أَقُولُ وَدَمْعِي وَاكِفٌ عِنْدَ رَسْمِهَا ... عَلَيْكِ سَلَامُ اللَّهِ وَالدَّمْعُ يَسْفَحُ
“Onun [terk edilmiş evinin] kalıntıları yanında gözyaşlarım damla damla akarken diyorum ki: / Sana Allah'ın selamı olsun, gözyaşları ise durmaksızın akıp gitmekte.”
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ مَا خَرَجَ مِنَ الْأَنْعَامِ وَهِيَ أَحْيَاءٌ وَمَا يَخْرُجُ مِنَ الْأَوْدَاجِ عِنْدَ الذَّبْحِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَلَا يَدْخُلُ في الْكَبِدُ وَالطِّحَالُ لِجُمُودِهِمَا وَلَا مَا يَخْتَلِطُ بِاللَّحْمِ من الدم فإنه غير سائل وسئل او مِجْلَزٍ عَمَّا يَتَلَطَّخُ مِنَ اللَّحْمِ بِالدَّمِ. وَعَنِ الْقَدَرِيِّ: يُرَى فِيهَا حُمْرَةُ الدَّمِ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ إِنَّمَا نُهِيَ عَنِ الدَّمِ الْمَسْفُوحِ. وَثَالِثُهَا: لَحْمُ الْخِنْزِيرِ فَإِنَّهُ رِجْسٌ. وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَهُوَ منسوق على
İbn Abbâs şöyle demiştir: [Ayetle] sağ iken hayvanlardan çıkan [kan] ile kesim esnasında boyun damarlarından (evdâc) fışkıran [kan] kastedilmektedir. Bu takdire göre; katı olmaları sebebiyle karaciğer ve dalak ile ete karışan kan -akıcı olmadığı için- bu [yasak kapsamı]na girmez. Ebû Miclez'e etin üzerine bulaşan kan ve içinde kan kırmızılığı görülen tencere hakkında sorulduğunda: “Bunda bir beis yoktur; zira yalnızca akıtılmış kan yasaklanmıştır” demiştir. Üçüncüsü: { لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ } “...domuz eti -ki o şüphesiz pistir-...”dir. Dördüncüsü ise:
قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً فَسُمِّيَ مَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ- فِسْقًا- لِتَوَغُّلِهِ فِي بَابِ الْفِسْقِ كَمَا يُقَالُ:
{ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } “...yahut Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk [olması müstesnadır]” buyruğudur. Bu ifade, { إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً } “...ölü yahut akıtılmış kan... olması müstesnadır” ifadesine matuftur. Allah'tan başkası adına kesilen hayvana, fısk dairesine fazlasıyla dalmış olması sebebiyle -fısk- adı verilmiştir; nitekim şöyle denir:
فُلَانٌ كَرَمٌ وَجُودٌ إِذَا كَانَ كَامِلًا فِيهِمَا وَمِنْهُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ [الانعام: ١٢١] .
Bir kimse cömertlik ve keremde kemale erdiğinde “Falan kişi cömertliğin ve ihsanın ta kendisidir” denir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } “Üzerine Allah'ın ismi anılmamış olanlardan yemeyin; çünkü o, muhakkak ki bir fısktır.” [En'âm 121].
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ.
Allah Teâlâ'nın: { فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Fakat kim darda kalırsa, [başkasına] saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın [bunlardan yiyebilir]. Şüphesiz Rabbin çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğuna gelince; mana şudur: O, bu dört şeyin
أَنَّهَا مُحَرَّمَةٌ بَيَّنَ أَنْ عِنْدَ الِاضْطِرَارِ يَزُولُ ذَلِكَ التَّحْرِيمُ وَهَذِهِ الْآيَةُ قَدِ اسْتَقْصَيْنَا تَفْسِيرَهَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
haram olduğunu beyan edince, zaruret anında bu haramlığın ortadan kalkacağını da açıklamıştır. Biz bu ayetin tefsirini Bakara Suresi'nde etraflıca yapmıştık.
وَقَوْلُهُ عَقِيبَ ذَلِكَ: فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ الرُّخْصَةِ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ حَرَّمَ عَلَى الْيَهُودِ أَشْيَاءَ أُخْرَى سِوَى هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ وَهِيَ نَوْعَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَرَّمَ عَلَيْهِمْ كُلَّ ذِي ظُفُرٍ. وَفِيهِ مَبَاحِثُ:
Bunun hemen akabinde gelen: { فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Rabbin çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğu ruhsatın sabit olduğuna delalet eder. Sonra Allah Teâlâ, Yahudilere bu dört şeyin dışında başka şeyleri de haram kıldığını beyan etmiştir ki bunlar iki kısımdır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın onlara bütün tırnaklı hayvanları haram kılmasıdır. Bunda birkaç bahis vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: فِي الظُّفُرِ لُغَاتٌ ظُفُرٌ بِضَمِّ الْفَاءِ وَهُوَ أَعْلَاهَا وَظُفْرٌ بِسُكُونِ الْفَاءِ وَظِفْرٌ بِكَسْرِ الظَّاءِ وَسُكُونِ الْفَاءِ وَهِيَ قِرَاءَةُ الْحَسَنِ وَظِفِرٌ بِكَسْرِهِمَا وَهِيَ قِرَاءَةُ أَبِي السَّمَّالِ.
Birinci Bahis: Vâhidî şöyle demiştir: Züfür (tırnak) kelimesinde farklı kullanımlar vardır: Fâ harfinin ötresiyle *zufur* (ظُفُرٌ) olup en yaygın olanıdır; fâ harfinin sükûnuyla *zufr* (ظُفْرٌ); zâ harfinin kesresi ve fâ harfinin sükûnuyla *zifr* (ظِفْرٌ) ki bu Hasan[-ı Basrî]'nin kıraatidir; her ikisinin de kesresiyle *zifir* (ظِفِرٌ) ki bu da Ebû's-Semmâl'in kıraatidir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: اخْتَلَفُوا فِي كُلِّ ذِي ظُفُرٍ الَّذِي حَرَّمَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الْيَهُودِ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ الْإِبِلُ فَقَطْ وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ الْإِبِلُ وَالنَّعَامَةُ وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُسْلِمٍ: إِنَّهُ كُلُّ ذِي مِخْلَبٍ مِنَ الطَّيْرِ وَكُلُّ ذي حافر من الدواب. ثم قال: ذلِكَ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ وَقَالَ:
İkinci Bahis: Vâhidî şöyle demiştir: Müfessirler, Allah Teâlâ'nın Yahudilere haram kıldığı “her tırnaklı” ifadesinde ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs'tan bunun yalnızca deve olduğu rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'tan gelen diğer bir rivayette ise bunun deve ve devekuşu olduğu belirtilmiştir ki Mücâhid'in görüşü de budur. Abdullah b. Müslim ise şöyle demiştir: O, kuşlardan pençeli (mıhleb) olan her şey ve binek hayvanlarından tek tırnaklı (hâfir) olan her şeydir. Sonra şöyle demiştir: Müfessirler böyle söylemiştir ve:
وَسُمِّيَ الْحَافِرُ ظُفُرًا عَلَى الِاسْتِعَارَةِ. وَأَقُولُ: أَمَّا حَمْلُ الظُّفُرِ عَلَى الْحَافِرِ فَبَعِيدٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْحَافِرَ لَا يَكَادُ يُسَمَّى ظُفُرًا. وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى حَرَّمَ عَلَيْهِمْ كُلَّ حَيَوَانٍ لَهُ حَافِرٌ وَذَلِكَ بَاطِلٌ لِأَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْغَنَمَ والبقر مباحان لهم من لحصول الْحَافِرِ لَهُمَا.
Tek tırnağa (hâfir) istiare yoluyla tırnak (zifr) denilmiştir. Derim ki: Züfür lafzını hâfire (tek tırnak) hamletmek iki yönden uzaktır: Birincisi: Hâfire neredeyse hiç züfür denmez. İkincisi: Eğer durum böyle olsaydı, Allah Teâlâ'nın onlara hâfir sahibi olan her hayvanı haram kıldığının söylenmesi gerekirdi. Bu ise batıldır; zira ayet, tek tırnaklı (hâfir) olmalarından ötürü koyun ve sığırın onlara mubah olduğuna delalet etmektedir.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: وَجَبَ حمل الظفر على المخالب والبراثن لان المخاطب آلَاتُ الْجَوَارِحِ فِي الِاصْطِيَادِ وَالْبَرَاثِنَ آلَاتُ السِّبَاعِ فِي الِاصْطِيَادِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: يَدْخُلُ فِيهِ أَنْوَاعُ السِّبَاعِ وَالْكِلَابِ وَالسَّنَانِيرِ وَيَدْخُلُ فِيهِ الطُّيُورُ الَّتِي تَصْطَادُ لِأَنَّ هَذِهِ الصِّفَةَ تَعُمُّ هَذِهِ الْأَجْنَاسَ.
Bu sabit olunca deriz ki: Züfür lafzını pençelere (mahâlib) ve yırtıcı hayvan tırnaklarına (berâsin) hamletmek vaciptir; zira pençeler yırtıcı kuşların avlanma aletleri, berâsin ise yırtıcı kara hayvanlarının avlanma aletleridir. Bu takdire göre; yırtıcı hayvan türleri, köpekler ve kedigiller buna dahil olduğu gibi, avlanan kuşlar da buna dahil olur; çünkü bu vasıf bütün bu cinsleri kapsamaktadır.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ يُفِيدُ تَخْصِيصَ هَذِهِ الْحُرْمَةِ.
Bu sabit olunca deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ } “Yahudilere bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık” buyruğu, bu haramlığın [sadece]
بِهِمْ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كَذَا وَكَذَا يُفِيدُ الْحَصْرَ فِي اللُّغَةِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ كَانَتْ هَذِهِ الْحُرْمَةُ ثَابِتَةً فِي حَقِّ الْكُلِّ لَمْ يَبْقَ لِقَوْلِهِ: وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا فَائِدَةٌ فَثَبَتَ أَنَّ تَحْرِيمَ السِّبَاعِ وَذَوِي الْمَخَالِبِ مِنَ الطَّيْرِ مُخْتَصٌّ بِالْيَهُودِ فَوَجَبَ أَنْ لَا تَكُونَ مُحَرَّمَةً عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَصَارَتْ هذه الآية دالة على هَذِهِ الْحَيَوَانَاتِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَعِنْدَ هَذَا نَقُولُ: ما
onlara tahsis edildiğini iki yönden ifade eder: Birincisi: { وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كَذَا وَكَذَا } “[Yalnızca] Yahudilere şunu şunu haram kıldık” ifadesi dilde hasr (sınırlama) bildirir. İkincisi: Şayet bu haramlık herkes hakkında geçerli olsaydı, O'nun: { وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا } “Yahudilere ... haram kıldık” buyruğunun bir faydası kalmazdı. Böylece yırtıcı hayvanların ve pençeli kuşların haram kılınmasının Yahudilere has olduğu sabit olur; dolayısıyla Müslümanlara haram olmaması gerekir. Böylece bu ayet, bu hayvanların Müslümanlara [helal olduğuna] delalet etmiş olur. İşte bu noktada deriz ki:
روي انه ﵌ حَرَّمَ كُلَّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ وَذِي مِخْلَبٍ مِنَ الطُّيُورِ
Peygamber aleyhisselâm'ın yırtıcı hayvanlardan azı dişi olanları ve kuşlardan pençesi olanları haram kıldığına dair rivayet,
ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ خَبَرُ وَاحِدٍ عَلَى خِلَافِ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ مَقْبُولًا وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ:
zayıftır; çünkü o, Allah Teâlâ'nın Kitabı'na muhalif olan bir âhâd haberdir ve bu sebeple makbul olmaması gerekir. Bu takdire göre;
يَقْوَى قَوْلُ مَالِكٍ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.
Mâlik'in bu meseledeki görüşü kuvvet kazanmaktadır.
النَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي حَرَّمَهَا اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الْيَهُودِ خَاصَّةً قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ حَرَّمَ عَلَى الْيَهُودِ شُحُومَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ ثُمَّ فِي الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: إِنَّهُ تَعَالَى اسْتَثْنَى عَنْ هَذَا التَّحْرِيمِ ثَلَاثَةَ أَنْوَاعٍ: أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِلَّا مَا عَلِقَ بِالظَّهْرِ مِنَ الشَّحْمِ فَإِنِّي لَمْ أُحَرِّمْهُ وَقَالَ قَتَادَةُ: إِلَّا مَا عَلِقَ بِالظَّهْرِ وَالْجَنْبِ/ مِنْ دَاخِلِ بُطُونِهَا وَأَقُولُ لَيْسَ عَلَى الظَّهْرِ وَالْجَنْبِ شَحْمٌ إِلَّا اللَّحْمُ الْأَبْيَضُ السَّمِينُ الْمُلْتَصِقُ بِاللَّحْمِ الْأَحْمَرِ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فذلك اللحم
Allah Teâlâ'nın sadece Yahudilere haram kıldığı şeylerin İkinci Türü ise: Allah Teâlâ'nın: { وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما } “Sığır ve koyunun iç yağlarını da onlara haram kıldık” buyruğudur. Allah Teâlâ Yahudilere sığır ve koyunun iç yağlarını haram kıldığını beyan etmiştir. Sonra ayet hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Allah Teâlâ bu haramlıktan üç türü istisna etmiştir: Bunların ilki: { إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما } “...yalnız sırtlarının taşıdığı... müstesna” buyruğudur. İbn Abbâs: “Sırta yapışan yağlar hariç; zira ben onu haram kılmadım” demiştir. Katâde ise: “Karınlarının içinden sırta ve böğre yapışan kısımlar hariç” demiştir. Ben derim ki: Sırtta ve böğürde, kırmızı ete bitişik olan beyaz yağlı etten başka yağ yoktur. Bu takdire göre o yağlı et,
السمين الملتصق مسمم بِالشَّحْمِ وَبِهَذَا التَّقْدِيرِ: لَوْ حَلَفَ لَا يَأْكُلُ الشَّحْمَ وَجَبَ أَنْ يَحْنَثَ بِأَكْلِ ذَلِكَ اللَّحْمِ السَّمِينِ.
bitişik yağ ile birlikte isimlendirilmiş olur. Bu kabule göre, bir kimse yağ yememeye yemin etse, o yağlı eti yemekle yeminini bozmuş sayılması gerekir.
وَالِاسْتِثْنَاءُ الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوِ الْحَوايا قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَهِيَ الْمَبَاعِرُ وَالْمَصَارِينُ وَاحِدَتُهَا حَاوِيَةٌ وَحَوِيَّةٌ. قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: هِيَ الْحَوِيَّةُ أَوِ الْحَاوِيَةُ وَهِيَ الدَّوَّارَةُ الَّتِي فِي بَطْنِ الشَّاةِ. وَقَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: يُقَالُ حَاوِيَةٌ وَحَوَايَا مِثْلُ رواية وَرَوَايَا.
İkinci istisna: Allah Teâlâ'nın: { أَوِ الْحَوايا } “...yahut bağırsakların [taşıdığı]...” buyruğudur. Vâhidî şöyle demiştir: Bunlar işkembe/bağırsaklar ve bağırsak kıvrımlarıdır; tekili *hâviye* (حَاوِيَةٌ) ve *haviyye* (حَوِيَّةٌ)dir. İbnu'l-A'râbî şöyle demiştir: O, *el-haviyye* veya *el-hâviye* olup koyunun karnındaki bağırsak kıvrımlarıdır. İbnu's-Sikkît de şöyle demiştir: Tıpkı *râviye* ve *revâyâ* denildiği gibi *hâviye* ve *havâyâ* denir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا: فَالْمُرَادُ أَنَّ الشُّحُومَ الْمُلْتَصِقَةَ بِالْمَبَاعِرِ وَالْمَصَارِينِ غَيْرُ مُحَرَّمَةٍ.
Bunu bildiğinde [anlaşılır ki]: Kastedilen, işkembeye ve bağırsaklara yapışık olan yağların haram kılınmamış olmasıdır.
وَالِاسْتِثْنَاءُ الثَّالِثُ: قوله: أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ قَالُوا: إِنَّهُ شَحْمُ الْأَلْيَةِ فِي قَوْلِ جَمِيعِ الْمُفَسِّرِينَ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: كُلُّ شَحْمٍ فِي الْقَائِمِ وَالْجَنْبِ وَالرَّأْسِ وَفِي الْعَيْنَيْنِ وَالْأُذُنَيْنِ يَقُولُ: إِنَّهُ اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ فَهُوَ حَلَالٌ لَهُمْ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَالشَّحْمُ الَّذِي حَرَّمَهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ هُوَ الثَّرَبُ وَشَحْمُ الْكُلْيَةِ.
Üçüncü istisna: O'nun: { أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ } “...yahut kemiğe karışan [yağlar] müstesna” buyruğudur. Bütün müfessirlerin kavline göre bunun kuyruk yağı olduğunu söylemişlerdir. İbn Cüreyc ise şöyle demiştir: Ayakta, böğürde, başta, gözlerde ve kulaklarda bulunan her yağın kemikle karıştığını ve dolayısıyla onlara helal olduğunu söyler. Bu takdire göre; Allah'ın onlara haram kıldığı yağ, iç yağı (serb) ve böbrek yağıdır.
الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي الْآيَةِ أَنَّ قَوْلَهُ: أَوِ الْحَوايا غَيْرُ مَعْطُوفٍ عَلَى الْمُسْتَثْنَى بَلْ عَلَى الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ وَالتَّقْدِيرُ: حُرِّمَتْ عَلَيْهِمْ شُحُومُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا فَإِنَّهُ غَيْرُ مُحَرَّمٍ قَالُوا:
Ayetteki İkinci Görüş: { أَوِ الْحَوايا } lafzının müstesnaya değil, bilakis müstesnâ minh'e (kendisinden istisna yapılana) matuf olmasıdır. Takdiri şöyledir: “Onlara iç yağları veya bağırsaklar veya kemiğe karışanlar haram kılındı; sırtlarının taşıdığı müstesnadır, zira o haram kılınmamıştır.” Şöyle demişlerdir:
وَدَخَلَتْ كَلِمَةُ «أَوْ» كَدُخُولِهَا فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً [الْإِنْسَانِ: ٢٤] وَالْمَعْنَى كُلُّ هَؤُلَاءِ أَهْلٌ أَنْ يُعْصَى فَاعْصِ هَذَا وَاعْصِ هَذَا فَكَذَا هَاهُنَا الْمَعْنَى حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ هَذَا وَهَذَا.
Buradaki “ev” (أَوْ / veya) kelimesi, Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً } “Onlardan hiçbir günahkâra yahut nanköre itaat etme” [İnsân 24] buyruğundaki gibi dahil olmuştur. Mana şudur: Bunların hepsi isyan edilmeye layıktır; o hâlde şuna da isyan et, buna da isyan et. İşte burada da mana böyledir: “Onlara şunu da haram kıldık, bunu da.”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَالْمَعْنَى: أَنَّا إِنَّمَا خَصَّصْنَاهُمْ بِهَذَا التَّحْرِيمِ جَزَاءً عَلَى بَغْيِهِمْ وَهُوَ قَتْلُهُمُ الْأَنْبِيَاءَ وَأَخْذُهُمُ الرِّبَا وَأَكْلُهُمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ [النِّسَاءِ: ١٦٠] .
Sonra Allah Teâlâ: { ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ } “İşte azgınlıkları sebebiyle onları böyle cezalandırdık” buyurmuştur. Mana şudur: Biz onları peygamberleri öldürmeleri, faiz almaları ve insanların mallarını haksız yere yemeleri şeklindeki azgınlıklarının bir cezası olarak bu haram kılma ile cezalandırdık. Bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ } “Yahudilerin zulümleri sebebiyle, kendilerine helal kılınmış temiz ve hoş şeyleri onlara haram kıldık” [Nisâ 160].
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّا لَصادِقُونَ أَيْ فِي الْإِخْبَارِ عَنْ بَغْيِهِمْ وَفِي الْإِخْبَارِ عَنْ تَخْصِيصِهِمْ بِهَذَا التَّحْرِيمِ بِسَبَبِ بَغْيِهِمْ. قَالَ الْقَاضِي: نَفْسُ التَّحْرِيمِ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عُقُوبَةً عَلَى جُرْمٍ صَدَرَ عَنْهُمْ لِأَنَّ التَّكْلِيفَ تَعْرِيضٌ لِلثَّوَابِ وَالتَّعْرِيضُ لِلثَّوَابِ إِحْسَانٌ فَلَمْ يَجُزْ أَنْ يَكُونَ التَّكْلِيفُ جَزَاءً عَلَى الْجُرْمِ الْمُتَقَدِّمِ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَإِنَّا لَصادِقُونَ } “Biz elbette doğru söyleyenleriz” buyurmuştur; yani onların azgınlıklarını haber vermede ve azgınlıkları sebebiyle bu haram kılmayı onlara tahsis ettiğimizi bildirmede [doğru söyleyenleriz]. Kâdî şöyle demiştir: Haram kılmanın bizzat kendisinin onlardan sadır olan bir cürmün cezası olması caiz değildir; çünkü teklif, sevaba maruz bırakmaktır ve sevaba maruz bırakmak bir ihsandır. Dolayısıyla teklifin, geçmiş bir cürmün cezası olması caiz olmaz.
فَالْجَوَابُ: أَنَّ الْمَنْعَ مِنَ الِانْتِفَاعِ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ لِمَزِيدِ اسْتِحْقَاقِ الثَّوَابِ وَيُمْكِنُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ لِلْجُرْمِ الْمُتَقَدِّمِ وَكُلُّ وَاحِدٍ منهما غير مستبعد.
Cevap şudur: Faydalanmaktan menedilme, daha fazla sevabı hak etmeye yönelik olabileceği gibi, geçmişteki cürüm sebebiyle de olabilir; her ikisi de uzak bir ihtimal değildir.
[قوله تعالى فَإِنْ كَذَّبُوكَ إلى قوله عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ] ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَإِنْ كَذَّبُوكَ يَعْنِي إِنْ كَذَّبُوكَ فِي ادِّعَاءِ النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ وَكَذَّبُوكَ فِي تَبْلِيغِ هَذِهِ الْأَحْكَامِ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ فَلِذَلِكَ لَا يُعَجِّلُ عَلَيْكُمْ بِالْعُقُوبَةِ وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ أَيْ عَذَابُهُ إِذَا جَاءَ الْوَقْتُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ يَعْنِي الَّذِينَ كَذَّبُوكَ فِيمَا تقول. والله اعلم.
[Allah Teâlâ'nın { فَإِنْ كَذَّبُوكَ } buyruğundan { عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ } buyruğuna kadar olan kısım]: Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَإِنْ كَذَّبُوكَ } “Eğer seni yalanlarlarsa” yani nübüvvet ve risalet iddiasında ve bu hükümleri tebliğ etmede seni yalanlarlarsa; { فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ } “de ki: Rabbiniz geniş rahmet sahibidir”, bu sebeple size cezayı çarçabuk vermez; { وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ } “ve O'nun azabı geri çevrilmez” yani vakti geldiğinde azabı çevrilemez, { عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ } “günahkârlar topluluğundan”, yani söylediğin şeylerde seni yalanlayanlardan [geri çevrilmez]. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٤٨ الى ١٤٩]
[En'âm Suresi (6), 148 ila 149. Ayetler]
سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ تَخْرُصُونَ (١٤٨) قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ (١٤٩)
{ سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ تَخْرُصُونَ (١٤٨) قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ (١٤٩) } “Müşrik olanlar diyecekler ki: 'Eğer Allah dileseydi ne biz şirk koşardık ne de atalarımız; hiçbir şeyi de haram kılmazdık.' Onlardan öncekiler de azabımızı tadıncaya kadar böyle yalanlamışlardı. De ki: 'Yanınızda [bize] çıkarabileceğiniz bir bilgi var mı? Siz ancak zanna uyuyorsunuz ve siz sadece yalan uyduruyorsunuz.' De ki: 'En kesin ve üstün delil (el-hucyetü'l-bâliğa) Allah'ındır. Eğer O dileseydi elbette hepinizi doğru yola iletirdi.'”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ إِقْدَامَهُمْ عَلَى الْحُكْمِ فِي دِينِ اللَّهِ بِغَيْرِ حُجَّةٍ وَلَا دَلِيلٍ حكى
Bil ki Allah Teâlâ, Câhiliye ehlinin hiçbir hüccet ve delil olmaksızın Allah'ın dininde hüküm vermeye cüret ettiklerini nakledince,
عَنْهُمْ عُذْرَهُمْ فِي كُلِّ مَا يُقْدِمُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِيَّاتِ فَيَقُولُونَ: لَوْ شَاءَ اللَّهُ مِنَّا أَنْ لَا نَكْفُرَ لَمَنَعَنَا عَنْ هَذَا الْكُفْرِ وَحَيْثُ لَمْ يَمْنَعْنَا عَنْهُ ثَبَتَ أَنَّهُ مُرِيدٌ لِذَلِكَ فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ ذَلِكَ مِنَّا امْتَنَعَ مِنَّا تَرْكُهُ فَكُنَّا مَعْذُورِينَ فِيهِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
onların kalkıştıkları bütün küfür fiillerindeki mazeretlerini de nakletmiştir. Onlar şöyle derler: “Eğer Allah bizim inkâr etmememizi dileseydi, bizi bu küfürden menederdi. Bizi ondan menetmediğine göre, bunu irade ettiği sabit olur. Allah bizden bunu dilediğinde ise onu terk etmemiz bizim açımızdan imkânsız olur; dolayısıyla biz bunda mazeretliyiz.” Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الْمُعْتَزِلَةَ زَعَمُوا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى قَوْلِهِمْ فِي مَسْأَلَةِ إِرَادَةِ الْكَائِنَاتِ مِنْ سَبْعَةِ أَوْجُهٍ:
Birinci Mesele: Bil ki Mûtezile, bu ayetin varlıkların iradesi meselesinde kendi görüşlerine yedi açıdan delalet ettiğini iddia etmiştir:
فَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنِ الْكُفَّارِ صَرِيحَ قَوْلِ الْمُجْبِرَةِ وَهُوَ قَوْلُهُمْ: لَوْ شَاءَ اللَّهُ مِنَّا أَنْ لَا نُشْرِكَ لَمْ نُشْرِكْ وَإِنَّمَا حَكَى عَنْهُمْ هَذَا الْقَوْلَ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ وَالتَّقْبِيحِ فَوَجَبَ كَوْنُ هَذَا الْمَذْهَبِ مَذْمُومًا بَاطِلًا.
Birinci Yön: Allah Teâlâ kâfirlerden, Mücbire'nin (Cebriye'nin) apaçık görüşünü nakletmiştir ki o da onların: “Eğer Allah bizim şirk koşmamamızı dileseydi şirk koşmazdık” sözleridir. Bu sözü onlardan ancak yerme ve çirkin gösterme sadedinde nakletmiştir. Dolayısıyla bu mezhebin yerilmiş ve batıl olması vaciptir.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: كَذَّبَ وَفِيهِ قِرَاءَتَانِ بِالتَّخْفِيفِ وَبِالتَّثْقِيلِ. أَمَّا الْقِرَاءَةُ بِالتَّخْفِيفِ فَهِيَ تَصْرِيحٌ بِأَنَّهُمْ قَدْ كَذَبُوا فِي ذَلِكَ الْقَوْلِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الَّذِي تَقُولُهُ الْمُجْبِرَةُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ كَذِبٌ. وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ بِالتَّشْدِيدِ فلا يمكن حملها على ان القول اسْتَوْجَبُوا الذَّمَّ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ كَذَّبُوا أَهْلَ الْمَذَاهِبِ لِأَنَّا لَوْ حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَيْهِ لَكَانَ هَذَا الْمَعْنَى ضِدًّا لِمَعْنَى الَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ كَذَبَ بِالتَّخْفِيفِ وَحِينَئِذٍ تَصِيرُ إِحْدَى الْقِرَاءَتَيْنِ ضِدًّا لِلْقِرَاءَةِ الْأُخْرَى وَذَلِكَ يُوجِبُ دُخُولَ التَّنَاقُضِ فِي كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِذَا بَطَلَ ذَلِكَ وَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَنْ كُلَّ مَنْ كَذَّبَ نَبِيًّا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فِي الزَّمَانِ الْمُتَقَدِّمِ فَإِنَّهُ كَذَّبَهُ بِهَذَا الطَّرِيقِ لِأَنَّهُ يَقُولُ الْكُلُّ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَهَذَا الَّذِي/ أَنَا عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ إِنَّمَا حَصَلَ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَلَمْ يَمْنَعْنِي مِنْهُ فَهَذَا طَرِيقٌ مُتَعَيِّنٌ لِكُلِّ الْكُفَّارِ الْمُتَقَدِّمِينَ وَالْمُتَأَخِّرِينَ فِي تَكْذِيبِ الْأَنْبِيَاءِ وَفِي دَفْعِ دَعَوْتِهِمْ عَنْ أَنْفُسِهِمْ فَإِذَا حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ صَارَتِ الْقِرَاءَةُ بِالتَّشْدِيدِ مُؤَكِّدَةً لِلْقِرَاءَةِ بِالتَّخْفِيفِ وَيَصِيرُ مَجْمُوعُ الْقِرَاءَتَيْنِ دَالًّا عَلَى إِبْطَالِ قَوْلِ الْمُجْبِرَةِ.
İkinci Yön: Allah Teâlâ: { كَذَّبَ } buyurmuştur; bunda hafif (kezebe) ve şeddeli (kezzebe) olmak üzere iki kıraat vardır. Hafif kıraat, onların bu sözde yalan söylediklerinin açık ifadesidir; bu da Mücbire'nin bu meselede söylediği şeyin yalan olduğuna delalet eder. Şeddeli kıraate gelince; bu sözün, onların mezhep ehlini yalanlamaları sebebiyle zemmi hak ettiklerine hamledilmesi mümkün değildir; çünkü ayeti buna hamledersek bu mana, hafif okunan *kezebe* kıraatinin delalet ettiği mananın zıddı olur. Bu durumda iki kıraatten biri diğerinin zıddı hâline gelir ki bu da Allah Teâlâ'nın kelamına tenakuzun girmesini gerektirir. Bu batıl olunca, bundan muradın şu şekilde hamledilmesi vacip olur: Geçmiş zamanda peygamberlerden bir peygamberi yalanlayan her kimse, onu işte bu yolla yalanlamıştır; çünkü o kimse “Her şey Allah Teâlâ'nın dilemesiyledir; benim üzerinde bulunduğum bu küfür de ancak Allah Teâlâ'nın dilemesiyle vaki olmuştur ve O beni bundan menetmemiştir” der. İşte bu, peygamberleri yalanlamada ve onların davetini kendilerinden savmada geçmiş ve gelecek bütün kâfirler için müşterek ve kesin bir yoldur. Ayeti bu yöne hamlettiğimizde şeddeli kıraat, hafif kıraati tekit edici olur ve iki kıraatin toplamı Mücbire'nin kavlini iptal etmeye delalet eder.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي دَلَالَةِ الْآيَةِ عَلَى قَوْلِنَا قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمُ اسْتَوْجَبُوا الْوَعِيدَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فِي ذَهَابِهِمْ إِلَى هذا المذهب.
Üçüncü Yön: Ayetin bizim görüşümüze delaletinde Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا } “...nihayet azabımızı tattılar” buyruğudur. Bu da onların bu mezhebe yönelmeleri sebebiyle Allah Teâlâ'dan gelen tehdidi (azabı) hak ettiklerine delalet eder.
الوجه الرَّابِعُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا وَلَا شَكَّ أَنَّهُ اسْتِفْهَامٌ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَائِلِينَ بِهَذَا الْقَوْلِ لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَلَا حُجَّةٌ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ هَذَا الْمَذْهَبِ لِأَنَّ كُلَّ مَا كَانَ حَقًّا كَانَ الْقَوْلُ بِهِ عِلْمًا.
Dördüncü Yön: Allah Teâlâ'nın: { قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا } “De ki: 'Yanınızda [bize] çıkarabileceğiniz bir bilgi var mı?'” buyruğudur. Şüphe yok ki bu, inkârî bir istifhamdır. Bu da bu sözü söyleyenlerin bu hususta hiçbir ilim ve delillerinin olmadığına delalet eder. Bu ise bu mezhebin fesadını gösterir; zira hak olan her şey hakkında konuşmak bir ilimdir.
الْوَجْهُ الْخَامِسُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي سَائِرِ الْآيَاتِ: إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً [يونس: ٣٦] .
Beşinci Yön: Allah Teâlâ diğer ayetlerde: { إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً } “Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz” [Yûnus 36] buyurmuşken burada: { إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ } “Siz ancak zanna uyuyorsunuz” buyurmuştur.
وَالْوَجْهُ السَّادِسُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ وَالْخَرَصُ أَقْبَحُ أَنْوَاعِ الْكَذِبِ وَأَيْضًا قَالَ تَعَالَى:
Altıncı Yön: Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ تَخْرُصُونَ } “Ve siz sadece yalan uyduruyorsunuz” buyruğudur. Hars (خرص), yalanın en çirkin türüdür. Ayrıca Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ [الذَّارِيَاتِ: ١٠] .
{ قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ } “Kahrolsun o yalancılar!” [Zâriyât 10].
وَالْوَجْهُ السَّابِعُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ وَتَقْرِيرُهُ: أَنَّهُمُ احْتَجُّوا فِي دَفْعِ دَعْوَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِأَنْ قَالُوا: كُلُّ مَا حَصَلَ فَهُوَ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِذَا شَاءَ اللَّهُ مِنَّا ذَلِكَ فَكَيْفَ يُمْكِنُنَا تَرْكُهُ؟
Yedinci Yön: Allah Teâlâ'nın: { قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ } “De ki: 'En kesin ve üstün delil Allah'ındır'” buyruğudur. Bunun açıklaması şudur: Onlar, peygamberlerin ve elçilerin davetini kendilerinden savmak için şöyle diyerek hüccet getirmişlerdir: “Vuku bulan her şey Allah Teâlâ'nın dilemesiyledir; Allah bizden bunu dilediğine göre onu terk etmemiz nasıl mümkün olabilir?
وَإِذَا كُنَّا عَاجِزِينَ عَنْ تَرْكِهِ فَكَيْفَ يَأْمُرُنَا بِتَرْكِهِ؟ وَهَلْ فِي وُسْعِنَا وَطَاقَتِنَا أَنْ نَأْتِيَ بِفِعْلٍ عَلَى خِلَافِ مَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى؟ فَهَذَا هُوَ حُجَّةُ الْكُفَّارِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ فَقَالَ تَعَالَى: قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ وَذَلِكَ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Onu terk etmekten âciz olduğumuza göre, bize onu terk etmeyi nasıl emreder? Allah Teâlâ'nın meşietine aykırı bir fiil ortaya koymak bizim gücümüz ve takatimiz dahilinde midir?” İşte bu, kâfirlerin peygamberlere karşı ileri sürdüğü hüccettir. Buna karşılık Allah Teâlâ: { قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ } “De ki: 'En kesin ve üstün delil Allah'ındır'” buyurmuştur ki bu iki yöndendir:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَعْطَاكُمْ عُقُولًا كَامِلَةً وَأَفْهَامًا وَافِيَةً وَآذَانًا سَامِعَةً وَعُيُونًا بَاصِرَةً وَأَقْدَرَكُمْ عَلَى الْخَيْرِ وَالشَّرِّ وَأَزَالَ الْأَعْذَارَ وَالْمَوَانِعَ بِالْكُلِّيَّةِ عَنْكُمْ فَإِنْ شِئْتُمْ ذَهَبْتُمْ إِلَى عَمَلِ الْخَيْرَاتِ وَإِنْ شِئْتُمْ إِلَى عَمَلِ الْمَعَاصِي وَالْمُنْكَرَاتِ وَهَذِهِ الْقُدْرَةُ وَالْمُكْنَةُ مَعْلُومَةُ الثُّبُوتِ بِالضَّرُورَةِ وَزَوَالُ الْمَوَانِعِ وَالْعَوَائِقِ مَعْلُومُ الثُّبُوتِ أَيْضًا بِالضَّرُورَةِ وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ ادِّعَاؤُكُمْ أَنَّكُمْ عَاجِزُونَ عَنِ الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ دَعْوَى بَاطِلَةً فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ لَيْسَ لَكُمْ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَالِغَةٌ! بَلْ لِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ عَلَيْكُمْ.
Birinci Yön: Allah Teâlâ size kâmil akıllar, eksiksiz anlayışlar, işiten kulaklar ve gören gözler vermiş; sizi hayra ve şerre muktedir kılmış, mazeretleri ve engelleri sizden tamamen kaldırmıştır. Dilerseniz hayırlı ameller işlemeye yönelirsiniz, dilerseniz günah ve münker fiilleri işlemeye yönelirsiniz. Bu kudret ve imkânın varlığı zorunlu olarak (zarûreten) bilinmektedir; engellerin ve mânilerin ortadan kalktığı da yine zorunlu olarak bilinmektedir. Durum böyle olunca, sizin imandan ve itaatten âciz olduğunuz iddianız batıl bir iddiadır. Zikrettiğimiz şeyle sabit olmuştur ki sizin Allah'a karşı üstün bir hüccetiniz yoktur; bilakis Allah'ın sizin aleyhinize üstün hücceti vardır.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّكُمْ تَقُولُونَ: لَوْ كَانَتْ أَفْعَالُنَا وَاقِعَةً عَلَى خِلَافِ مَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى لَكُنَّا قَدْ غَلَبْنَا اللَّهَ وَقَهَرْنَاهُ وَأَتَيْنَا بِالْفِعْلِ عَلَى مُضَادَّتِهِ وَمُخَالَفَتِهِ وَذَلِكَ يُوجِبُ كَوْنَهُ عَاجِزًا ضَعِيفًا وَذَلِكَ يَقْدَحُ فِي كَوْنِهِ إِلَهًا.
İkinci Yön: Siz diyorsunuz ki: “Eğer fiillerimiz Allah Teâlâ'nın meşietine muhalif olarak vuku bulsaydı, biz Allah'a galip gelmiş, O'nu mağlup etmiş ve fiili O'na zıt ve muhalif olarak işlemiş olurduk; bu da O'nun âciz ve zayıf olmasını gerektirirdi ki bu durum O'nun ilahlığına halel getirir.”
فَأَجَابَ تَعَالَى عَنْهُ: بِأَنَّ الْعَجْزَ وَالضَّعْفَ إِنَّمَا يَلْزَمُ إِذَا لَمْ أَكُنْ قَادِرًا عَلَى حَمْلِهِمْ عَلَى الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ عَلَى سَبِيلِ الْقَهْرِ وَالْإِلْجَاءِ وَأَنَا قَادِرٌ عَلَى ذَلِكَ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا أَنِّي لَا أَحْمِلُكُمْ عَلَى الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ عَلَى سَبِيلِ الْقَهْرِ وَالْإِلْجَاءِ لِأَنَّ ذَلِكَ يُبْطِلُ الْحِكْمَةَ الْمَطْلُوبَةَ مِنَ التَّكْلِيفِ فَثَبَتَ بِهَذَا الْبَيَانِ أَنَّ الَّذِي يَقُولُونَهُ مِنْ أَنَّا لَوْ أَتَيْنَا بِعَمَلٍ عَلَى خِلَافِ مَشِيئَةِ اللَّهِ فَإِنَّهُ يَلْزَمُ مِنْهُ كَوْنُهُ تَعَالَى عَاجِزًا ضَعِيفًا كَلَامٌ بَاطِلٌ فَهَذَا أَقْصَى مَا يُمْكِنُ أَنْ يُذْكَرَ فِي تَمَسُّكِ الْمُعْتَزِلَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ.
Allah Teâlâ buna şöyle cevap vermiştir: Acziyet ve zayıflık, ancak Ben onları kahir ve icbar yoluyla imana ve itaate sevk etmeye muktedir olmadığım takdirde lâzım gelir; hâlbuki Ben buna kādirim. Nitekim O'nun: { فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ } “Eğer O dileseydi elbette hepinizi doğru yola iletirdi” buyruğundan murat da budur. Ancak Ben sizi kahir ve icbar yoluyla imana ve itaate zorlamıyorum; zira bu, tekliften matlup olan hikmeti iptal eder. Bu açıklama ile sabit olmuştur ki onların “Biz Allah'ın meşietine muhalif bir amel işlersek O Teâlâ'nın âciz ve zayıf olması lâzım gelir” şeklindeki sözleri batıl bir sözdür. İşte Mûtezile'nin bu ayete tutunması hususunda zikredilebilecek en ileri deliller bunlardır.
وَالْجَوَابُ الْمُعْتَمَدَ فِي هَذَا الْبَابِ أَنْ نَقُولَ: إِنَّا بَيَّنَّا أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا تَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِنَا وَمَذْهَبِنَا وَنَقَلْنَا فِي كُلِّ آيَةٍ مَا يَذْكُرُونَهُ مِنَ التَّأْوِيلَاتِ وَأَجَبْنَا عَنْهَا بِأَجْوِبَةٍ وَاضِحَةٍ قَوِيَّةٍ مُؤَكَّدَةٍ بِالدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ الْقَاطِعَةِ.
Bu babda itimad edilen cevap olarak deriz ki: Biz bu surenin başından sonuna kadar bizim sözümüzün ve mezhebimizin sıhhatine delalet ettiğini beyan ettik; her ayette onların zikrettikleri tevilleri nakledip bunlara kesin aklî delillerle teyit edilmiş açık ve kuvvetli cevaplar verdik.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ مَا ذَكَرْتُمْ لَوَقَعَ التَّنَاقُضُ الصَّرِيحُ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّهُ يُوجِبُ أَعْظَمَ أَنْوَاعِ الطَّعْنِ فِيهِ.
Bu sabit olunca, şayet bu ayetten murat sizin zikrettiğiniz şey olsaydı, Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda apaçık bir çelişki meydana gelirdi ki bu da O'na yönelik en büyük ta'nı (itirazı) gerektirirdi.
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنِ الْقَوْمِ أَنَّهُمْ قَالُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَهُ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَوْمَ قَالُوا لَمَّا كَانَ الْكُلُّ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَقْدِيرِهِ كَانَ التَّكْلِيفُ عَبَثًا فَكَانَتْ دَعْوَى الْأَنْبِيَاءِ بَاطِلَةً وَنُبُوَّتُهُمْ وَرِسَالَتُهُمْ بَاطِلَةً ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الْتَمَسُّكَ بِهَذَا الطَّرِيقِ فِي إِبْطَالِ النُّبُوَّةِ بَاطِلٌ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِلَهٌ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ وَلَا اعْتِرَاضَ عَلَيْهِ لِأَحَدٍ فِي فِعْلِهِ فَهُوَ تَعَالَى يَشَاءُ الْكُفْرَ مِنَ الْكَافِرِ وَمَعَ هَذَا فَيَبْعَثُ إِلَيْهِ الْأَنْبِيَاءَ وَيَأْمُرُهُ بِالْإِيمَانِ وَوُرُودُ الْأَمْرِ عَلَى خِلَافِ الْإِرَادَةِ غَيْرُ مُمْتَنِعٍ.
Bu sabit olunca deriz ki: Allah Teâlâ o kavimden onların: { لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا } “Eğer Allah dileseydi biz şirk koşmazdık” dediklerini nakletmiş, ardından da: { كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı” buyruğunu zikretmiştir. Bu da gösterir ki o kavim şöyle demiştir: “Her şey Allah Teâlâ'nın dilemesi ve takdiriyle olduğuna göre teklif abestir; dolayısıyla peygamberlerin iddiası batıldır, nübüvvetleri ve risaletleri batıldır.” Sonra Allah Teâlâ, nübüvveti iptal etmede bu yola tutunmanın batıl olduğunu beyan etmiştir; zira O, dilediğini yapan ve dilediği gibi hükmeden bir ilahtır ve fiilinde hiç kimsenin O'na itiraz hakkı yoktur. O Teâlâ kâfirden küfrü diler; bununla beraber ona peygamberler gönderir ve ona imanı emreder. Emrin iradeye muhalif olarak gelmesi ise imkânsız değildir.
فَالْحَاصِلُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنِ الْكُفَّارِ أَنَّهُمْ يَتَمَسَّكُونَ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي إِبْطَالِ نُبُوَّةِ الْأَنْبِيَاءِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ فَاسِدٌ بَاطِلٌ فَإِنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ ثُبُوتِ الْمَشِيئَةِ لِلَّهِ فِي كُلِّ الْأُمُورِ دَفْعُ دَعْوَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَعَلَى هَذَا الطَّرِيقِ فَقَطْ سَقَطَ هَذَا الِاسْتِدْلَالُ بِالْكُلِّيَّةِ وَجَمِيعُ الْوُجُوهِ الَّتِي ذَكَرْتُمُوهَا فِي التَّقْبِيحِ وَالتَّهْجِينِ عَائِدٌ إِلَى تَمَسُّكِكُمْ بِثُبُوتِ الْمَشِيئَةِ لِلَّهِ عَلَى دَفْعِ دَعْوَةِ الْأَنْبِيَاءِ فَيَكُونُ الْحَاصِلُ: أَنَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ بَاطِلٌ وَلَيْسَ فِيهِ البتة ما يدل على ان القول بالمشية بَاطِلٌ.
Hülasa şudur: Allah Teâlâ kâfirlerin, peygamberlerin nübüvvetini iptal etmede Allah Teâlâ'nın meşietine sarıldıklarını nakletmiş; ardından Allah Teâlâ bu istidlalin fasit ve batıl olduğunu beyan etmiştir; zira her hususta Allah'ın meşietinin sabit olmasından peygamberlerin davetinin reddedilmesi gerekmez. Yalnızca bu yolla bu istidlal bütünüyle düşmüştür. Sizin çirkin gösterme ve yerme sadedinde zikrettiğiniz bütün vecihler, Allah'ın meşietinin sabit oluşunu peygamberlerin davetini reddetmeye gerekçe kılmanıza racidir. Netice olarak: Bu istidlal batıldır ve meşieti ikrar etmenin batıl olduğuna delalet eden hiçbir şey bunda kesinlikle yoktur.
فَإِنْ قَالُوا: هَذَا الْعُذْرُ إِنَّمَا يَسْتَقِيمُ إِذْ قَرَأْنَا قَوْلَهُ تَعَالَى: كَذلِكَ كَذَّبَ بِالتَّشْدِيدِ وَأَمَّا إِذَا قَرَأْنَاهُ بِالتَّخْفِيفِ فَإِنَّهُ يَسْقُطُ هَذَا الْعُذْرُ بِالْكُلِّيَّةِ فَنَقُولُ فِيهِ وَجْهَانِ. الْأَوَّلُ: أَنَّا نَمْنَعُ صِحَّةَ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا تَدُلُّ عَلَى قَوْلِنَا: فَلَوْ كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى قَوْلِهِمْ لَوَقَعَ التَّنَاقُضُ
Eğer: “Bu mazeret ancak Allah Teâlâ'nın: { كَذلِكَ كَذَّبَ } buyruğunu şeddeli (*kezzebe*) okuduğumuzda geçerli olur; hafif (*kezebe*) okuduğumuzda ise bu mazeret tamamen düşer” derlerse, buna iki yönden cevap veririz: Birincisi: Biz bu kıraatin sıhhatini kabul etmiyoruz. Bunun delili şudur: Biz bu surenin başından sonuna kadar bizim sözümüze delalet ettiğini beyan ettik; şayet bu ayet onların görüşüne delalet etseydi tenakuz vaki olurdu
وَلَخَرَجَ الْقُرْآنُ عَنْ كَوْنِهِ كَلَامًا لِلَّهِ تَعَالَى وَيَنْدَفِعُ هَذَا التَّنَاقُضُ/ بِأَنْ لَا تُقْبَلَ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ الثَّانِي: سَلَّمْنَا صِحَّةَ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ لَكِنَّا نَحْمِلُهَا عَلَى أَنَّ الْقَوْمَ كَذَبُوا فِي أَنَّهُ يَلْزَمُ مِنْ ثُبُوتِ مَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي كُلِّ أَفْعَالِ الْعِبَادِ سُقُوطُ نُبُوَّةِ الْأَنْبِيَاءِ وَبُطْلَانُ دَعْوَتِهِمْ وَإِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لَمْ يَبْقَ لِلْمُعْتَزِلَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ تَمَسُّكٌ الْبَتَّةَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَعَانَنَا عَلَى الْخُرُوجِ مِنْ هَذِهِ الْعُهْدَةِ الْقَوِيَّةِ وَمِمَّا يُقَوِّي مَا ذَكَرْنَاهُ مَا رُوِيَ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قِيلَ لَهُ بَعْدَ ذَهَابِ بَصَرِهِ مَا تَقُولُ فِيمَنْ يَقُولُ: لَا قَدَرَ فَقَالَ إِنْ كَانَ فِي الْبَيْتِ أَحَدٌ مِنْهُمْ أَتَيْتُ عَلَيْهِ وَيْلَهُ أَمَا يَقْرَأُ إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ [القمر: ٤٩] إِنَّا نَحْنُ نُحْيِ الْمَوْتى وَنَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثارَهُمْ [يس: ١٢] وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْقَلَمَ قَالَ لَهُ اكْتُبِ الْقَدَرَ فَجَرَى بِمَا يَكُونُ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ
ve Kur'an, Allah Teâlâ'nın kelamı olmaktan çıkardı. Bu tenakuz ise bu kıraatin kabul edilmemesiyle defedilir; dolayısıyla buna yönelmek vacip olmuştur. İkincisi: Bu kıraatin sıhhatini kabul etsek bile, bunu o kavmin şu hususta yalan söylediklerine hamlederiz: Kulların bütün fiillerinde Allah Teâlâ'nın meşietinin sabit olmasından, peygamberlerin nübüvvetinin düşmesi ve davetlerinin batıl olması lâzım gelir [iddiasında yalan söylemişlerdir]. Bunu bu veche hamlettiğimizde Mûtezile'nin bu ayete tutunacak hiçbir tarafı kesinlikle kalmaz. Bizi bu çetin sorumluluktan çıkaran Allah'a hamdolsun. Zikrettiğimizi kuvvetlendiren hususlardan biri de şudur: İbn Abbâs'a gözlerini kaybettikten sonra: “Kader yoktur diyen kimse hakkında ne dersin?” diye sorulduğu, onun da şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Eğer evde onlardan biri varsa onun canına okurum! Yazıklar olsun ona! O: { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle (ölçüyle) yarattık” [Kamer 49] ve { إِنَّا نَحْنُ نُحْيِ الْمَوْتى وَنَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثارَهُمْ } “Şüphesiz ölüleri ancak biz diriltiriz. Onların önden gönderdiklerini ve geride bıraktıkları eserlerini de biz yazarız” [Yâsîn 12] ayetlerini okumuyor mu?” İbn Abbâs [ayrıca] şöyle demiştir: “Allah'ın ilk yarattığı şey Kalem'dir; ona 'Kaderi yaz' dedi, o da kıyamete kadar olacak şeyleri yazdı.”
وَقَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ: «الْمُكَذِّبُونَ بِالْقَدَرِ مَجُوسُ هَذِهِ الْأُمَّةِ» .
[Peygamber] -salavâtullâhi aleyh- şöyle buyurmuştur: “Kaderi yalanlayanlar bu ümmetin Mecusileridir.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: زَعَمَ سِيبَوَيْهِ أَنَّ عَطْفَ الظَّاهِرِ عَلَى الْمُضْمَرِ الْمَرْفُوعِ فِي الْفِعْلِ قَبِيحٌ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ:
İkinci Mesele: Sîbeveyh, zahir (açık) ismin fiildeki merfû zamire atfedilmesinin çirkin olduğunu ileri sürmüştür. Dolayısıyla şöyle denilmesi caiz değildir:
قُمْتُ وَزَيْدٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَعْطُوفَ عَلَيْهِ أَصْلٌ وَالْمَعْطُوفَ فَرْعٌ وَالْمُضْمَرَ ضَعِيفٌ وَالْمُظْهَرَ قَوِيٌّ وَجَعْلُ الْقَوِيِّ فَرْعًا لِلضَّعِيفِ لَا يَجُوزُ.
“Kumtü ve Zeydün” (Ben ve Zeyd kalktık). Çünkü matûfun aleyh (kendisine atfedilen) asıl, matûf (atfedilen) ise fer'dir; zamir zayıf, zahir isim ise güçlüdür ve güçlünün zayıfa fer kılınması caiz değildir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا الْأَصْلَ فَنَقُولُ: إِنْ جَاءَ الْكَلَامُ فِي جَانِبِ الْإِثْبَاتِ وَجَبَ تَأْكِيدُ الضَّمِيرِ فَنَقُولُ قُمْتُ أَنَا وَزَيْدٌ وَإِنْ جَاءَ فِي جَانِبِ النَّفْيِ قُلْتَ مَا قُمْتُ وَلَا زَيْدٌ إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ قَوْلُهُ: لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا فَعُطِفَ قَوْلُهُ: وَلا آباؤُنا عَلَى الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: مَا أَشْرَكْنا إِلَّا أَنَّهُ تَخَلَّلَ بَيْنَهُمَا كَلِمَةُ لَا فَلَا جَرَمَ حَسُنَ هَذَا الْعَطْفُ. قَالَ فِي جَامِعِ الْأَصْفَهَانِيِّ: إِنَّ حَرْفَ الْعَطْفِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُتَأَخِّرًا عَنِ اللَّفْظَةِ الْمُؤَكِّدَةِ لِلضَّمِيرِ حَتَّى يَحْسُنَ الْعَطْفُ وَيَنْدَفِعَ الْمَحْذُورُ الْمَذْكُورُ مِنْ عَطْفِ الْقَوِيِّ عَلَى الضَّعِيفِ وَهَذَا الْمَقْصُودُ إِنَّمَا يَحْصُلُ إِذَا قُلْنَا: (مَا أَشْرَكْنَا نَحْنُ وَلَا آبَاؤُنَا) حَتَّى تَكُونَ كَلِمَةُ (لَا) مُقَدَّمَةً عَلَى حَرْفِ الْعَطْفِ. أَمَّا هَاهُنَا حَرْفُ الْعَطْفِ مُقَدَّمٌ عَلَى كَلِمَةِ (لَا) وَحِينَئِذٍ يَعُودُ الْمَحْذُورُ الْمَذْكُورُ.
Bu aslı bildiğine göre deriz ki: Şayet söz olumlu tarafta gelirse zamiri pekiştirmek (tekit etmek) vacip olur; nitekim “Kumtü ene ve Zeydün” (Ben ve Zeyd kalktık) deriz. Eğer olumsuzluk tarafında gelirse “Mâ kumtü ve lâ Zeydün” (Ne ben kalktım ne de Zeyd) dersin. Bu sabit olunca deriz ki: { لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا } “Allah dileseydi ne biz ortak koşardık ne de atalarımız” ayetindeki { وَلا آباؤُنا } sözü, { مَا أَشْرَكْنا } ifadesindeki zamire atfedilmiştir; ancak ikisinin arasına “lâ” kelimesi girmiştir, bu sebeple bu atıf güzel olmuştur. el-Câmiu'l-İsfehânî'de şöyle denilmiştir: Atfın güzel olması ve güçlünün zayıfa atfedilmesinden doğan zikredilen mahzurun ortadan kalkması için atıf harfinin, zamiri tekit eden lafızdan sonra gelmesi gerekir. Bu maksat ise ancak “Mâ eşreknâ nahnü ve lâ âbâünâ” (Biz ve atalarımız ortak koşmadık) dediğimizde gerçekleşir; ta ki “lâ” kelimesi atıf harfinden önce gelsin. Burada ise atıf harfi “lâ” kelimesinden önce gelmiştir, bu durumda zikredilen mahzur tekrar döner.
فَالْجَوَابُ: أَنَّ كَلِمَةَ (لَا) لَمَّا أُدْخِلَتْ عَلَى قَوْلِهِ: آباؤُنا كَانَ ذَلِكَ مُوجِبًا إِضْمَارَ فِعْلٍ هُنَاكَ لِأَنَّ صَرْفَ النَّفْيِ إِلَى ذَوَاتِ الْآبَاءِ مُحَالٌ بَلْ يَجِبُ صَرْفُ هَذَا النَّفْيِ إِلَى فِعْلٍ يَصْدُرُ مِنْهُمْ وَذَلِكَ هُوَ الْإِشْرَاكُ فَكَانَ التَّقْدِيرُ: مَا أَشْرَكْنَا وَلَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالْإِشْكَالُ زَائِلٌ.
Cevap şudur: “Lâ” kelimesi { آباؤُنا } sözünün üzerine dahil olunca, orada bir fiilin takdir edilmesini gerektirmiştir; çünkü nefyin (olumsuzluğun) ataların bizzat zatlarına yöneltilmesi imkânsızdır, bilakis bu nefyin onlardan sadır olan bir fiile yöneltilmesi vaciptir ki o da şirk koşmaktır. Buna göre takdir: “Mâ eşreknâ ve lâ eşreke âbâünâ” (Biz ortak koşmadık, atalarımız da ortak koşmadı) şeklindedir ve bu takdire göre işkâl zail olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا عَلَى قَوْلِهِمُ الْكُلُّ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ فَكَلِمَةُ «لَوْ» فِي اللُّغَةِ تُفِيدُ انْتِفَاءَ الشَّيْءِ لِانْتِفَاءِ غَيْرِهِ فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَا شَاءَ أَنْ يَهْدِيَهُمْ وَمَا هَدَاهُمْ أَيْضًا. وَتَقْرِيرُهُ بِحَسَبِ الدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ أَنَّ قُدْرَةَ الْكَافِرِ عَلَى الْكُفْرِ إِنْ لَمْ تَكُنْ قُدْرَةً عَلَى الْإِيمَانِ فَاللَّهُ تَعَالَى عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ مَا أَقْدَرَهُ عَلَى الْإِيمَانِ فَلَوْ شَاءَ الْإِيمَانَ مِنْهُ فَقَدْ شَاءَ الْفِعْلَ/ مِنْ غَيْرِ قُدْرَةٍ عَلَى الْفِعْلِ وَذَلِكَ مُحَالٌ وَمَشِيئَةُ الْمُحَالِ مُحَالٌ وَإِنْ كَانَتِ الْقُدْرَةُ عَلَى الْكُفْرِ قُدْرَةً عَلَى الْإِيمَانِ تَوَقَّفَ رُجْحَانُ أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ عَلَى حُصُولِ الدَّاعِيَةِ الْمُرَجِّحَةِ.
Üçüncü Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), “Her şey Allah Teâlâ'nın meşieti iledir” şeklindeki görüşlerine { فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ } “O dileseydi hepinizi doğru yola iletirdi” ayetiyle delil getirmişlerdir. Zira dilde “lev” kelimesi, bir şeyin yokluğunun başka bir şeyin yokluğundan ötürü olduğunu ifade eder. Bu da Allah Teâlâ'nın onları hidayete erdirmeyi dilemediğine ve onları hidayete erdirmediğine delalet etmiştir. Bunun akli delile göre takriri şöyledir: Kâfirin küfre olan kudreti şayet imana kudret değilse, bu takdire göre Allah Teâlâ onu imana muktedir kılmamıştır; o halde şayet ondan imanı dilemiş olsaydı, fiile güç yetirememesine rağmen fiili dilemiş olurdu ki bu imkânsızdır, imkânsız olanın dilenmesi de imkânsızdır. Eğer küfre olan kudret aynı zamanda imana da kudret ise, iki taraftan birinin tercih edilmesi tercih ettirici bir saikin (dâiyenin) meydana gelmesine bağlıdır.
فَإِنْ قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ تِلْكَ الدَّاعِيَةَ فَقَدْ حَصَلَتِ الدَّاعِيَةُ الْمُرَجِّحَةُ مَعَ الْقُدْرَةِ وَمَجْمُوعُهُمَا مُوجِبٌ لِلْفِعْلِ فَحَيْثُ لَمْ يَحْصُلِ الْفِعْلُ عَلِمْنَا أَنَّ تِلْكَ الدَّاعِيَةَ لَمْ تَحْصُلْ وَإِذَا لَمْ تَحْصُلِ امْتَنَعَ مِنْهُ فِعْلُ الْإِيمَانِ وَإِذَا
Eğer: “Allah Teâlâ o saiki yaratmıştır” dersek, kudretle birlikte tercih ettirici saik meydana gelmiş olur ve ikisinin toplamı fiili zorunlu kılar. Fiil meydana gelmediğine göre, o saikin meydana gelmediğini anlarız; o saik meydana gelmeyince de kâfirden iman fiilinin sadır olması imkânsız hale gelir. Bu
امْتَنَعَ ذَلِكَ مِنْهُ امْتَنَعَ أَنْ يُرِيدَهُ اللَّهُ مِنْهُ لِأَنَّ إِرَادَةَ الْمُحَالِ مُحَالٌ مُمْتَنِعٌ فَثَبَتَ أَنَّ ظَاهِرَ الْقُرْآنِ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَا أَرَادَ الْإِيمَانَ مِنَ الْكَافِرِ وَالْبُرْهَانُ الْعَقْلِيُّ الَّذِي قَرَّرْنَاهُ يَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا فَبَطَلَ قَوْلُهُمْ من كل الوجوه او ما قَوْلُهُ: تُحْمَلُ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى مَشِيئَةِ الْإِلْجَاءِ فَنَقُولُ: هَذَا التَّأْوِيلُ إِنَّمَا يَحْسُنُ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ لَوْ ثَبَتَ بِالْبُرْهَانِ الْعَقْلِيِّ امْتِنَاعُ الْحَمْلِ عَلَى ظَاهِرِ هَذَا الْكَلَامِ أَمَّا لَوْ قَامَ الْبُرْهَانُ العقلي على أن الحق ليس إلا ما دَلَّ عَلَيْهِ هَذَا الظَّاهِرُ فَكَيْفَ يُصَارُ إِلَيْهِ؟ ثُمَّ نَقُولُ: هَذَا الدَّلِيلُ بَاطِلٌ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ إِضْمَارٍ فَنَحْنُ نَقُولُ: التَّقْدِيرُ: لَوْ شَاءَ الْهِدَايَةَ لَهَدَاكُمْ وَأَنْتُمْ تَقُولُونَ التَّقْدِيرُ: لَوْ شَاءَ الْهِدَايَةَ عَلَى سَبِيلِ الْإِلْجَاءِ لَهَدَاكُمْ فَإِضْمَارُكُمْ أَكْثَرُ فَكَانَ قَوْلُكُمْ مَرْجُوحًا. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى يُرِيدُ مِنَ الْكَافِرِ الْإِيمَانَ الِاخْتِيَارِيَّ وَالْإِيمَانُ الْحَاصِلُ بِالْإِلْجَاءِ غَيْرُ الْإِيمَانِ الْحَاصِلِ بِالِاخْتِيَارِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَلْزَمُ كَوْنُهُ تَعَالَى عَاجِزًا عَنْ تَحْصِيلِ مُرَادِهِ لِأَنَّ مُرَادَهُ هُوَ الْإِيمَانُ الِاخْتِيَارِيُّ وَأَنَّهُ لَا يَقْدِرُ الْبَتَّةَ عَلَى تَحْصِيلِهِ فَكَانَ الْقَوْلُ بِالْعَجْزِ لَازِمًا. الثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ مَوْقُوفٌ عَلَى الْفَرْقِ بَيْنَ الْإِيمَانِ الْحَاصِلِ بِالِاخْتِيَارِ وَبَيْنَ الْإِيمَانِ الْحَاصِلِ بِالْإِلْجَاءِ. أَمَّا الْإِيمَانُ الْحَاصِلُ بِالِاخْتِيَارِ فَإِنَّهُ يَمْتَنِعُ حُصُولُهُ إِلَّا عِنْدَ حُصُولِ دَاعِيَةٍ جَازِمَةٍ وَإِرَادَةٍ لَازِمَةٍ فَإِنَّ الدَّاعِيَةَ الَّتِي يَتَرَتَّبُ عَلَيْهَا حُصُولُ الْفِعْلِ إِمَّا أَنْ تَكُونَ بِحَيْثُ يَجِبُ تَرَتُّبُ الْفِعْلِ عَلَيْهَا أَوْ لَا يَجِبُ فَإِنْ وَجَبَ فَهِيَ الدَّاعِيَةُ الضَّرُورِيَّةُ وَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى بينهما وَبَيْنَ الدَّاعِيَةِ الْحَاصِلَةِ بِالْإِلْجَاءِ فَرْقٌ وَإِنْ لَمْ تجب تَرَتُّبُ الْفِعْلِ عَلَيْهَا فَحِينَئِذٍ يُمْكِنُ تَخَلُّفُ الْفِعْلِ عَنْهَا فَلْنَفْرِضْ تَارَةً ذَلِكَ الْفِعْلَ مُتَخَلِّفًا عَنْهَا وَتَارَةً غَيْرَ مُتَخَلِّفٍ فَامْتِيَازُ أَحَدِ الْوَقْتَيْنِ عَنِ الْآخَرِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لِمُرَجِّحٍ زَائِدٍ فَالْحَاصِلُ قَبْلَ ذَلِكَ مَا كَانَ تَمَامَ الدَّاعِيَةِ وَقَدْ فَرَضْنَاهُ كَذَلِكَ وَهَذَا خُلْفٌ ثُمَّ عِنْدَ انْضِمَامِ هَذَا الْقَيْدِ الزَّائِدِ إِنْ وَجَبَ الْفِعْلُ لَمْ يَبْقَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الضَّرُورِيَّةِ فَرْقٌ وَإِنْ لَمْ يَجِبِ افْتَقَرَ إِلَى قَيْدٍ زَائِدٍ وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ فَثَبَتَ أَنَّ الْفَرْقَ الَّذِي ذَكَرُوهُ بَيْنَ الدَّاعِيَةِ الِاخْتِيَارِيَّةِ وَبَيْنَ الدَّاعِيَةِ الضَّرُورِيَّةِ وَإِنْ كَانَ فِي الظَّاهِرِ مُعْتَبَرًا إِلَّا أَنَّهُ عِنْدَ التَّحْقِيقِ وَالْبَحْثِ لَا يَبْقَى لَهُ مَحْصُولٌ.
ondan imkânsız olunca, Allah'ın bunu ondan irade etmesi de imkânsız olur; zira imkânsız olanın irade edilmesi muhal ve imkânsızdır. Böylece Kur'an'ın zahirinin, Allah Teâlâ'nın kâfirden imanı irade etmediğine delalet ettiği sabit olmuştur. Takrir ettiğimiz akli bürhan da buna delalet etmektedir. Dolayısıyla onların sözü her yönden batıl olmuştur. Onların: “Bu ayet ilca (zorlama) meşietine hamledilir” sözüne gelince, deriz ki: Bu tevil, ancak bu sözün zahirine hamledilmesinin imkânsız olduğu akli bürhanla sabit olursa yönelmek için uygun olur. Halbuki akli bürhan hakkın ancak bu zahirin delalet ettiği şey olduğunu ortaya koymuşsa buna nasıl gidilebilir? Sonra deriz ki: Bu delil birkaç yönden batıldır: Birincisi: Bu sözde mutlaka bir takdir (hazif) bulunması gerekir. Biz: “Takdir şöyledir: 'Eğer hidayeti dileseydi sizi hidayete erdirirdi'” deriz. Siz ise: “Takdir şöyledir: 'Eğer ilca yoluyla hidayeti dileseydi sizi hidayete erdirirdi'” dersiniz. Dolayısıyla sizin takdiriniz daha fazladır ve sizin sözünüz mercuh (zayıf) olmuştur. İkincisi: Allah Teâlâ kâfirden ihtiyari (kendi seçimiyle olan) imanı irade etmektedir; ilca ile hâsıl olan iman ise ihtiyar ile hâsıl olan imandan başkadır. Bu takdire göre Allah Teâlâ'nın muradını hâsıl etmekten aciz olması lâzım gelir; çünkü O'nun muradı ihtiyari imandır ve O bunu hâsıl etmeye kesinlikle kadir değildir. Dolayısıyla acziyet isnadı lâzım gelir. Üçüncüsü: Bu söz, ihtiyar ile hâsıl olan iman ile ilca ile hâsıl olan iman arasındaki farka dayanmaktadır. İhtiyar ile hâsıl olan imanın meydana gelmesi ise ancak kesin bir saik ve bağlayıcı bir iradenin varlığıyla mümkündür. Zira kendisi üzerine fiilin terettüp ettiği saik, ya üzerine fiilin terettüp etmesi vacip olan bir saiktir ya da vacip değildir. Eğer vacip ise bu zaruri saiktir; o vakit onunla ilca yoluyla hâsıl olan saik arasında hiçbir fark kalmaz. Şayet üzerine fiilin terettüp etmesi vacip değilse, o takdirde fiilin ondan geri kalması mümkündür; öyleyse bir vakit o fiilin saikten geri kaldığını, bir vakit de geri kalmadığını varsayalım. İki vakitten birinin diğerinden ayrışması mutlaka ilave bir tercih edici sebepten ötürü olmalıdır. O halde bundan önce hâsıl olan şey tam saik değildi; halbuki biz onu öyle varsaymıştık, bu ise bir çelişkidir. Sonra bu ilave kayıt katıldığında şayet fiil vacip olursa zaruri olan ile arasında fark kalmaz; şayet vacip olmazsa ilave bir kayda muhtaç olur ve teselsül lâzım gelir ki bu muhaldir. Böylece sabit oldu ki, onların ihtiyari saik ile zaruri saik arasında zikrettikleri fark, her ne kadar zahirde geçerli görünse de tahkik ve inceleme yapıldığında hiçbir geçerliliği kalmamaktadır.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٥٠]
[En'âm Suresi (6), Âyet 150]
قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ (١٥٠)
{ قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ } “De ki: 'Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek şahitlerinizi getirin!' Eğer şahitlik ederlerse sen onlarla beraber şahitlik etme! Ayetlerimizi yalanlayanların ve ahirete inanmayanların hevalarına uyma! Onlar Rablerine [başkalarını] denk tutuyorlar.” (150)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَبْطَلَ عَلَى الْكُفَّارِ جَمِيعَ انواع حجهم بَيَّنَ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُمْ عَلَى قَوْلِهِمْ شُهُودٌ الْبَتَّةَ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ kâfirlerin her türlü hüccetini iptal edince, onların sözlerine dair kesinlikle hiçbir şahitleri bulunmadığını beyan etmiştir. Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَلُمَّ كَلِمَةُ دَعْوَةٍ إِلَى الشَّيْءِ وَالْمَعْنَى: هَاتُوا شُهَدَاءَكُمْ وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يَسْتَوِي فِيهِ الْوَاحِدُ وَالِاثْنَانِ وَالْجَمْعُ وَالذَّكَرُ وَالْأُنْثَى قَالَ تَعَالَى: قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ وَقَالَ:
Birinci Mesele: “Helümme” (هَلُمَّ) bir şeye davet etme kelimesidir. Anlamı: “Şahitlerinizi getirin” demektir. Bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: Tekil, ikil, çoğul, müzekker ve müenneste aynı kalır. Nitekim Allah Teâlâ: { قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ } “De ki: Şahitlik edecek şahitlerinizi getirin” ve:
وَالْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا [الْأَحْزَابِ: ١٨] وَاللُّغَةُ الثَّانِيَةُ يُقَالُ لِلِاثْنَيْنِ: هَلُمَّا وَلِلْجَمْعِ: هَلُمُّوا وَلِلْمَرْأَةِ: هَلُمِّي وَلِلِاثْنَيْنِ: هَلُمَّا وللجمع: هلمن وَالْأَوَّلُ أَفْصَحُ.
{ وَالْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا } “Ve kardeşlerine: 'Bize gelin' diyenleri” [Ahzâb 18] buyurmuştur. İkinci lehçede ise ikil için “helümmâ”, çoğul için “helümmû”, kadın için “helümmî”, [kadın] ikili için “helümmâ” ve [kadın] çoğulu için “helümne” denir. Birinci kullanım daha fasihtir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي أَصْلِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ قَوْلَانِ: قَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ إِنَّهَا «هَا» ضُمَّتْ إِلَيْهَا «لُمَّ» أَيْ جَمِّعْ وَتَكُونُ بِمَعْنَى ادْنُ يُقَالُ: لِفُلَانٍ لَمَّةٌ أَيْ دُنُوٌّ ثُمَّ جُعِلَتَا كَالْكَلِمَةِ الْوَاحِدَةِ وَالْفَائِدَةُ فِي قَوْلِنَا: «هَا» اسْتِعْطَافُ الْمَأْمُورِ وَاسْتِدْعَاءُ إِقْبَالِهِ عَلَى الْأَمْرِ إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا كَثُرَ اسْتِعْمَالُهُ حُذِفَ عَنْهُ الْأَلِفُ عَلَى سَبِيلِ التَّخْفِيفِ كَقَوْلِكَ: لَمْ أُبْلَ وَلَمْ أَرَ وَلَمْ تَكُ وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَصْلُهَا «هَلْ» أُمَّ أَرَادُوا «بِهَلْ» حَرْفَ الِاسْتِفْهَامِ وَبِقَوْلِنَا: «أُمَّ» اي اقصد؟
İkinci Mesele: Bu kelimenin aslı hakkında iki görüş vardır: Halîl ve Sîbeveyh demişlerdir ki: Bu, “hâ” (هَا) kelimesine “lümme” (لُمَّ) yani “topla” veya “yaklaş” anlamındaki kelimenin eklenmesidir; nitekim “falanca için bir lemmetün vardır” yani “yaklaşma vardır” denilir. Sonra ikisi tek bir kelime gibi kılınmıştır. “Hâ” dememizdeki fayda ise emredilen kişinin sempatisini kazanmak ve emre yönelmesini talep etmektir. Ancak kullanımı çok olunca hafifletme amacıyla elif hazfedilmiştir; nitekim senin: “Lem uble”, “lem era” ve “lem tekü” demen gibidir. Ferrâ ise şöyle demiştir: Aslı “hel” (هَلْ) ve “ümme” (أُمَّ)'dir. “Hel” ile istifham (soru) harfini, “ümme” sözümüzle de “kastet/yönel” anlamını kastetmişlerdir.
وَالتَّقْدِيرُ: هَلْ قَصَدَ؟ وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الِاسْتِفْهَامِ الْأَمْرُ بِالْقَصْدِ كَأَنَّكَ تَقُولُ: اقْصِدْ وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: كَانَ الْأَصْلُ أَنْ قَالُوا: هَلْ لَكَ فِي الطَّعَامِ أَمٌّ أَيْ قَصْدٌ؟ ثُمَّ شَاعَ فِي الْكُلِّ كَمَا أَنَّ كَلِمَةَ «تَعَالَى» كَانَتْ مَخْصُوصَةً بِصُورَةٍ مُعَيَّنَةٍ ثُمَّ عَمَّتْ.
Takdir: “Kastettin mi / yöneldin mi?” demektir. Bu istifhamdan maksat yönelmeyi emretmektir; sanki “Yönel!” demektesin. Bunda bir başka vecih daha vardır ki o da şöyle denilmesidir: Aslı “Hel leke fi't-taâmi emmün” yani “Yemeğe niyetin/yönelişin var mı?” demeleriydi. Sonra tıpkı “teâle” (gel) kelimesinin önceden belirli bir duruma mahsus olup sonradan genelleşmesi gibi her durumda yaygınlaştı.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى نَبَّهَ بِاسْتِدْعَاءِ إِقَامَةِ الشُّهَدَاءِ مِنَ الْكَافِرِينَ لِيُظْهِرَ أَنْ لَا شَاهِدَ لَهُمْ عَلَى تَحْرِيمِ مَا حَرَّمُوهُ وَمَعْنَى هَلُمَّ أَحْضِرُوا شُهَدَاءَكُمْ.
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ, haram kıldıkları şeyleri haram kılma hususunda hiçbir şahitlerinin olmadığını ortaya koymak için kâfirlerden şahit getirmelerini talep etmekle uyarıda bulunmuştur. “Helümme” ifadesinin anlamı “Şahitlerinizi hazır edin/getirin” demektir.
ثُمَّ قَالَ: فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ تَنْبِيهًا عَلَى كَوْنِهِمْ كَاذِبِينَ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ إِنْ وَقَعَتْ مِنْهُمْ تِلْكَ الشَّهَادَةُ فَعَنِ اتِّبَاعِ الْهَوَى فَأَمَرَ نَبِيَّهُ أَنْ لَا يَتَّبِعَ أَهْوَاءَهُمْ ثُمَّ زَادَ فِي تَقْبِيحِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَكَانُوا مِمَّنْ يُنْكِرُونَ الْبَعْثَ وَالنُّشُورَ وَزَادَ فِي تَقْبِيحِهِمْ بِأَنَّهُمْ يَعْدِلُونَ بِرَبِّهِمْ/ فَيَجْعَلُونَ لَهُ شُرَكَاءَ. وَاللَّهُ اعلم
Sonra onların yalancı olduklarına dikkat çekmek üzere: { فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ } “Eğer şahitlik ederlerse sen onlarla beraber şahitlik etme” buyurmuştur. Ardından Allah Teâlâ, şayet onlardan böyle bir şahitlik vaki olursa bunun hevalarına uymaktan kaynaklandığını beyan etmiş ve Peygamberine onların hevalarına uymamasını emretmiştir. Sonra onların ahirete iman etmediklerini, yeniden dirilişi ve haşri inkâr eden kimselerden olduklarını belirterek bu durumun çirkinliğini artırmıştır. Ayrıca Rablerine denk tuttuklarını, yani O'na ortaklar koştuklarını zikrederek onların çirkinliğini daha da artırmıştır. Allah en iyisini bilir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٥١]
[En'âm Suresi (6), Âyet 151]
قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلاَّ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (١٥١)
{ قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلاَّ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَلا تتقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın, ana babaya iyilik edin, fakirlik endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin; sizi de onları da biz rızıklandırırız. Kötülüklerin (fahşanın) açığına da gizlisine de yaklaşmayın. Haklı bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın. İşte aklınızı kullanasınız diye [Allah] size bunları vasiyet (emr)etti.” (151)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فَسَادَ مَا يَقُولُ الْكُفَّارُ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ عَلَيْنَا كَذَا وَكَذَا أَرْدَفَهُ تَعَالَى بِبَيَانِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي حَرَّمَهَا عَلَيْهِمْ وَهِيَ الْأَشْيَاءُ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ, kâfirlerin “Allah bize şunu şunu haram kıldı” şeklindeki sözlerinin fesadını beyan edince, bunun peşinden onlara haram kıldığı şeyleri açıklamıştır ki bunlar bu ayette zikredilen hususlardır. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : «تَعَالَ» مِنَ الْخَاصِّ الَّذِي صَارَ عَامًّا وَأَصْلُهُ ان يقوله من كان في مكان عال لِمَنْ هُوَ أَسْفَلُ مِنْهُ ثُمَّ كَثُرَ وَعَمَّ وَمَا فِي قَوْلِهِ: مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ مَنْصُوبٌ وَفِي نَاصِبِهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَنْصُوبٌ بِقَوْلِهِ: أَتْلُ وَالتَّقْدِيرُ: أَتْلُ الَّذِي حَرَّمَهُ عَلَيْكُمْ وَالثَّانِي: أَنَّهُ مَنْصُوبٌ بِحَرَّمَ وَالتَّقْدِيرُ: أَتْلُ الْأَشْيَاءَ الَّتِي حَرَّمَ عَلَيْكُمْ.
Birinci Mesele: Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: “Teâle” (gel) ifadesi özel iken genel hale gelen kelimelerdendir. Aslı, yüksek bir yerde bulunan kimsenin kendisinden daha aşağıda bulunan kimseye bunu söylemesidir; daha sonra kullanımı çoğalmış ve genelleşmiştir. { مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ } ifadesindeki “mâ” mensuptur. Onu nasbeden âmil hususunda iki vecih vardır: Birincisi: { أَتْلُ } fiili ile mensuptur; takdiri: “Rabbinizin size haram kıldığı şeyi okuyayım” şeklindedir. İkincisi: { حَرَّمَ } fiili ile mensuptur; takdiri: “Rabbinizin size haram kıldığı şeyleri okuyayım” şeklindedir.
فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ: أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً كَالتَّفْصِيلِ لِمَا أَجْمَلَهُ فِي قَوْلِهِ: مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ وَهَذَا بَاطِلٌ لِأَنَّ تَرْكَ الشِّرْكِ وَالْإِحْسَانِ بِالْوَالِدَيْنِ وَاجِبٌ لَا مُحَرَّمٌ.
Eğer: “{ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } buyruğu, { مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ } ifadesindeki mücmel mananın tafsilatı gibidir; oysa bu batıldır, çünkü şirki terk etmek ve ana babaya ihsanda bulunmak vaciptir, haram değildir” denilirse;
وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ التَّحْرِيمِ أَنْ يَجْعَلَ لَهُ حَرِيمًا مُعَيَّنًا وَذَلِكَ بِأَنْ بَيَّنَهُ بَيَانًا مَضْبُوطًا مُعَيَّنًا فَقَوْلُهُ: أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ معناه: اتل عليكم ما بينه شَافِيًا بِحَيْثُ يَجْعَلُ لَهُ حَرِيمًا مُعَيَّنًا وَعَلَى هَذَا التَّقْرِيرِ فَالسُّؤَالُ زَائِلٌ وَالثَّانِي: أَنَّ الْكَلَامَ تَمَّ وَانْقَطَعَ عِنْدَ قَوْلِهِ: أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ:
Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Tahrimden (haram kılmaktan) murat, onun için belirli bir sınır/koruluk kılmaktır; bu da onu kesin ve belirli bir açıklama ile beyan etmesiyle olur. Dolayısıyla { أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ } buyruğunun manası: “O'nun belirli bir sınır koyacak şekilde tam ve açıkça beyan ettiği şeyleri size okuyayım” demektir ve bu açıklamaya göre itiraz ortadan kalkar. İkincisi: Söz, { أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ } ifadesinde tamamlanıp bitmiş, sonra yeniden başlayarak:
عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا كَمَا يُقَالُ: عَلَيْكُمُ السَّلَامُ أَوْ أَنَّ الْكَلَامَ تَمَّ وَانْقَطَعَ عِنْدَ قَوْلِهِ: أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ: أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً بِمَعْنَى لِئَلَّا تُشْرِكُوا وَالتَّقْدِيرُ: أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ لِئَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا. الثَّالِثُ: أَنْ تَكُونَ «أَنْ» / فِي قَوْلِهِ: أَلَّا تُشْرِكُوا مُفَسِّرَةً بِمَعْنَى: أَيْ وَتَقْدِيرُ الْآيَةِ: أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَيْ لَا تُشْرِكُوا أَيْ ذَلِكَ التَّحْرِيمُ هُوَ قَوْلُهُ: أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً.
“Aleyküm's-selâm” denildiği gibi { عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا } “[vazifeniz] şirk koşmamaktır” demiştir. Yahut söz { أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ } ifadesinde tamamlanıp bitmiş, sonra “li-ellâ tüşrikû” (şirk koşmayasınız diye) anlamında { أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً } diye yeniden başlamıştır; takdiri de: “O'na hiçbir şeyi ortak koşmayasınız diye Rabbinizin size haram kıldığı şeyleri okuyayım” şeklindedir. Üçüncüsü: { أَلَّا تُشْرِكُوا } ifadesindeki “en” harfinin “yani” anlamında tefsir edici (müfessire) olmasıdır. Ayetin takdiri: “Rabbinizin size haram kıldığı şeyleri okuyayım; yani şirk koşmayın; yani o tahrim, O'nun { أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً } 'O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın' sözüdür” şeklinde olur.
فَإِنْ قِيلَ: فَقَوْلُهُ: وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً مُفَسِّرًا لِقَوْلِهِ: أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْإِحْسَانُ بِالْوَالِدَيْنِ حَرَامًا وَهُوَ باطل.
Eğer: “{ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } buyruğu { أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً } buyruğuna matuftur; dolayısıyla { وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } sözünün { أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ } ifadesinin müfessiri (açıklayıcısı) olması gerekir. Bu durumda da ana babaya iyilik etmenin haram olması lâzım gelir ki bu batıldır” denilirse;
قُلْنَا: لَمَّا أَوْجَبَ الْإِحْسَانَ إِلَيْهِمَا فَقَدْ حَرَّمَ الْإِسَاءَةَ إِلَيْهِمَا.
Deriz ki: Onlara ihsanda bulunmayı vacip kılınca, onlara kötülük etmeyi de haram kılmış olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ في هذه الآية امور خَمْسَةً: أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ bu ayette beş hususu vacip kılmıştır: Bunların birincisi: { أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً } “O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın” buyruğudur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ شَرَحَ فِرَقَ الْمُشْرِكِينَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ طَائِفَةً مِنَ الْمُشْرِكِينَ يَجْعَلُونَ الْأَصْنَامَ شُرَكَاءَ لِلَّهِ تَعَالَى وَإِلَيْهِمُ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ حِكَايَةً عَنْ إِبْرَاهِيمَ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [الْأَنْعَامِ: ٧٤] .
Bil ki Allah Teâlâ bu surede müşriklerin fırkalarını en güzel şekilde açıklamıştır. Şöyle ki: Müşriklerden bir taife putları Allah Teâlâ'ya ortak kılarlar; İbrahim'den naklen buyurduğu şu ayette onlara işaret edilmektedir: { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Hani İbrahim, babası Âzer'e: 'Sen putları ilahlar mı ediniyorsun? Doğrusu ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum' demişti” [En'âm 74].
وَالطَّائِفَةُ الثَّانِيَةُ: مِنَ الْمُشْرِكِينَ عَبَدَةُ الْكَوَاكِبِ وَهُمُ الَّذِينَ حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَبْطَلَ قَوْلَهُمْ بِقَوْلِهِ: لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ [الانعام: ٧٦] .
Müşriklerden ikinci taife ise yıldızlara tapanlardır; bunlar, Allah'ın kendilerinden naklettiğine göre İbrahim aleyhisselâm'ın: { لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “Batanları sevmem” [En'âm 76] sözüyle iddialarını iptal ettiği kimselerdir.
وَالطَّائِفَةُ الثَّالِثَةُ: الَّذِينَ حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ انهم جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ [الْأَنْعَامِ: ١٠٠] وَهُمُ الْقَائِلُونَ بِيَزْدَانَ وَأَهْرِمَنْ.
Üçüncü taife: Allah Teâlâ'nın kendilerinden naklettiği üzere { جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ } “Cinleri Allah'a ortak kıldılar” [En'âm 100] ayetindeki kimselerdir; bunlar Yezdân ve Ehrimen'e inanan [Mecusiler]dir.
وَالطَّائِفَةُ الرَّابِعَةُ: الَّذِينَ جَعَلُوا لِلَّهِ بَنِينَ وَبَنَاتٍ وَأَقَامَ الدَّلَائِلَ عَلَى فَسَادِ أَقْوَالِ هَؤُلَاءِ الطَّوَائِفِ وَالْفِرَقِ فَلَمَّا بَيَّنَ بِالدَّلِيلِ فَسَادَ قَوْلِ هَؤُلَاءِ الطَّوَائِفِ قَالَ هَاهُنَا: أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً.
Dördüncü taife ise Allah'a oğullar ve kızlar isnat edenlerdir. [Allah] bu taife ve fırkaların sözlerinin fasit olduğuna dair deliller getirmiştir. Bu taifelerin görüşlerinin fasit olduğunu delille beyan edince, burada da: { أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً } “O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın” buyurmuştur.
النَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي أَوْجَبَهَا هَاهُنَا قَوْلُهُ: وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَإِنَّمَا ثَنَّى بِهَذَا التَّكْلِيفِ لِأَنَّ أَعْظَمَ أَنْوَاعِ النِّعَمِ عَلَى الْإِنْسَانِ نِعْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى وَيَتْلُوهَا نِعْمَةُ الْوَالِدَيْنِ لِأَنَّ الْمُؤَثِّرَ الْحَقِيقِيَّ فِي وُجُودِ الْإِنْسَانِ هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَفِي الظَّاهِرِ هُوَ الْأَبَوَانِ ثُمَّ نِعَمُهُمَا عَلَى الْإِنْسَانِ عَظِيمَةٌ وَهِيَ نِعْمَةُ التَّرْبِيَةِ وَالشَّفَقَةِ وَالْحِفْظِ عَنِ الضَّيَاعِ وَالْهَلَاكِ فِي وَقْتِ الصِّغَرِ.
Burada vacip kıldığı şeylerin ikinci türü: { وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } “Ve ana babaya iyilik [edin]” buyruğudur. Bu mükellefiyeti ikinci sıraya koyması şundandır: İnsan üzerindeki en büyük nimet türü Allah Teâlâ'nın nimetidir; onun ardından ise ana babanın nimeti gelir. Çünkü insanın varlığındaki hakiki müessir Allah Sübhânehû'dur, zahirde ise ana babadır. Ayrıca onların insan üzerindeki nimetleri çok büyüktür; bu da küçüklük vaktindeki terbiye, şefkat, zayi olmaktan ve helakten koruma nimetidir.
النَّوْعُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ فَأَوْجَبَ بَعْدَ رِعَايَةِ حُقُوقِ الْأَبَوَيْنِ رِعَايَةَ حُقُوقِ الْأَوْلَادِ وَقَوْلُهُ: وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ أَيْ مِنْ خَوْفِ الْفَقْرِ وَقَدْ صَرَّحَ بِذِكْرِ الْخَوْفِ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ [الْإِسْرَاءِ: ٣١] وَالْمُرَادُ منه النهي عن الواد إذا كَانُوا يَدْفِنُونَ الْبَنَاتِ أَحْيَاءً بَعْضُهُمْ لِلْغَيْرَةِ وَبَعْضُهُمْ خَوْفَ الْفَقْرِ وَهُوَ السَّبَبُ الْغَالِبُ فَبَيَّنَ تَعَالَى فَسَادَ هَذِهِ الْعِلَّةِ بِقَوْلِهِ: نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ لِأَنَّهُ تَعَالَى إِذَا كَانَ مُتَكَفِّلًا بِرِزْقِ الْوَالِدِ وَالْوَلَدِ فَكَمَا وَجَبَ عَلَى الْوَالِدَيْنِ تَبْقِيَةُ النَّفْسِ وَالِاتِّكَالُ فِي رِزْقِهَا عَلَى اللَّهِ فَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي حَالِ الْوَلَدِ قَالَ شِمْرٌ: أَمْلَقَ لَازِمٌ وَمُتَعَدٍّ يُقَالُ: أَمْلَقَ الرَّجُلُ فَهُوَ مُمْلِقٌ إِذَا افْتَقَرَ فَهَذَا لَازِمٌ وَأَمْلَقَ/ الدَّهْرُ مَا عِنْدَهُ إِذَا أَفْسَدَهُ وَالْإِمْلَاقُ الْفَسَادُ.
Üçüncü tür: { وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ } “Fakirlik endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin; sizi de onları da biz rızıklandırırız” buyruğudur. Ana babanın haklarını gözetmenin ardından çocukların haklarını gözetmeyi vacip kılmıştır. { وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ } sözü, yani “fakirlik korkusundan dolayı” demektir. Nitekim korku zikrini: { وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ } “Fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin” [İsrâ 31] buyruğunda açıkça belirtmiştir. Bundan maksat kız çocuklarını diri diri gömmekten (ve'd) nehyetmektir; zira onlar kız çocuklarını diri diri gömerlerdi; kimisi kıskançlıktan/namus gayretinden, kimisi de fakirlik korkusundan bunu yapardı ki galip sebep buydu. Allah Teâlâ bu gerekçenin geçersizliğini: { نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ } “Sizi de onları da biz rızıklandırırız” buyruğuyla beyan etmiştir. Çünkü Allah Teâlâ ana babanın ve çocuğun rızkını tekeffül ettiğine göre, ana babanın kendi canlarını yaşatıp rızık konusunda Allah'a tevekkül etmesi vacip olduğu gibi, çocuğun durumu hakkında da söz aynıdır. Şimr demiştir ki: “Emleka” fiili hem lazım hem müteaddidir. “Emleka'r-racülü fe-hüve mümlikun” denilir ki fakir düştüğünde kullanılır; bu lazımdır. “Emleka'd-dehru mâ indehû” ise zamanın onun elindekini ifsat edip yok etmesi demektir; imlâk fesat/tükeniş manasınadır.
وَالنَّوْعُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ: وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانُوا يَكْرَهُونَ الزِّنَا عَلَانِيَةً وَيَفْعَلُونَ ذَلِكَ سِرًّا فَنَهَاهُمُ اللَّهُ عَنِ الزِّنَا عَلَانِيَةً وَسِرًّا وَالْأَوْلَى أَنْ لَا يُخَصَّصَ هَذَا النَّهْيُ بِنَوْعٍ مُعَيَّنٍ بَلْ يَجْرِي عَلَى عُمُومِهِ فِي جَمِيعِ الْفَوَاحِشِ ظَاهِرِهَا وَبَاطِنِهَا لِأَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ وَالْمَعْنَى الْمُوجِبُ لِهَذَا النَّهْيِ وَهُوَ كَوْنُهُ فَاحِشَةً عَامٌّ أَيْضًا وَمَعَ عُمُومِ اللَّفْظِ وَالْمَعْنَى يَكُونُ التَّخْصِيصُ عَلَى خِلَافِ الدَّلِيلِ وَفِي قَوْلِهِ: مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ دَقِيقَةٌ وَهِيَ: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا احْتَرَزَ عَنِ الْمَعْصِيَةِ فِي الظَّاهِرِ وَلَمْ يَحْتَرِزْ عَنْهَا فِي الْبَاطِنِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ احْتِرَازَهُ عَنْهَا لَيْسَ لِأَجْلِ عُبُودِيَّةِ اللَّهِ وَطَاعَتِهِ وَلَكِنْ لِأَجْلِ الْخَوْفِ مِنْ مَذَمَّةِ النَّاسِ وَذَلِكَ بَاطِلٌ لِأَنَّ مَنْ كَانَ مَذَمَّةُ النَّاسِ عِنْدَهُ أَعْظَمَ وَقْعًا مِنْ عِقَابِ اللَّهِ وَنَحْوِهِ فَإِنَّهُ يُخْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ وَمَنْ تَرَكَ الْمَعْصِيَةَ ظَاهِرًا وَبَاطِنًا دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا تَرَكَهَا تَعْظِيمًا لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَخَوْفًا مِنْ عَذَابِهِ وَرَغْبَةً فِي عبوديته.
Dördüncü tür: { وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ } “Kötülüklerin (fahşanın) açığına da gizlisine de yaklaşmayın” buyruğudur. İbn Abbâs şöyle demiştir: Onlar zinayı açıkça yapmayı çirkin görür, gizlice yaparlardı; Allah da onları zinanın açığından da gizlisinden de nehyetti. Evla olan ise bu nehyin belirli bir türe tahsis edilmemesi, bilakis açığıyla ve gizlisiyle bütün fuhşiyat hakkında umumi olarak geçerli olmasıdır; çünkü lafız umumidir, bu nehyi gerektiren mana yani fahşa olması da umumidir. Lafzın ve mananın umumiliği karşısında tahsis yapmak delile aykırı olur. { مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ } buyruğunda ince bir nükte vardır: İnsan günahtan zahirde sakınıp batında sakınmadığı takdirde bu, onun günahtan sakınmasının Allah'a kulluk ve itaat için değil, insanların kınamasından korktuğu için olduğuna delalet eder. Bu ise batıldır; zira insanların kınaması nezdinde Allah'ın azabından ve benzerinden daha ağır basan kimse hakkında küfre düşme endişesi duyulur. Günahtan zahiren ve batınen uzak duran kimsenin bu hali ise, onu ancak Allah Teâlâ'nın emrine tazim göstermek, O'nun azabından korkmak ve O'na kulluk etmeye rağbet göstermek sebebiyle terk ettiğine delalet eder.
وَالنَّوْعُ الْخَامِسُ: قَوْلُهُ: وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ.
Beşinci tür: { وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ } “Haklı bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın” buyruğudur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا دَاخِلٌ فِي جُمْلَةِ الْفَوَاحِشِ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى أَفْرَدَهُ بِالذِّكْرِ لِفَائِدَتَيْنِ: إِحْدَاهُمَا: أَنَّ الْإِفْرَادَ بِالذِّكْرِ يَدُلُّ عَلَى التَّعْظِيمِ وَالتَّفْخِيمِ كَقَوْلِهِ: وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ [البقرة: ٩٨] وَالثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ أَنْ يَسْتَثْنِيَ مِنْهُ وَلَا يَتَأَتَّى هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ فِي جُمْلَةِ الْفَوَاحِشِ.
Bil ki bu da fuhşiyat cümlesine dahildir; ancak Allah Teâlâ iki faydadan ötürü bunu ayrıca zikretmiştir: Birincisi: Ayrı olarak zikretmek, O'nun: { وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } “Meleklerine, peygamberlerine, Cebrail'e ve Mikail'e” [Bakara 98] buyruğunda olduğu gibi tazim ve tefhime (önemini ve büyüklüğünü belirtmeye) delalet eder. İkincisi: Allah Teâlâ bundan istisna yapmak istemiştir; bu istisna ise fuhşiyatın tamamı için mümkün olmaz.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: إِلَّا بِالْحَقِّ أَيْ قَتْلُ النَّفْسِ الْمُحَرَّمَةِ قَدْ يَكُونُ حَقًّا لِجُرْمٍ يَصْدُرُ مِنْهَا.
Bunu bildiğine göre deriz ki: { إِلَّا بِالْحَقِّ } ifadesi, dokunulmaz canın öldürülmesinin bazen ondan sadır olan bir suç sebebiyle hak olabileceği anlamına gelir.
وَالْحَدِيثُ أَيْضًا مُوَافِقٌ لَهُ وَهُوَ قَوْلُهُ ﵇: «لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِإِحْدَى ثَلَاثٍ كُفْرٌ بَعْدَ إِيمَانٍ وَزِنًا بَعْدَ إِحْصَانٍ وَقَتْلُ نَفْسٍ بِغَيْرِ حَقٍّ» وَالْقُرْآنُ دَلَّ عَلَى سَبَبٍ رَابِعٍ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا [الْمَائِدَةِ: ٣٣] .
Hadis de buna muvafıktır; o da [Peygamber] aleyhisselâm'ın şu buyruğudur: “Müslüman bir kimsenin kanı ancak üç şeyden biriyle helal olur: İmandan sonra küfür, evlilikten (ihsandan) sonra zina ve haksız yere bir cana kıymak.” Kur'an dördüncü bir sebebe de delalet etmiştir ki o da Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا } “Allah ve Resulü ile savaşan ve yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışanların cezası ancak öldürülmeleri veya asılmalarıdır...” [Mâide 33].
وَالْحَاصِلُ: أَنَّ الْأَصْلَ فِي قَتْلِ النَّفْسِ هُوَ الْحُرْمَةُ وَحِلُّهُ لَا يَثْبُتُ إِلَّا بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَحْوَالَ هَذِهِ الْأَقْسَامِ الْخَمْسَةِ أَتْبَعَهُ بِاللَّفْظِ الَّذِي يُقَرِّبُ إِلَى الْقَلْبِ الْقَبُولَ فَقَالَ: ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لِمَا فِي هَذِهِ اللَّفْظَةِ مِنَ اللُّطْفِ وَالرَّأْفَةِ وَكُلُّ ذَلِكَ لِيَكُونَ الْمُكَلَّفُ أَقْرَبَ إِلَى الْقَبُولِ ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ أَيْ لِكَيْ تَعْقِلُوا فَوَائِدَ هَذِهِ التَّكَالِيفِ وَمَنَافِعَهَا في الدين والدنيا.
Netice olarak: Cana kıymada asıl olan haramlıktır; onun helalliği ise ancak munfasıl (ayrı) bir delille sabit olur. Sonra Allah Teâlâ bu beş kısmın hallerini beyan edince, kalbe kabulü yaklaştıran bir lafızla bunu takip ettirerek: { ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ } “İşte [Allah] size bunları vasiyet (emr)etti” buyurmuştur; çünkü bu lafızda bir lütuf ve şefkat vardır ve bütün bunlar mükellefin kabule daha yakın olması içindir. Sonra bunu { لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “Aklınızı kullanasınız diye” sözüyle takip ettirmiştir; yani din ve dünyada bu mükellefiyetlerin faydalarını ve menfaatlerini akledesiniz diye [böyle buyurmuştur].
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٥٢]
[En'âm Suresi (6), Âyet 152]
وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (١٥٢)
{ وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Rüşdüne erişinceye kadar yetimin malına ancak en güzel şekilde yaklaşın. Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın. Biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz. Söylediğiniz zaman, [leh veya aleyhine konuştuğunuz kişi] bir akraba bile olsa adil olun. Allah'ın ahdini yerine getirin. İşte düşünüp öğüt alasınız diye [Allah] size bunları vasiyet (emr)etti.” (152)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى خَمْسَةَ أَنْوَاعٍ مِنَ التَّكَالِيفِ وَهِيَ أُمُورٌ ظَاهِرَةٌ جَلِيَّةٌ لَا حَاجَةَ فِيهَا إِلَى الْفِكْرِ وَالِاجْتِهَادِ ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَرْبَعَةَ أَنْوَاعٍ مِنَ التَّكَالِيفِ وَهِيَ أُمُورٌ خَفِيَّةٌ يَحْتَاجُ الْمَرْءُ الْعَاقِلُ فِي مَعْرِفَتِهِ بِمِقْدَارِهَا إِلَى التَّفَكُّرِ والتأمل والاجتهاد.
Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette beş tür mükellefiyet zikretmiştir ki bunlar düşünce ve içtihada ihtiyaç duyulmayan zahir ve apaçık hususlardır. Sonra Allah Teâlâ bu ayette dört tür mükellefiyet zikretmiştir ki bunlar, akıl sahibi kimsenin miktarını bilmek için tefekküre, teemmüle ve içtihada muhtaç olduğu kapalı hususlardır.
فالنوع الاولى: مِنَ التَّكَالِيفِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ.
Bu ayette zikredilen mükellefiyetlerin birinci türü: { وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ } “Rüşdüne erişinceye kadar yetimin malına ancak en güzel şekilde yaklaşın” buyruğudur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى قال في سورة البقرة: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٠] وَالْمَعْنَى: وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِأَنْ يَسْعَى فِي تَنْمِيَتِهِ وَتَحْصِيلِ الرِّبْحِ بِهِ وَرِعَايَةِ وُجُوهِ الْغِبْطَةِ لَهُ ثُمَّ إِنْ كَانَ الْقَيِّمُ فَقِيرًا مُحْتَاجًا أَخَذَ بِالْمَعْرُوفِ وَإِنْ كَانَ غَنِيًّا فَاحْتَرَزَ عَنْهُ كَانَ أَوْلَى فَقَوْلُهُ: إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
Bil ki Allah Teâlâ Bakara Suresi'nde: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ } “Sana yetimleri sorarlar. De ki: Onları ıslah etmek hayırlıdır” [Bakara 220] buyurmuştur. Manası şudur: Yetimin malına ancak onu nemalandırmaya, onunla kazanç elde etmeye ve onun lehine olan hususları gözetmeye gayret etmek suretiyle yaklaşın. Sonra eğer vasi fakir ve muhtaç ise maruf ölçüde alsın; şayet zengin ise ondan sakınması daha evladır. Dolayısıyla O'nun: { إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Ancak en güzel şekilde” buyruğu,
مَعْنَاهُ كَمَعْنَى قَوْلِهِ: وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ [النِّسَاءِ: ٦] .
Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ } “Zengin olan iffetli davransın (el sürmesin), fakir olan ise maruf ölçüde yesin” [Nisâ 6] buyruğu ile aynı anlamdadır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ
O'nun: { حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ } “Rüşdüne erişinceye kadar” buyruğuna gelince;
فَالْمَعْنَى احْفَظُوا مَالَهُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ فَإِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ فَادْفَعُوا إِلَيْهِ مَالَهُ. وَأَمَّا مَعْنَى الْأَشُدِّ وَتَفْسِيرُهُ: قَالَ اللَّيْثُ: الْأَشُدُّ مَبْلَغُ الرَّجُلِ الْحِكْمَةَ وَالْمَعْرِفَةَ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْأَشُدُّ. وَاحِدُهَا شَدٌّ فِي الْقِيَاسِ وَلَمْ أَسْمَعْ لَهَا بِوَاحِدٍ. وَقَالَ أَبُو الْهَيْثَمِ: وَاحِدَةُ الْأَشُدِّ شِدَّةٌ كَمَا أَنَّ وَاحِدَةَ الْأَنْعُمِ نِعْمَةٌ وَالشِّدَّةُ: الْقُوَّةُ وَالْجَلَادَةُ وَالشَّدِيدُ الرَّجُلُ الْقَوِيُّ وَفَسَّرُوا بُلُوغَ الْأَشُدِّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بالاحتلام بشرط ان يونس مِنْهُ الرُّشْدُ وَقَدِ اسْتَقْصَيْنَا فِي هَذَا الْفَصْلِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ النِّسَاءِ.
Manası: “Rüşdüne erişinceye kadar onun malını koruyun; rüşdüne eriştiğinde ise malını kendisine teslim edin” demektir. Eşüdd (أَشُدّ) kelimesinin manası ve tefsirine gelince: Leys şöyle demiştir: “Eşüdd, kişinin hikmet ve marifete ulaştığı derecedir.” Ferrâ şöyle demiştir: “Eşüdd kelimesinin tekili kıyasa göre şedd'dir; ancak bunun tekil olarak kullanıldığını işitmedim.” Ebu'l-Heysem ise şöyle demiştir: “Eşüdd kelimesinin tekili, tıpkı en'um kelimesinin tekilinin ni'met olması gibi şiddet'tir. Şiddet ise kuvvet ve dirayettir; şedîd de kuvvetli adam demektir.” Bu ayette rüşde ermeyi (bülûğ-i eşüdd), kendisinden reşitlik hissedilmesi şartıyla ihtilam olmakla tefsir etmişlerdir. Biz bu konuyu Nisâ Suresi'nin başında etraflıca incelemiştik.
وَالنَّوْعُ الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ.
İkinci tür: Allah Teâlâ'nın: { وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ } “Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın” buyruğudur.
اعْلَمْ أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ بَلَغَ تَمَامَ الْكَمَالِ فَقَدْ وَفَى وَتَمَّ. يُقَالُ: دِرْهَمٌ وَافٍ وَكَيْلٌ وَافٍ وَأَوْفَيْتُهُ حَقَّهُ وَوَفَّيْتُهُ إِذَا أَتْمَمْتَهُ وَأَوْفَى الْكَيْلَ إِذَا أَتَمَّهُ وَلَمْ يَنْقُصْ مِنْهُ شَيْئًا وَقَوْلُهُ: وَالْمِيزانَ
Bil ki tam kemale ulaşan her şey eksiksiz ve tamam olmuştur (vefâ ve temme). Nitekim tam dirheme “dirhemün vâfin”, tam ölçeğe “keylün vâfin”, hakkını tastamam verdiğinde “evfeytühû hakkahû” ve “veffeytühû”, ölçeği tamamlayıp ondan hiçbir şey eksiltmediğinde de “evfa'l-keyle” denir. O'nun: { وَالْمِيزانَ } “Ve tartıyı” buyruğu,
أَيِ الْوَزْنَ بِالْمِيزَانِ وَقَوْلُهُ:
yani terazi ile tartmayı [ifade eder]. O'nun: