلَادَةِ أَعْظَمُ مُوجِبَاتِ الْمَحَبَّةِ فَمَعَ حُصُولِهَا إِذَا أَقْدَمَ عَلَى إِلْحَاقِ أَعْظَمِ الْمَضَارِّ بِهِ كَانَ ذَلِكَ أَعْظَمَ أَنْوَاعِ الذُّنُوبِ فَكَانَ مُوجِبًا لِأَعْظَمِ أَنْوَاعِ الْعِقَابِ.
Birincisi: Hüsrandır. Zira evlat, kul için Allah'tan büyük bir nimettir; kişi onu yok etmeye kalkışırsa muhakkak büyük bir ziyana uğramış olur; hele ki bu yok etme sebebiyle dünyada büyük bir kınanmayı, ahirette ise büyük bir azabı hak ettiği düşünüldüğünde. Dünyadaki kınanmaya gelince; çünkü insanlar: “Yemeğini yer korkusuyla çocuğunu öldürdü” derler ki dünyada bundan daha şiddetli bir kınama yoktur. Ahiretteki azaba gelince; çünkü doğumdan gelen akrabalık sevgiyi gerektiren en büyük sebeptir; bu durum mevcutken ona en büyük zararları vermeye cüret etmesi, günahların en büyüğü olur ve bu da cezaların en büyüğünü gerektirir.
وَالنَّوْعُ الثَّانِي: السَّفَاهَةُ وَهِيَ عِبَارَةٌ عَنِ الْخِفَّةِ الْمَذْمُومَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ قَتْلَ الْوَلَدِ إِنَّمَا يَكُونُ لِلْخَوْفِ مِنَ الْفَقْرِ وَالْفَقْرُ وَإِنْ كَانَ ضَرَرًا إِلَّا أَنَّ الْقَتْلَ أَعْظَمُ مِنْهُ ضَرَرًا وَأَيْضًا فهذا القتل ناجز وذلك الفقر وموهوم فَالْتِزَامُ أَعْظَمِ الْمَضَارِّ عَلَى سَبِيلِ الْقَطْعِ حَذَرًا مِنْ ضَرَرٍ قَلِيلٍ مَوْهُومٍ لَا شَكَّ أَنَّهُ سَفَاهَةٌ.
İkinci Tür: Sefahettir (beyinsizlik). Bu da yerilmiş bir hafiflikten (akıl noksanlığından) ibarettir. Çünkü evladı öldürmek ancak fakirlik korkusundan kaynaklanır; fakirlik bir zarar olsa da öldürmek ondan daha büyük bir zarardır. Ayrıca bu öldürme peşin/kesindir, o fakirlik ise zannî ve vehimden ibarettir. Dolayısıyla az ve vehmî bir zarardan sakınmak için kesin olarak en büyük zararları göze alıp yüklenmek şüphesiz bir sefahettir.
وَالنَّوْعُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: بِغَيْرِ عِلْمٍ فَالْمَقْصُودُ أَنَّ هَذِهِ السَّفَاهَةَ إِنَّمَا تَوَلَّدَتْ مِنْ عَدَمِ الْعِلْمِ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْجَهْلَ أَعْظَمُ الْمُنْكَرَاتِ وَالْقَبَائِحِ.
Üçüncü Tür: { بِغَيْرِ عِلْمٍ } “bilgisizce” buyruğudur; bundan maksat, bu sefahetin ancak bilgisizlikten doğduğunu belirtmektir. Şüphe yok ki cehalet, kötülük ve çirkinliklerin en büyüğüdür.
وَالنَّوْعُ الرَّابِعُ: تَحْرِيمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَهُمْ وَهُوَ أَيْضًا مِنْ أَعْظَمِ أَنْوَاعِ الْحَمَاقَةِ لِأَنَّهُ يَمْنَعُ نَفْسَهُ تِلْكَ الْمَنَافِعَ وَالطَّيِّبَاتِ وَيَسْتَوْجِبُ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْمَنْعِ أَعْظَمَ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ وَالْعِقَابِ.
Dördüncü Tür: Allah'ın kendilerine helal kıldığı şeyleri haram kılmalarıdır. Bu da ahmaklığın en büyük türlerindendir; zira kişi nefsini bu faydalardan ve temiz rızıklardan mahrum bırakmakta, bu menediş sebebiyle de azap ve cezanın en büyüğünü hak etmektedir.
وَالنَّوْعُ الْخَامِسُ: الِافْتِرَاءُ عَلَى اللَّهِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْجَرَاءَةَ عَلَى اللَّهِ وَالِافْتِرَاءَ عَلَيْهِ أَعْظَمُ الذُّنُوبِ وَأَكْبَرُ الْكَبَائِرِ.
Beşinci Tür: Allah'a iftira etmektir. Bilinmektedir ki Allah'a karşı cüretkâr olmak ve O'na iftira etmek günahların en büyüğü, büyük günahların en irisidir.
وَالنَّوْعُ السَّادِسُ: الضَّلَالُ عَنِ الرُّشْدِ فِي مَصَالِحِ الدِّينِ وَمَنَافِعِ الدُّنْيَا.
Altıncı Tür: Dinî maslahatlarda ve dünyevi menfaatlerde doğru yoldan ve sağduyudan sapmaktır.
وَالنَّوْعُ السَّابِعُ: أَنَّهُمْ مَا كَانُوا مُهْتَدِينَ وَالْفَائِدَةُ فِيهِ أَنَّهُ قَدْ يَضِلُّ الْإِنْسَانُ عَنِ الْحَقِّ إِلَّا أَنْ يَعُودَ إِلَى الِاهْتِدَاءِ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا وَلَمْ يَحْصُلْ لَهُمُ الِاهْتِدَاءُ قَطُّ فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى ذَمَّ الْمَوْصُوفِينَ بِقَتْلِ الْأَوْلَادِ وَتَحْرِيمِ مَا أَحَلَّهُ اللَّهُ تَعَالَى لَهُمْ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ السَّبْعَةِ الْمُوجِبَةِ لِأَعْظَمِ أَنْوَاعِ الذَّمِّ وَذَلِكَ نِهَايَةُ المبالغة.
Yedinci Tür: Onların doğru yolda olmadıklarıdır { ما كانُوا مُهْتَدِينَ }. Buradaki nükte şudur: İnsan bazen haktan sapabilir ancak sonradan hidayete dönebilir; fakat Allah Teâlâ onların sapkınlığa düştüklerini ve kendilerine asla bir hidayetin nasip olmadığını beyan etmiştir. Böylece sabit olmuştur ki Allah Teâlâ, evlatlarını öldüren ve Allah Teâlâ'nın kendilerine helal kıldığı şeyleri haram kılan kimseleri en büyük kınamayı gerektiren bu yedi vasıfla yermiştir ve bu da mübalağanın son noktasıdır.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٤١]
[En'âm Suresi (6), Ayet 141]
وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشابِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (١٤١)
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشابِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ } “Çardaklı ve çardaksız bahçeleri, ürünleri çeşit çeşit hurmaları ve ekinleri, birbirine benzer ve benzemez biçimde zeytinleri ve narları inşa edip yetiştiren O'dur. Her biri ürün verdiğinde ürününden yiyin; hasat günü de hakkını verin ve israf etmeyin. Çünkü O, israf edenleri sevmez.” (141)
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: “Çardaklı ve çardaksız bahçeleri inşa edip yetiştiren O'dur” buyruğu hakkında] Ayetle ilgili birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ مَدَارَ هَذَا الْكِتَابِ الشَّرِيفِ عَلَى تَقْرِيرِ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْمَعَادِ وَإِثْبَاتِ الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ وَأَنَّهُ تَعَالَى بَالَغَ فِي تَقْرِيرِ هَذِهِ الْأُصُولِ وَانْتَهَى الْكَلَامُ إِلَى شَرْحِ أَحْوَالِ السُّعَدَاءِ وَالْأَشْقِيَاءِ ثُمَّ انْتَقَلَ مِنْهُ إِلَى تَهْجِينِ طَرِيقَةِ مَنْ أَنْكَرَ الْبَعْثَ وَالْقِيَامَةَ ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِحِكَايَةِ أَقْوَالِهِمُ الرَّكِيكَةِ وَكَلِمَاتِهِمُ الْفَاسِدَةِ فِي مَسَائِلَ أَرْبَعَةٍ. وَالْمَقْصُودُ التَّنْبِيهُ عَلَى ضَعْفِ عُقُولِهِمْ وَقِلَّةِ مَحْصُولِهِمْ وَتَنْفِيرِ النَّاسِ عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَى قَوْلِهِمْ وَالِاغْتِرَارِ بَشُبُهَاتِهِمْ فَلَمَّا تَمَّمَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ عَادَ بَعْدَهَا إِلَى مَا هُوَ الْمَقْصُودُ الْأَصْلِيُّ وَهُوَ إِقَامَةُ الدَّلَائِلِ عَلَى تَقْرِيرِ التَّوْحِيدِ فَقَالَ: وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ.
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ bu yüce Kitabın mihverini tevhidin, nübüvvetin ve ahiretin takriri ile kaza ve kaderin ispatı üzerine kurmuştur. Allah Teâlâ bu asılların takririnde mübalağa yapmış, söz saadet ve şekavet ehlinin hallerinin açıklamasına ulaşmış, sonra bundan yeniden dirilmeyi ve kıyameti inkâr edenlerin tutumlarının çirkinliğini göstermeye geçmiş, ardından bunu dört meselede onların tutarsız sözlerini ve bozuk laflarını nakletmekle takip ettirmiştir. Bundan maksat, onların akıllarının zayıflığına, birikimlerinin azlığına dikkat çekmek ve insanları onların sözlerine kulak asmaktan ve şüphelerine aldanmaktan nefret ettirip uzaklaştırmaktır. Bu hususları tamamlayınca, bunlardan sonra asıl maksat olan şeye, yani tevhidin takriri üzerine deliller getirmeye dönmüş ve: { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ } “Çardaklı... bahçeleri inşa edip yetiştiren O'dur” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ قَدْ سَبَقَ ذِكْرُ هَذَا الدَّلِيلِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ [الانعام: ٩٩] فَالْآيَةُ الْمُتَقَدِّمَةُ ذَكَرَ تَعَالَى فِيهَا خَمْسَةَ أَنْوَاعٍ وَهِيَ: الزَّرْعُ وَالنَّخْلُ وَجَنَّاتٌ مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونُ وَالرُّمَّانُ وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ فِي تَفْسِيرِهَا ذَكَرَ هَذِهِ الْخَمْسَةَ بِأَعْيَانِهَا لَكِنْ عَلَى خِلَافِ ذَلِكَ التَّرْتِيبِ لِأَنَّهُ ذَكَرَ الْعِنَبَ ثُمَّ النَّخْلَ ثُمَّ الزَّرْعَ ثُمَّ الزَّيْتُونَ ثُمَّ الرُّمَّانَ وَذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ: مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ: مُتَشابِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ ثُمَّ ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ: انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ فَأَمَرَ تَعَالَى هُنَاكَ بِالنَّظَرِ فِي أَحْوَالِهَا وَالِاسْتِدْلَالِ بِهَا عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْحَكِيمِ وَذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ فَأَذِنَ فِي الِانْتِفَاعِ بِهَا وَأَمَرَ بِصَرْفِ جُزْءٍ مِنْهَا إِلَى الْفُقَرَاءِ فَالَّذِي حَصَلَ بِهِ الِامْتِيَازُ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ أَنَّ هُنَاكَ أَمَرَ بِالِاسْتِدْلَالِ بِهَا عَلَى الصَّانِعِ الْحَكِيمِ وَهَاهُنَا أَذِنَ فِي الِانْتِفَاعِ بِهَا وَذَلِكَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ بِالِاسْتِدْلَالِ بِهَا عَلَى الصَّانِعِ الْحَكِيمِ مُقَدَّمٌ عَلَى الْإِذْنِ فِي الِانْتِفَاعِ بِهَا لِأَنَّ الْحَاصِلَ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِهَا سَعَادَةٌ رُوحَانِيَّةٌ أَبَدِيَّةٌ وَالْحَاصِلُ مِنَ الِانْتِفَاعِ بِهَذِهِ سَعَادَةٌ جُسْمَانِيَّةٌ سَرِيعَةُ الِانْقِضَاءِ وَالْأَوَّلُ أَوْلَى بِالتَّقْدِيمِ فَلِهَذَا السَّبَبِ قَدَّمَ اللَّهُ تَعَالَى الْأَمْرَ بِالِاسْتِدْلَالِ بِهَا عَلَى الْإِذْنِ بِالِانْتِفَاعِ بِهَا.
Bil ki bu delil, bu surede daha önce de şu ayetle geçmişti: { وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } [En'âm 99]. Önceki ayette Allah Teâlâ beş tür zikretmiştir; bunlar: ekin, hurma, üzüm bağları, zeytin ve nardır. Tefsirinde bulunduğumuz bu ayette ise bu beş türün aynısını zikretmiş fakat farklı bir sırayla vermiştir; çünkü önce üzümü, sonra hurmayı, sonra ekini, sonra zeytini, sonra da narı zikretmiştir. Önceki ayette { مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ } demişken, bu ayette { مُتَشابِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ } demiştir. Yine önceki ayette { انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ } buyurarak orada bunların hallerine bakmayı ve bunlarla Hakîm olan Yaratıcı'nın varlığına delil getirmeyi emretmiş; bu ayette ise { كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ } buyurarak bunlardan faydalanmaya izin vermiş ve bir kısmının fakirlere harcanmasını emretmiştir. İki ayet arasında hâsıl olan fark şudur: Orada bunlarla Hakîm olan Yaratıcı'ya delil getirilmesi emredilmiş, burada ise bunlardan faydalanmaya izin verilmiştir. Bu da Hakîm olan Yaratıcı'ya bunlarla delil getirme emrinin, bunlardan faydalanma izninden önce geldiğine bir tenbihtir. Zira bunlarla delil getirmekten hâsıl olan şey ebedî ruhani bir saadettir; bunlardan faydalanmaktan hâsıl olan şey ise çabuk geçip giden cismani bir saadettir ve birinci olan öne alınmaya daha layıktır. İşte bu sebeple Allah Teâlâ bunlarla delil getirme emrini, bunlardan faydalanma izninin önüne geçirmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ أَيْ خَلَقَ يقال: نشا الشيء ينشا نشاة ونشاة إِذَا ظَهَرَ وَارْتَفَعَ وَاللَّهُ يُنْشِئُهُ إِنْشَاءً أَيْ يُظْهِرُهُ وَيَرْفَعُهُ وَقَوْلُهُ: جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ يُقَالُ عَرَّشْتُ الْكَرْمَ أُعَرِّشُهُ عَرْشًا وَعَرَّشْتُهُ تَعْرِيشًا إِذَا عَطَفْتَ الْعِيدَانَ الَّتِي يُرْسَلُ عَلَيْهَا قُضْبَانُ الْكَرْمِ وَالْوَاحِدُ عَرْشٌ وَالْجَمْعُ عُرُوشٌ وَيُقَالُ: عَرِيشٌ وَجَمْعُهُ عُرُشٌ وَاعْتَرَشَ الْعِنَبُ الْعَرِيشَ اعْتِرَاشًا إِذَا عَلَاهُ.
İkinci Mesele: { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ } “O'dur inşa edip yetiştiren” ifadesi, yani “yarattı” demektir. Bir şey ortaya çıkıp yükseldiğinde neşee'ş-şey'u yenşeu neş'eten ve neşâeten (نَشَأَ الشَّيْءُ يَنْشَأُ نَشْأَةً وَنَشَاءَةً) denir; Allah Teâlâ onu var edip yükselttiğinde de yunşiuhu inşâen (يُنْشِئُهُ إِنْشَاءً) denir. Ayetteki { جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ } ifadesine gelince; asma dallarının üzerine uzatıldığı sırıkları/çardakları eğip çattığın zaman arraştü'l-kerme u'arrişuhû arşen ve arraştühû ta'rîşen (عَرَّشْتُ الْكَرْمَ أُعَرِّشُهُ عَرْشًا وَعَرَّشْتُهُ تَعْرِيشًا) denir. Tekili arş (عَرْش), çoğulu urûş (عُرُوش) gelir. Arîş (عَرِيش) de denir, çoğulu uruş (عُرُش) gelir. Üzüm çardağın üzerine çıktığında i'terage'l-inebu'l-arîşe i'tirâşen (اعْتَرَشَ الْعِنَبُ الْعَرِيشَ اعْتِرَاشًا) denir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: فِي قَوْلِهِ: مَعْرُوشاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَعْرُوشَاتِ وَغَيْرَ الْمَعْرُوشَاتِ كِلَاهُمَا الْكَرْمُ فَإِنَّ بَعْضَ الْأَعْنَابِ يُعَرَّشُ وَبَعْضُهَا لَا يُعَرَّشُ بَلْ يَبْقَى عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ مُنْبَسِطًا.
Bunu bildiğinde deriz ki: { مَعْرُوشاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ } “çardaklı ve çardaksız” buyruğu hakkında görüşler vardır: Birincisi: Çardaklı olan da çardaksız olan da asmadır (üzümdür); nitekim üzümlerin bir kısmı çardağa alınır, bir kısmı ise çardağa alınmayıp yer yüzünde serili kalır.
وَالثَّانِي: الْمَعْرُوشَاتُ الْعِنَبُ الَّذِي يُجْعَلُ لَهَا عُرُوشٌ وَغَيْرُ الْمَعْرُوشَاتِ كُلُّ مَا يَنْبُتُ مُنْبَسِطًا عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ
İkincisi: Çardaklı olanlar, kendisi için çardaklar yapılan üzümdür; çardaksız olanlar ise yeryüzünde serilerek yetişenlerin tamamıdır,
مِثْلُ الْقَرْعِ وَالْبِطِّيخِ. وَالثَّالِثُ: الْمَعْرُوشَاتُ مَا يَحْتَاجُ إِلَى أَنْ يُتَّخَذَ لَهُ عَرِيشٌ يُحْمَلُ عَلَيْهِ فَيُمْسِكُهُ وَهُوَ الْكَرْمُ وَمَا يَجْرِي مَجْرَاهُ وَغَيْرُ الْمَعْرُوشِ هُوَ الْقَائِمُ مِنَ الشَّجَرِ الْمُسْتَغْنِي بِاسْتِوَائِهِ وَذَهَابِهِ عُلُوًّا لِقُوَّةِ سَاقِهِ عَنِ التَّعْرِيشِ.
kabak ve karpuz gibi. Üçüncüsü: Çardaklı olanlar, üzerine taşınması ve tutunması için çardak yapılmasına ihtiyaç duyan bitkilerdir ki bu üzüm asması ve benzerleridir; çardaksız olanlar ise gövdesinin kuvvetli oluşu sebebiyle dik durup yukarıya doğru uzamasıyla çardağa ihtiyaç duymayan ayaktaki ağaçlardır.
وَالرَّابِعُ: الْمَعْرُوشَاتُ مَا يَحْصُلُ فِي الْبَسَاتِينِ/ وَالْعُمْرَانَاتِ مِمَّا يَغْرِسُهُ النَّاسُ وَاهْتَمُّوا بِهِ فَعَرَّشُوهُ: وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ مِمَّا أَنْبَتَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَحْشِيًّا فِي الْبَرَارِي وَالْجِبَالِ فَهُوَ غَيْرُ مَعْرُوشٍ وَقَوْلُهُ: وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ فَسَّرَ ابْنُ عَبَّاسٍ الزَّرْعَ هَاهُنَا بِجَمِيعِ الْحُبُوبِ الَّتِي يُقْتَاتُ بِهَا مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ أَيْ لِكُلِّ شَيْءٍ مِنْهَا طَعْمٌ غَيْرُ طَعْمِ الْآخَرِ: وَالْأُكُلُ كُلُّ مَا أُكِلَ وَهَاهُنَا الْمُرَادُ ثَمَرُ النَّخْلِ وَالزَّرْعِ وَمَضَى الْقَوْلُ فِي: الْأُكُلِ عِنْدَ قَوْلِهِ: فَآتَتْ أُكُلَها ضِعْفَيْنِ [الْبَقَرَةِ: ٢٦٥] وَقَوْلُهُ: مُخْتَلِفاً نُصِبَ عَلَى الْحَالِ أَيْ أَنْشَأَهُ فِي حَالِ اخْتِلَافِ أُكُلِهِ وَهُوَ قَدْ أَنْشَأَهُ مِنْ قَبْلِ ظُهُورِ أُكُلِهِ وَأُكُلِ ثَمَرِهِ.
Dördüncüsü: Çardaklı olanlar, insanların diktiği, özen gösterdiği ve çardağa aldığı bahçelerde ve yerleşim alanlarında yetişenlerdir; { وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ } çardaksız olanlar ise Allah Teâlâ'nın kırlarda ve dağlarda yabani olarak bitirdiği, çardağa alınmamış olanlardır. { وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ } “hurmaları ve ekinleri” ifadesine gelince; İbn Abbas buradaki ekini, kendisiyle beslenilen tüm tahıllar olarak tefsir etmiştir. { مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ } “ürünleri çeşit çeşit” yani onlardan her birinin tadı diğerinin tadından farklıdır. Ükül (أُكُل), yenen her şeydir; burada maksat hurma ve ekinin meyvesi/mahsulüdür. { أُكُل } hakkındaki açıklama { فَآتَتْ أُكُلَها ضِعْفَيْنِ } [Bakara 265] ayetinde geçmişti. { مُخْتَلِفاً } kelimesi hâl olarak nasb edilmiştir; yani Allah onu, yenecek mahsulü farklılaştığı hâldeyken inşa etmiştir. [Şöyle bir itiraz gelebilir:] Oysa Allah onu, yenecek mahsulü ve meyvesi ortaya çıkmadan önce inşa etmiştir [bu nasıl hâl olur]?
الْجَوَابُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَنْشَأَهَا حَالَ اخْتِلَافِ ثَمَرِهَا وَصِدْقُ هَذَا لَا يُنَافِي صِدْقَ أَنَّهُ تَعَالَى أَنْشَأَهَا قَبْلَ ذَلِكَ أَيْضًا وَأَيْضًا نُصِبَ عَلَى الْحَالِ مَعَ أَنَّهُ يُؤْكَلُ بَعْدَ ذَلِكَ بِزَمَانٍ لِأَنَّ اخْتِلَافَ أُكُلِهِ مُقَدَّرٌ كَمَا تَقُولُ: مَرَرْتُ بِرَجُلٍ مَعَهُ صَقْرٌ صَائِدًا بِهِ غَدًا أَيْ مُقَدَّرًا لِلصَّيْدِ بِهِ غَدًا. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ: أُكْلُهُ بِتَخْفِيفِ الْكَافِ وَالْبَاقُونَ: أُكُلُهُ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ وَأَمَّا تَوْحِيدُ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ فَالسَّبَبُ فِيهِ: أَنَّهُ اكْتَفَى بِإِعَادَةِ الذِّكْرِ عَلَى أَحَدِهِمَا مِنْ إِعَادَتِهِ عَلَيْهِمَا جَمِيعًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها [الْجُمُعَةِ: ١١] وَالْمَعْنَى: إِلَيْهِمَا وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ [التَّوْبَةِ: ٦٢] .
Cevap: Allah Teâlâ onları, meyvelerinin farklılaşacağı hâl üzere inşa etmiştir ve bu durumun doğruluğu, O'nun bundan önce de onları inşa etmiş olduğu gerçeğiyle çelişmez. Ayrıca, bundan bir süre sonra yenecek olmasına rağmen hâl olarak nasb edilmiştir; çünkü mahsulünün farklılaşması takdir edilmiştir; nitekim “Yarın onunla avlanacak bir vaziyette yanında doğanı olan adama uğradım” demen gibidir; yani yarın onunla avlanması takdir edilmiş anlamındadır. İbn Kesîr ve Nâfi kâf harfinin sükûnuyla ukluhu (أُكْلُهُ), diğer kıraat imamları ise Kur'an'ın tamamında zamme ile ukuluhu (أُكُلُهُ) okumuşlardır. { مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ } ifadesinde zamirin tekil gelmesine gelince; bunun sebebi, ikisine birden zamiri döndürmek yerine birine döndürmekle yetinilmesidir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها } [Cuma 11] ayeti gibidir ki manası “ileyhimâ” (ikisine birden) demektir; yine: { وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ } [Tevbe 62] ayeti de böyledir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: مُتَشابِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ فَقَدْ سَبَقَ تَفْسِيرُهُ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ.
{ مُتَشابِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ } “birbirine benzer ve benzemez biçimde” buyruğuna gelince; bunun tefsiri önceki ayette geçmişti.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَفِيهِ مَبَاحِثُ.
Sonra Allah Teâlâ: { كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ } “Ürün verdiğinde ürününden yiyin” buyurmuştur. Bunda birtakım incelemeler vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ كَيْفِيَّةَ خَلْقِهِ لِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ ذَكَرَ مَا هُوَ الْمَقْصُودُ الْأَصْلِيُّ مِنْ خَلْقِهَا وَهُوَ انْتِفَاعُ الْمُكَلَّفِينَ بِهَا فَقَالَ: كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَاخْتَلَفُوا مَا الْفَائِدَةُ مِنْهُ؟ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْإِبَاحَةُ. وَقَالَ آخَرُونَ: بَلِ الْمَقْصُودُ مِنْهُ إِبَاحَةُ الْأَكْلِ قَبْلَ إِخْرَاجِ الْحَقِّ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَوْجَبَ الْحَقَّ فِيهِ كَانَ يَجُوزُ أَنْ يُحَرِّمَ عَلَى الْمَالِكِ تَنَاوُلَهُ لِمَكَانِ شَرِكَةِ الْمَسَاكِينِ فِيهِ بَلْ هَذَا هُوَ الظَّاهِرُ فَأَبَاحَ تَعَالَى هَذَا الْأَكْلَ وَأَخْرَجَ وُجُوبَ الْحَقِّ فِيهِ مِنْ أَنْ يَكُونَ مَانِعًا مِنْ هَذَا التَّصَرُّفِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلْ أَبَاحَ تَعَالَى ذَلِكَ لِيُبَيِّنَ أَنَّ الْمَقْصِدَ بِخَلْقِ هَذِهِ النِّعَمِ إِمَّا الْأَكْلُ وَإِمَّا التَّصَدُّقُ وَإِنَّمَا قَدَّمَ ذِكْرَ الْأَكْلِ عَلَى التَّصَدُّقِ لِأَنَّ رِعَايَةَ النَّفْسِ مُقَدَّمَةٌ عَلَى رِعَايَةِ الْغَيْرِ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ [الْقَصَصِ: ٧٧] .
Birinci İnceleme: Allah Teâlâ bu şeyleri nasıl yarattığını zikredince, onların yaratılışındaki asıl maksadı, yani mükelleflerin onlardan faydalanmasını zikrederek: { كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ } “ürününden yiyin” buyurmuştur. Bundaki faydanın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “Mubahlıktır” demiştir. Diğerleri ise: “Aksine bundan maksat, [zekât/öşür gibi] hakkı çıkarılmadan önce yemenin mubah kılınmasıdır. Zira Allah Teâlâ onda bir hak farz kıldığında, yoksulların ortaklığı sebebiyle mal sahibine onu yemek haram kılınabilirdi; hatta zahir olan da buydu; Allah Teâlâ bu yemeyi mubah kıldı ve onda bir hakkın vacip olmasını bu tasarrufa engel olmaktan çıkardı” demişlerdir. Bazıları da: “Bilakis Allah Teâlâ, bu nimetlerin yaratılış amacının ya yemek ya da sadaka vermek olduğunu beyan etmek için bunu mubah kılmıştır. Yeme zikrinin sadakadan önceye alınması ise kişinin kendi nefsini gözetmesinin başkasını gözetmekten önce gelmesindendir; nitekim Allah Teâlâ: { وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ } [Kasas 77] buyurmuştur” demiştir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: تَمَسَّكَ بَعْضُهُمْ بِقَوْلِهِ: كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ بِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الْمَنَافِعِ الْإِبَاحَةُ وَالْإِطْلَاقُ لِأَنَّ قَوْلَهُ: كُلُوا خِطَابٌ عَامٌّ يَتَنَاوَلُ الْكُلَّ فَصَارَ هَذَا جَارِيًا مَجْرَى قَوْلِهِ تَعَالَى: خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً [الْبَقَرَةِ: ٢٩] وَأَيْضًا يُمْكِنُ التَّمَسُّكُ بِهِ عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ عَدَمُ وُجُوبِ الصَّدَقَةِ وَأَنَّ مَنِ ادَّعَى إِيجَابَهُ كَانَ هُوَ الْمُحْتَاجُ إِلَى الدَّلِيلِ فَيُتَمَسَّكُ بِهِ فِي أَنَّ الْمَجْنُونَ إِذَا أَفَاقَ فِي أَثْنَاءِ الشَّهْرِ لَا يَلْزَمُهُ قَضَاءُ مَا مَضَى وَفِي أَنَّ الشَّارِعَ فِي صَوْمِ النَّفْلِ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْإِتْمَامُ.
İkinci İnceleme: Bazıları { كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ } “Ürün verdiğinde ürününden yiyin” buyruğuna dayanarak menfaatlerde aslolanın mubahlık ve serbestlik olduğunu ileri sürmüşlerdir; zira { كُلُوا } “yiyin” hitabı herkesi kapsayan genel bir hitaptır. Dolayısıyla bu, Allah Teâlâ'nın: { خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } [Bakara 29] buyruğu mesabesinde olmuştur. Ayrıca bununla sadakanın farz olmamasının asıl olduğuna ve onun vacipliğini iddia edenin delile muhtaç olduğuna da tutunulabilir; nitekim ayın ortasında iyileşen mecnuna geçmiş günlerin kazasının gerekmediğine ve nafile oruca başlayana onu tamamlamanın vacip olmadığına dair de bu ayetle delil getirilebilir.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ صِيغَةَ الْأَمْرِ قَدْ تَرِدُ فِي غَيْرِ مَوْضِعِ الْوُجُوبِ وَفِي غَيْرِ مَوْضِعِ النَّدْبِ وَعِنْدَ هَذَا قَالَ بَعْضُهُمْ: الْأَصْلُ فِي الِاسْتِعْمَالِ الْحَقِيقَةُ فَوَجَبَ جَعْلُ هَذِهِ الصِّيغَةِ مُفِيدَةً لِرَفْعِ الْحَجْرِ فَلِهَذَا قَالُوا: الْأَمْرُ مُقْتَضَاهُ الْإِبَاحَةُ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ مِنْ لُغَةِ الْعَرَبِ أَنَّ هَذِهِ الصِّيغَةَ تُفِيدُ
Üçüncü İnceleme: { كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ } “ürününden yiyin” buyruğu, emir kalıbının bazen vücup (farz) ve nedb (sünnet/müstehap) makamı dışındaki durumlarda da gelebileceğine delalet eder. Bu noktada bazısı şöyle demiştir: Kullanımda asıl olan hakikattir; bu sebeple bu kalıbın yasağın kaldırılmasını ifade ettiğini kabul etmek vacip olmuştur. İşte bundan ötürü: “Emrin muktezası mubahlıktır” demişlerdir. Ancak biz deriz ki: Arap dilinden zorunlu olarak biliyoruz ki bu kalıp,
تَرْجِيحَ جَانِبِ الْفِعْلِ وَأَنَّ حَمْلَهَا عَلَى الْإِبَاحَةِ لَا يُصَارُ إِلَيْهِ إِلَّا بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ.
fiil tarafının tercih edilmesini ifade eder; onun mubahlığa hamledilmesi ise ancak harici bir delille mümkündür.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ فَفِيهِ أَبْحَاثٌ:
Allah Teâlâ'nın: { وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ } “hasat günü de hakkını verin” buyruğuna gelince, bunda birtakım incelemeler vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ: حَصادِهِ بِفَتْحِ الْحَاءِ وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِ الْحَاءِ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَالَ جَمِيعُ أَهْلِ اللُّغَةِ يُقَالُ: حَصَادٌ وَحِصَادٌ وَجَدَادٌ وَجِدَادٌ وَقَطَافٌ وَقِطَافٌ وَجَذَاذٌ وَجِذَاذٌ وَقَالَ سِيبَوَيْهِ جَاءُوا بِالْمَصَادِرِ حِينَ أَرَادُوا انْتِهَاءَ الزَّمَانِ عَلَى مِثَالِ فَعَالٍ وَرُبَّمَا قَالُوا فِيهِ فِعَالٌ.
Birinci İnceleme: İbn Âmir, Ebû Amr ve Âsım ha harfinin fethasıyla { حَصادِهِ }; diğerleri ise ha harfinin kesresiyle [hısâdihî] okumuşlardır. Vâhidî şöyle demiştir: Bütün dil ehli hem hasâd ve hısâd, hem cedâd ve cidâd, hem katâf ve kıtâf, hem de cezâz ve cizâz denildiğini söylemiştir. Sibeveyh ise şöyle demiştir: Zamanın sonunu kastettiklerinde mastarları fa'âl vezninde getirmişler, bazen de bu hususta fi'âl veznini kullanmışlardır.
الْبَحْثُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: وَآتُوا حَقَّهُ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ.
İkinci İnceleme: { وَآتُوا حَقَّهُ } “hakkını verin” buyruğunun tefsirinde üç görüş vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ يُرِيدُ بِهِ الْعُشْرَ فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ وَنِصْفَ الْعُشْرِ فِيمَا سُقِيَ بِالدَّوَالِيبِ وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنِ وَطَاوُسٍ وَالضَّحَّاكِ.
Birinci Görüş: İbn Abbas Atâ rivayetinde, bununla yağmur suyuyla sulananlarda onda bir (öşür), dolaplarla/çıkrıkla sulananlarda ise yirmide bir (nısf-ı öşür) kastedildiğini söylemiştir. Bu, Saîd b. el-Müseyyeb, Hasan, Tâvûs ve Dahhâk'ın da görüşüdür.
فَإِنْ قَالُوا: كَيْفَ يُؤَدِّي الزَّكَاةَ يَوْمَ الْحَصَادِ وَالْحَبُّ فِي السُّنْبُلِ؟ وَأَيْضًا هَذِهِ السُّورَةُ مَكِّيَّةٌ وَإِيجَابُ الزَّكَاةِ مَدَنِيٌّ.
Eğer: “Dane henüz başaktayken hasat günü zekâtı nasıl öder? Ayrıca bu sure Mekkî'dir, zekâtın farz kılınması ise Medenî'dir” derlerse;
قُلْنَا: لَمَّا تَعَذَّرَ إِجْرَاءُ قَوْلِهِ: وَآتُوا حَقَّهُ عَلَى ظَاهِرِهِ بِالدَّلِيلِ الَّذِي ذَكَرْتُمْ لَا جَرَمَ حَمَلْنَاهُ عَلَى تَعَلُّقِ حَقِّ الزَّكَاةِ بِهِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَالْمَعْنَى: اعْزِمُوا عَلَى إِيتَاءِ الْحَقِّ يَوْمَ الْحَصَادِ وَلَا تُؤَخِّرُوهُ عَنْ أَوَّلِ وَقْتٍ يُمْكِنُ فِيهِ الْإِيتَاءُ.
Deriz ki: Zikrettiğiniz delil sebebiyle { وَآتُوا حَقَّهُ } buyruğunu zahirine hamletmek imkânsız olunca, şüphesiz onu zekât hakkının o vakitte taalluk etmesine hamlettik. Manası da: “Hasat günü hakkı vermeye azmedin ve onu vermenin mümkün olduğu ilk vakitten sonraya ertelemeyin” demektir.
وَالْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الثَّانِي: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الزَّكَاةَ مَا كَانَتْ وَاجِبَةً فِي مَكَّةَ بَلْ لَا نِزَاعَ أَنَّ الْآيَةَ الْمَدَنِيَّةَ وَرَدَتْ بِإِيجَابِهَا إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ لَا يَمْنَعُ أَنَّهَا كَانَتْ وَاجِبَةً بِمَكَّةَ. وَقِيلَ أَيْضًا: هَذِهِ الْآيَةُ مَدَنِيَّةٌ.
İkinci soruya cevap: Zekâtın Mekke'de farz olmadığını kabul etmiyoruz; bilakis Medenî ayetin onun farziyetiyle ilgili geldiğinde ihtilaf yoktur, ne var ki bu durum onun Mekke'de de farz kılınmış olmasına engel teşkil etmez. Ayrıca bu ayetin Medenî olduğu da söylenmiştir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا حَقٌّ فِي الْمَالِ سِوَى الزَّكَاةِ.؟ وَقَالَ مُجَاهِدٌ: إِذَا حَصَدْتَ فَحَضَرَتِ الْمَسَاكِينُ فَاطْرَحْ لَهُمْ مِنْهُ وَإِذَا دَرَسْتَهُ وَذَرَّيْتَهُ فَاطْرَحْ لَهُمْ مِنْهُ وَإِذَا كَرْبَلْتَهُ فَاطْرَحْ لَهُمْ مِنْهُ وَإِذَا عَرَفْتَ كَيْلَهُ فَاعْزِلْ زَكَاتَهُ.
İkinci Görüş: Bu, malda zekâtın dışında [başka] bir haktır. Mücâhid şöyle demiştir: “Hasat ettiğinde yoksullar hazır bulunursa onlara ondan ver; harmanlayıp savurduğunda onlara ondan ver; elediğinde onlara ondan ver; ölçeğini bildiğinde de zekâtını ayır.”
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا كَانَ قَبْلَ وُجُوبِ الزَّكَاةِ فَلَمَّا فُرِضَتِ الزَّكَاةُ نُسِخَ هَذَا وَهَذَا قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَالْأَصَحُّ هُوَ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَآتُوا حَقَّهُ إِنَّمَا يَحْسُنُ ذِكْرُهُ لَوْ كَانَ ذَلِكَ الْحَقُّ مَعْلُومًا قَبْلَ وُرُودِ هَذِهِ الْآيَةِ لِئَلَّا تَبْقَى هَذِهِ الْآيَةُ مُجْمَلَةً
Üçüncü Görüş: Bu hüküm zekâtın farz kılınmasından önceydi; zekât farz kılınınca bu neshedildi. Bu, Saîd b. Cübeyr'in görüşüdür. En sahih olanı ise birinci görüştür. Bunun delili şudur: Allah Teâlâ'nın { وَآتُوا حَقَّهُ } buyruğunu zikretmesi, bu ayetin mücmel kalmaması için ancak söz konusu hakkın bu ayetin nüzulünden önce bilinmesi durumunda uygun düşer.
وَقَدْ قَالَ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ/ وَالسَّلَامُ: «لَيْسَ فِي الْمَالِ حَقٌّ سِوَى الزَّكَاةِ»
Nitekim aleyhisselâm: «Malda zekâttan başka bir hak yoktur» buyurmuştur.
فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهَذَا الْحَقِّ حَقَّ الزَّكَاةِ.
Dolayısıyla bu haktan maksadın zekât hakkı olması vacip olur.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ بَعْدَ ذِكْرِ الْأَنْوَاعِ الْخَمْسَةِ وَهُوَ الْعِنَبُ وَالنَّخْلُ وَالزَّيْتُونُ وَالرُّمَّانُ يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ الزَّكَاةِ فِي الْكُلِّ وَهَذَا يَقْتَضِي وُجُوبَ الزَّكَاةِ فِي الثِّمَارِ كَمَا كَانَ يَقُولُهُ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀.
Üçüncü İnceleme: Allah Teâlâ'nın; üzüm, hurma, ekin, zeytin ve nar olmak üzere beş türü zikrettikten sonra { وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ } “hasat günü de hakkını verin” buyurması, hepsinde zekâtın vacip olduğuna delalet eder. Bu da Ebû Hanîfe rahimehullâh'ın dediği gibi meyvelerde zekâtın vacip olmasını gerektirir.
فَإِنْ قَالُوا: لَفْظُ الْحَصَادِ مَخْصُوصٌ بِالزَّرْعِ فَنَقُولُ: لَفْظُ الْحَصْدِ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ غَيْرُ مَخْصُوصٍ بِالزَّرْعِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الْحَصْدَ فِي اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ الْقَطْعِ وَذَلِكَ يَتَنَاوَلُ الْكُلَّ وَأَيْضًا الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: حَصادِهِ يَجِبُ عَوْدُهُ إِلَى أَقْرَبِ الْمَذْكُورَاتِ وَذَلِكَ هُوَ الزَّيْتُونُ وَالرُّمَّانُ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَيْهِ.
Eğer: “Hasat lafzı sadece ekine mahsustur” derlerse, biz deriz ki: Hasat lafzı dilin aslında ekine mahsus değildir. Bunun delili şudur: Dilde hasad (حَصْد), kesmek/koparmaktan ibarettir ve bu hepsini kapsar. Ayrıca { حَصادِهِ } buyruğundaki zamirin zikredilenlerin en yakınına dönmesi vaciptir ki o da zeytin ve nardır; dolayısıyla zamirin ona dönmesi vacip olmuştur.
الْبَحْثُ الرَّابِعُ: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: الْعُشْرُ وَاجِبٌ فِي الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ. وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ إِنَّهُ لَا يَجِبُ إِلَّا إِذَا بَلَغَ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ. وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: قَوْلُهُ: وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ يَقْتَضِي ثُبُوتَ حَقٍّ فِي الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ الْحَقُّ هُوَ الزَّكَاةَ وَجَبَ الْقَوْلُ بِوُجُوبِ الزَّكَاةِ فِي الْقَلِيلِ والكثير.
Dördüncü İnceleme: Ebû Hanîfe rahimehullâh: “Öşür azda da çokta da vaciptir” demiştir. Çoğunluk ise beş vesk miktarına ulaşmadıkça vacip olmadığını söylemiştir. Ebû Hanîfe rahimehullâh bu ayetle delil getirerek şöyle demiştir: { وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ } buyruğu azda da çokta da bir hakkın sübutunu gerektirir; o hak da zekât olduğuna göre, azda ve çokta zekâtın vacip olduğunu söylemek vacip olur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تُسْرِفُوا فَاعْلَمْ أَنَّ لِأَهْلِ اللُّغَةِ فِي تَفْسِيرِ الْإِسْرَافِ قَوْلَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: السَّرَفُ تَجَاوُزُ مَا حُدَّ لَكَ. الثَّانِي: قَالَ شِمْرٌ: سَرْفُ الْمَالِ مَا ذَهَبَ مِنْهُ مِنْ غَيْرِ مَنْفَعَةٍ.
Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُسْرِفُوا } “ve israf etmeyin” buyruğuna gelince; bil ki dil ehlinin israfın tefsirinde iki görüşü vardır: Birincisi: İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: “Seref (israf), senin için çizilen sınırı aşmandır.” İkincisi: Şemir şöyle demiştir: “Malın israfı, ondan faydasız yere giden kısmıdır.”
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: لِلْمُفَسِّرِينَ فِيهِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا أَعْطَى كُلَّ مَالِهِ وَلَمْ يُوَصِّلْ إِلَى عِيَالِهِ شَيْئًا فَقَدْ أَسْرَفَ لِأَنَّهُ
Bunu bildiğinde deriz ki: Müfessirlerin bu hususta [farklı] görüşleri vardır: Birincisi: İnsan bütün malını verip çoluk çocuğuna hiçbir şey ulaştırmadığında israf etmiş olur. Çünkü
جَاءَ فِي الْخَبَرِ، «ابْدَأْ بِنَفْسِكَ ثُمَّ بِمَنْ تَعُولُ» .
haberde: «Önce kendinden başla, sonra bakmakla yükümlü olduklarından» buyrulmuştur.
وَرُوِيَ أَنَّ ثَابِتَ بْنَ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ عَمَدَ إِلَى خَمْسِمِائَةِ نَخْلَةٍ فَجَذَّهَا ثُمَّ قَسَّمَهَا فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ وَلَمْ يُدْخِلْ مِنْهَا إِلَى مَنْزِلِهِ شَيْئًا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى قَوْلَهُ: وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ وَلا تُسْرِفُوا أَيْ وَلَا تُعْطُوا كُلَّهُ. وَالثَّانِي: قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: لَا تُسْرِفُوا أَيْ لَا تَمْنَعُوا الصَّدَقَةَ وَهَذَانِ الْقَوْلَانِ يَشْتَرِكَانِ فِي أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْإِسْرَافِ مُجَاوَزَةُ الْحَدِّ إِلَّا أَنَّ الْأَوَّلَ مُجَاوَزَةٌ فِي الْإِعْطَاءِ وَالثَّانِيَ: مُجَاوَزَةٌ فِي الْمَنْعِ. الثَّالِثُ: قَالَ مُقَاتِلٌ: مَعْنَاهُ: لَا تُشْرِكُوا الْأَصْنَامَ فِي الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ وَهَذَا أَيْضًا مِنْ بَابِ الْمُجَاوَزَةِ لِأَنَّ مَنْ أَشْرَكَ الْأَصْنَامَ فِي الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ فَقَدْ جَاوَزَ مَا حُدَّ لَهُ. الرَّابِعُ: قَالَ الزُّهْرِيُّ مَعْنَاهُ: لَا تُنْفِقُوا فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ تَعَالَى. قَالَ مُجَاهِدٌ: لَوْ كَانَ أَبُو قُبَيْسٍ ذَهَبًا فَأَنْفَقَهُ رَجُلٌ فِي طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى لَمْ يَكُنْ مُسْرِفًا وَلَوْ أَنْفَقَ دِرْهَمًا فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ كَانَ مُسْرِفًا. وَهَذَا الْمَعْنَى أَرَادَهُ حَاتِمٌ الطَّائِيُّ حِينَ قِيلَ: لَهُ: لَا خَيْرَ فِي السَّرَفِ فَقَالَ لَا سَرَفَ فِي الْخَيْرِ وَهَذَا عَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي فِي مَعْنَى السَّرَفِ فَإِنَّ مَنْ أَنْفَقَ/ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ فَقَدْ أَنْفَقَ فِيمَا لَا نَفْعَ فِيهِ.
Rivayet edildiğine göre Sâbit b. Kays b. Şemmâs, beş yüz hurma ağacına yönelip onları devşirdi, sonra da tek bir günde dağıttı ve evine onlardan hiçbir şey sokmadı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ وَلا تُسْرِفُوا } buyruğunu yani “hepsini birden vermeyin” [anlamında olan ayeti] indirdi. İkincisi: Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: { لَا تُسْرِفُوا } yani “sadakayı engellemeyin.” Bu iki görüş, israftan maksadın haddi aşmak olduğu noktasında ortaktır; şu kadar var ki birincisi vermede haddi aşmak, ikincisi ise engellemede/cimrilikte haddi aşmaktır. Üçüncüsü: Mukâtil şöyle demiştir: Bunun manası, “ekin ve hayvanlarda putları ortak kılmayın” demektir. Bu da haddi aşma kabilindendir; zira kim ekin ve hayvanlarda putları ortak kılarsa, kendisi için çizilen sınırı aşmış olur. Dördüncüsü: Zührî şöyle demiştir: Bunun manası, “Allah Teâlâ'ya isyan yolunda harcamayın” demektir. Mücâhid şöyle demiştir: “Ebû Kubeys [dağı] altın olsa ve bir adam onu Allah Teâlâ'ya itaat yolunda harcasa israf etmiş olmaz; fakat Allah'a isyan yolunda bir dirhem bile harcasa israf etmiş olur.” Hâtim et-Tâî'ye: “İsrafta hayır yoktur” denildiğinde onun: “Hayırda israf yoktur” demesiyle kastettiği mana da budur. Bu da israfın manası hakkındaki ikinci görüşe göredir; zira kim Allah'a isyan yolunda harcama yaparsa, faydası olmayan bir şeye harcamış olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الزَّجْرُ لِأَنَّ كُلَّ مُكَلَّفٍ لَا يُحِبُّهُ اللَّهُ تَعَالَى فَهُوَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ [الْمَائِدَةِ: ١٨] فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ أَحَبَّهُ اللَّهُ فَلَيْسَ هُوَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ وَذَلِكَ يُفِيدُ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ أَنَّ مَنْ لَمْ يُحِبُّهُ الله فهو من اهل النار.
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ } “Şüphesiz O, israf edenleri sevmez” buyurmuştur. Bundan maksat caydırmadır. Çünkü Allah Teâlâ'nın sevmediği her mükellef cehennem ehlindendir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ } “Yahudiler ve Hristiyanlar: 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' dediler. De ki: 'Öyleyse günahlarınız yüzünden size niçin azap ediyor?'” [Mâide 18] buyruğudur. Bu da Allah'ın sevdiği her kimsenin cehennem ehlinden olmadığına delalet eder; bu ise bazı yönlerden Allah'ın sevmediği kimsenin cehennem ehlinden olduğunu ifade eder.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٤٢ الى ١٤٤]
[En'âm Suresi (6), 142-144. Ayetler]
وَمِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَفَرْشاً كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٤٢) ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٤٣) وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٤٤)
{ وَمِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَفَرْشاً كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٤٢) ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٤٣) وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٤٤) } “Hayvanlardan da yük taşıyanı ve sergi olanı [yaratan O'dur]. Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yiyin ve şeytanın adımlarına uymayın. Şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır. (142) Sekiz çift: Koyundan iki, keçiden iki. De ki: 'İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi, ya da iki dişinin rahimlerinin kapsadığını mı? Eğer doğru sözlü iseniz bana bir ilimle haber verin.' (143) Deveden de iki, sığırdan da iki. De ki: 'İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi, ya da iki dişinin rahimlerinin kapsadığını mı? Yoksa Allah size bunu vasiyet ederken şahitler miydiniz?' İnsanları bir ilme dayanmaksızın saptırmak için Allah'a yalan yere iftira edenden daha zalim kimdir? Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. (144)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ كَيْفِيَّةَ إِنْعَامِهِ عَلَى عِبَادِهِ بِالْمَنَافِعِ النَّبَاتِيَّةِ أَتْبَعَهَا بِذِكْرِ إِنْعَامِهِ عَلَيْهِمْ بِالْمَنَافِعِ الْحَيَوَانِيَّةِ. فَقَالَ: وَمِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَفَرْشاً وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ, kullarına bitkisel faydalarla nasıl nimet verdiğini zikrettikten sonra, bunun peşinden onlara hayvansal faydalarla nimet verişini zikretti. Ve { وَمِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَفَرْشاً } “Hayvanlardan da yük taşıyanı ve sergi olanı...” buyurdu. Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: «الْوَاوُ» فِي قَوْلِهِ: وَمِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَفَرْشاً تُوجِبُ الْعَطْفَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ/ مِنْ قوله:
Birinci Mesele: { وَمِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَفَرْشاً } buyruğundaki “vav” harfi, daha önce geçen şu buyruğa atfedilmesini gerektirir:
وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ [الانعام: ١٤١] وَالتَّقْدِيرُ: وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَأَنْشَأَ مِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا وَكَثُرَ أَقْوَالُهُمْ فِي تَفْسِيرِ الْحَمُولَةِ وَالْفَرْشِ وَأَقْرَبُهَا إِلَى التَّحْصِيلِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْحَمُولَةَ مَا تَحْمِلُ الْأَثْقَالَ وَالْفَرْشَ مَا يُفْرَشُ لِلذَّبْحِ أَوْ يُنْسَجُ مِنْ وَبَرِهِ وَصُوفِهِ وَشَعْرِهِ
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ } “Çardaklı bağları inşa eden O'dur” [En'âm 141]. Takdiri şöyledir: “Çardaklı ve çardaksız bağları inşa eden ve hayvanlardan yük taşıyanı ve sergi olanı var eden O'dur.” Hamûle ve ferş kavramlarının tefsirinde [âlimlerin] görüşleri çoktur; gerçeğe en yakın olanı iki vecihtir: Birincisi: Hamûle, yükleri taşıyan hayvanlardır; ferş ise kesilmek için yere yatırılan yahut tüyünden, yününden ve kılından
لِلْفَرْشِ. وَالثَّانِي: الْحَمُولَةُ- الْكِبَارُ الَّتِي تَصْلُحُ لِلْحَمْلِ وَالْفَرْشُ- الصِّغَارُ كَالْفُصْلَانِ وَالْعَجَاجِيلِ وَالْغَنَمِ لِأَنَّهَا دَانِيَةٌ مِنَ الْأَرْضِ بِسَبَبِ صِغَرِ أَجْرَامِهَا مِثْلَ الْفَرْشِ الْمَفْرُوشِ عَلَيْهَا.
sergi dokunan hayvanlardır. İkincisi: Hamûle, taşımaya elverişli büyük hayvanlardır; ferş ise sıpalar, buzağılar ve koyunlar gibi küçük hayvanlardır. Çünkü bunlar cüsselerinin küçüklüğü sebebiyle yere yakın olup sanki yerin üzerine serilmiş bir sergi (ferş) gibidirler.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ يُرِيدُ مَا أَحَلَّهَا لَكُمْ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِأَكْلِ الرِّزْقِ وَمَنَعَ مِنْ أَكْلِ الْحَرَامِ يَنْتُجُ أَنَّ الرِّزْقَ لَيْسَ بِحَرَامٍ.
Sonra Allah Teâlâ: { كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yiyin” buyurmuştur; [bununla] size helal kıldığı şeyleri kastetmektedir. Mu'tezile şöyle demiştir: Allah Teâlâ rızkın yenmesini emretmiş ve haramın yenmesini yasaklamıştır; buradan da rızkın haram olmadığı neticesi çıkar.
ثُمَّ قَالَ: وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ أَيْ فِي التَّحْلِيلِ وَالتَّحْرِيمِ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ كَمَا فَعَلَهُ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ خُطُواتِ جَمْعُ خُطْوَةٍ وَهِيَ مَا بَيْنَ الْقَدَمَيْنِ قَالَ الزَّجَّاجُ: وَفِي خُطُواتِ الشَّيْطانِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: بِضَمِّ الطَّاءِ وَفَتْحِهَا وَبِإِسْكَانِهَا وَمَعْنَاهُ: طُرُقُ الشَّيْطَانِ أَيْ لَا تَسْلُكُوا الطَّرِيقَ الَّذِي يُسَوِّلُهُ لَكُمُ الشَّيْطَانُ.
Sonra: { وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ } “ve şeytanın adımlarına uymayın” buyurmuştur; yani Câhiliye ehlinin yaptığı gibi kendi kendinize helal ve haram kılma hususunda [uymayın]. Hutuvât (خُطُوَات), hutve (خُطْوَة) kelimesinin çoğuludur ve iki ayak arasındaki mesafedir. Zeccâc şöyle demiştir: Şeytanın adımları ifadesinde üç vecih vardır: Tâ harfinin zammesiyle, fethasıyla ve sükûnuyladır. Manası ise “şeytanın yolları” demektir; yani şeytanın size süslü gösterdiği yola girmeyin.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ أَيْ بَيِّنُ الْعَدَاوَةِ أَخْرَجَ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ وَهُوَ الْقَائِلُ: لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا [الْإِسْرَاءِ: ٦٢] .
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır” buyurmuştur; yani düşmanlığı açık olandır, Âdem'i cennetten çıkarmıştır ve: { لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا } “Pek azı hariç, onun neslini muhakkak boyunduruğum altına alacağım” [İsrâ 62] diyen de odur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ وَفِيهِ بَحْثَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ } “Sekiz çift” buyurmuştur. Bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: فِي انْتِصَابِ قَوْلِهِ: ثَمانِيَةَ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: انْتَصَبَ ثَمَانِيَةَ بِالْبَدَلِ مِنْ قَوْلِهِ:
Birinci İnceleme: { ثَمانِيَةَ } lafzının mansub olmasında iki vecih vardır: Birincisi: Ferrâ şöyle demiştir: Semâniye lafzı, [önceki ayette geçen]
حَمُولَةً وَفَرْشاً وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ.
{ حَمُولَةً وَفَرْشاً } buyruğundan bedel olarak mansub olmuştur. İkincisi: Takdirin: “Allah'ın size rızık olarak verdiği sekiz çiftten yiyin” şeklinde olmasıdır.
الْبَحْثُ الثَّانِي: الْوَاحِدُ إِذَا كَانَ وَحْدَهُ فَهُوَ فَرْدٌ فَإِذَا كَانَ مَعَهُ غَيْرُهُ مِنْ جِنْسِهِ سُمِّيَ زَوْجًا وَهُمَا زَوْجَانِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى [النَّجْمِ: ٤٥] وَبِدَلِيلِ قَوْلِهِ: ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ ثُمَّ فَسَّرَهَا بِقَوْلِهِ:
İkinci İnceleme: Tek olan şey tek başına kaldığında ferttir; onunla beraber kendi cinsinden bir başkası bulunduğunda zevc (çift) diye isimlendirilir ve ikisi iki zevc (çift) olur. Bunun delili: { خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى } “Erkek ve dişi iki çifti yarattı” [Necm 45] buyruğudur. Diğer bir delil ise: { ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ } buyruğudur. Sonra bunu şu buyruğu ile açıklamıştır:
مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ ... وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ.
{ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ ... وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ } “Koyundan iki, keçiden iki... Deveden de iki, sığırdan da iki.”
ثُمَّ قال: مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ [إلى قوله أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ] يَعْنِي الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى وَالضَّأْنُ ذَوَاتُ الصُّوفِ مِنَ الْغَنَمِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَهِيَ جَمْعُ ضَائِنٍ وَضَائِنَةٍ مِثْلَ تَاجِرٍ وَتَاجِرَةٍ وَيُجْمَعُ الضَّأْنُ أَيْضًا عَلَى الضِّئِينِ بِكَسْرِ الضَّادِ وَفَتْحِهَا وَقَوْلُهُ: وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُرِئَ وَمِنَ الْمَعْزِ بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَالْمَعْزُ ذوات الشعر من الغنم ويقال للواحد: ما عز وَلِلْجَمْعِ: مِعْزَى. فَمَنْ قَرَأَ الْمَعْزِ بِفَتْحِ الْعَيْنِ فهو جمع ما عز مِثْلَ خَادِمٍ وَخَدَمٍ وَطَالِبٍ وَطَلَبٍ وَحَارِسٍ وَحَرَسٍ. وَمَنْ قَرَأَ بِسُكُونِ الْعَيْنِ فَهُوَ أَيْضًا جَمْعُ ما عز كَصَاحِبٍ وَصَحْبٍ وَتَاجِرٍ وَتَجْرٍ وَرَاكِبٍ وَرَكْبٍ. وَأَمَّا انْتِصَابُ اثْنَيْنِ فَلِأَنَّ تَقْدِيرَ الْآيَةِ أَنْشَأَ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ أَنْشَأَ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ وَقَوْلُهُ: قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ نَصَبَ الذَّكَرَيْنِ بِقَوْلِهِ: / حَرَّمَ وَالِاسْتِفْهَامُ يَعْمَلُ فِيهِ مَا بَعْدَهُ وَلَا يَعْمَلُ فِيهِ مَا قَبْلَهُ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِنَّ الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا يُحَرِّمُونَ بَعْضَ الْأَنْعَامِ فَاحْتَجَّ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى إِبْطَالِ قَوْلِهِمْ بِأَنْ ذَكَرَ الضَّأْنَ وَالْمَعْزَ وَالْإِبِلَ وَالْبَقَرَ وَذَكَرَ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ زَوْجَيْنِ ذَكَرًا وَأُنْثَى.
Sonra: { مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ } [{ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ } buyruğuna kadar] buyurmuştur. Yani erkek ve dişidir. Da'n (الضَّأْنُ), koyun cinsinin yünlü olanlarıdır. Zeccâc şöyle demiştir: Bu, tıpkı tâcir (تَاجِر) ve tâcire (تَاجِرَة) gibi dâin (ضَائِن) ve dâine (ضَائِنَة) kelimelerinin çoğuludur. Da'n kelimesi ayrıca dâd harfinin kesresi ve fethasıyla dıîn (الضِّئِين) şeklinde de çoğul yapılır. { وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ } buyruğu, ayın harfinin fethasıyla { وَمِنَ الْمَعَزِ } şeklinde de okunmuştur. Ma'z (الْمَعْز), koyun cinsinin kıllı olanları (keçi)dır. Tekiline mâiz (مَاعِز), çoğuluna ise mi'zâ (مِعْزَى) denir. Ayın harfini fethalı olarak el-ma'az (الْمَعَز) şeklinde okuyan kimseye göre bu; hâdim-hadem, tâlib-taleb, hâris-hares kelimelerinde olduğu gibi mâiz kelimesinin çoğuludur. Ayın harfinin sükûnuyla okuyan kimseye göre de bu; sâhib-sahb, tâcir-tecr, râkib-rekb kelimelerinde olduğu gibi yine mâiz kelimesinin çoğuludur. { اثْنَيْنِ } lafzının mansub olmasına gelince; çünkü ayetin takdiri: “Sekiz çift var etti; koyundan iki, keçiden iki var etti” şeklindedir. Allah Teâlâ'nın: { قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ } buyruğuna gelince; zekereyn lafzını { حَرَّمَ } fiiliyle nasbetmiştir. İstifham edatı kendisinden sonrakine amel ettirir, kendisinden öncekine amel ettiremez. Müfessirler şöyle demiştir: Câhiliye ehlinden olan müşrikler bazı hayvanları haram kılıyorlardı. Allah Teâlâ onların bu sözlerini iptal etmek üzere koyun, keçi, deve ve sığırı zikrederek ve bu dördünün her birinden erkek ve dişi olmak üzere ikişer çift zikrederek delil getirdi.
ثُمَّ قَالَ إنْ كَانَ حَرَّمَ مِنْهَا الذَّكَرَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ كُلُّ ذُكُورِهَا حَرَامًا وَإِنْ كَانَ حَرَّمَ الْأُنْثَى وَجَبَ أَنْ يَكُونَ كُلُّ إِنَاثِهَا حَرَامًا وَقَوْلُهُ: أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ تَقْدِيرُهُ: إِنْ كَانَ حَرَّمَ مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ وَجَبَ تَحْرِيمُ الْأَوْلَادِ كُلِّهَا لِأَنَّ الْأَرْحَامَ تَشْتَمِلُ عَلَى الذُّكُورِ وَالْإِنَاثِ هَذَا مَا أَطْبَقَ عَلَيْهِ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ عِنْدِي بَعِيدٌ جِدًّا لِأَنَّ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَبْ أَنَّ هَذِهِ الْأَنْوَاعَ الْأَرْبَعَةَ أَعْنِي: الضَّأْنَ وَالْمَعْزَ وَالْإِبِلَ وَالْبَقَرَ مَحْصُورَةٌ فِي الذُّكُورِ وَالْإِنَاثِ إِلَّا أَنَّهُ لَا يَجِبُ أَنْ تَكُونَ عِلَّةُ تَحْرِيمِ مَا حَكَمُوا بِتَحْرِيمِهِ مَحْصُورَةً فِي الذُّكُورَةِ وَالْأُنُوثَةِ بَلْ عِلَّةُ تَحْرِيمِهَا كَوْنُهَا بَحِيرَةً أَوْ سَائِبَةً أَوْ وَصِيلَةً أَوْ حَامًا أَوْ سَائِرَ
Sonra [şöyle] buyurdu: Eğer bunlardan erkeği haram kıldıysa, bütün erkeklerinin haram olması gerekirdi; şayet dişiyi haram kıldıysa, bütün dişilerinin haram olması gerekirdi. { أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ } “Yoksa iki dişinin rahimlerinin kapsadığını mı?” buyruğunun takdiri ise şöyledir: Eğer iki dişinin rahimlerinin kapsadığı şeyi haram kıldıysa, bütün yavruların haram kılınması gerekirdi; çünkü rahimler hem erkekleri hem de dişileri kapsar. Müfessirlerin bu ayetin tefsirinde üzerinde ittifak ettikleri görüş budur. Fakat bu bana göre son derece uzaktır. Zira bir kimse şöyle diyebilir: Farz edelim ki bu dört tür, yani koyun, keçi, deve ve sığır, erkek ve dişilere münhasırdır; ne var ki onların haram olduğuna hükmettikleri şeyin haramlık illetinin erkeklik ve dişilikte sınırlı olması gerekmez. Bilakis onların haramlık illeti, bahîre, sâibe, vasîle, hâm yahut diğer
الِاعْتِبَارَاتِ كَمَا أَنَّا إِذَا قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى حَرَّمَ ذَبْحَ بَعْضِ الْحَيَوَانَاتِ لِأَجْلِ الْأَكْلِ. فَإِذَا قِيلَ: إِنَّ ذَلِكَ الْحَيَوَانَ إِنْ كَانَ قَدْ حُرِّمَ لِكَوْنِهِ ذَكَرًا وَجَبَ أَنْ يُحَرَّمَ كُلُّ حَيَوَانٍ ذَكَرٍ وَإِنْ كَانَ قَدْ حُرِّمَ لِكَوْنِهِ أُنْثَى وَجَبَ أَنْ يُحَرَّمَ كُلُّ حَيَوَانٍ أُنْثَى وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ هَذَا الْكَلَامُ لَازِمًا عَلَيْنَا فَكَذَا هَذَا الْوَجْهُ الَّذِي ذَكَرَهُ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ وَيَجِبُ عَلَى الْعَاقِلِ أَنْ يَذْكُرَ فِي تَفْسِيرِ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى وَجْهًا صَحِيحًا فَأَمَّا تَفْسِيرُهُ بِالْوُجُوهِ الْفَاسِدَةِ فَلَا يَجُوزُ وَالْأَقْرَبُ عِنْدِي فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يُقَالَ: إِنَّ هَذَا الْكَلَامَ مَا وَرَدَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِهِمْ بَلْ هُوَ اسْتِفْهَامٌ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ يَعْنِي أَنَّكُمْ لَا تُقِرُّونَ بِنُبُوَّةِ نَبِيٍّ وَلَا تَعْرِفُونَ شَرِيعَةَ شَارِعٍ فَكَيْفَ تَحْكُمُونَ بِأَنَّ هَذَا يَحِلُّ وَأَنَّ ذَلِكَ يَحْرُمُ؟ وَثَانِيهِمَا: أَنَّ حُكْمَهُمْ بِالْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَالْوَصِيلَةِ وَالْحَامِ مَخْصُوصٌ بِالْإِبِلِ فَاللَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ النِّعَمَ عِبَارَةٌ عَنْ هَذِهِ الْأَنْوَاعِ الْأَرْبَعَةِ فَلَمَّا لَمْ تَحْكُمُوا بِهَذِهِ الْأَحْكَامِ فِي الْأَقْسَامِ الثَّلَاثَةِ وَهِيَ: الضَّأْنُ وَالْمَعْزُ وَالْبَقَرُ فَكَيْفَ خَصَصْتُمُ الْإِبِلَ بِهَذَا الْحُكْمِ عَلَى التَّعْيِينِ؟ فَهَذَا مَا عِنْدِي فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ.
hususiyetler olabilir. Nitekim biz: “Allah Teâlâ bazı hayvanların yenilmek maksadıyla boğazlanmasını haram kılmıştır” dediğimizde; şayet şöyle denilirse: “O hayvan eğer erkek olduğu için haram kılındıysa her erkek hayvanın haram olması gerekirdi; yok eğer dişi olduğu için haram kılındıysa her dişi hayvanın haram olması gerekirdi.” Bu söz bizim aleyhimize nasıl bağlayıcı/geçerli değilse, müfessirlerin bu ayetin tefsirinde zikrettikleri bu vecih de öyledir. Akıl sahibine düşen, Allah Teâlâ'nın kelamının tefsirinde sahih bir vecih zikretmektir; onu fasit vecihlerle tefsir etmek ise caiz değildir. Bana göre bu konuda gerçeğe en yakın olan iki vecihtir: Birincisi: Bu sözün onların iddialarının batıllığına istidlal yoluyla değil, inkâr yoluyla bir istifham olarak geldiğinin söylenmesidir. Yani: Siz ne bir peygamberin nübüvvetini ikrar ediyorsunuz ne de bir şeriat koyucunun şeriatını tanıyorsunuz; öyleyse nasıl oluyor da bunun helal, şunun da haram olduğuna hükmediyorsunuz? İkincisi: Onların bahîre, sâibe, vasîle ve hâm hükmü vermeleri sadece develere mahsustur. Allah Teâlâ ise en'âmın bu dört türden ibaret olduğunu beyan buyurmuştur. Siz bu hükümleri koyun, keçi ve sığır olmak üzere diğer üç kısımda uygulamadığınıza göre, nasıl oldu da deveyi bilhassa bu hükme tahsis ettiniz? İşte bu ayet hakkında benim görüşüm budur; muradını en iyi Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا وَالْمُرَادُ هَلْ شَاهَدْتُمُ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا إِنْ كُنْتُمْ لَا تُؤْمِنُونَ بِرَسُولٍ؟ وَحَاصِلُ الْكَلَامِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّكُمْ لَا تَعْتَرِفُونَ بِنُبُوَّةِ أَحَدٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فَكَيْفَ تُثْبِتُونَ هَذِهِ الْأَحْكَامَ الْمُخْتَلِفَةَ؟ وَلَمَّا بَيَّنَ ذَلِكَ قَالَ: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:
Sonra Allah Teâlâ: { أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا } “Yoksa Allah size bunu vasiyet ederken şahitler miydiniz?” buyurmuştur. Maksat şudur: Eğer bir peygambere inanmıyorsanız, bunu haram kılarken Allah'ı bizzat gördünüz mü? Bu ayetten çıkan netice şudur: Siz peygamberlerden hiçbirinin nübüvvetini kabul etmiyorsunuz; öyleyse bu muhtelif hükümleri nasıl sabit kılıyorsunuz? Bunu beyan ettikten sonra: { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “İnsanları bir ilme dayanmaksızın saptırmak için Allah'a yalan yere iftira edenden daha zalim kimdir?” buyurmuştur. İbn Abbâs şöyle demiştir:
يُرِيدُ عَمْرَو بْنَ لُحَيٍّ لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي غَيَّرَ شَرِيعَةَ إِسْمَاعِيلَ وَالْأَقْرَبُ أَنْ يَكُونَ هَذَا مَحْمُولًا عَلَى كُلِّ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ لِأَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ وَالْعِلَّةُ الْمُوجِبَةُ لِهَذَا الْحُكْمِ عَامَّةٌ/ فَالتَّخْصِيصُ تَحَكُّمٌ مَحْضٌ. قَالَ الْمُحَقِّقُونَ: إِذَا ثَبَتَ أَنَّ مَنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ فِي تَحْرِيمِ مُبَاحٍ اسْتَحَقَّ هَذَا الْوَعِيدَ الشَّدِيدَ فَمَنِ افْتَرَى عَلَى. اللَّهِ الْكَذِبَ فِي مَسَائِلِ التَّوْحِيدِ وَمَعْرِفَةِ الذَّاتِ وَالصِّفَاتِ وَالنُّبُوَّاتِ وَالْمَلَائِكَةِ وَمَبَاحِثِ الْمَعَادِ كَانَ وَعِيدُهُ أَشَدَّ وَأَشَقَّ: قَالَ الْقَاضِي: وَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْإِضْلَالَ عَنِ الدِّينِ مَذْمُومٌ لَا يَلِيقُ بِاللَّهِ لِأَنَّهُ تَعَالَى إِذَا ذَمَّ الْإِضْلَالَ الَّذِي لَيْسَ فِيهِ إِلَّا تَحْرِيمُ الْمُبَاحِ فَالَّذِي هُوَ أَعْظَمُ مِنْهُ أَوْلَى بِالذَّمِّ.
Bununla Amr b. Lühayy kastedilmektedir; çünkü İsmâil'in şeriatını değiştiren odur. En uygun olanı ise bunun böyle yapan herkesi kapsadığına hamledilmesidir. Zira lafız umumidir ve bu hükmü gerektiren illet de umumidir; dolayısıyla tahsis etmek tamamen temelsiz bir iddiadır. Muhakkikler şöyle demiştir: Mubah bir şeyi haram kılma hususunda Allah'a yalan iftira eden kimsenin bu şiddetli tehdidi hak ettiği sabit olunca; tevhid, zât, sıfatlar, nübüvvetler, melekler ve ahiret bahisleri gibi konularda Allah'a yalan iftira edenin göreceği tehdit şüphesiz daha şiddetli ve daha çetin olur. Kâdî şöyle demiştir: Bu, dinden saptırmanın yerilmiş olduğunu ve Allah'a layık olmadığını gösterir. Zira Allah Teâlâ, içinde sadece mubahı haram kılmaktan başka bir şey bulunmayan saptırmayı yerdiğine göre, bundan daha büyük olan saptırma yerilmeye çok daha layıktır.
وَجَوَابُهُ: أَنَّهُ لَيْسَ كُلُّ مَا كَانَ مَذْمُومًا مِنَّا كَانَ مَذْمُومًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَلَا تَرَى أَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ الْعَبِيدِ وَالْإِمَاءِ وَتَسْلِيطَ الشَّهْوَةِ عَلَيْهِمْ وَتَمْكِينَهُمْ مِنْ أَسْبَابِ الْفُجُورِ مَذْمُومٌ مِنَّا وَغَيْرُ مَذْمُومٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَكَذَا هَاهُنَا.
Bunun cevabı şudur: Bizden sadır olduğunda yerilen her şeyin Allah Teâlâ tarafından yapıldığında da yerilmiş olması gerekmez. Görmez misin ki köleler ile cariyeleri bir arada bulundurmak, onların üzerine şehveti musallat kılmak ve onlara fücur sebeplerini hazırlamak bizim açımızdan yerilmiş bir davranıştır; fakat Allah Teâlâ açısından yerilmiş değildir. Burada da durum böyledir.
ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ قَالَ القاضي: لا يهديهم الا ثَوَابِهِ وَإِلَى زِيَادَاتِ الْهُدَى الَّتِي يَخْتَصُّ الْمُهْتَدِيَ بِهَا. وَقَالَ أَصْحَابُنَا: الْمُرَادُ مِنْهُ الْإِخْبَارُ بِأَنَّهُ تَعَالَى لَا يَهْدِي أُولَئِكَ الْمُشْرِكِينَ أَيْ لَا يَنْقُلُهُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْكُفْرِ إِلَى نُورِ الْإِيمَانِ وَالْكَلَامُ فِي تَرْجِيحِ أَحْدِ الْقَوْلَيْنِ عَلَى الْآخَرِ معلوم.
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” buyurmuştur. Kâdî şöyle demiştir: Onları sevabına ve hidayete erenlere has olan hidayet artışlarına iletmez. Bizim ashabımız (Ehl-i Sünnet) ise şöyle demiştir: Bundan maksat, Allah Teâlâ'nın o müşrikleri hidayete erdirmeyeceğini, yani onları küfrün karanlıklarından imanın nuruna nakletmeyeceğini haber vermektir. Bu iki görüşten birinin diğerine tercih edilmesine dair kelam [daha önceden] bilinmektedir.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٤٥ الى ١٤٧]
[En'âm Suresi (6), 145-147. Ayetler]
قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤٥) وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما إِلاَّ مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أَوِ الْحَوايا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (١٤٦) فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١٤٧)
{ قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤٥) وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما إِلاَّ مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أَوِ الْحَوايا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (١٤٦) فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١٤٧) } “De ki: 'Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği şeyler hususunda; ölü eti (meyte), akıtılmış kan, domuz eti -ki şüphesiz o murdardır- yahut Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk olması müstesna, haram kılınmış bir şey bulamıyorum. Kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın [yiyebilir]. Şüphesiz Rabbin çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.' (145) Yahudilere bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık. Sığır ve koyunun da sırtlarının veya bağırsaklarının taşıdığı ya da kemiğe karışan kısımlar hariç, iç yağlarını onlara haram kıldık. Taşkınlıkları sebebiyle onları böyle cezalandırdık. Şüphesiz biz elbette doğru söyleyenleriz. (146) Eğer seni yalanlarlarsa de ki: 'Rabbiniz geniş bir rahmet sahibidir; fakat O'nun azabı da suçlu topluluktan geri çevrilmez.' (147)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فَسَادَ طَرِيقَةِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ فِيمَا يَحِلُّ وَيَحْرُمُ مِنَ الْمَطْعُومَاتِ أَتْبَعَهُ بِالْبَيَانِ الصَّحِيحِ فِي هَذَا الْبَابِ فَقَالَ: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ, Câhiliye ehlinin yiyeceklerden helal ve haram saydıkları hususlardaki yöntemlerinin bozukluğunu beyan edince, bunun ardından bu konudaki sahih beyanı getirerek: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde bulamıyorum...” buyurdu. Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَمْزَةُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ بِالتَّاءِ مَيْتَةً بِالنَّصْبِ عَلَى تَقْدِيرِ: إِلَّا أَنْ تَكُونَ الْعَيْنُ أَوِ النَّفْسُ أَوِ الْجُثَّةُ مَيْتَةً. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ إِلَّا أَنْ تَكُونَ بِالتَّاءِ مَيْتَةٌ بِالرَّفْعِ عَلَى مَعْنَى إِلَّا أَنْ تَقَعَ مَيْتَةٌ أَوْ تَحْدُثَ مَيْتَةٌ وَالْبَاقُونَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَيْ إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْمَأْكُولُ مَيْتَةً أَوْ إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْمَوْجُودُ مَيْتَةً.
Birinci Mesele: İbn Kesîr ve Hamza, “şayet o şey, o can yahut o ceset leş olursa” takdiriyle [fiili] tâ harfiyle { إِلَّا أَنْ تَكُونَ }, { مَيْتَةً } kelimesini de nasb ile okumuşlardır. İbn Âmir ise “meyte vaki olursa yahut meydana gelirse” manasında [fiili] tâ harfiyle { إِلَّا أَنْ تَكُونَ }, { مَيْتَةٌ } kelimesini de ref ile okumuştur. Diğer kıraat imamları ise { إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً } şeklinde yani “yenilen şey meyte (leş) olursa” yahut “mevcut olan şey meyte olursa” manasında okumuşlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ التَّحْرِيمَ وَالتَّحْلِيلَ لَا يَثْبُتُ إِلَّا بِالْوَحْيِ قَالَ: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ أَيْ عَلَى آكِلٍ يَأْكُلُهُ وَذَكَرَ هَذَا لِيُظْهِرَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ هُوَ بَيَانُ مَا يَحِلُّ وَيَحْرُمُ مِنَ الْمَأْكُولَاتِ. ثُمَّ ذَكَرَ أُمُورًا أَرْبَعَةً: أَوَّلُهَا: الْمَيِّتَةُ وَثَانِيهَا: الدَّمُ الْمَسْفُوحُ وَثَالِثُهَا: لَحْمُ الْخِنْزِيرِ فَإِنَّهُ رِجْسٌ وَرَابِعُهَا: الْفِسْقُ وَهُوَ الَّذِي أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً إِلَّا هَذِهِ الْأَرْبَعَةَ مُبَالَغَةٌ فِي بَيَانِ أَنَّهُ لَا يَحْرُمُ إِلَّا هَذِهِ الْأَرْبَعَةُ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ أَنَّهُ لَا طَرِيقَ إِلَى مَعْرِفَةِ الْمُحَرَّمَاتِ وَالْمُحَلَّلَاتِ إِلَّا بِالْوَحْيِ وَثَبَتَ أَنَّهُ لَا وَحْيَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا إِلَى مُحَمَّدٍ ﵊ وَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى يَأْمُرُهُ أَنْ يَقُولَ:
İkinci Mesele: Allah Teâlâ haram ve helal kılmanın ancak vahiyle sabit olacağını beyan edince: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği şeyler hususunda haram kılınmış bir şey bulamıyorum” yani onu yiyen bir kimse için [haram bir şey bulamıyorum] buyurmuştur. Bundan maksadın yiyeceklerden helal ve haram olanların beyanı olduğunu göstermek için bu ifadeyi zikretmiştir. Sonra dört husus zikretmiştir: Birincisi: Meyte (leş). İkincisi: Akıtılmış kan. Üçüncüsü: Domuz eti, çünkü o murdardır. Dördüncüsü: Fısk, o da Allah'tan başkası adına kesilendir. Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde haram kılınmış bir şey bulamıyorum” buyurup bu dördünü istisna etmesi, sadece bu dördünün haram olduğunu beyanda mübalağa ifade eder. Çünkü haramların ve helallerin bilinmesine vahiyle ulaşmaktan başka bir yol bulunmadığı, Allah Teâlâ'dan Muhammed aleyhisselâm'dan başkasına bir vahiy gelmediği ve Allah Teâlâ'nın ona:
إِنِّي لَا أَجِدُ فِيمَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ إِلَّا هَذِهِ الْأَرْبَعَةَ كَانَ هَذَا مُبَالَغَةً فِي بَيَانِ أَنَّهُ لَا يَحْرُمُ إِلَّا هَذِهِ الْأَرْبَعَةُ.
“Bana vahyolunanlar içinde bu dördü dışında haramlardan bir haram bulamıyorum” demesini emrettiği sabit olunca; bu, sadece bu dördünün haram kılındığını beyanda bir mübalağa olmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ فَبَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْمَكِّيَّةِ أَنَّهُ لَا مُحَرَّمَ إِلَّا هَذِهِ الْأَرْبَعَةَ ثُمَّ أَكَدَّ ذَلِكَ بِأَنْ قَالَ فِي سُورَةِ النَّحْلِ: إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ [النحل: ١١٥] وَكَلِمَةُ (إِنَّمَا) تُفِيدُ الْحَصْرَ فَقَدْ حَصَلَتْ لَنَا آيَتَانِ مَكِّيَّتَانِ يَدُلَّانِ عَلَى حَصْرِ الْمُحَرَّمَاتِ فِي هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ فَبَيَّنَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَهِيَ مَدَنِيَّةٌ أَيْضًا أَنَّهُ لَا مُحَرَّمَ إِلَّا هَذِهِ الْأَرْبَعَةَ فَقَالَ:
Bil ki bu sure Mekkîdir. Allah Teâlâ bu Mekkî surede bu dördünden başka haram olmadığını beyan etmiş; sonra bunu Nahl Suresi'nde: { إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “O size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı. Kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın [yiyebilir]. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” [Nahl 115] buyurarak pekiştirmiştir. “İnnemâ” (إِنَّمَا) kelimesi hasr (sınırlama) ifade eder; böylece elimizde haramların bu dörde hasredildiğine delalet eden iki Mekkî ayet oluşmuştur. Ardından yine Medenî bir sure olan Bakara Suresi'nde de bu dördünden başka haram olmadığını beyan edip şöyle buyurmuştur:
إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ [البقرة: ١٧٣] وَكَلِمَةُ (إِنَّمَا) تُفِيدُ الْحَصْرَ فَصَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْمَدَنِيَّةُ مُطَابِقَةً لِتِلْكَ الْآيَةِ الْمَكِّيَّةِ لِأَنَّ كَلِمَةَ: (إِنَّمَا) تُفِيدُ الْحَصْرَ فَكَلِمَةُ إِنَّما فِي الْآيَةِ الْمَدَنِيَّةِ مُطَابِقَةٌ لِقَوْلِهِ: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً إِلَّا كَذَا وَكَذَا فِي الْآيَةِ الْمَكِّيَّةِ ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ قَوْلَهُ تَعَالَى: أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ إِلَّا مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ [الْمَائِدَةِ: ١] وَأَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: إِلَّا مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ هُوَ مَا ذَكَرَهُ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ بِقَلِيلٍ وَهُوَ قَوْلُهُ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَما أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا ما ذَكَّيْتُمْ [المائدة: ٣] وَكُلُّ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ أَقْسَامُ الْمَيْتَةِ وَأَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَعَادَهَا بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَحْكُمُونَ عَلَيْهَا بِالتَّحْلِيلِ فَثَبَتَ أَنَّ الشَّرِيعَةَ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا/ كَانَتْ مُسْتَقِرَّةً عَلَى هَذَا الْحُكْمِ وَعَلَى هَذَا الْحَصْرِ.
{ إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ } “O size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı” [Bakara 173]. “İnnemâ” (إِنَّمَا) kelimesi hasr ifade eder. Böylece bu Medenî ayet o Mekkî ayete mutabık olmuştur. Zira “innemâ” kelimesi hasr ifade ettiği için Medenî ayetteki { إِنَّما } lafzı, Mekkî ayetteki { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً إِلَّا } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde ...'dan başka haram kılınmış bir şey bulamıyorum” ifadesine mutabıktır. Daha sonra Allah Teâlâ Mâide Suresi'nde: { أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ إِلَّا مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ } “Size okunacak olanlar müstesna, davarlar size helal kılındı” [Mâide 1] buyruğunu zikretmiştir. Müfessirler { إِلَّا مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ } buyruğundan maksadın, bu ayetten hemen sonra zikrettiği şu buyruk olduğu hususunda icma etmişlerdir: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَما أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا ما ذَكَّيْتُمْ } “Size leş, kan, domuz eti, Allah'tan başkası adına boğazlanan, boğulmuş, vurulmuş, yuvarlanmış, süsülmüş ve yırtıcı hayvan tarafından yenmiş olanlar -yetişip kestikleriniz müstesna- haram kılındı” [Mâide 3]. Bütün bu sayılanlar meytenin (leşin) kısımlarıdır. Allah Teâlâ'nın bunları tekrar zikretmesinin sebebi, onların bunların helal olduğuna hükmetmeleridir. Böylece şeriatın başından sonuna kadar bu hüküm ve bu hasr üzere istikrar bulduğu sabit olmuştur.
فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: فَيَلْزَمُكُمْ فِي الْتِزَامِ هَذَا الْحَصْرِ تَحْلِيلُ النَّجَاسَاتِ وَالْمُسْتَقْذَرَاتِ وَيَلْزَمُ عَلَيْهِ أَيْضًا تَحْلِيلُ الْخَمْرِ وَأَيْضًا فَيَلْزَمُكُمْ تَحْلِيلُ الْمُنْخَنِقَةِ وَالْمَوْقُوذَةِ وَالْمُتَرَدِّيَةِ وَالنَّطِيحَةِ مَعَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَكَمَ بِتَحْرِيمِهَا.
Eğer biri şöyle derse: Bu hasrı benimsemeniz durumunda necis ve iğrenç şeyleri helal saymanız gerekir; keza şarabı helal saymanız gerekir; yine Allah Teâlâ haram olduklarına hükmetmişken boğulmuş, vurulmuş, yuvarlanmış ve süsülmüş hayvanları da helal saymanız gerekir.
قُلْنَا: هَذَا لَا يَلْزَمُنَا مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا حَرَّمَ لَحْمَ الْخِنْزِيرِ لِكَوْنِهِ نَجِسًا فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ النَّجَاسَةَ عِلَّةٌ لِتَحْرِيمِ الْأَكْلِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ كُلُّ نَجِسٍ يَحْرُمُ أَكْلُهُ وَإِذَا كَانَ هَذَا مَذْكُورًا فِي الْآيَةِ كَانَ السُّؤَالُ سَاقِطًا. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى:
Biz deriz ki: Birkaç yönden bu bize lüzum etmez (aleyhimize delil olmaz): Birincisi: Allah Teâlâ bu ayette: { أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ } “yahut domuz eti -ki şüphesiz o murdardır-” buyurmuştur. Bunun manası, Allah Teâlâ'nın domuz etini necis olduğu için haram kıldığıdır. Bu da necasetin yenilmesinin haram kılınmasında bir illet olduğunu iktiza eder; dolayısıyla her necis olan şeyin yenilmesinin haram olması vacip olur. Bu husus ayette zikredildiğine göre bu itiraz düşmüş olur. İkincisi: Allah Teâlâ başka bir ayette:
وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ [الْأَعْرَافِ: ١٥٧] وَذَلِكَ يَقْتَضِي تَحْرِيمَ كُلِّ الْخَبَائِثِ وَالنَّجَاسَاتُ خَبَائِثُ فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِتَحْرِيمِهَا. الثَّالِثُ: أَنَّ الْأُمَّةَ مُجْمِعَةٌ عَلَى حُرْمَةِ تَنَاوُلِ النَّجَاسَاتِ فَهَبْ أَنَّا الْتَزَمْنَا تَخْصِيصَ هَذِهِ السُّورَةِ بِدَلَالَةِ النَّقْلِ الْمُتَوَاتِرِ مِنْ دِينِ مُحَمَّدٍ فِي بَابِ النَّجَاسَاتِ فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى مَا سِوَاهَا عَلَى وَفْقِ الْأَصْلِ تَمَسُّكًا بِعُمُومِ كِتَابِ اللَّهِ فِي الْآيَةِ الْمَكِّيَّةِ وَالْآيَةِ الْمَدَنِيَّةِ فَهَذَا أَصْلٌ مُقَرَّرٌ كَامِلٌ فِي بَابِ مَا يَحِلُّ وَمَا يَحْرُمُ مِنَ الْمَطْعُومَاتِ وَأَمَّا الْخَمْرُ فَالْجَوَابُ عَنْهُ: أَنَّهَا نَجِسَةٌ فَيَكُونُ مِنَ الرِّجْسِ فَيَدْخُلُ تَحْتَ قَوْلِهِ: رِجْسٌ وَتَحْتَ قَوْلِهِ: وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَأَيْضًا ثَبَتَ تَخْصِيصُهُ بِالنَّقْلِ الْمُتَوَاتِرِ مِنْ دِينِ محمد ﵌ في تحريمه وبقوله تعالى: فَاجْتَنِبُوهُ [المائدة: ٩٠] وَبِقَوْلِهِ: وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما [الْبَقَرَةِ: ٢١٩] وَالْعَامُّ الْمَخْصُوصُ حُجَّةٌ فِي غَيْرِ مَحَلِّ التَّخْصِيصِ فَتَبْقَى هَذِهِ الْآيَةُ فِيمَا عَدَاهَا حُجَّةً. وَأَمَّا قَوْلُهُ وَيَلْزَمُ تَحْلِيلُ الْمَوْقُوذَةِ وَالْمُتَرَدِّيَةِ وَالنَّطِيحَةِ فَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: أَوَّلُهَا: أَنَّهَا مَيْتَاتٌ فَكَانَتْ دَاخِلَةً تَحْتَ هَذِهِ الْآيَةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّا نَخُصُّ عُمُومَ هَذِهِ الْآيَةِ بِتِلْكَ الْآيَةِ وَثَالِثُهَا: أَنْ نَقُولَ إِنَّهَا إِنْ كَانَتْ مَيْتَةً دَخَلَتْ تَحْتَ هَذِهِ الْآيَةِ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ مَيْتَةً فَنُخَصِّصُهَا بِتِلْكَ الْآيَةِ.
{ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ } “onlara pis şeyleri haram kılar” [A'râf 157] buyurmuştur. Bu da bütün habis/pis şeylerin haram kılınmasını iktiza eder; necasetler de habis şeylerdir, dolayısıyla onların haram olduğunu söylemek vaciptir. Üçüncüsü: Ümmet necasetlerin tüketilmesinin haramlığı üzerinde icma etmiştir. Farz edelim ki necasetler konusunda Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in dininden gelen mütevatir naklin delaletiyle bu surenin [hükmünü] tahsis ettik; Mekkî ve Medenî ayetteki Allah'ın Kitabı'nın umumuna tutunarak bunun dışındakilerin asıl üzere kalması vacip olur. Yiyeceklerden helal ve haram olanlar babında yerleşik ve kâmil olan asıl kural budur. Şaraba gelince, onun cevabı şudur: O necistir, dolayısıyla ricsten (murdar olandan) sayılır; böylece hem { رِجْسٌ } buyruğunun hem de { وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ } buyruğunun kapsamına girer. Ayrıca onun haram kılındığı hususunda Muhammed aleyhisselâm'ın dininden gelen mütevatir nakil ile Allah Teâlâ'nın: { فَاجْتَنِبُوهُ } “Ondan sakının” [Mâide 90] ve { وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما } “İkisinin günahı faydasından daha büyüktür” [Bakara 219] buyruklarıyla tahsis edildiği sabittir. Tahsis edilmiş umumi lafız, tahsis mahallinin dışındaki yerlerde hüccettir; dolayısıyla bu ayet onun dışındaki hususlarda hüccet olarak kalır. “Vurulmuş, yuvarlanmış ve süsülmüş hayvanların helal sayılması gerekir” sözüne gelince; buna birkaç yönden cevap verilir: Birincisi: Bunlar leştir (meytedir); dolayısıyla bu ayetin kapsamına dahildir. İkincisi: Biz bu ayetin umumunu o ayetle tahsis ederiz. Üçüncüsü: Şayet bunlar leş ise bu ayetin altına girer, şayet leş değilse onları diğer ayetle tahsis ederiz deriz.
فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: الْمُحَرَّمَاتُ مِنَ الْمَطْعُومَاتِ أَكْثَرُ مِمَّا ذُكِرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَمَا وجهها؟
Eğer biri: “Yiyeceklerden haram kılınanlar bu ayette zikredilenden daha fazladır, öyleyse bunun izahı nedir?” derse,
أجابوا عنه من وجه: أَحَدُهَا: أَنَّ الْمَعْنَى لَا أَجِدُ مُحَرَّمًا مِمَّا كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يُحَرِّمُهُ مِنَ الْبَحَائِرِ وَالسَّوَائِبِ وَغَيْرِهَا إِلَّا مَا ذُكِرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ وَقْتَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ لَمْ يَكُنْ تَحْرِيمٌ غَيْرَ مَا نَصَّ عَلَيْهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ثُمَّ وُجِدَتْ مُحَرَّمَاتٌ أُخْرَى بَعْدَ ذَلِكَ. وَثَالِثُهَا: هَبْ أَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ إِلَّا أَنَّ تَخْصِيصَ عُمُومِ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ جَائِزٌ فَنَحْنُ نُخَصِّصُ هَذَا الْعُمُومَ بِأَخْبَارِ الْآحَادِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ مُقْتَضَى هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ نَقُولَ إِنَّهُ لَا يَجِدُ فِي الْقُرْآنِ وَيَجُوزُ أَنْ يُحَرِّمَ اللَّهُ تَعَالَى مَا سِوَى هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ عَلَى لِسَانِ رَسُولِهِ ﵊.
Buna birkaç vecihle cevap vermişlerdir: Birincisi: Mananın; “Câhiliye ehlinin haram kıldığı bahîreler, sâibeler ve benzeri şeylerden, bu ayette zikredilenler müstesna hiçbir haram bulamıyorum” şeklinde olmasıdır. İkincisi: Muradın, bu ayetin indiği vakitte bu ayette açıkça belirtilenler dışında bir haramın bulunmaması, daha sonra ise başka haramların ortaya çıkmış olmasıdır. Üçüncüsü: Lafzın umumi olduğunu kabul etsek bile Kur'an'ın umumunun haber-i vâhid ile tahsis edilmesi caizdir; biz de bu umumu âhâd haberlerle tahsis ederiz. Dördüncüsü: Bu ayetin gereği, Kur'an'da bulamadığını söylemektir; Allah Teâlâ'nın bu dördünün dışındakileri Peygamberi aleyhisselâm'ın diliyle haram kılmış olması caizdir.
وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَذِهِ الْأَجْوِبَةُ ضَعِيفَةٌ.
Bir kimse şöyle diyebilir: Bu cevaplar zayıftır.
أَمَّا الْجَوَابُ الْأَوَّلُ: فَضَعِيفٌ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً مَا كَانَ يُحَرِّمُهُ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ مِنَ السَّوَائِبِ وَالْبَحَائِرِ وغيرها إذا لَوْ كَانَ الْمُرَادُ ذَلِكَ لَمَا كَانَتِ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ دَاخِلَةً تَحْتَهُ وَلَوْ لَمْ تَكُنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ دَاخِلَةً تَحْتَ قَوْلَهُ: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً لَمَا حَسُنَ اسْتِثْنَاؤُهَا وَلَمَّا رَأَيْنَا أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ مُسْتَثْنَاةٌ عَنْ تِلْكَ الْكَلِمَةِ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ تِلْكَ الْكَلِمَةِ مَا ذَكَرُوهُ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ بِفَسَادِ قَوْلِهِمْ فِي تَحْرِيمِ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ خَصَّصَ الْمُحَرَّمَاتِ فِي هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ وَتَحْلِيلُ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي حَرَّمَهَا أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ لَا يَمْنَعُ مِنْ تَحْلِيلِ غَيْرِهَا فَوَجَبَ إِبْقَاءُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى عُمُومِهَا لِأَنَّ تَخْصِيصَهَا يُوجِبُ تَرْكَ الْعَمَلِ بِعُمُومِهَا مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ في سورة البقرة: إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ [البقرة: ١٧٣] وذكره هَذِهِ الْأَشْيَاءَ الْأَرْبَعَةَ وَكَلِمَةُ (إِنَّمَا) تُفِيدُ الْحَصْرَ وَهَذِهِ الْآيَةُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ غَيْرُ مَسْبُوقَةٍ بِحِكَايَةِ أَقْوَالِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ فِي تَحْرِيمِ الْبَحَائِرِ وَالسَّوَائِبِ فَسَقَطَ هَذَا الْعُذْرُ.
Birinci cevaba gelince; birkaç yönden zayıftır: Birincisi: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً } buyruğundan muradın Câhiliye ehlinin haram kıldığı sâibeler, bahîreler ve diğerleri olması caiz değildir. Zira murat bu olsaydı leş, kan, domuz eti ve dikili taşlar üzerinde boğazlananlar bunun altına girmezdi. Eğer bu şeyler { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً } buyruğunun kapsamına girmeseydi, bunların istisna edilmesi uygun düşmezdi. Bu şeylerin o ifadeden istisna edildiğini gördüğümüzde anladık ki o ifadeden kastedilen onların zikrettiği şey değildir. İkincisi: Allah Teâlâ o şeyleri haram kılma hususundaki sözlerinin batıl olduğuna hükmetmiş, sonra da bu ayette haramları bu dörde tahsis etmiştir. Câhiliye ehlinin haram kıldığı o şeylerin helal kılınması ise diğer şeylerin helal kılınmasına engel teşkil etmez. Dolayısıyla bu ayeti umumu üzere bırakmak vacip olur; çünkü onu tahsis etmek, delilsiz bir şekilde umumu ile amel etmeyi terk etmeyi gerektirir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ Bakara Suresi'nde: { إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ } “O size ancak ... haram kıldı” [Bakara 173] buyurmuş ve bu dört şeyi zikretmiştir; “innemâ” kelimesi ise hasr ifade eder. Bakara Suresi'ndeki bu ayetin öncesinde Câhiliye ehlinin bahîre ve sâibeleri haram kıldıklarına dair sözlerinin nakli geçmemektedir. Dolayısıyla bu mazeret düşmüştür.
وَأَمَّا جَوَابُهُمُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ وَقْتَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ لَمْ يَكُنْ مُحَرَّمًا إِلَّا هَذِهِ الْأَرْبَعَةُ.
İkinci cevaplarına, yani “muradın bu ayetin indiği vakitte bu dördü dışında haram bir şeyin bulunmaması olduğu” şeklindeki görüşe gelince;
فَجَوَابُهُ مِنْ وُجُوهٍ: أَوَّلُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ [البقرة: ١٧٣] آيَةٌ مَدَنِيَّةٌ نَزَلَتْ بَعْدَ اسْتِقْرَارِ الشَّرِيعَةِ وَكَلِمَةُ: (إِنَّمَا) تُفِيدُ الْحَصْرَ فَدَلَّ
bunun cevabı birkaç yöndendir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın Bakara Suresi'ndeki: { إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ } “O size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı” [Bakara 173] buyruğu, şeriat istikrar bulduktan sonra inmiş Medenî bir ayettir ve “innemâ” kelimesi hasr ifade eder. Dolayısıyla
هَاتَانِ الْآيَتَانِ عَلَى أَنَّ الْحُكْمَ الثَّابِتَ فِي شَرِيعَةِ مُحَمَّدٍ ﵊ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا لَيْسَ إِلَّا حَصْرَ الْمُحَرَّمَاتِ فِي هَذِهِ الْأَشْيَاءِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ بِمُقْتَضَى هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ حَصْرُ الْمُحَرَّمَاتِ فِي هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ كان هذا اعترافا يحل مَا سِوَاهَا فَالْقَوْلُ بِتَحْرِيمِ شَيْءٍ خَامِسٍ يَكُونُ نَسْخًا وَلَا شَكَّ أَنَّ مَدَارَ الشَّرِيعَةِ عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ عَدَمُ النَّسْخِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ احْتِمَالُ طَرَيَانِ النَّاسِخِ مُعَادِلًا لِاحْتِمَالِ بَقَاءِ الْحُكْمِ عَلَى مَا كَانَ فَحِينَئِذٍ لَا يُمْكِنُ التَّمَسُّكُ بِشَيْءٍ مِنَ النُّصُوصِ فِي إِثْبَاتِ شَيْءٍ مِنَ الْأَحْكَامِ لِاحْتِمَالِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ وَإِنْ كَانَ ثَابِتًا إِلَّا أَنَّهُ زَالَ وَلَمَّا اتَّفَقَ الْكُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ عَدَمُ النَّسْخِ وَأَنَّ الْقَائِلَ بِهِ وَالذَّاهِبَ إِلَيْهِ هُوَ الْمُحْتَاجُ إِلَى الدَّلِيلِ عَلِمْنَا فَسَادَ هَذَا السُّؤَالِ.
bu iki ayet, Muhammed aleyhisselâm'ın şeriatında başından sonuna kadar sabit olan hükmün haramları ancak bu şeylere hasretmekten ibaret olduğuna delalet etmiştir. İkincisi: Bu iki ayetin muktezası gereğince haramların bu dörde hasredildiği sabit olunca bu, bunların dışındakilerin helal olduğunun ikrarı niteliğindedir. Dolayısıyla beşinci bir şeyin haram olduğunu söylemek nesh olur. Şüphe yok ki şeriatın esası, aslolanın neshin bulunmaması olduğu kaidesine dayanır. Çünkü nâsihin (nesheden hükmün) sonradan gelme ihtimali hükmün olduğu gibi kalma ihtimaline denk olsaydı, o takdirde “Bu her ne kadar sabit idiyse de zail olmuştur” denilebilme ihtimali sebebiyle hükümlerden herhangi birini ispat hususunda nasslardan hiçbirine tutunmak mümkün olmazdı. Herkes aslolanın neshin bulunmaması olduğu ve nesh olduğunu söyleyip bu görüşe giden kimsenin delile muhtaç bulunduğu hususunda ittifak ettiğine göre, bu itirazın fasit olduğunu anladık.
وَأَمَّا جَوَابُهُمُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّا نُخَصِّصُ عُمُومَ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ فَنَقُولُ: لَيْسَ هَذَا مِنْ بَابِ التَّخْصِيصِ بَلْ هُوَ صَرِيحُ النَّسْخِ لِأَنَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ مُبَالَغَةٌ فِي أَنَّهُ لَا يَحْرُمُ سِوَى هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ وَقَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَكَذَا وَكَذَا تَصْرِيحٌ بِحَصْرِ الْمُحَرَّمَاتِ فِي هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ لِأَنَّ كَلِمَةَ (إِنَّمَا) تُفِيدُ الْحَصْرَ فَالْقَوْلُ بِأَنَّهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ يَكُونُ دَفْعًا لِهَذَا الَّذِي ثَبَتَ بِمُقْتَضَى هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ أَنَّهُ كَانَ ثَابِتًا فِي أَوَّلِ الشَّرِيعَةِ بِمَكَّةَ/ وَفِي آخِرِهَا بِالْمَدِينَةِ وَنَسْخُ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ لَا يَجُوزُ.
Üçüncü cevaplarına, yani “Kur'an'ın umumunu haber-i vâhid ile tahsis ederiz” sözlerine gelince; biz deriz ki: Bu tahsis kabilinden olmayıp sarih bir neshtir. Çünkü Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ } buyruğu bu dördünün dışında hiçbir şeyin haram olmadığını bildirmede bir mübalağadır. Bakara Suresi'ndeki: “O size ancak leşi ve şunları şunları haram kıldı” buyruğu da haramların bu dörde hasredildiğine dair açık bir ifadedir; zira “innemâ” kelimesi hasr ifade eder. Durumun böyle olmadığını söylemek ise bu iki ayetin muktezasıyla sabit olan ve şeriatın Mekke'deki başlangıcında da Medine'deki sonunda da sabit bulunan bu hükmü ortadan kaldırmak olur. Kur'an'ın haber-i vâhid ile neshedilmesi ise caiz değildir.
وَأَمَّا جَوَابُهُمُ الرَّابِعُ: فَضَعِيفٌ أَيْضًا لِأَنَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ يَتَنَاوَلُ كُلَّ مَا كَانَ وَحْيًا سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ الْوَحْيُ قُرْآنًا أَوْ غَيْرَهُ وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ يُزِيلُ هَذَا الِاحْتِمَالَ فَثَبَتَ بِالتَّقْرِيرِ الَّذِي ذَكَرْنَا قُوَّةُ هَذَا الْكَلَامِ وَصِحَّةُ هَذَا الْمَذْهَبِ وَهُوَ الَّذِي كَانَ يَقُولُ بِهِ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ﵀ وَمِنَ السُّؤَالَاتِ الضَّعِيفَةِ أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْفُقَهَاءِ خَصَّصُوا عُمُومَ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا
Dördüncü cevaplarına gelince; o da zayıftır. Çünkü Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ } buyruğu, ister Kur'an olsun ister başka bir şey olsun, vahiy olan her şeyi kapsar. Ayrıca Bakara Suresi'ndeki: { إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ } buyruğu bu ihtimali ortadan kaldırır. Böylece zikrettiğimiz açıklama ile bu sözün kuvveti ve Mâlik b. Enes rahimehullâh'ın benimsediği bu mezhebin sıhhati sabit olmuş olur. Zayıf itirazlardan biri de şudur: Fakihlerin çoğu bu ayetin umumunu,
نُقِلَ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «مَا اسْتَخْبَثَهُ الْعَرَبُ فَهُوَ حَرَامٌ» وَقَدْ عُلِمَ أَنَّ الَّذِي يَسْتَخْبِثُهُ الْعَرَبُ فَهُوَ غَيْرُ مَضْبُوطٍ فَسَيِّدُ الْعَرَبِ بَلْ سَيِّدُ الْعَالَمِينَ مُحَمَّدٌ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ لما رآهم يأكلون الضب وقال: «يَعَافُهُ طَبْعِي»
Peygamber aleyhisselâm'dan nakledilen: «Arapların pis/iğrenç gördüğü şey haramdır» rivayetiyle tahsis etmişlerdir. Hâlbuki Arapların pis gördüğü şeyin belirli bir kurala bağlı olmadığı bilinmektedir. Nitekim Arapların efendisi, hatta bütün âlemlerin efendisi olan Muhammed salavâtullâhi aleyh, onların keler (dabb) yediklerini gördüğünde: «Tabiatım ondan tiksinir» buyurmuştur.
ثُمَّ إِنَّ هَذَا الِاسْتِقْذَارَ مَا صَارَ سَبَبًا لِتَحْرِيمِ الضَّبِّ. وَأَمَّا سَائِرُ الْعَرَبِ فَمِنْهُمْ مَنْ لَا يَسْتَقْذِرُ شَيْئًا وَقَدْ يَخْتَلِفُونَ فِي بَعْضِ الْأَشْيَاءِ فَيَسْتَقْذِرُهَا قَوْمٌ وَيَسْتَطِيبُهَا آخَرُونَ فَعَلِمْنَا أَنَّ أَمْرَ الِاسْتِقْذَارِ غَيْرُ مَضْبُوطٍ بَلْ هُوَ مُخْتَلِفٌ بِاخْتِلَافِ الْأَشْخَاصِ وَالْأَحْوَالِ فَكَيْفَ يَجُوزُ نَسْخُ هَذَا النَّصِّ الْقَاطِعِ بِذَلِكَ الْأَمْرِ الَّذِي لَيْسَ لَهُ ضَابِطٌ مُعَيَّنٌ وَلَا قَانُونٌ مَعْلُومٌ؟
Sonra bu tiksinme kelerin haram kılınmasına sebep olmamıştır. Diğer Araplara gelince; onlardan hiçbir şeyi pis görmeyenler olduğu gibi bazı şeylerde ihtilaf edip bir topluluğun pis gördüğünü diğerlerinin hoş karşıladığı da olur. Böylece anladık ki tiksinme/pis görme meselesi zapt edilemez; bilakis şahıslara ve durumlara göre değişir. O hâlde belirli bir ölçüsü ve bilinen bir kuralı olmayan böyle bir şey ile bu kesin nassın neshedilmesi nasıl caiz olabilir?
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّا قَدْ ذَكَرْنَا الْمَسَائِلَ الْمُتَعَلِّقَةَ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ الْأَرْبَعَةِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِقْصَاءِ فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ: فَأَوَّلُهَا: الْمَيْتَةُ وَدَخَلَهَا التَّخْصِيصُ فِي
Üçüncü Mesele: Bil ki biz bu dört şeye taalluk eden meseleleri Bakara Suresi'nde etraflıca zikrettik; dolayısıyla tekrar etmenin bir faydası yoktur. Bunların birincisi meyte (leş)dir ve ona tahsis,
قَوْلِهِ ﵊: «أُحِلَّتْ لَنَا مَيْتَتَانِ السَّمَكُ وَالْجَرَادُ»
Peygamber aleyhisselâm'ın: «Bize iki ölü helal kılındı: Balık ve çekirge» buyruğu ile dahil olmuştur.
وَثَانِيهَا: الدَّمُ الْمَسْفُوحُ وَالسَّفْحُ الصَّبُّ يُقَالُ: سَفَحَ الدَّمَ سَفْحًا وَسَفَحَ هُوَ سُفُوحًا إِذَا سَالَ وَأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدَةَ لِكُثَيِّرٍ:
İkincisi ise akıtılmış kandır. Sefh (سَّفْح) dökmek/akıtmak demektir. Kan aktığında “Sefeha'd-deme sefhan” (سَفَحَ الدَّمَ سَفْحًا) ve “Sefeha hüve sufûhan” (سَفَحَ هُوَ سُفُوحًا) denir. Ebû Ubeyde, Küseyyir'in şu beytini inşad etmiştir: